Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:9

Γʹ. Προοίμιο πριν από την πραγματεία. Αρχή των λόγων σου, Χριστέ, είναι η αλήθεια· ή μάλλον, εσύ ο ίδιος, ο Θεός Λόγος, η αληθινή Αλήθεια, αφού αληθινά είσαι γέννημα και αλήθεια της υπεραληθούς πατρικής Αλήθειας, και υπόσχεσαι στους εραστές της δικής σου αλήθειας να αποστείλεις το Πνεύμα της αληθείας, λέγοντας: «Ο δε Παράκλητος, τον οποίο θα σας στείλω στο όνομα του Πατρός μου, το Πνεύμα της αληθείας, εκείνος θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια, ώστε να μην είστε εσείς εκείνοι που μιλούν, αλλά το Πνεύμα της αληθείας που μιλά μέσα σας την αλήθεια». Διότι και όσοι θέλουν να αλιεύσουν και να φανερώσουν στους ανθρώπους τους φωτοφόρους και πολυτίμους μαργαρίτες από βυθούς αόρατους για τους ανθρώπους, γυμνώνοντας τον εαυτό τους από κάθε περίβλημα, γεμίζοντας το στόμα τους με λάδι και ελκύοντας από τον αέρα αρκετό πνεύμα στα ρουθούνια τους, έτσι παραδίδουν τον εαυτό τους στον φοβερό και σκοτεινό βυθό. Και το παράδειγμα αυτό, καθώς νομίζω, δείχνει ότι κάθε άνθρωπος που θέλει να διερευνήσει τα βάθη των πνευματικών υδάτων και των δογμάτων και να αλιεύσει από αυτά τους θείους και καθαρούς μαργαρίτες, πρέπει να είναι γυμνός από κάθε εμπαθές περίβλημα και να ελκύει και να έχει το Άγιο Πνεύμα στα ρουθούνια της ψυχής, κατά τον άγιο που λέγει: «Θείο Πνεύμα είναι εκείνο που υπάρχει στα ρουθούνια μου· και πνοή του Παντοκράτορος είναι αυτή που με διδάσκει», και: «Άνοιξα το στόμα μου και έλκυσα πνεύμα», το οποίο είναι το έλαιο της αγαλλιάσεως, ώστε να εκπληρώνεται σε αυτούς το θείο λόγιο που λέγει: «Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα αγαθά», όπως ακριβώς και ο εμπαθής άνθρωπος από τον εμπαθή θησαυρό της καρδιάς προφέρει τα πονηρά. Διότι δεν είναι τόσο μεγάλος ο κίνδυνος για εκείνους που τολμούν να κατεβαίνουν στα βάθη των υδάτων, όσο για εκείνους που έχουν τα πάθη και επιχειρούν να διερευνήσουν τα βάθη των ιερών Γραφών· επειδή μόνο το Άγιο Πνεύμα, ως Θεός, δύναται να ερευνά τα βάθη του Θεού. Γι’ αυτό και κάποιος σοφός έλεγε ότι πρώτα πρέπει να καθαρίσει κανείς τον εαυτό του και έπειτα να συνομιλήσει με τον Καθαρό. Διότι, αν εκείνος που είχε μέσα του τον Χριστό να μιλά, και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, και έμαθε στον παράδεισο άρρητα ρήματα, και είπε ότι «Ζω όχι πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός», έγραφε στους Κορινθίους ότι «κατά μέρος μιλούμε και κατά μέρος γνωρίζουμε», ποιος είναι εκείνος που μπορεί να πει: «Μιλώ τελείως και γνωρίζω τελείως, και μάλιστα τα περί του ακαταλήπτου Θεού;» Αυτά ακριβώς πάλι ένας θεολόγος, μιλώντας διά του Αγίου Πνεύματος, έλεγε: «Όταν μιλώ για τον Θεό, φρίττω και στη γλώσσα και στην ακοή και στη διάνοια». Διότι το να μιλά κανείς για τον Θεό δεν είναι χωρίς κίνδυνο.

Ζητούμε συγγνώμη από τους φιλόπονους· διότι γνωρίζουμε κατά μέρος, όπως φωνάζει ο Παύλος, και κατά μέρος νοούμε και κατά μέρος μιλούμε και κατά μέρος δογματίζουμε. Όσο, άλλωστε, ερευνάται το θείο, τόσο περισσότερο παραμένει άγνωστο· γιατί ούτε οι ίδιοι οι άγιοι άγγελοι γνωρίζουν τελείως τα σχετικά με τον Θεό.

Επισφραγίζει και τώρα την προκείμενη ωδή με ευχαριστία. «Από τον παρόντα», λέει, «έως τον μέλλοντα»· επομένως, από τον παρόντα μεν αρχίζει η ευλογία από εμάς προς τον Θεό, ολοκληρώνεται δε στον μέλλοντα. Διότι εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε, εξ ου και εκ μέρους ευλογούμε. «Όταν δε έλθει το τέλειο», λέει ο Παύλος, «το εκ μέρους θα καταργηθεί».

Ο Θεός δεν απαιτεί από εμάς αυτά, αλλά αγιασμό, κάθαρση, σιωπή και ταπείνωση. Αλλά επειδή δεν ήθελα να σας αφήσω στους λογισμούς, και θλιβόμουν να παρακαλέσω τον Θεό να με πληροφορήσει περί τούτου, πιεζόμενος και από τα δύο, επέλεξα μάλλον για τον εαυτό μου τη θλίψη για να σας αναπαύσω από τη θλίψη, ενθυμούμενος αυτόν που λέει: «Να βαστάζετε ο ένας τα βάρη του άλλου.» Και ακούστε την κατά Θεόν πληροφορία, η οποία μου δόθηκε τρεις ημέρες πριν μου γράψετε την ερώτηση. Όλοι οι Πατέρες, που ευαρέστησαν τον Θεό, άγιοι και δίκαιοι και γνήσιοι δούλοι του Θεού, ας προσευχηθούν για εμένα. Μην νομίσετε δε, ότι, αν και ήταν άγιοι, μπόρεσαν πραγματικά να κατανοήσουν όλα τα βάρη του Θεού. Διότι ο Απόστολος λέει ότι «Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε.» Και πάλι: «Στον καθένα δίνεται διά του Πνεύματος το ένα και το άλλο, και όχι όλα αυτά σε έναν άνθρωπο, αλλά το ένα έτσι, και το άλλο αλλιώς, όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα.» Επειδή λοιπόν γνώριζε ο Απόστολος ότι τα του Θεού είναι ακατάληπτα, αναφωνούσε λέγοντας: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως του Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι του! Διότι ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;»

Γευθείτε και δείτε ότι ο Κύριος είναι αγαθός. Σε πολλά σημεία έχουμε παρατηρήσει ότι οι δυνάμεις της ψυχής λαμβάνουν την ίδια ονομασία με τα εξωτερικά μέλη του σώματος. Επειδή όμως ο Κύριός μας είναι ο αληθινός άρτος, και η σάρκα Του είναι αληθινή τροφή, είναι ανάγκη η τέρψη της ευφροσύνης του άρτου να γεννάται μέσα μας μέσω μιας νοητής γεύσης. Όπως ακριβώς η φύση του μελιού δεν μπορεί να παρασταθεί σε όσους δεν την γνωρίζουν με τα λόγια τόσο, όσο με την ίδια την αίσθηση της γεύσης, έτσι και η αγαθότητα του ουράνιου Λόγου δεν μπορεί να μεταδοθεί ξεκάθαρα μόνο με τις διδασκαλίες, εάν δεν μπορέσουμε, ερευνώντας βαθύτερα τα δόγματα της αλήθειας, να κατανοήσουμε με την προσωπική μας εμπειρία την αγαθότητα του Κυρίου. Είπε όμως «γευθείτε» και όχι «χορτάστε»· διότι τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, και βλέπουμε την αλήθεια μέσα από καθρέφτη και σαν αίνιγμα· θα έρθει όμως κάποτε η ώρα που ο τωρινός αρραβώνας και αυτή η πρόγευση της χάριτος θα καταλήξουν για εμάς στην τελειότητα της απόλαυσης.

