Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:7

ΕΡΩΤΗΣΗ Σ΄. Εκείνοι που έχουν ήδη κοπιάσει στο έργο του Θεού, πώς μπορούν να ωφελήσουν αυτούς που τώρα προσέρχονται; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν μεν διαθέτουν σωματική δύναμη, με το να επιδεικνύουν άοκνη προθυμία και να προσφέρουν τον εαυτό τους ως πρότυπο για κάθε πνευματικό κατόρθωμα. Εάν όμως ασθενούν, με το να διατηρούν τέτοια κατάσταση ψυχής, ώστε να αποτυπώνεται και στο πρόσωπό τους και σε κάθε τους κίνηση η πλήρης βεβαιότητα της εποπτείας του Θεού και της παρουσίας του Κυρίου. Επίσης, με τα ιδιώματα της αγάπης που απαρίθμησε ο Απόστολος, λέγοντας: «Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν φέρεται απρεπώς, δεν ζητά το δικό της, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει».

Αλλά όμως εγώ, θεωρώντας ότι η ήττα μεταξύ φίλων έχει τη δύναμη της νίκης, ομολογώ ότι παραχωρώ σε σένα τη φιλοδοξία τού να φαίνεται ότι έχεις επικρατήσει με τη δική σου κρίση. Εγώ ο ίδιος πρώτος προχώρησα στο να γράψω, γνωρίζοντας ότι η αγάπη όλα τα στέργει, όλα τα υπομένει, πουθενά δεν ζητεί το δικό της συμφέρον· γι' αυτό και ποτέ δεν εκπίπτει. Διότι δεν ταπεινώνεται εκείνος που από αγάπη υποτάσσεται στον πλησίον. Ώστε λοιπόν και εσύ, επιδεικνύοντας τουλάχιστον στο εξής τον πρώτο και μέγιστο καρπό του Πνεύματος, την αγάπη, να απορρίψεις τη σκυθρωπότητα των οργισμένων, την οποία μας φανερώνεις διά της σιωπής σου, και να αποκτήσεις ξανά χαρά στην καρδιά, ειρήνη προς τους ομόψυχους αδελφούς, καθώς και σπουδή και μέριμνα υπέρ της διατηρήσεως των Εκκλησιών του Κυρίου. Γνώριζε δε ότι, εάν εμείς δεν αναλάβουμε υπέρ των Εκκλησιών αγώνα ίσο με αυτόν που διεξάγουν οι πολέμιοι της υγιούς διδασκαλίας για την καθαίρεση και τον παντελή αφανισμό τους, τίποτε δεν εμποδίζει αφενός το να χαθεί η αλήθεια παρασυρόμενη από τους εχθρούς, και αφετέρου να μετέχουμε και εμείς στην καταδίκη, εφόσον δεν θα έχουμε επιδείξει με κάθε σπουδή και προθυμία, με ομόνοια μεταξύ μας και με κατά Θεόν σύμπνοια, την ενδεδειγμένη μέριμνα υπέρ της ενώσεως των Εκκλησιών.

Θα μπορούσε, λοιπόν, να πει κανείς: επαινεί μεν την αγάπη, ως κάτι το μεγάλο και αξιοθαύμαστο, αλλά ποιος είναι ο τρόπος της δεν τον όρισε, ούτε λέει πώς μπορεί κάποιος να την εφαρμόσει; Ας προσέχεις τα λόγια σου, άνθρωπε· διότι τίποτα από τα δέοντα δεν διαφεύγει από τον νηφάλιο μαθητή. Διότι όχι μόνο επείγετο να διδάξει ότι πρέπει να τιμάται η αγάπη προς τον Θεό και μεταξύ μας, αλλά υποδεικνύει και πώς μπορεί κανείς να αναδειχθεί εργάτης της. Προσθέτει, λοιπόν, πάλι στη συνέχεια: «Η αγάπη μακροθυμεί, η αγάπη είναι ευεργετική, η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.» Ακούς πώς, για όσους θέλουν να ανέλθουν στο αξίωμα της αγάπης και της φιλαλληλίας, το πράγμα δεν είναι δύσκολο, αλλά φαίνεται ήδη έτοιμο; Βλέπεις ότι η οδός της ευδοκίμησης που πηγάζει από αυτήν δεν είναι κρυμμένη, αλλά λάμπει σαν τον ήλιο; Επομένως, βαδίζοντας μέσω αυτής και ακολουθώντας, ας πούμε έτσι, την αμαξιτή οδό των αγίων, θα καταλήξουμε στην άνω πόλη, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός. Αν όμως αποκλίνουμε προς το αντίθετο, και εκπέσουμε από την ορθή και ευθεία γνώμη, και έπειτα ακολουθήσουμε τη διεστραμμένη οδό του βίου, θα καταλήξουμε στον πυθμένα του άδη, όπως λέει ο σοφός Παροιμιαστής.

Σε ποιον από τους ανθρώπους δεν θα φαινόταν αποτρόπαιη και βδελυρότατη η ιδιοποίηση ξένων πραγμάτων, αν αναλογιστεί πόσο πικρό είναι και αν κατατάξει το να ζημιώνει κανείς τον αδελφό του στα πιο αισχρά κακά; Επομένως, ο νόμος που μας κατευθύνει προς κάθε αρετή, βρίσκει την εκπλήρωσή του στην αγάπη. Αλλά νομίζω ότι αρμόζει, αφού εξετάσουμε πιο προσεκτικά τα μέρη της αρετής που μόλις αναφέραμε, να πούμε ποιο είναι το αποτέλεσμα που προκύπτει από αυτήν. Λοιπόν, διότι θα χρησιμοποιήσω και σε αυτό τη φωνή του Παύλου: «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Βλέπεις πόσο μεγάλο πλήθος αγαθών γεννά για εμάς η δύναμη της αγάπης; «Η αγάπη, λέει, μακροθυμεί», δηλαδή, δεν ασθενεί απέναντι στις μικροψυχίες του πλησίον· διότι εκείνος που γενικά μακροθυμεί, οπωσδήποτε μακροθυμεί και για κάποιες άτοπες πράξεις που έχουν γίνει εις βάρος του από κάποιον, και καταπολεμά κάτι από εκείνα που συνηθίζουν να προκαλούν θλίψη.

Η αγάπη, λοιπόν, είναι εκπλήρωση του νόμου και ανώτερη από την πίστη και την ελπίδα. Διότι έτσι μας γράφει ο θεσπέσιος Παύλος. Γι' αυτό, σαν να πλέκει γι' αυτήν ένα πολύμορφο στεφάνι από ανοιξιάτικα λουλούδια, λέει πάλι: «Και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή, η αγάπη δεν φθονεί, δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέπτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει, η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει». Αλλά αυτά είναι, νομίζω, φανερά σε όλους, και θα γινόταν πολύ μακρύς ο λόγος γι' αυτά, εάν κανείς επέλεγε να συγκεντρώσει λεπτομερώς τα σχετικά χωρία από την Καινή Διαθήκη. Θα στραφούμε, όμως, τώρα προς τις σκιές του νόμου, και προς όσα θεσπίστηκαν παλαιότερα με τη μορφή τύπων. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά σκέπτεσαι. ΚΥΡ. Ο νόμος ήταν μια άσκηση προς τη δικαιοσύνη και σαν μια πρόδρομη εισαγωγή των ευαγγελικών κατορθωμάτων.