Πλην όμως, δεν θα λέγαμε ότι ο ουρανός είναι αόρατος εξαιτίας όσων αγνοούμε γι' αυτόν, αλλά ότι είναι ορατός χάρη στη μερική κατανόησή του. Το ίδιο ακριβώς ισχύει και περί του Θεού. Εάν μεν ο νους έχει βλαφθεί από τους δαίμονες, θα περιπέσει στην ειδωλολατρία ή θα εκτραπεί σε κάποιο άλλο είδος ασέβειας. Εάν όμως έχει παραδώσει τον εαυτό του στη βοήθεια του Πνεύματος, θα γνωρίσει την αλήθεια και θα φθάσει στην επίγνωση του Θεού. Θα φθάσει δε σε αυτή την επίγνωση, όπως είπε ο Απόστολος, εκ μέρους· στη δε μετέπειτα ζωή, τελειότερα· «Διότι, όταν έλθει το τελειότερο, το εκ μέρους θα καταργηθεί».

Όταν λοιπόν έρθει εκείνος, δηλαδή ο Παράκλητος, το πνεύμα της αλήθειας, θα σας οδηγήσει σε όλη την αλήθεια. Πρόσεξε δε πώς επαγρυπνεί η φωνή· δες τη νήψη του λόγου. Διότι, έχοντας προείπει ότι θα έλθει σε αυτούς ο Παράκλητος, τον ονόμασε πνεύμα της αλήθειας, δηλαδή του εαυτού του· διότι αυτός είναι η αλήθεια. Διότι, για να γνωρίσουν οι μαθητές ότι δεν υπόσχεται την επιφοίτηση κάποιας αλλότριας και ξένης δύναμης, αλλά ότι θα δώσει τον ίδιο τον εαυτό του με άλλον τρόπο, αποκαλεί τον Παράκλητο πνεύμα της αλήθειας, δηλαδή του εαυτού του. Επειδή το Άγιο Πνεύμα δεν νοείται ως αλλότριο προς την ουσία του Μονογενούς, αλλά προέρχεται κατά φύση από αυτήν, και δεν είναι κάτι διαφορετικό από αυτόν, όσον αφορά την ταυτότητα της φύσης, έστω κι αν νοείται ως ιδιαίτερη υπόσταση. Το Πνεύμα της αλήθειας λοιπόν, λέγει, θα σας καθοδηγήσει σε όλη τη γνώση της αλήθειας. Διότι, καθώς γνωρίζει με ακρίβεια την αλήθεια, της οποίας είναι και Πνεύμα, δεν θα την αποκαλύψει εν μέρει σε όσους τον σέβονται, αλλά μάλλον θα ενσταλάξει ολοκληρωτικά το μυστήριό της. Διότι, αν και τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, όπως λέει ο Παύλος, εντούτοις, έστω και μέσα σε μικρή γνώση, άστραψε σε εμάς ακέραιο και αλώβητο το κάλλος της αλήθειας.

Γι' αυτό λέει: Μη θυμάστε τα παλιά και μην αναλογίζεστε τα αρχαία. Διότι η έλευση αυτών που είναι ασυγκρίτως ανώτερα, παραδίδει ενίοτε στη λήθη το κατώτερο, και τα λαμπρά πράγματα αμβλύνουν κατά κάποιον τρόπο εκείνα που δεν έχουν τέτοια φύση, έστω κι αν προηγούνται χρονικά. Κάτι τέτοιο λέει και ο πάνσοφος Παύλος, ότι «Τώρα γνωρίζουμε εν μέρει· όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό θα καταργηθεί». Διότι μεγάλα μεν και πέρα από κάθε λόγο είναι όσα επιτελέστηκαν από τον Θεό μέσω του πάνσοφου Μωυσή, υπερέχοντα όμως και ανώτερα είναι εκείνα που έγιναν μέσω της ισχύος και της υπεροχής του Σωτήρα μας. Διότι μέσω αυτού και από αυτόν έχει σωθεί το πλήθος των εθνών σε όλη την οικουμένη. Γι' αυτό σχεδόν προστάζει να λησμονούνται τα πρώτα. Και να στηρίζεται μάλλον ο νους σε εκείνα που είναι ασυγκρίτως ανώτερα και έχουν λαμπρή δόξα. Θα φτιάξω λοιπόν, λέει, δρόμο στην έρημο. Εννοείται βέβαια εδώ ως έρημος το παλαιό ξηρό και άκαρπο πλήθος των εθνών, το οποίο παρήγαγε οιονεί αγκάθια, λόγω του ότι δεν υπήρχε απολύτως κανένας σε αυτό που να είναι ευσεβής, δόκιμος και να γνωρίζει σοφά να αγαθοεργεί. Όπως άλλωστε λέει και ο ψαλμωδός: «Όλοι παρέκκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν, και δεν υπήρχε ανάμεσά τους αυτός που πράττει την καλοσύνη, δεν υπήρχε ούτε ένας».

Και λοιπόν, ο πάνσοφος Ιωάννης, εκτός από τα θαύματα που ανέφερε, βρίσκεται να προσθέτει: «Υπάρχουν δε και πολλά άλλα, τα οποία έπραξε ο Ιησούς, τα οποία δεν είναι γραμμένα σε αυτό το βιβλίο· και μάλιστα αν γράφονταν, νομίζω ότι ούτε ο ίδιος ο κόσμος δεν θα χωρούσε τα βιβλία που θα γράφονταν.» Επειδή γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει· και δεν είμαστε ικανοί να διηγηθούμε πλήρως ούτε τα δόγματα σχετικά με τον Χριστό, ούτε τα θαύματα· αλλά, έστω κι αν είναι πολλά αυτά που έχουν ειπωθεί, αποδεικνύεται ότι αυτό που περισσεύει και δεν έχει ειπωθεί είναι περισσότερο. Διότι τα έργα του Χριστού ξεπερνούν κάθε αριθμό, είτε επειδή από τη φύση τους δεν μπορούν να αριθμηθούν, είτε επειδή λόγω του πλήθους τους υπερβαίνουν τη φύση του αριθμού. <Θυσία και προσφορά δεν θέλησας, αλλά μου ετοίμασες σώμα.> (A f. 220 b, B f. 146, I f. 202 b) Στεφανωμένος με προφητική χάρη, εκείνος που συνέθεσε τον προκείμενο ψαλμό, σαν από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του εκφέρει αγαθούς λόγους, οι οποίοι δεν θα ήταν αταίριαστοι στο πρόσωπο του μονογενούς Υιού του Θεού, ο οποίος ενδύθηκε την ομοιότητα με εμάς, σαρκώθηκε και ενανθρώπησε, και έλαβε τη μορφή του δούλου.