Η αγάπη δεν διαλογίζεται το κακό, όλα τα ανέχεται, και τα λοιπά. Έτσι και εμείς λοιπόν, όπως είπα, εάν είχαμε αγάπη, αυτή η αγάπη θα σκέπαζε κάθε σφάλμα, όπως ακριβώς κάνουν και οι άγιοι βλέποντας τα ελαττώματα των ανθρώπων. Διότι, μήπως είναι τυφλοί οι άγιοι, ώστε να μην βλέπουν τα αμαρτήματα; Και ποιος μισεί τόσο την αμαρτία, όσο οι άγιοι; Και όμως, δεν μισούν τον αμαρτωλό, ούτε τον κατακρίνουν, δεν τον αποστρέφονται, αλλά συμπάσχουν, τον νουθετούν, τον παρακαλούν, τον θεραπεύουν ως ασθενές μέλος· κάνουν τα πάντα για να τον σώσουν. Όπως οι ψαράδες, όταν ρίχνουν το αγκίστρι στη θάλασσα και πιάσουν μεγάλο ψάρι και αντιληφθούν ότι ταράζεται και χτυπιέται, δεν το τραβούν αμέσως και με βία, επειδή θα κοπεί το νήμα και θα χαθεί τελείως· αλλά του χαλαρώνουν με επιδεξιότητα το νήμα και το αφήνουν να πάει όπου θέλει· και όταν καταλάβουν ότι εξαντλήθηκε και ησύχασε από την ορμή του, τότε αρχίζουν πάλι σιγά-σιγά να το τραβούν.

Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν καυχιέται, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει.

Και ο Απόστολος λέγει: Και σας δείχνω έναν ακόμη πιο ανώτερο δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, είναι αγαθή. Η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ζητά τα δικά της, δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά για την αλήθεια. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει. Ιδού, άκουσες, αγαπητέ, τη δύναμη της αγάπης. Αυτήν να αποκτήσεις για τον εαυτό σου σε όλα σου τα έργα, εφόσον οδηγείσαι από τη χάρη, ώστε να λάβεις τον έπαινο από τον Θεό.

Αντί για ζώνη, ζώσου την τέλεια αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον· διότι αυτή σε κάνει να τρέχεις και να μην εμποδίζεσαι. Διότι αυτός που ζώνεται υπερπηδά τα πάντα με ευχέρεια και ανεμπόδιστα· πόσο μάλλον αυτός που ζώστηκε την αγάπη, διαβαίνει τα πάντα με ευχέρεια; Διότι η αγάπη, λέγει, τα πάντα ανέχεται, τα πάντα υπομένει· γι' αυτό η αγάπη είναι το πλήρωμα του νόμου. Αυτήν ακριβώς απέκτησε ο μακάριος Παύλος, όταν έλεγε: Ποιος ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;

Διότι και ο ίδιος ο Κύριος δίδαξε, και έπραξε, και θυσίασε τη ζωή του για εμάς, όχι μόνο για τους φίλους, αλλά και για τους εχθρούς. Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε παρέδωσε τον αγαπητό του Υιό για εμάς. Κατέχοντας τη θεία αγάπη μέσω αυτής της αγάπης, ο απόστολος Παύλος έλεγε: η αγάπη δεν προξενεί κακό στον πλησίον, δεν ανταποδίδει κακό αντί κακού, ούτε ύβρη αντί ύβρεως, αλλά πάντοτε μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συμμερίζεται τη χαρά της αλήθειας. Όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Μια τέτοια αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Δ. Περί αγάπης. Μακάριος είναι εκείνος ο άνθρωπος που έχει την αγάπη του Θεού, διότι περιφέρει τον Θεό μέσα του, επειδή ο Θεός είναι αγάπη, και όποιος μένει στην αγάπη, μένει στον Θεό. Εκείνος που έχει αγάπη, υπερνικά τα πάντα με τη χάρη του Θεού. Εκείνος που έχει αγάπη δεν φοβάται, διότι η αγάπη βγάζει έξω τον φόβο. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν αποστρέφεται ποτέ κανέναν: ούτε μικρό, ούτε μεγάλο, ούτε ένδοξο, ούτε άδοξο, ούτε φτωχό, ούτε πλούσιο, αλλά γίνεται το περίψημα των πάντων. Όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν υπερηφανεύεται εις βάρος κανενός, δεν επαίρεται, δεν καταλαλεί κανέναν, αλλά και αποστρέφεται εκείνους που καταλαλούν. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν πορεύεται με δόλο, ούτε εξαπατάται, ούτε υποσκελίζει τον αδελφό του. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν ζηλεύει, δεν φθονεί, δεν βασκαίνει, δεν χαίρεται με την πτώση των άλλων. Δεν διασύρει εκείνον που σφάλλει, αλλά λυπάται μαζί του και τον συντρέχει. Δεν παραβλέπει τον αδελφό σε ανάγκη, αλλά τον υπερασπίζεται και συναποθνήσκει μαζί του. Εκείνος που έχει αγάπη, πράττει το θέλημα του Θεού και είναι μαθητής Του. Διότι ο ίδιος ο καλός μας Δεσπότης είπε: Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον. Εκείνος που έχει αγάπη, ποτέ δεν κρατά τίποτα μόνο για τον εαυτό του, δεν ονομάζει τίποτα αποκλειστικά δικό του, αλλά όλα όσα έχει τα προσφέρει για να είναι κοινά σε όλους. Εκείνος που έχει αγάπη, δεν θεωρεί κανέναν ξένο, αλλά τους θεωρεί όλους δικούς του.

Εκείνος που έχει αγάπη δεν παροξύνεται, δεν υπερηφανεύεται, δεν εξάπτεται σε οργή, δεν χαίρεται για την αδικία, δεν επιμένει στο ψέμα, κανέναν δεν θεωρεί εχθρό του, παρά μόνο τον Διάβολο. Εκείνος που έχει αγάπη, όλα τα υπομένει, είναι γεμάτος καλωσύνη, μακροθυμεί. Μακάριος λοιπόν είναι εκείνος που έχει αποκτήσει την αγάπη και με αυτήν αναχωρεί προς τον Θεό, διότι Εκείνος, αναγνωρίζοντας το δικό Του γνώρισμα, θα τον δεχτεί στους κόλπους Του. Διότι ο εργάτης της αγάπης θα συνδιαιτάται με τους Αγγέλους και θα συμβασιλεύσει με τον Χριστό. Εξαιτίας της, άλλωστε, και ο Θεός Λόγος ήλθε στη γη, μέσω αυτής άνοιξε για εμάς ο παράδεισος και φανερώθηκε σε όλους η άνοδος προς τον ουρανό.

Και σας δείχνω ακόμη έναν υπερέχοντα δρόμο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των Αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έχω γίνει σαν χαλκός που αντηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια, και εάν έχω όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και παραθέτει τους καρπούς της αγάπης, ποιοι είναι αυτοί, και πώς εκείνοι που την κατέχουν λυτρώθηκαν παντελώς από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν συμπεριφέρεται άσχημα, δεν ζητά τα δικά της, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει, όλα τα πιστεύει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.

Μάλιστα δε, κατ' αυτόν τον τρόπο θα μπορούσαμε να πειστούμε να υπομένουμε καρτερικά τα δεινά και να στεκόμαστε ανώτεροι από τους πολλούς όταν υποφέρουμε, εάν αναλογιζόμασταν τι υποσχεθήκαμε στον Θεό και τι ελπίσαμε όταν προσέλθαμε στη φιλοσοφία: να πλουτήσουμε; να ευθυμούμε; να ευημερούμε στην παρούσα ζωή; Ή, αντίθετα, να θλιβόμαστε; να κακοπαθούμε; να δοκιμαζόμαστε από στενοχώριες; 〈όλα να τα αντέχουμε, όλα να τα υπομένουμε〉 για την ελπίδα των μελλοντικών αγαθών; Αυτά, το γνωρίζω, και όχι εκείνα προσδοκήσαμε.

Ο μεν Απόστολος δηλώνει ότι αυτή είναι προτιμότερη από την προφητεία και τη γνώση, πιο σταθερή από την πίστη και πιο διαρκής από την ελπίδα, και ότι παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη, και πως χωρίς αυτήν είναι ανώφελο κάθε τι που επιδιώκεται με σκοπό το αγαθό. Ο δε Κύριος, εξαρτώντας όλο τον νόμο και όλα τα προφητικά μυστήρια από αυτό το χάρισμα, αποφαίνεται και ο ίδιος ότι η αγάπη κατέχει τα πρωτεία σε όλα. Αν λοιπόν στο κατόρθωμα που υπερέχει και περικλείει όλα τα άλλα δεν υπολείπεται του μεγάλου Παύλου, τότε και σε όλα τα άλλα, τα οποία καθοδηγεί η αγάπη και σε όσα βλαστάνουν από αυτήν, θα αποδειχθεί οπωσδήποτε ότι δεν μειονεκτεί. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που μετέχει στην ανθρώπινη φύση κατέχει όλα τα ιδιώματα της φύσεως, έτσι και εκείνος που κατόρθωσε μέσα του την τέλεια αγάπη, κατέχει, μαζί με το πρωταρχικό των κατορθωμάτων, και όλα τα είδη των αγαθών που συνυπάρχουν με αυτήν. Διότι, είτε η πίστη είναι αυτή που σώζει, είτε μέσω της ελπίδας σωζόμαστε, είτε μέσω της υπομονής αναμένουμε τη χάρη, η αγάπη όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει και όλα τα υπομένει, όπως λέει ο Απόστολος. Και όλα τα άλλα, για να μην χρονοτριβούμε αναφέροντάς τα ένα προς ένα, όσα δηλαδή επιδιώκονται σύμφωνα με τον λόγο της αρετής, αποτελούν βλαστάρια από τη ρίζα της αγάπης, ώστε εκείνος που την κατέχει να μην στερείται κανένα από τα υπόλοιπα. Και βέβαια ο μέγας Βασίλειος την κατείχε αυτήν· συνεπώς, μέσω αυτής δεν υπολειπόταν σε κανένα από τα αγαθά.

Ήδη δε και σε άλλη επιστολή ομιλεί για τα ίδια ζητήματα στους μαθητές, αποκαλύπτοντάς τους τον θησαυρό του Πνεύματος και προτρέποντάς τους να γίνουν μέτοχοί του. Διότι λέγει: «Να επιθυμείτε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ακόμη πιο εξαιρετικό. Εάν ομιλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ όρη, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτε. Και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτε δεν ωφελούμαι». Ποιο είναι δε το κέρδος της αγάπης και ποιοι οι καρποί της, από τι απομακρύνει αυτόν που την κατέχει και τι του παρέχει, το δηλώνει με σαφήνεια στα εξής: «Η αγάπη δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της συμφέροντα, ⟨δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό,⟩ δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει με την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Πολύ σοφά και με ακρίβεια λέγει: «Ουδέποτε εκπίπτει η αγάπη». Τι σημαίνει όμως αυτό;

<ΤΟΥ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ ΤΟΥ ΠΑΛΑΜΑ> ΕΠΙΣΤΟΛΙΜΑΙΟΣ ΛΟΓΟΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΙΛΟΣΟΦΟΥΣ ΙΩΑΝΝΗ ΚΑΙ ΘΕΟΔΩΡΟ, ΣΤΟΝ ΟΠΟΙΟ ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ ΠΟΙΟΙ ΕΙΝΑΙ ΕΚΕΙΝΟΙ ΠΟΥ ΣΩΖΟΝΤΑΙ ΚΑΙ ΠΟΙΟΙ ΟΧΙ, ΚΑΙ ΠΕΡΙ ΑΥΤΩΝ ΠΟΥ ΠΡΟΚΥΠΤΟΥΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΚΑΤΑ ΝΟΥΝ ΗΣΥΧΙΑ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΚΑΤΑ ΤΩΝ ΓΕΝΙΚΟΤΑΤΩΝ ΠΑΘΩΝ ΚΑΙ ΕΚΕΙΝΩΝ ΠΟΥ ΥΠΕΡΗΦΑΝΕΥΟΝΤΑΙ ΓΙΑ ΤΗ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΤΩΝ ΛΟΓΩΝ ΧΩΡΙΣ ΑΡΕΤΗ Αφού έθεσα τον από παλιά πολύ αγαπητό σε μένα Θεόδωρο στη σκληρή δοκιμασία των γραμμάτων, σαν σε μια άκρως αυστηρή λυδία λίθο, διαπίστωσα ότι αναδείχθηκε τέτοιος που δεν θα το ήθελα καθόλου. Ωστόσο, δεν πρόκειται εξαιτίας αυτού να σταματήσω να σας γράφω την αλήθεια, υπακούοντας στον νόμο της αγάπης, «ελπίζοντας τα πάντα» κατά τον Απόστολο. Της αγάπης, η οποία με συνδέει, αν και απουσιάζω, με εσάς που το γνωρίζω καλά ότι με νοιάζεστε, η οποία συμπορεύεται και επιβεβαιώνεται με το πέρασμα του χρόνου, έστω κι αν η σύντομη σιωπή μου σας έδωσε διαφορετική εντύπωση.