Μέσω αυτού, λοιπόν, μπορούμε πάλι να εννοήσουμε ίσως το εξής: διότι, όταν θα έχει περάσει ο καιρός και θα έχει παρέλθει ο παρών αιώνας σαν μία ημέρα, θα επινοηθεί από εμάς ένας άλλος τρόπος δοξολογίας, διαφορετικός από αυτούς που γνωρίζουμε. Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που ελευθερώθηκαν από τη δυναστεία του Φαραώ, γεμάτοι χαρά εν τω Νόμω, έλεγαν: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι έχει δοξαστεί ένδοξα· άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα.» Προθεωρώντας δε εν Πνεύματι τα ασυγκρίτως λαμπρότερα και ανώτερα κατορθώματα της ελεύσεως του Σωτήρα μας, ορισμένοι από τους αγίους αναφωνούσαν: «Ψάλτε στον Κύριο άσμα καινό·» και αυτό σήμαινε, «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό», αφού σκύλεψε τον Άδη, «και είπε σε εκείνους που ήταν στα δεσμά: Εξέλθετε, και σε εκείνους που ήταν στο σκοτάδι: Φανερωθείτε·» με τον ίδιο, νομίζω, τρόπο, όταν θα έχει καταργηθεί ο θάνατος και θα έχει διαλυθεί ολοκληρωτικά η αμαρτία, ο τρόπος της αινέσεως θα είναι αυτός που ταιριάζει στον καιρό εκείνο· διότι θα υμνήσουμε για σπουδαιότερα πράγματα· και, έχοντας πλουτίσει με αγαθά που ξεπερνούν τον νου και τον λόγο, με πιο λαμπρές δοξολογίες θα στεφανώσουμε τον δοτήρα όλων των αγαθών σε εμάς, τον Χριστό, μαζί με τον Θεό και Πατέρα. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν», λέει, «είτε γνώση, θα πάψει· Και τώρα γνωρίζουμε εκ μέρους· όταν όμως έλθει το τέλειο, το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και μάλιστα ο ίδιος ο Χριστός είπε κάπου: «Αυτά σας τα έχω πει με παροιμίες. Έρχεται όμως ώρα που δεν θα σας μιλήσω πλέον με παροιμίες, αλλά με παρρησία θα σας αναγγείλω περί του Πατρός.»

Σταυρώθηκε λοιπόν, σταυρώθηκε ο Κύριος, και προσκυνούμε τον Εσταυρωμένο, αυτόν που ετάφη και αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και ανήλθε στους ουρανούς. «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού», σύμφωνα με το γεγραμμένο· «διότι εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε», αντλώντας σαν μια σταγόνα από το πέλαγος της γνώσης του Θεού και κατανοώντας το υπόδειγμα μιας τέτοιας οικονομίας, τη χάρη της ελπίδας μας με την ευδοκία του Πατρός, τη θέληση του Υιού μαζί με τη θέληση του Αγίου Πνεύματος, * της ίδιας της οικονομίας του Θεού. Όλες δε οι Γραφές περιείχαν σποραδικά το κήρυγμα της αναστάσεως, αλλά το τέλειο διαφυλασσόταν για την παρουσία του ίδιου του ενυπόστατου Λόγου. Διότι «πλήρωμα του νόμου είναι ο Χριστός», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Σε ποιο σημείο, άλλωστε, δεν μιλούσε το θείο κείμενο περί αναστάσεως; Πρώτα το αίμα του Άβελ την κηρύττει· διότι και μετά το θάνατό του «ακόμη λαλεί», όπως λέει η Γραφή. «Ο Ενώχ μετατέθηκε και δεν βρισκόταν και δεν είδε θάνατο· διότι ευαρέστησε τον Θεό». Ο Νώε κατασκεύασε την κιβωτό κατόπιν θεϊκού προστάγματος, απεργαζόμενος την παλιγγενεσία για τον εαυτό του και τον οίκο του.

Αλλά όλα αυτά αποτελούν τις αφηγήσεις της ματαιολογίας του άφρονος, τις οποίες αφού κατανοήσατε, εσείς οι συνετοί υιοί της αγίας Εκκλησίας του Θεού και της πίστεως του Κυρίου, ξεχωρίστε τον αγύρτη και περιγελάστε τη φλυαρία του. Θα επανέλθει δε στις προφάσεις που ο ίδιος κακώς έχει επινοήσει και στις παρομοιώσεις από τις θείες Γραφές, οι οποίες όμως δεν έχουν έτσι, αλλά παρερμηνεύονται από αυτόν. Ας εκθέσουμε, λοιπόν, κατά λέξη ακριβώς αυτά τα οποία, υποκλέπτοντας από τις θείες Γραφές, όπως είπα, διηγείται σύμφωνα με τον δικό του νου, αν και βεβαίως πολλές φορές, εξετάζοντας τα ίδια ζητήματα, τα έχουμε ήδη ανασκευάσει πλήρως. 61. Πρώτον μεν, λοιπόν, επειδή βρήκε στις θείες Γραφές αναφορά στο όνομα του Παρακλήτου και αγνοώντας τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος, υπεισήγαγε τον εαυτό του, νομίζοντας ότι είναι αυτός. Και ισχυρίζεται μεν ότι σε αυτόν αναφέρονται τα όσα ειπώθηκαν από τον άγιο Παύλο, καθώς ο άγιος απόστολος είπε: «εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, το εκ μέρους θα καταργηθεί». Αυτό, όμως, δεν το αναφέρει καθόλου για τον Παράκλητο ο άγιος απόστολος, ο οποίος αξιώθηκε να λάβει το ίδιο το Άγιο Πνεύμα μαζί με τους ομότιμούς του αποστόλους, αλλά μιλούσε για τους δύο κόσμους, για τον παρόντα και τον μέλλοντα, όπως είπε σε εκείνους που ήθελαν να προδικάζουν τους καιρούς, ότι: «κανείς να μην σας ταράζει ούτε με λόγο ούτε με επιστολή, ότι δήθεν έχει φτάσει η ημέρα του Κυρίου».

«διότι εάν δεν αποκαλυφθεί ο υιός της ανομίας, ο άνθρωπος της αδικίας» και τα εξής. Και πάλι, όταν συγκεντρώθηκαν οι μαθητές στον Σωτήρα, τον ρωτούσαν για τη συντέλεια και τους έλεγε: «Δεν ανήκει σε εσάς να γνωρίζετε χρόνους και καιρούς, τους οποίους ο Πατέρας έθεσε στη δική του εξουσία, αλλά θα λάβετε δύναμη όταν έλθει το Άγιο Πνεύμα εφ' υμάς». Και πάλι έλεγε: «Να μην απομακρυνθείτε από τα Ιεροσόλυμα, αλλά να περιμένετε την επαγγελία του Πνεύματος, την οποία ακούσατε», δηλαδή το Παράκλητο Πνεύμα, όπως είπε: «Εάν εγώ απέλθω, εκείνος θα έλθει, και θα σας αναγγείλει τα πάντα». Το δε «θα σας αναγγείλει τα πάντα» [αναφερόταν] στη δωρεά που επρόκειτο να αξιωθούν, να κατοικήσει δηλαδή μέσα τους το Άγιο Πνεύμα, ώστε να τους διηγηθεί τα πάντα με σαφήνεια, όσα μπορούσαν να χωρέσουν σε τούτον τον αιώνα. Και εδώ, έχοντας χωρέσει σε τούτον τον αιώνα το Παράκλητο Πνεύμα, προφήτευσαν, όπως <λέγει ότι> ο Άγαβος προφήτευσε για τον λιμό που επρόκειτο να συμβεί, και ότι «κατέβηκαν προφήτες από τα Ιεροσόλυμα», και ότι «στον Φίλιππο υπήρχαν τέσσερις θυγατέρες που προφήτευαν». Όταν όμως προφητεύουν, προφητεύουν εκ μέρους και γνωρίζουν εκ μέρους, ενώ το τέλειο το προσδοκούν με ελπίδα στους μέλλοντες αιώνες, «όταν το φθαρτό μεταβληθεί σε αφθαρσία και το θνητό σε αθανασία», όταν «τότε πρόσωπο με πρόσωπο».