Όλα αυτά, βέβαια, ακολουθούν αβίαστα και χωρίς μέριμνα σε όσους έχουν προοδεύσει στην ησυχία· διότι με την τέλεια είσοδο της ψυχής στον εαυτό της, είναι αναγκαίο να προκύπτουν όλα αυτά αυτομάτως. Στους αρχαρίους, όμως, δεν θα δεις τίποτα από όσα αναφέρθηκαν να κατορθώνεται χωρίς κόπο. Όπως, λοιπόν, την αγάπη ακολουθεί η υπομονή, «διότι η αγάπη τα πάντα υπομένει», ενώ εμείς διδασκόμαστε να κατορθώνουμε με αγώνα την υπομονή, ώστε μέσω αυτής να φτάσουμε στην αγάπη, έτσι συμβαίνει και με αυτά. Και τι χρειάζεται να λέμε περισσότερα για αυτά; Διότι όλοι οι έμπειροι γελούν με αυτούς που από απειρία νομοθετούν τα αντίθετα. Επειδή σε τέτοια ζητήματα δάσκαλος δεν είναι ο λόγος, αλλά ο κόπος και η εμπειρία που αποκτάται μέσα από τους κόπους, η οποία και καρπώνεται την ωφέλεια και αποστρέφεται τους άκαρπους λόγους των φιλόνεικων και αυτών που αγαπούν την επίδειξη. Επειδή, μάλιστα, όπως λέει κάποιος από τους μεγάλους πατέρες σχετικά με αυτά, «με τα εξωτερικά σχήματα συνηθίζει ο εσωτερικός άνθρωπος να εξομοιώνεται μετά την παράβαση», πώς δεν θα συντελούσε τα μέγιστα για εκείνον που επιδιώκει να συγκεντρώσει τον νου του στον εαυτό του, ώστε να μην κινείται με την ευθεία, αλλά με την κυκλική και απλανή κίνηση, το να μην περιφέρει το βλέμμα του εδώ και εκεί, αλλά να το στηρίζει, σαν σε κάποιο υποστήριγμα, στο ίδιο του το στήθος ή στον ομφαλό;

Β΄. Αυτά τα λέω, όχι για να τα ακούσετε εσείς· διότι εσείς δεν έχετε ανάγκη από αυτά τα φάρμακα, χάρη στη χάρη του Θεού· αλλά για να τα μάθουν εκείνοι διά μέσου υμών. Εάν δε μπορούσα να γνωρίζω τους τόπους όπου συγκεντρώνονται, δεν θα ενοχλούσα τη δική σας αγάπη· επειδή όμως είναι αδύνατο σε μένα που είμαι ένας να γνωρίζω ένα τόσο μεγάλο πλήθος, αναθέτω στα χέρια σας τη θεραπεία των αδελφών σας. Φροντίστε τους δικούς σας αδελφούς, προσελκύστε τους, καλέστε τους. Γνωρίζω ότι πολλές φορές το πράξατε αυτό· αλλά δεν έχει καμία αξία απλώς να το έχετε πράξει πολλές φορές, παρά να το πράττετε μέχρις ότου τους πείσετε και τους ελκύσετε. Γνωρίζω ότι γίνατε ενοχλητικοί, ότι θεωρηθήκατε πολλές φορές φορτικοί, ότι δεν πείσατε· και αυτό σας έκανε πιο απρόθυμους. Αλλά ας σας παρηγορεί ο Παύλος που λέει: «Η αγάπη πάντα ελπίζει, πάντα πιστεύει, η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Εσύ κάνε το καθήκον σου· και αν εκείνος δεν δεχθεί τη θεραπεία, εσύ έχεις την ανταμοιβή σου από τον Θεό. Διότι, εάν ρίξεις τους σπόρους στη γη και αυτή δεν καρποφορήσει στάχυα, είναι αναπόφευκτο να αποχωρήσεις με άδεια χέρια· στην περίπτωση όμως της ψυχής δεν συμβαίνει έτσι. Απεναντίας, εσύ σπείρε τη διδασκαλία, και εκείνη η ψυχή, ακόμη και αν δεν πειστεί στα λεγόμενα, εσύ έχεις ακέραιο τον μισθό, και μάλιστα τόσο μεγάλο, όσο θα ήταν εάν είχε πειστεί. Διότι ο Θεός δεν προσέχει απλώς την έκβαση των πραγμάτων, αλλά την προαίρεση εκείνων που κοπιάζουν, και με αυτόν τον τρόπο συνηθίζει να καθορίζει τις αμοιβές.

Όλα τα πιστεύει. Διότι δεν ελπίζει απλώς, λέγει, αλλά και πιστεύει εξαιτίας τής υπερβολικής αγάπης· και αν ακόμη δεν εξελιχθούν σύμφωνα με την ελπίδα αυτά τα καλά, αλλά εκείνος γίνει ακόμη πιο φορτικός, και αυτά τα ανέχεται. Διότι όλα, λέγει, τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

Αυτά δε τα έλεγε, συνδέοντάς τους σφιχτά μεταξύ τους με διπλό τρόπο: αφενός για να μη νομίζουν ότι μειονεκτούν όταν η αγάπη είναι παρούσα, και αφετέρου για να μην κυριεύονται πλέον από κανένα ανθρώπινο πάθος, εφόσον προστρέξουν σε αυτήν και την κατακτήσουν, έχοντας έτσι τη ρίζα των χαρισμάτων και μη μπορώντας πλέον να φιλονικούν, ακόμη και αν δεν κατείχαν τίποτε άλλο. Διότι αυτός που έχει κυριευθεί μία φορά από την αγάπη, έχει απαλλαγεί από τη φιλονικία. Γι' αυτό και, δείχνοντάς τους πόσα αγαθά θα αποκομίσουν από αυτήν, περιέγραψε τους καρπούς της, καταστέλλοντας τα δικά τους νοσήματα μέσω των δικών της εγκωμίων. Διότι το καθένα από όσα ελέχθησαν ήταν επαρκές φάρμακο, ικανό να θεραπεύσει τα δικά τους τραύματα. Γι' αυτό και έλεγε: «Μακροθυμεί», προς αυτούς που φιλονικούν μεταξύ τους· «Χρηστεύεται», προς τους διχασμένους και τους ύπουλους· «Δεν φθονεί», προς αυτούς που βασκαίνουν τους ανώτερους· «Δεν περπερεύεται», προς τους διασπασμένους· «Δεν υπερηφανεύεται», προς εκείνους που συμπεριφέρονται με αλαζονεία απέναντί τους· «Δεν ασχημονεί», προς εκείνους που θεωρούν ότι δεν οφείλουν να συγκαταβαίνουν· «Δεν ζητεί τα δικά της», προς αυτούς που περιφρονούν τους υπολοίπους· «Δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό», προς εκείνους που δέχονται ύβρεις· «Δεν χαίρει για την αδικία, αλλά συγχαίρει στην αλήθεια», πάλι προς εκείνους που φθονούν· «Όλα τα στέγει (ανέχεται)», προς εκείνους που δέχονται επιβουλές· «Όλα τα ελπίζει», προς εκείνους που απελπίζονται· «Όλα τα υπομένει, ουδέποτε εκπίπτει», προς εκείνους που εύκολα διχάζονται.