Διότι έχουμε δάσκαλο το Πνεύμα της αλήθειας, το οποίο μας έδωσε ο Κύριος μετά την ανάληψη στους ουρανούς, «για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό», διά του οποίου «και μιλάμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το Πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο», εν τω οποίω λατρεύουμε και προσκυνούμε, για το οποίο ατιμαζόμαστε, εν τω οποίω προφήτευσαν οι προφήτες, καθοδηγήθηκαν οι δίκαιοι, και διά του οποίου προσαγόμαστε στον Υιό. Αλλά γιατί περιεργαζόμαστε τα της φύσεως; Μήπως συζητάμε «ως σαρκικοί, και όχι ως πνευματικοί»; Διότι για άλλους έχει λεχθεί ότι «δεν μπορούμε να σας μιλήσουμε ως σε πνευματικούς, αλλά ως σε σαρκικούς». Διότι υπάρχει φόβος μήπως από τη φιλονικία για τα ακατάληπτα και την αναζήτηση των ανέφικτων καταπέσουμε στον βυθό της ασέβειας· «και είπα, θα γίνω σοφός, αλλά αυτή (η σοφία) απομακρύνθηκε από εμένα περισσότερο από ό,τι ήταν, και έγινε βαθύ βάθος, ποιος θα την ανακαλύψει;» Ας θυμηθούμε εκείνον που είπε: «εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εν μέρει θα καταργηθεί». «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη όπως πρέπει να γνωρίσει». Και γι' αυτό υπάρχει φόβος μήπως, εκβιάζοντας τα πράγματα για να μιλήσουμε για όσα δεν μπορούμε να μιλήσουμε, δεν μας επιτραπεί πλέον να μιλάμε ούτε για όσα μπορούμε. Διότι πρέπει να μιλάμε εκ πίστεως, όχι να πιστεύουμε από τα όσα λέγονται. «Πίστεψα», λέει, «γι' αυτό και μίλησα».

Ο ίδιος είναι και 〈αποσπασμένος〉, σαν να έχει αποξενωθεί από την κοινή ζωή των ανθρώπων, και είναι μέγας και πολυπληθής ενώπιον του Θεού. Γι' αυτό έχει λεχθεί: 〈και από λαό μεγάλο〉.⌝ Αυτά δε τα 〈δώρα θα προσφερθούν στον Κύριο Σαβαώθ από τώρα〉, λέγει, 〈και εις τον αιώνα χρόνον〉· ⌜διότι και στον παρόντα βίο και στον μέλλοντα αιώνα, ο προαναφερθείς 〈λαός〉 δεν παύει να αναπέμπει προς τον Θεό τα λογικά 〈δώρα〉 και τις αναίμακτες θυσίες.⌝ Αυτός ακριβώς ο λαός είναι το προειρημένο 〈έθνος που είναι καταπατημένο και ελπίζει〉, το οποίο αφενός 〈ελπίζει〉 χάρη στην υπομονή, για την οποία έχει λεχθεί: «η δε υπομονή φέρνει 〈δοκιμή, και η δοκιμή〉 〈ελπίδα〉· η δε 〈ελπίδα〉 δεν καταισχύνει», και αφετέρου είναι 〈καταπατημένο〉 εξαιτίας εκείνων που το καταδίωξαν και το καταπάτησαν πολλές φορές. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα, έχει λεχθεί: 〈έθνος υπομένον και καταπατημένο〉. Βλέπεις πώς ονόμασε τον 〈αποσπασμένο〉 〈λαό〉 ως 〈υπομένοντα〉. Και προσθέτει: το οποίο 〈βρίσκεται σε ένα μέρος του ποταμού της χώρας του〉· τίνος 〈αυτού〉, αν όχι του Θεού; ⌜Διότι το 〈έθνος〉 αυτό βρισκόταν 〈σε ένα μέρος του ποταμού της〉 〈χώρας〉 του Θεού, εφόσον πολιτευόταν μέσα στην Εκκλησία του Θεού, σαν να λέει: «εκ 〈μέρους〉 γνωρίζουμε και εκ 〈μέρους〉 προφητεύουμε»· διότι η εν λόγω 〈χώρα〉 δεν χωρούσε ολόκληρο τον 〈ποταμό〉, εννοώ δηλαδή τον Λόγο του Θεού.

Φθάνοντας λοιπόν σε αυτό το σημείο, όχι ο Ισραήλ, αλλά εκείνοι από όλα τα έθνη που αξιώνονται τις επαγγελίες θα πιουν ευφροσύνη και θα πιουν τον οίνο από την αληθινή άμπελο, για τον οποίο ο Σωτήρας έλεγε: «δεν θα πιω από αυτό έως ότου το πιω καινούργιο μαζί σας στη βασιλεία των ουρανών». Και θα χριστούν με μύρο, όχι λαμβάνοντας πλέον «τον αρραβώνα του Αγίου Πνεύματος», αλλά μετέχοντας στο ίδιο «το πλήρωμα της θεότητος» του Υιού του Θεού, και όχι πλέον «γνωρίζοντας εκ μέρους και προφητεύοντας εκ μέρους», αλλά γινόμενοι τέλεια μέτοχοι του Χριστού, ώστε και αυτοί να αναδειχθούν χρηστοί και «υιοί Θεού και κληρονόμοι Θεού και συγκληρονόμοι του Χριστού». Τις εικόνες και τα σύμβολα αυτών μάς τα παρέδωσε ο ευαγγελικός λόγος στα μυστήρια της Καινής Διαθήκης μέσω του μυστικού χρίσματος και του σωτηρίου αίματος, ώστε, αφού δοκιμαστούμε σε αυτά, να μεταλάβουμε και τα ανώτερα αγαθά. Αυτά ακριβώς που ειπώθηκαν «παράδωσε», λέει, «στα έθνη»· διότι ο Ισραήλ δεν είναι άξιος αυτών. Και όπως κάποιος παραδίδει μια παρακαταθήκη ως μυστήριο, έτσι εκφέρει τον μυστικό λόγο για όσα λέχθηκαν: «παράδωσέ τα σε όλα τα έθνη· διότι η βουλή αυτή αφορά όλα τα έθνη». Γι' αυτό δικαιολογημένα ο προφήτης δόξαζε τον Θεό, γεμάτος έκπληξη για τη χάρη Του, λέγοντας: «διότι έπραξες θαυμαστά πράγματα, βουλή αρχαία και αληθινή».

Διότι εν μέρει, λέει, γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε. Όλα τα θαυμάσιά σου τυγχάνουν βέβαια αναρίθμητα και ακατάληπτα· όμως ανάμεσα σε όσα κατανόησα βρήκα και τούτο, ότι δηλαδή κατά τον παρόντα καιρό δεν θέλησες τις θυσίες και τις προσφορές που ορίστηκαν από τον Μωυσή· αντί γι' αυτές κατάρτισες τα αυτιά μου και την υπακοή στα λόγια σου· και αντί για ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας προσέφερα ο ίδιος τον εαυτό μου σε εσένα. Γι' αυτό λέει: Ιδού, ήρθα επειδή κλήθηκα από εσένα, έχοντας υπακούσει με τη μεγαλύτερη προθυμία. Και ήρθα σπεύδοντας να κάνω το θέλημά σου· διότι έχω πειστεί ότι αποδέχεσαι αυτό αντί για κάθε θυσία ολοκαυτώματος. Και αυτό έχει γραφτεί για εμένα στην κεφαλίδα του βιβλίου· και ποιο είναι αυτό παρά το να προτιμήσω το θέλημά σου από τις θυσίες και τα ολοκαυτώματα; Και το να εφαρμόσω τον νόμο σου όχι σύμφωνα με την πρόχειρη κατά γράμμα ερμηνεία, ούτε τηρώντας τα παραγγέλματα του Μωυσή όπως οι πολλοί· αλλά «στο μέσο της κοιλίας μου»· ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Επιθύμησα τον νόμο σου με προθυμία μέσα από τα έγκατά μου». Διότι, εάν υπάρχει κάποια κοιλία της ψυχής, που ονομάζεται έτσι μεταφορικά, για την οποία έχει λεχθεί στα Ευαγγέλια: «Ποταμοί ζωντανού νερού θα ρεύσουν από την κοιλία του, το οποίο θα αναβλύζει εις ζωήν αιώνιον»· σε αυτό το απόρρητο και απόκρυφο ταμείο της ψυχής, λέει, θέλησα να εφαρμόσω τον νόμο σου, και να εκπληρώσω τις εντολές περί θυσιών και ολοκαυτωμάτων πνευματικά και σύμφωνα με το βαθύτερο νόημά τους.

Αυτό και ο παρών λόγος το ονόμασε διάχρυσο. Η δε φράση «ντυμένη και στολισμένη», ούτε στην εβραϊκή ανάγνωση ούτε στους υπόλοιπους ερμηνευτές απαντάται· γι' αυτό και έχει οβελιστεί. «Όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλιά Εσεβών, ντυμένη με χρυσά κρόσσια, στολισμένη». Θα κατανοήσεις, λέει, πώς είναι ντυμένη με χρυσά κρόσσια, ακούγοντας τον Παύλο να λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε».

Αλλά τώρα μεν, κατά τον παρόντα αιώνα, η επαγγελία εκπληρώνεται μόνο σε λίγους άξιους και εν μέρει, σύμφωνα με το «εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Μετά όμως τη συντέλεια των πάντων, με την έλευση του νέου αιώνα, δεν θα ενοικήσει πλέον σε λίγους, αλλά σε όλους όσους θα είναι τότε άξιοι της βασιλείας των ουρανών. Έτσι, λοιπόν, θα είναι «τα πάντα εν πάσι», δηλαδή «θα ενοικήσει μέσα τους και θα περπατήσει ανάμεσά τους», και δεν θα απαξιώσει να είναι «Θεός τους», οικειούμενος τους πάντες ως δικό Του λαό. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, θα είναι μέσα σε αυτούς, όπως λέγεται ότι είναι (ο Πατέρας) μέσα στον ίδιο τον Υιό, καθώς διδάσκει ο Ίδιος λέγοντας: «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα».

Στον Παύλο, βέβαια, αν ήταν δυνατόν να κοινοποιηθούν εκείνα που του προσέφερε ο τρίτος ουρανός, και η μέχρις εκείνον πορεία ή ανάβαση ή ανάληψη, ίσως να γνωρίζαμε κάτι περισσότερο περί Θεού, εφόσον αυτό ήταν το μυστήριο της αρπαγής του. Επειδή όμως ήταν άρρητα, ας τιμώνται και από εμάς με σιωπή. Ας ακούσουμε όμως μόνο τούτο που λέει ο ίδιος ο Παύλος, ότι γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει. Αυτά και τα παρόμοια ομολογεί εκείνος που δεν είναι αδαής στη γνώση, εκείνος που προβάλλει ως απειλή την απόδειξη του Χριστού ο οποίος ομιλεί μέσα του, ο μέγας πρόμαχος και δάσκαλος της αλήθειας. Γι' αυτό και θεωρεί ότι όλη η επίγεια γνώση δεν βρίσκεται καθόλου υψηλότερα από τα κάτοπτρα και τα αινίγματα, καθώς στηρίζεται σε μικρά είδωλα της αλήθειας. Και αν δεν φαίνομαι σε κάποιους υπερβολικά σχολαστικός και περίεργος που εξετάζω τέτοια ζητήματα, ίσως να μην ήταν τίποτε άλλο παρά ακριβώς αυτά εκείνα που δεν είναι δυνατόν τώρα να βασταχθούν, τα οποία ο ίδιος ο Λόγος υπαινισσόταν, ως πράγματα που κάποτε θα βασταχθούν και θα αποσαφηνιστούν· και για τα οποία ο Ιωάννης, ο πρόδρομος του Λόγου, η μεγάλη φωνή της αλήθειας, διαβεβαίωνε ότι ούτε καν ο ίδιος ο επίγειος κόσμος δεν θα μπορούσε να τα χωρέσει.

Τέτοιος ποταμός ήταν ο Παύλος, που υψωνόταν πάνω από τον ουρανό με τα κύματα των νοημάτων του έως τον τρίτο ουρανό, έως τον παράδεισο, έως τα άρρητα και ανεκλάλητα ρήματα· και σχηματίζοντας πέλαγος με τον λόγο του μέσα από όλη αυτή τη μεγαληγορία, αποδεικνύει πάλι ότι ο λόγος του είναι μια δροσερή σταγόνα σε σύγκριση με τον όντως Λόγο, με τα όσα λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε»· και: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν το γνώρισε ακόμη όπως πρέπει να το γνωρίζει»· και: «Εγώ δεν θεωρώ τον εαυτό μου ότι το έχει κατανοήσει». Αν, λοιπόν, η ικμάδα της δρόσου και η σταγόνα από τους βοστρύχους φαντάζουν ποταμοί, πελάγη και κύματα, όταν συγκρίνονται με τη δική μας δύναμη, τι πρέπει να αναλογιστούμε για την πηγή εκείνη που είπε: «Εάν κάποιος διψά, ας έλθει σε μένα και ας πίνει»; Ο κάθε ακροατής ας στοχαστεί ο ίδιος το θαύμα, κατ' αναλογίαν των όσων ειπώθηκαν. Διότι, εάν η σταγόνα επαρκούσε για τη γένεση ποταμών, πώς μπορεί κανείς να αναλογιστεί τον ίδιο τον ποταμό του Θεού μέσα από αυτή τη σταγόνα;

Έτσι, λοιπόν, μετριέται και μερίζεται αμέριστα, και το φως εκείνο επιδέχεται το περισσότερο και το λιγότερο· και ένα μέρος του γνωρίζεται τώρα, ενώ το άλλο αργότερα· γι' αυτό και ο θείος Παύλος λέει: «τώρα γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει».

Διότι στη μέλλουσα ζωή, έστω και αν όχι τα πάντα, θα κατανοήσουμε όμως σε μεγάλο βαθμό τις κρίσεις του Θεού, σε σύγκριση με την παρούσα γνώση. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Γνωρίζουμε εν μέρει και προφητεύουμε εν μέρει· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα. —Διότι ιδού οι εχθροί σου, Κύριε, διότι ιδού οι εχθροί σου θα καταστραφούν, και θα διασκορπιστούν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία.

Η δε γνώση είναι μια βαθμίδα, μέσω της οποίας ανέρχεται κανείς στο ύψος της πίστεως, και όταν φθάσει κοντά της, δεν την έχει πλέον ανάγκη· «τώρα», λέγει, «γνωρίζουμε μερικώς και κατανοούμε μερικώς· όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό καταργείται».

Όμως, προς το παρόν, αρμόζει να γνωρίζουμε ότι η πίστη και η εργασία της είναι ανώτερη από τη γνώση. Και αυτή η γνώση τελειοποιείται μέσα στην πίστη και αποκτά δύναμη να ανέλθει προς τα άνω και να αισθανθεί εκείνο που είναι ανώτερο από κάθε αίσθηση, και να δει εκείνη την αυγή που είναι ακατάληπτη για τον νου και τη γνώση των κτισμάτων. Η γνώση, εξάλλου, είναι βαθμίδα μέσω της οποίας ανέρχεται κανείς στο ύψος της πίστης, και όταν φτάσει κοντά της, δεν την έχει πλέον ανάγκη· «διότι τώρα», λέει, «μερικώς κατανοούμε, όταν όμως έλθει το τέλειο, το μερικό καταργείται».