Και δεν είπε ότι εργάζεται το κακό, αλλά ούτε καν το συλλογίζεται. «Δεν χαίρεται για την αδικία». Δηλαδή, δεν αισθάνεται χαρά για αυτούς που υποφέρουν δεινά. «Συμμετέχει στη χαρά της αλήθειας· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει». Συγχαίρει, λέγει, αυτούς που προοδεύουν. «Όλα τα ελπίζει». Ελπίζει τα πάντα αγαθά, λέγει· δεν απελπίζεται για το πρόσωπο που αγαπά. «Όλα τα υπομένει». Δεν ελπίζει απλώς, αλλά πιστεύει εξαιτίας της υπερβολικής της αγάπης. «Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Δηλαδή, δεν διαλύεται, δεν διακόπτεται. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν». Διότι, εάν και τα δύο αυτά εισήχθησαν χάριν της πίστεως, όταν η πίστη διασπαρθεί παντού, η ανάγκη τους πλέον καθίσταται ανενεργή. Αλλά το να αγαπάμε ο ένας τον άλλον δεν θα πάψει, τουναντίον θα επικρατήσει σε μεγαλύτερο βαθμό, και εδώ και στον μέλλοντα αιώνα. «Είτε γνώσεις υπάρχουν, θα καταργηθούν. Διότι εν μέρει γνωρίζουμε, και εν μέρει προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο». Και ποια γνώση καταργείται; Η μερική. Διότι όταν έλθει το τέλειο, λέγει, αυτό που είναι εν μέρει θα καταργηθεί.

Και αν έχω το χάρισμα της προφητείας, και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση· και αν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα· και αν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου στους φτωχούς, και αν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη· η αγάπη δεν καυχιέται, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον. Όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει.» Και πάλι: «Τώρα δε μένουν η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από αυτά είναι η αγάπη.» «Όλα τα έργα σας ας γίνονται με αγάπη.» «Να ειρηνεύετε, αδελφοί, και ο Θεός της αγάπης και της ειρήνης θα είναι μαζί σας.» «Μέσω της αγάπης να υπηρετείτε ο ένας τον άλλον. Διότι όλος ο νόμος εκπληρώνεται σε έναν λόγο, στο: Θα αγαπήσεις τον πλησίον σου σαν τον εαυτό σου.» «Να γίνεστε μεταξύ σας καλοί, εύσπλαχνοι, συγχωρώντας ο ένας τον άλλον, όπως ακριβώς και ο Θεός συγχώρησε εμάς.

Όμως κανείς δεν δύναται να διαφυλάξει αδιάρρηκτη τη φιλία μέχρι τέλους, εάν δεν συζεύξει με αυτήν και τη μακροθυμία· και δεν την αποκτήσει ως παντοτινό συνοδίτη. Διότι οι αρετές αυτές είναι τρόπον τινά γειτονικές, και σαν ένα αχώριστο ζεύγος μεταφέρουν αυτόν που έχει μελετήσει άριστα να τις ηνιοχεί, σε ένα ευπρεπές και τελειότατο κάλλος της προς τον Θεό ευσέβειας. Γι' αυτό, από τη μια μεριά, αναφέρει ο θειότατος Παύλος: «Η αγάπη μακροθυμεί, χρηστεύεται· η αγάπη δεν φθονεί, δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· τα πάντα ανέχεται, τα πάντα πιστεύει, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει»· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Από την άλλη πάλι, ο χρυσούς στη γλώσσα (άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος), εγκωμιάζοντας τον μακρόθυμο, αναφέρει ρητώς τα εξής: «Αλλά η ψυχή του μοιάζει με κάποια κορυφή ή βουνό, που έχει λεπτή αύρα, δέχεται καθαρή την ακτίνα του ήλιου, αναβλύζει κρυστάλλινα τα νάματα των πηγών και προβάλλει πολλές τις χάρες των ανθέων, όμοιες με τα ανοιξιάτικα λιβάδια και τους παραδείσους, που κοσμούνται με φυτά και άνθη, και με τρεχούμενα νερά· κι αν υπήρχε και κάποια γλυκιά ηχώ, που θα χάριζε πολλή ευφροσύνη στους ακροατές· διότι είτε ωδικά πτηνά κάθονται στα ακριανά φύλλα των δέντρων, και τζιτζίκια, και αηδόνια, και χελιδόνια συνθέτουν αρμονικά μία μουσική, είτε ο ζέφυρος που προσπίπτει ήρεμα στα φύλλα των δέντρων κάνει τα έλατα και τα πεύκα να σφυρίζουν, μιμούμενος πολλές φορές και τους κύκνους, είτε ένα λιβάδι που προβάλλει ρόδα και κρίνα γερμένα το ένα προς το άλλο, και γαλαζίζοντας σαν μια γαλάζια θάλασσα, δείχνει να κυματίζει ήρεμα. Μάλλον δε, θα μπορούσε κανείς να βρει πολλές τέτοιες εικόνες. Διότι, όταν κάποιος κοιτάξει τα ρόδα, θα νομίσει ότι βλέπει το ουράνιο τόξο· όταν δει τους μενεξέδες, θα δει κυματισμένη θάλασσα· όταν δει τα κρίνα, τον ουρανό. Και ένας τέτοιος άνθρωπος δεν τέρπει μόνο με το θέαμα, ούτε μόνο με την όψη, αλλά ανακουφίζει και το ίδιο το σώμα εκείνου που βλέπει αυτό το λιβάδι, και τον κάνει να αναπνέει ελεύθερα, ώστε να νομίζει ότι βρίσκεται μάλλον στον ουρανό, παρά στη γη».

Όταν ο σχολαστικός ζήτησε να μάθει ποιοι είναι οι κόποι υπέρ της ευσεβείας, ο γέροντας είπε ότι είναι οι εντολές του Χριστού, από τις οποίες πρώτη και μεγαλύτερη είναι η αγάπη, διότι «δεν λογαριάζει το κακό, αλλά τα πάντα ανέχεται, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει» σύμφωνα με τη Γραφή. Πράττοντας αυτά, δεν μπορεί να κρίνει εκείνον που φαίνεται να την αδικεί. Σε αυτήν, ο ένας διαφέρει από τον άλλον, αλλά όλοι υπολειπόμαστε από την αξία της, περιμένοντας με τη χάρη του Χριστού την αναπλήρωση των ελλειμμάτων, εφόσον δεν αμελήσουμε την εργασία της ανάλογα με τις δυνάμεις μας. Διότι ο Θεός γνωρίζει πόσα δεν μπορούμε να πράξουμε από αδυναμία, και πόσα δεν εργαζόμαστε από το έργο της αγάπης λόγω αμέλειας. Και επειδή αυτή ενισχύεται όχι μόνο από τους εκούσιους κόπους, αλλά και από τις θλίψεις που συμβαίνουν, έχουμε μεγάλη ανάγκη για υπομονή και πραότητα από τον Θεό. Γι' αυτό λέει ο Απόστολος: «Όποιος θέλει να γίνει σοφός σε τούτον τον αιώνα, ας γίνει μωρός, για να γίνει σοφός». Ένας τέτοιος άνθρωπος δεν κατακρίνει τους ανώτερούς του στα ελλείμματα της τέλειας αγάπης, αλλά μάλλον επεκτείνει τον εαυτό του προς τη δική τους υπεροχή. Και όταν τους φτάσει, αναζητά πάλι άλλους ανώτερούς του, και βρίσκοντάς τους συναγωνίζεται και αυτούς, και ποτέ δεν σταματά τον δρόμο του, εφόσον βρίσκει κάποιους να προηγούνται από αυτόν στην αγάπη.