Όταν όλοι πιστεύουμε με τον ίδιο τρόπο, τότε υπάρχει ενότητα. Διότι είναι φανερό ότι αυτό εννοεί όταν αναφέρεται σε άνδρα τέλειο. Και βέβαια, αλλού μας ονομάζει νήπια, ακόμη και όταν είμαστε τέλειοι, αλλά αποβλέποντας σε διαφορετικό κριτήριο. Διότι εκεί μας ονόμασε νήπια σε σύγκριση με τη μελλοντική γνώση· αφού δηλαδή είπε, «γνωρίζουμε εκ μέρους», πρόσθεσε και το, «σαν μέσα από αινίγματα», και όλα τα παρόμοια. Εδώ όμως μίλησε αποβλέποντας σε κάτι άλλο, σε σχέση δηλαδή με το ευμετάβλητο· όπως λέει και αλλού: «Η στερεά τροφή προορίζεται για τους τελείους». Βλέπεις πώς και εκεί τους ονομάζει τελείους; Δες επίσης πώς τους ονόμασε τελείους εδώ, μέσα από όσα ακολουθούν, λέγοντας: «Για να μην είμαστε πλέον νήπια». Σημαίνει δηλαδή, αυτό το μικρό μέτρο που λάβαμε, να το διακρατήσουμε με κάθε προθυμία, με σταθερότητα και βεβαιότητα. Το «για να μην... πλέον». Η λέξη «πλέον» αποδεικνύει ότι παλαιότερα το είχαν πάθει αυτό, και τοποθετεί και τον εαυτό του στη θέση εκείνων που επιδέχονται διόρθωση, και επιδιορθώνεται. Γι' αυτό λέει: Αναδείχθηκαν τόσοι πολλοί οικοδόμοι, ώστε η οικοδομή να μην κλονίζεται, να μην περιφέρεται από εδώ και από εκεί, αλλά οι λίθοι να είναι σταθερά πακτωμένοι. Διότι το να κλυδωνίζονται, να περιφέρονται και να σαλεύονται, είναι χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων (των νηπίων).

Επειδή λοιπόν από κάθε πλευρά απέδειξε με κάθε έμφαση ότι αυτή είναι μεγάλη, το πράττει πάλι αυτό αντλώντας από ένα άλλο μέγιστο επιχείρημα, εξυψώνοντας την αξία της μέσω μιας άλλης σύγκρισης και λέγοντας τα εξής: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν». Διότι, εάν και τα δύο αυτά εισήχθησαν χάριν της πίστεως, όταν αυτή διαδοθεί παντού, η ανάγκη τους θα είναι πλέον περιττή. Όμως η αμοιβαία αγάπη δεν θα πάψει, αλλά μάλιστα θα αυξηθεί περισσότερο, και εδώ και στον μέλλοντα βίο, και τότε περισσότερο από ό,τι τώρα. Διότι εδώ υπάρχουν πολλά που εξασθενούν την αγάπη, όπως τα χρήματα, οι βιοτικές υποθέσεις, τα σωματικά πάθη, τα νοσήματα της ψυχής· εκεί όμως δεν θα υπάρχει τίποτε από όλα αυτά. Αλλά το μεν να καταργηθούν οι προφητείες και οι γλώσσες δεν είναι καθόλου παράδοξο· το να καταργηθεί όμως η γνώση, αυτό είναι που προκαλεί την απορία. Διότι πρόσθεσε και αυτό λέγοντας: «Είτε η γνώση, θα καταργηθεί». Τι λοιπόν; Μέσα σε άγνοια πρόκειται να ζήσουμε τότε; Μη γένοιτο. Διότι τότε μάλιστα είναι φυσικό να ενταθεί η γνώση. Γι' αυτό και έλεγε: «Τότε θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, για να μη νομίσεις ότι και αυτή θα καταργηθεί με τον ίδιο τρόπο που θα καταργηθούν η προφητεία και οι γλώσσες, αφού είπε: «Είτε η γνώση, θα καταργηθεί», δεν σιώπησε, αλλά εξήγησε και τον τρόπο της καταργήσεως, προσθέτοντας αμέσως: «Διότι εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε».

Γι' αυτό και λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε»· και πάλι: «Εγώ, αδελφοί, δεν θεωρώ ακόμη για τον εαυτό μου ότι το έχω κατακτήσει», και: «Αν κάποιος νομίζει ότι γνωρίζει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα». Επίσης, η νηστεία προκαλεί έπαρση· και αυτό το δηλώνει ο Φαρισαίος λέγοντας: «Νηστεύω δύο φορές την εβδομάδα».

Διότι, όπως ακριβώς ο λόγος, ενδυόμενος τη φωνή, καθίσταται σε όλους γνωστός, έτσι και ο Θεός Λόγος, ενδυόμενος τη σάρκα, αποκαλύφθηκε σε όλους τους ανθρώπους διά της σαρκός. Και αυτές τις εικόνες δεν τις χρησιμοποιούμε εξαιτίας της φύσεως του Θεού· διότι εκείνη η φύση είναι ανεξιχνίαστη, ασύλληπτη από τον νου, ακατάληπτη και ανεξερεύνητη. Διότι, εάν τα κρίματα και οι οδοί του Θεού είναι ανεξιχνίαστα, πώς τολμά κάποιος να ερευνήσει εκείνη την ακατάληπτη φύση; Αλλά χρησιμοποιούμε ανθρώπινες εικόνες εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, μήπως και δυνηθούμε έστω και εν μέρει να κατανοήσουμε την εικόνα των επουράνιων θαυμάτων. Διότι αυτό μας το έκανε γνωστό και ο απόστολος, λέγοντας ότι εν μέρει γνωρίζουμε και εν μέρει προφητεύουμε. Γι' αυτόν τον λόγο, μέσα από τα επίγεια και τα ανθρώπινα, επιδιώκουμε να λάβουμε μερικώς την άνω γνώση. Αλλά, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να διαχωριστεί ο λόγος από την ψυχή, αλλά είναι της ίδιας ουσίας, παραμένοντας μέσα στην ψυχή, νοούμενος αδιαίρετα με αυτήν και μη αποκοπτόμενος, έτσι και Αυτός, όντας από την ίδια ουσία και από την ίδια θεότητα με τον Πατέρα, αφού προήλθε από τους πατρικούς θησαυρούς, κατήλθε περιβαλλόμενος τη σάρκα και χαρίζοντας σε όλους τα θαύματα της δωρεάς.

Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Βλέπεις πάλι τα έθνη να αποδέχονται τη λατρεία του, και όχι απλώς ένα και δύο και τρία, αλλά όλα όσα βρίσκονται στην οικουμένη; Τι είναι πιο σαφές από αυτή την προφητεία; Και πώς είναι υψηλός πάνω από όλα τα έθνη; Μήπως επειδή τον μεγαλύνουμε, προσθέτοντάς του ύψος; Κάθε άλλο· αλλά με τα δόγματα, με τη λατρεία, με την προσκύνηση, και με όλα τα άλλα, χωρίς να έχουμε κατά νου τίποτα το ταπεινό, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά πράγματα πολύ πιο υψηλά και σπουδαία. Διότι τέτοια είναι αυτή η πολιτεία· όσο υψηλότερος είναι ο ουρανός από τη γη, τόσο ανώτερη είναι αυτή από την παλαιά. Γι' αυτό λέει: Υψηλός πάνω από όλα τα έθνη είναι ο Κύριος. Διότι, παράλληλα με το να τον υψώνουμε μέσω της λατρείας, γνωρίζουμε και τούτο, ότι δηλαδή και αυτά αποτελούν θεία συγκατάβαση. Ώστε, ακόμα κι αν είναι υψηλότερα από εκείνα της παλαιάς, είναι ωστόσο κατώτερα από την αξία του. Και αυτά ακριβώς φανερώνοντας ο Παύλος, και παρουσιάζοντας τη διαφορά της καθεμίας γνώσης, και αυτής που επικρατεί τώρα, και εκείνης που θα υπάρξει τότε στο μέλλον, έλεγε: Όταν ήμουν νήπιο, σκεφτόμουν ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Και πάλι: Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε. Και: Βλέπουμε τώρα μέσα από καθρέφτη αινιγματικά, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο. Διότι αποδεικνύει μέσα από αυτό, ότι τόσο πολύ απέχει αυτή η γνώση από εκείνην του μέλλοντος, όσο το νήπιο από τον άνδρα που έχει φτάσει σε τέλεια ηλικία. Πάνω από τους ουρανούς είναι η δόξα του.

Εάν πάλι κάποιος Τον ονομάσει αόρατο και πει ότι κανένας δεν μπορεί να Τον δει, δεν είναι άραγε αυτός που γνωρίζει καλύτερα; Και τι πάλι εάν κάποιος Τον ονομάσει ακατάληπτο, και κάποιος άλλος καταληπτό; Άραγε δεν είναι ο τελευταίος που αγνοεί, ενώ ο πρώτος εκείνος που γνωρίζει; Δεν βλέπεις και τον Παύλο να πορεύεται αυτήν την οδό και να λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε, και εκ μέρους προφητεύουμε»; Αναλογίσου πόσα έχουν γίνει, για να μάθουμε για τον Θεό όχι ποιος είναι ως προς την ουσία, αλλά το ότι υπάρχει. Αυτό εξάλλου λέει και ο Παύλος: «Διότι εκείνος που προσέρχεται στον Θεό πρέπει να πιστέψει ότι υπάρχει». Ολόκληρη η κτίση Τον ανακηρύττει («Διότι από το μέγεθος», λέει, «και την ωραιότητα των κτισμάτων, αναλογικά θεωρείται ο Δημιουργός»), η ίδια η κατασκευή του ανθρώπου, οι τιμές που δόθηκαν από Αυτόν, οι τιμωρίες, οι ευεργεσίες, οι θείες οικονομίες, όσα προαναγγέλθηκαν μέσω των προφητών, τα διάφορα θαύματα.

Διότι, «εάν παραδώσω το σώμα μου», λέει, «για να καεί, αλλά δεν έχω αγάπη, σε τίποτα δεν ωφελούμαι». Και αλλού πάλι, φανερώνοντας ότι είναι ανώτερη από όλα και αποτελεί την κορυφή των αγαθών, έλεγε: «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν· είτε γλώσσες, θα πάψουν· είτε γνώση, θα καταργηθεί· μένουν δε η πίστη, η ελπίδα και η αγάπη, αυτά τα τρία· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Αλλά βέβαια, ο λόγος περί της αγάπης δεν έφερε ενώπιόν μας ένα τυχαίο ζήτημα. Διότι το να καταργηθεί η προφητεία και να πάψουν οι γλώσσες, δεν αποτελεί καμία δυσκολία· επειδή τα χαρίσματα αυτά, αφού μας προσέφεραν τη χρησιμότητά τους την κατάλληλη στιγμή, ακόμη και αν πάψουν δεν θα μπορέσουν να βλάψουν καθόλου το κήρυγμα της πίστεως. Ιδού, άλλωστε, τώρα δεν υπάρχει προφητεία, ούτε χάρισμα γλωσσών, και ο λόγος της ευσέβειας δεν εμποδίστηκε καθόλου. Το να πάψει όμως η γνώση, αυτό αποτελεί το ζητούμενο. Διότι αφού είπε: «Είτε προφητείες, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν», πρόσθεσε: «Είτε γνώση, θα καταργηθεί». Εάν λοιπόν η γνώση πρόκειται να πάψει, τα πράγματα δεν θα εξελιχθούν για εμάς προς το καλύτερο, αλλά προς το χειρότερο· διότι χωρίς αυτήν θα απολέσουμε εντελώς και την ίδια την ανθρώπινη ιδιότητά μας. «Τον Θεό να φοβάσαι», λέει, «και τις εντολές Του να τηρείς, επειδή αυτό είναι ο κάθε άνθρωπος».

Δεν το λέει αυτό για την ολοκληρωτική, αλλά για τη μερική, ονομάζοντας «κατάργηση» την πρόοδο προς το καλύτερο, ώστε το μερικό, όταν καταργείται, να μην είναι πλέον μερικό, αλλά τέλειο. Διότι, όπως ακριβώς καταργείται η παιδική ηλικία, χωρίς να εξαφανίζεται η ουσία, αλλά επειδή αυξάνεται η ηλικία και καταλήγει σε τέλειο άνδρα, έτσι γίνεται και με τη γνώση. Αυτή η μικρή γνώση, λέει, δεν θα είναι πλέον μικρή, αφού στη συνέχεια θα γίνει μεγάλη. Αυτό σημαίνει το «καταργείται», και αυτό μας το έκανε σαφέστερο μέσα από τα επόμενα λόγια του. Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας ότι καταργείται, πως πρόκειται για ολοκληρωτική κατάλυση, αλλά για κάποια αύξηση και πρόοδο προς το καλύτερο, αφού είπε «καταργείται», πρόσθεσε: «Διότι εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί», ώστε να μην είναι πλέον εκ μέρους, αλλά τέλειο. Επομένως, το ατελές του καταργείται, ώστε να μην είναι πλέον ατελές, αλλά τέλειο. Αυτή λοιπόν η κατάργηση είναι πλήρωση και πρόοδος προς το ανώτερο.

Και παρατήρησέ μου τη σύνεση του Παύλου. Διότι δεν είπε: Γνωρίζουμε ένα μέρος, αλλά: «Εκ μέρους γνωρίζουμε», κατέχουμε δηλαδή ένα μέρος του μέρους. Ίσως επιθυμείτε να ακούσετε και πόσο μέρος κατέχουμε και πόσο υπολείπεται, και αν κατέχουμε το περισσότερο ή το λιγότερο. Λοιπόν, για να μάθεις ότι κατέχεις το λιγότερο, και όχι απλώς το λιγότερο, αλλά το εκατοστό ή το μυριοστό, άκουσε τα εξής· μάλλον όμως, προτού σας αναγνώσω τον αποστολικό λόγο, θα αναφέρω ένα παράδειγμα ικανό να σας παραστήσει, όσο είναι δυνατόν μέσω ενός παραδείγματος, πόσο υπολείπεται και πόσο είναι αυτό που κατέχουμε τώρα. Ποια είναι, λοιπόν, η απόσταση μεταξύ της γνώσης που πρόκειται να μας δοθεί και αυτής που κατέχουμε τώρα; Όση είναι η διαφορά ενός ώριμου άνδρα προς ένα βρέφος που θηλάζει· διότι τόση είναι η υπεροχή της μελλοντικής γνώσης προς την παρούσα.