Διότι η αγάπη, λέει ο θείος Απόστολος, ή μάλλον ο Χριστός που είπε αυτά μέσω εκείνου, μακροθυμεί, αγαθοεργεί, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν φέρεται άπρεπα, δεν ζητεί το δικό της συμφέρον, δεν εξοργίζεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται με την αδικία, αλλά συγχαίρει στην αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει, εφόσον έχει τον Θεό που είναι ο μόνος αδιάπτωτος και αναλλοίωτος· και διαμορφώνει τον άνθρωπο που ζει σύμφωνα με αυτήν σε τέτοιον βαθμό, ώστε, αφού σας αποδεχθεί, να πει μέσω του προφήτη Ιερεμία: Σας λέω, Αυτή είναι η οδός των προσταγμάτων μου, και ο νόμος που υπάρχει αιώνια. Όλοι όσοι την κρατούν, θα φτάσουν στη ζωή· ενώ όσοι την εγκαταλείψουν, θα πεθάνουν. Κράτησέ την, παιδί μου, και πορεύσου προς τη λάμψη της απέναντι στο φως της. Μη δώσεις σε άλλον τη δόξα σου, και όσα σε ωφελούν σε ξένο έθνος. Είσαι μακάριος, διότι τα αρεστά στον Θεό σου, σού είναι γνωστά, και έμαθες πού είναι η φρόνηση, πού είναι η ισχύς, πού είναι η σύνεση, πού είναι η μακροζωία και η ζωή. Πού είναι το φως των οφθαλμών και η ειρήνη, και περπάτησες στην οδό, και εμφανίστηκα σε σένα από μακριά.

Διότι τα πάντα ελπίζει και δεν απομακρύνεται από την εμπιστοσύνη του προς τον Θεό, αλλά, έστω και αν θεωρείται από τους πολλούς, κατά το παράδειγμα του Ιώβ, ότι εξουθενώνεται σαν τη σκουριά, εντούτοις εσωτερικά ένας τέτοιος άνθρωπος είναι λαμπερός και φαιδρός, αγαλλόμενος από την ελπίδα.

Ας ακούσουμε και ας τηρήσουμε και ας εφαρμόσουμε, με τη συνεργία και τη χάρη του Θεού, όσα με ευχέρεια έχει φιλοσοφήσει εκείνος για την αγάπη. «Εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων», λέει, «και των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που ηχεί ή κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη, ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και εάν μοιράσω για τροφή όλα τα υπάρχοντά μου, και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοεργεί· η αγάπη δεν φθονεί· η αγάπη δεν αυθαδιάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί το συμφέρον της, δεν παροξύνεται, δεν λογαριάζει το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα υπομένει, όλα τα ελπίζει· η αγάπη ποτέ δεν ξεπέφτει». Διότι, λέγοντας ότι «εάν λαλώ τις γλώσσες των ανθρώπων και των αγγέλων, και εάν έχω προφητεία και γνωρίσω όλα τα μυστήρια και την υπεροχή των θαυμάτων, ώστε να μετακινώ και βουνά, και εάν μοιράσω όλα τα υπάρχοντά μου και εάν παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι», νομίζω ότι αυτό συμφωνεί με το χωρίο: «Κύριε, δεν προφητεύσαμε στο όνομά σου και δεν εκβάλαμε δαιμόνια και δεν κάναμε πολλά θαύματα;» (

Αυτός, λοιπόν, που έχει γίνει πλούσιος μέτοχος αυτών, γέμισε από έλεος, όπως έχει γραφτεί, και από αγαθούς καρπούς, εκείνους τους καρπούς του ίδιου του Αγίου Πνεύματος. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος, έχοντας ολοκληρωθεί από τα προαναφερθέντα χαρίσματα του Πνεύματος, έχει τέλεια αγάπη προς τον Θεό και προς τον πλησίον του, μη προτιμώντας κανένα από τα ορατά πράγματα αντί της αγάπης του Θεού, ούτε τη δική του ανάπαυση αντί της αναπαύσεως του πλησίον, έχει χαρά στην ψυχή που προέρχεται από την ελευθερία των παθών και την περιφρόνηση των ορατών πραγμάτων, ειρήνη με κάθε άνθρωπο, καθώς και με τον Θεό και τις δυνάμεις Του, μακροθυμία στους πόνους και τους ιδρώτες υπέρ της αρετής, αγαθωσύνη στους λογισμούς της διάνοιάς του και στις κινήσεις του νου του, χρηστότητα των εξωτερικών ηθών και τρόπων συμπεριφοράς, μαζί με τα εσωτερικά της ψυχής του, πίστη, όχι μόνο στην Τριάδα, αλλά και στα μελλοντικά αγαθά, και μάλιστα εάν είναι εσωτερικευμένη, με την οποία ελπίζει και πιστεύει ότι θα επιτύχει όλα όσα μας υποσχέθηκε ο Θεός, τόσο στον παρόντα αιώνα όσο και στον μέλλοντα, πραότητα η οποία υπομένει καρτερικά κάθε πειρασμό, ανέχεται όλες τις επερχόμενες θλίψεις, υπομένει τα πάντα και δεν συλλογίζεται το κακό του πλησίον. Και εκτός από αυτά, διαθέτει, με τη δύναμη του Πνεύματος, και την περιεκτική εγκράτεια όλων συνολικά των αισθήσεων.

πζʹ. Εκείνος που έχει την αγάπη δεν γνωρίζει να φθονεί από ζήλια, δεν καυχιέται ως υπερόπτης και προπετής, δεν υπερηφανεύεται εναντίον κανενός, δεν ασχημονεί κάνοντας απρεπή πράγματα προς τον πλησίον, δεν ζητά μόνο τα δικά του συμφέροντα αλλά και του πλησίον, δεν παροξύνεται εύκολα εναντίον εκείνων που τον λυπούν, δεν κρατάει κακία αν πάθει ποτέ κάποιο κακό, δεν χαίρεται για την αδικία των φίλων, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια της δικαιοσύνης τους· ανέχεται όλα τα λυπηρά που του συμβαίνουν· από απλότητα και ακακία πιστεύει τα πάντα, ελπίζει να λάβει όλα όσα μας έχει υποσχεθεί ο Θεός, υπομένει όλους τους πειρασμούς χωρίς να ανταποδίδει κακό αντί κακού, και ποτέ δεν εκπίπτει από την αγάπη προς τον πλησίον ο εργάτης της αγάπης.

Επομένως, εκείνος που έχει την αγάπη, είναι ελεύθερος από κάθε κακία και φέρει μέσα του όλες τις αρετές σαν μια πραγματικά χρυσή αλυσίδα, οι οποίες συνδέονται μεταξύ τους και ακολουθούν τη μεγαλύτερη αδελφή τους. Για τον λόγο αυτό και ο μακάριος Παύλος, ενδιατρίβοντας στα εγκώμιά της, λέει: «η αγάπη μακροθυμεί, αγαθοεργεί· δεν φθονεί· δεν κομπάζει· δεν υπερηφανεύεται· δεν ασχημονεί· δεν παροξύνεται· δεν ζητεί τα δικά της· δεν διαλογίζεται το κακό· δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια· τα πάντα ανέχεται, τα πάντα πιστεύει, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει· η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει».

Αλλά εξαιτίας αυτών να έχεις θάρρος και να μας αναγνωρίζεις, όπως από τους αγώνες, έτσι και από το ότι δεν παρασύρονται οι λογισμοί μας από άλλους, ώστε να μη μας καταστήσεις, εμάς και τον εαυτό σου, περισσότερο υπεύθυνους για μεγάλο σφάλμα μέσω μιας ακατάλληλης εντύπωσης. Και τους αδελφούς, αν τυχόν υποκρύπτεται μέσα τους κάποιο ανθρώπινο πάθος που ερεθίζεται από τα δικά σου προτερήματα, να τους υπομένεις και να τους βαστάζεις αδελφικά. Διότι δεν πρέπει, για εκείνα για τα οποία εμείς οφείλουμε να ευχαριστούμε, να απεχθανόμαστε άλλους, ούτε εξαιτίας εκείνων από τα οποία μπορούμε να λάβουμε λαμπρή απόδειξη της υπεροχής μας, οφείλουμε να δυσανασχετούμε εναντίον των υπαιτίων και να μετατρέπουμε το παράλογο πάθος τους σε εύλογη δικαιολογία για αυτούς. Αλλά περισσότερο και από όσα ειπώθηκαν, να γνωρίζεις τούτο, ότι «οφείλουμε εμείς οι δυνατοί να βαστάζουμε τα ασθενήματα των αδυνάτων». Και περισσότερο από όλα να κάνεις μελέτη σε όλη σου τη ζωή το εξής· ποιο; Ότι «η αγάπη δεν ασχημονεί». Ερεύνησε καλά, τι άραγε σημαίνει το «δεν ασχημονεί» (διότι θα βρεις ανέκφραστο βάθος ωφέλειας), και έπειτα γιατί δεν ασχημονεί. Επειδή, λέει, «δεν ζητεί τα δικά της», αλλά και «όλα τα ανέχεται, όλα τα ελπίζει». Υψηλά βέβαια είναι και αυτά, το να ανέχεται κανείς τα βάρη και να ελπίζει πάντοτε στη βελτίωση και στη μεταβολή προς το καλύτερο του πλησίον· αλλά τι άλλο; Ω, πλούτος και χάρη της σοφίας του Παύλου· «η αγάπη», λέει, «ποτέ δεν εκπίπτει». Ω, μακάρια φωνή και μακαριότερο στόμα, και γνώμη ανώτερη από εγκώμια και θαυμασμό.

Αν με αυτά θεμελιώσουμε τον εαυτό μας και τον προετοιμάσουμε ώστε να γίνει άξιος ενός τόσο μεγάλου χαρίσματος (διότι εγώ τουλάχιστον δεν θα έλεγα ότι μια τέτοια προετοιμασία και τελείωση γίνεται χωρίς τη θεία χάρη, όπως ακριβώς έχουμε την πεποίθηση ότι και εσείς είστε προετοιμασμένοι), όχι μόνο θα διατηρήσουμε αδιάσπαστους, ως αληθινοί ποιμένες της μάνδρας και του ποιμνίου του Χριστού, όσους καταφεύγουν ολόψυχα στην εκκλησία του Θεού, εκτρέφοντάς τους «επί ύδατος αναπαύσεως» και εγκαθιστώντας τους «εις τόπον χλόης», ώστε να είναι πάντοτε θαλεροί και να ανθοφορούν στην αρετή, αλλά, προσκαλώντας στην οδό της αλήθειας και εκείνους που ταράσσονται από δισταγμό, καθώς και αυτούς που αποσκίρτησαν σε όρη και ερημιές και περιπλανώνται, θα τους εγκαταστήσουμε μαζί στο ίδιο λιβάδι της σωτηρίας, σηκώνοντας τα βάρη τους, παραβλέποντας την ολιγωρία τους, διαλύοντας τους γογγυσμούς τους με καλοσύνη, και θεραπεύοντας την ολιγοψυχία τους με μεγαλόψυχη ανοχή· διότι αυτό αποτελεί αψευδή απόδειξη της αληθινής αγάπης που μας χάρισε ο Χριστός. «Διότι η αγάπη», σύμφωνα με τον γνήσιο εκφραστή, θεράποντα και μαθητή Του, «μακροθυμεί, αγαθοποιεί, δεν επαίρεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητεί τα δικά της, δεν παροξύνεται, δεν διαλογίζεται το κακό· όλα τα στέργει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει».

Διότι αυτή δεν διαλογίζεται το κακό, αλλά τα πάντα ανέχεται, τα πάντα ελπίζει, τα πάντα υπομένει, και ποτέ, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο, δεν εκπίπτει· αυτή συμφιλιώνει και τους δούλους που έχουν σφάλει με τους κυρίους τους, προβάλλοντας την ισοτιμία της φύσεως ως δικαιολογία του παραπτώματος· αυτή εκπαιδεύει και τους υπηρέτες να υπομένουν με πραότητα τον άγριο θυμό των κυρίων τους, παρηγορώντας τους για την ανισότητα της τύχης μέσω της ομοιότητας με όσους πάσχουν τα ίδια· και καταπραΰνει τον θυμό των πατέρων απέναντι στα τέκνα, και προτρέπει να γίνονται ανώδυνα αποδεκτά τα παράπονα των τέκνων από τους πατέρες, οπλίζοντας τη φυσική σχέση ενάντια στην παρά φύσιν μανία· και εύκολα απομακρύνει τη φιλονικία που παρεισέφρησε ανάμεσα σε φίλους, παρακινώντας τους να σέβονται το κοινό τραπέζι εξίσου με την ίδια τη φύση· και εκείνους πάλι που διακρατούν την ίδια πίστη για το θείο, ακόμη κι αν κατοικούν πάρα πολύ μακριά, ακόμη κι αν δεν έχουν ποτέ αντικρίσει ο ένας τον άλλον, τους οδηγεί σε ένωση και τους συνδέει στις απόψεις και τους καθιστά αληθινούς φίλους· και αν κάπου τύχει ο ένας να γλιστρήσει σε απερίσκεπτες μομφές κατά του άλλου, προετοιμάζοντας τον μεν να μην κρατήσει κακία, τον δε να μετανοήσει, πάρα πολύ εύκολα διορθώνει αυτό που συνέβη, διατηρώντας αδιάρρηκτο τον δεσμό της ενώσεως.

Όπου δε υπάρχουν αυτά, οι έριδες και οι φιλονικίες και οι δίκες και τα δικαστήρια έχουν εκλείψει, επειδή αποδεικνύεται σαφώς ότι η χρήση τους είναι άχρηστη και μάταιη. Και ότι τέτοια νάματα αναβλύζει, άκουσε πάλι τον ίδιο τον θεσπέσιο Παύλο να διακηρύσσει: η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει χρηστότητα· η αγάπη δεν φθονεί, δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της, δεν παροξύνεται· η αγάπη δεν συλλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει για την αλήθεια, όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει. Ας αγαπήσουμε λοιπόν ο ένας τον άλλον, αγαπητοί, ώστε να διατηρήσουμε την κατοχή των χαρισμάτων που μας δόθηκαν από τον Θεό, ώστε να μην αχρηστεύσουμε τη χάρη των αρετών. Ας αγαπήσουμε ο ένας τον άλλον, για να αξιωθούμε να γίνουμε και να ονομαστούμε τέκνα Θεού, για να γίνουμε κληρονόμοι της επουράνιας βασιλείας.