Και ότι αυτό είναι αληθές και τόσο πολύ εκείνη είναι ανώτερη από τούτη, ας το πει πάλι ο ίδιος ο Παύλος. Διότι, αφού είπε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε», και επειδή ήθελε να δείξει πόσο είναι αυτό το μέρος και ότι τώρα κατέχουμε το ελάχιστο, πρόσθεσε: «Όταν ήμουν νήπιο, σαν νήπιο μιλούσα, σαν νήπιο σκεφτόμουν, σαν νήπιο συλλογιζόμουν· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου», παραβάλλοντας την παρούσα γνώση με την κατάσταση του νηπίου, και τη μελλοντική γνώση με τον τέλειο άνδρα. Και δεν είπε: «Όταν ήμουν παιδί» (διότι παιδί λέγεται και ο δωδεκάχρονος), αλλά: «Όταν ήμουν νήπιο», υποδηλώνοντάς μας το βρέφος που βρίσκεται στον μαστό και τρέφεται ακόμη με γάλα και θηλάζει. Διότι, για να βεβαιωθείς ότι η Γραφή ονομάζει νήπιο αυτόν ακριβώς, άκουσε τον Ψαλμό που λέει: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη, διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά σου υπεράνω των ουρανών· από το στόμα νηπίων και θηλαζόντων ετοίμασες αίνο». Βλέπεις ότι παντού ονομάζει νήπιο αυτόν που θηλάζει;

Διότι εκείνοι που ισχυρίζονται ότι στο παρόν έχουν αποκτήσει το παν, καθιστούν τους εαυτούς τους στερημένους από την παντελή γνώση στο μέλλον. Εγώ, βεβαίως, που λέω ότι γνωρίζω εκ μέρους, ακόμη και αν πω ότι αυτή η γνώση καταργείται, οδεύω προς το καλύτερο και τελειότερο, αφού η μερική γνώση καταργείται και γίνεται τελειότερη· εκείνος όμως, που ισχυρίζεται ότι κατέχει γνώση παντελή, ολόκληρη και τέλεια, και έπειτα ομολογεί ότι αυτή θα καταργηθεί στο μέλλον, αποδεικνύει τον εαυτό του στερημένο από τη γνώση, καθώς αφενός μεν αυτή καταργείται, αφετέρου δε καμία άλλη τελειότερη δεν εισάγεται, εφόσον, σύμφωνα με αυτούς, αυτή (η παρούσα) είναι η τέλεια.

Αλλά ας εξετάσουμε μήπως το γνώρισε ο Παύλος, εφόσον μάλιστα είχε απολαύσει μεγαλύτερη χάρη· αυτός, λοιπόν, είναι που λέει: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Και όχι μόνο εδώ, αλλά και αλλού, όταν και ο ίδιος κάνει λόγο όχι για την ουσία, αλλά για τη σοφία που φανερώνεται στην πρόνοια –και δεν εννοώ την καθολική, με την οποία προνοεί για τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους και τις άνω δυνάμεις, αλλά εξετάζοντας εκείνο το τμήμα της πρόνοιας με το οποίο προνοεί για τους ανθρώπους στη γη, και μάλιστα ένα μέρος μόνο και από αυτήν. Διότι ούτε και αυτήν την εξετάζει ολόκληρη, σύμφωνα με την οποία ανατέλλει τον ήλιο, με την οποία εμφυσά ψυχές, με την οποία διαπλάθει σώματα, με την οποία τρέφει τους ανθρώπους επί της γης, με την οποία συγκρατεί τον κόσμο, με την οποία παρέχει τις ετήσιες τροφές· αλλά, αφήνοντας όλα αυτά και εξετάζοντας ένα μικρό μόνο μέρος της πρόνοιάς Του, σύμφωνα με το οποίο τους μεν Ιουδαίους απέρριψε, ενώ τους εθνικούς προσδέχθηκε, και μπροστά σε αυτό ακριβώς το μικρό μέρος, σαν να ιλίγγιασε μπροστά σε ένα απέραντο πέλαγος και αντικρίζοντας ένα αχανές βάθος, οπισθοχώρησε αμέσως και αναφώνησε με δυνατή φωνή λέγοντας: «Ω βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού, πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του».

Τι λέγεις; Οι κρίσεις του είναι ανεξερεύνητες, οι οδοί του ανεξιχνίαστες, η ειρήνη του υπερέχει κάθε νου, η δωρεά του είναι ανεκδιήγητη, όσα ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν δεν ανέβηκαν ποτέ σε καρδιά ανθρώπου, η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σύνεσή του δεν έχει αριθμό, τα πάντα είναι ακατάληπτα, και μόνος αυτός είναι καταληπτός; Και ποια υπερβολή παραφροσύνης δεν θα περιείχε αυτό; Κράτησε τον αιρετικό· μην τον αφήσεις να φύγει. Πες του: τι λέει ο Παύλος; «Εν μέρει γνωρίζουμε.» Δεν ομιλεί περί της ουσίας, λέει, αλλά περί των οικονομιών. Μάλιστα· αλλά ακόμη και αν ο λόγος ήταν περί των οικονομιών, εκ περισσού και έτσι η νίκη ανήκει σε εμάς· διότι εάν οι οικονομίες είναι ακατάληπτες, πολύ περισσότερο είναι ο ίδιος· το ότι όμως εδώ δεν ομιλεί περί των οικονομιών, αλλά περί του ίδιου του Θεού, άκουσέ το από τα εξής.

Διότι, αφού είπε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε», πρόσθεσε: «Τώρα γνωρίζω εκ μέρους, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και γνωρίστηκα». Από ποιον λοιπόν γνωρίστηκε; Από τον Θεό ή από τις θείες οικονομίες; Προφανώς από τον Θεό· Αυτόν λοιπόν και γνωρίζει εκ μέρους. Είπε δε «εκ μέρους», όχι διότι γνωρίζει ένα μέρος της ουσίας Του και αγνοεί το άλλο —διότι ο Θεός είναι απλός—, αλλά επειδή γνωρίζει μεν ότι υπάρχει Θεός, αγνοεί όμως τι είναι ως προς την ουσία Του· γνωρίζει μεν ότι είναι σοφός, αγνοεί όμως το πόσο σοφός είναι· δεν αγνοεί ότι είναι μέγας, αλλά το πώς ή ποια είναι η μεγαλωσύνη Του, αυτό δεν το γνωρίζει· γνωρίζει ότι είναι πανταχού παρών, το πώς όμως δεν το γνωρίζει· δεν αγνοεί ότι προνοεί και συνέχει τα πάντα και τα συγκρατεί με ακρίβεια, αγνοεί όμως τον τρόπο με τον οποίο τα πράττει αυτά. Γι' αυτό έλεγε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Αλλά βέβαια, αν το κρίνετε σωστό, αφήνοντας τον Παύλο και τους προφήτες, ας ανεβούμε στους ουρανούς, μήπως τυχόν υπάρχουν εκεί κάποιοι που γνωρίζουν τι είναι ο Θεός ως προς την ουσία Του. Διότι, βεβαίως, ακόμη κι αν βρεθούν κάποιοι που να γνωρίζουν, αυτό δεν έχει τίποτα το κοινό με εμάς· διότι είναι μεγάλη η απόσταση μεταξύ αγγέλων και ανθρώπων· όμως, για να μάθεις εκ περισσού ότι ούτε εκεί καμία κτιστή δύναμη το γνωρίζει αυτό, ας ακούσουμε τους αγγέλους. Τι λοιπόν; Μήπως συζητούν εκεί για την ουσία αυτή και ερευνούν μεταξύ τους; Σε καμία περίπτωση. Αλλά τι;

Ας σε διδάξουν αυτά και οι άνω δυνάμεις και ο μακάριος Παύλος· διότι δεν επιπλήττει άλλους για αυτά, ενώ ο ίδιος έχει διαφορετική διάθεση. Άκου λοιπόν τι λέει στους Φιλιππησίους, δείχνοντας ότι έχει μερική επίγνωση, όπως ακριβώς γράφοντας και στους Κορινθίους έλεγε ότι «εκ μέρους γνωρίζουμε» και ότι δεν έχει κατανοήσει το σύνολο ακόμη και τώρα· «Αδελφοί, εγώ δεν θεωρώ για τον εαυτό μου ότι τα έχω καταλάβει». Τι είναι σαφέστερο από αυτή τη φωνή; Φώναξε πιο ηχηρά και από σάλπιγγα, διδάσκοντας ολόκληρη την οικουμένη να αγαπά και να αρκείται στο μέτρο της γνώσης που της δόθηκε, και να μη νομίζει ότι έχει λάβει το παν από τώρα.