Σε άλλη επιστολή, διδάσκοντας για τα ίδια θέματα και υποδεικνύοντας στους μαθητές το μεγαλείο του πνευματικού πλούτου, και προτρέποντάς τους να σπεύσουν ώστε να φθάσουν στο τέλειο μέτρο, έλεγε: Να επιδιώκετε με ζήλο τα πνευματικά χαρίσματα· και σας δείχνω έναν δρόμο ασυγκρίτως ανώτερο. Εάν μιλώ τις γλώσσες των αγγέλων, αλλά δεν έχω αγάπη, έγινα σαν χαλκός που βουίζει ή σαν κύμβαλο που αλαλάζει. Και εάν έχω το χάρισμα της προφητείας και γνωρίζω όλα τα μυστήρια και όλη τη γνώση, και εάν έχω όλη την πίστη ώστε να μετακινώ βουνά, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι. Και εάν διανείμω στους φτωχούς όλα τα υπάρχοντά μου και παραδώσω το σώμα μου για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, δεν είμαι τίποτα. Και παραθέτει ποιοι είναι οι καρποί της αγάπης και πώς όσοι την έχουν αποκτήσει έχουν λυτρωθεί ολοκληρωτικά από τα πάθη της κακίας, λέγοντας: Η αγάπη δεν φθονεί, η αγάπη δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το δικό της συμφέρον, δεν σκέφτεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει. Και πάλι ο ίδιος λέει: Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει.

ΣΤ'. Η αγάπη όλα τα στέγει, όλα τα υπομένει. Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Το «ουδέποτε εκπίπτει» δηλώνει το εξής: ότι όσοι έλαβαν τα προαναφερθέντα χαρίσματα του Πνεύματος, αλλά δεν αξιώθηκαν ακόμη την απόλυτη ελευθερία από τα πάθη μέσω της πληρέστατης και ενεργού αγάπης του Πνεύματος, δεν έχουν φτάσει ακόμη στην ασφάλεια, αλλά η κατάστασή τους βρίσκεται ακόμη σε κίνδυνο και φόβο, εξαιτίας των πνευματικών δυνάμεων της πονηρίας. Διότι αυτό το μέτρο, επειδή δεν υπόκειται πλέον σε πτώση ούτε σε πάθος, φανέρωσε ότι είναι τέτοιας φύσεως, ώστε οι γλώσσες των αγγέλων, η προφητεία, όλη η γνώση και τα χαρίσματα των ιαμάτων να μην είναι τίποτα, όταν συγκρίνονται με αυτό.

Και αυτά βέβαια ο Κύριος και Δεσπότης μας τα διακηρύττει ξεκάθαρα καθημερινά σε όλους, αλλά άκου τι λέει και ο απόστολος Παύλος: «Ο δε καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη, μακροθυμία, χρηστότητα, αγαθοσύνη, πραότητα, πίστη, εγκράτεια», και πάλι: «Η αγάπη δεν περιαυτολογεί, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά τα δικά της», αλλά «όλα τα ανέχεται, όλα τα υπομένει, η αγάπη ποτέ δεν εκπίπτει». Άκου δε και τον θεολόγο Ιωάννη που λέει: Παιδιά μου, «μην αγαπάτε τον κόσμο ούτε όσα υπάρχουν στον κόσμο», διότι η αγάπη για τον κόσμο είναι έχθρα προς τον Θεό. Επομένως, αδελφοί μου, όποιος αγαπά τον κόσμο γίνεται εχθρός του Θεού, και ότι «Εκείνος που μισεί τον αδελφό του είναι ανθρωποκτόνος, και γνωρίζετε ότι κανένας ανθρωποκτόνος δεν έχει» μερίδιο στη βασιλεία του Κυρίου και Θεού μας, και ότι «Σε αυτό είναι» φανερά «τα τέκνα του Θεού και τα τέκνα του διαβόλου», από το μίσος και την αγάπη. Διότι αυτός που αγαπά τον Θεό, αγαπά και όσους έχουν γεννηθεί από Αυτόν, δηλαδή τους αδελφούς του, ενώ εκείνος που μισεί κάποιον από τους αδελφούς του, αυτός έχει γεννηθεί από τον διάβολο, και η αγάπη του Θεού δεν υπάρχει μέσα του.

Ολόκληρος αυτός ο ίδιος ο Λόγος του Θεού, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, κατοικεί μέσα τους· γίνεται λοιπόν καθένας από αυτούς ναός, με αίσθηση και γνώση του Θεού, και τότε αναφωνεί με παρρησία λέγοντας: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», και πάλι: «Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, συλλογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου.» Γι' αυτό τα πάντα αντέχω, τα πάντα υπομένω· και όταν με λοιδορούν ευλογώ, και όταν με βλασφημούν παρακαλώ, και όταν με διώκουν δείχνω ανοχή, «για να κατασκηνώσει μέσα μου, λέει, η δύναμη του Χριστού».

Η αγάπη μακροθυμεί, δείχνει καλοσύνη, δεν φθονεί, δεν κομπάζει, δεν υπερηφανεύεται, δεν ασχημονεί, δεν ζητά το συμφέρον της, δεν εξάπτεται, δεν διαλογίζεται το κακό, δεν χαίρεται για την αδικία, αλλά συγχαίρει την αλήθεια· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει, όλα τα ελπίζει, όλα τα υπομένει· η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει. Αποδεικνύει λοιπόν μέσα από αυτά ότι και αυτός που μιλάει με γλώσσες είναι δυνατόν να καυχηθεί, και αυτός που προφητεύει να υπερηφανευτεί, και αυτός που έχει την πίστη και θαυματουργεί να επαρθεί, και ο ελεήμων να δρέψει τη δόξα από αυτούς που ελεεί, και αυτός που σπεύδει προς το μαρτύριο να μεγαλοπιαστεί· και επειδή κατέκλεισε τον λόγο στο ότι «Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει», υπαινίχθηκε την ταπεινοφροσύνη ως ρίζα της αγάπης, διότι η ρίζα δεν έχει από πού να πέσει, καθώς συγκρατείται πάντοτε στο βάθος της γης. Επομένως, αυτός που νομίζει ότι έχει αγάπη, αλλά δεν μακροθυμεί ούτε δείχνει καλοσύνη, παρά φθονεί, κομπάζει και υπερηφανεύεται και ασχημονεί, ζητά το δικό του συμφέρον, εξάπτεται, διαλογίζεται το κακό, χαίρεται για την αδικία, λυπάται για την αλήθεια, δεν ανέχεται τα πάντα, δεν πιστεύει τα πάντα, δεν ελπίζει τα πάντα, δεν υπομένει τα πάντα, δεν έχει αγάπη, αλλά ψεύδεται.