Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 13:9

Τι σημαίνει δε Σεραφείμ; Πύρινα στόματα. Είδες πώς τα ονόματα αυτά φανέρωσαν και την καθαρότητα και τη σοφία; Εάν όμως, εκεί όπου η γνώση είναι άφθονη, δεν μπορούν να αντικρίσουν άφοβα ούτε τη συγκατάβαση του Θεού, εκεί όπου η γνώση είναι μερική, όπως λέει ο Παύλος: «Γνωρίζουμε εν μέρει και σαν μέσα από καθρέφτη, με τρόπο αινιγματικό», πόσης παραφροσύνης θα ήταν δείγμα το να νομίζουν ότι τους είναι γνώριμα και καταφανή αυτά που ούτε σε εκείνα δεν είναι ορατά;

Διότι αυτός που είπε αυτά, έχει πει και εκείνα: «Κατά μέρος γνωρίζουμε και κατά μέρος προφητεύουμε» και: «Όταν ήμουν νήπιο, ως νήπιο μιλούσα, ως νήπιο σκεφτόμουν, ως νήπιο συλλογιζόμουν» και: «Τώρα βλέπω σαν μέσα από καθρέφτη, αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπω πρόσωπο με πρόσωπο». Επομένως, μέσα από αυτά έχει ξεσκεπαστεί πλήρως σε εμάς κάθε τους ραδιουργία· διότι όταν αγνοείται η ίδια η ουσία, όχι ως προς το ότι υπάρχει, αλλά ως προς το τι είναι, θα αποτελούσε έσχατη παραφροσύνη να της δίνουμε και όνομα. Αν και, ακόμη κι αν ήταν φανερή και γνωστή, ούτε και τότε θα ήταν ασφαλές να αποδίδουμε οι ίδιοι, αυθαίρετα και από μόνοι μας, κάποια προσωνυμία στην ουσία του Δεσπότη. Διότι, αν ο Παύλος δεν τόλμησε να αποδώσει ονόματα στις άνω δυνάμεις, αλλά αφού είπε ότι «κάθισε τον Χριστό πάνω από κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και πάνω από κάθε όνομα που ονομάζεται, όχι μόνο στον παρόντα αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα», και αφού μας δίδαξε ότι υπάρχουν κάποια ονόματα των δυνάμεων τα οποία θα γνωρίσουμε τότε, δεν αποτόλμησε ο ίδιος να ορίσει άλλα ονόματα αντί για εκείνα, ούτε να περιεργαστεί αυτά τα ίδια.

Διότι δεν έχει πει μόνο αυτά, αλλά κάποτε, στέλνοντας επιστολή προς τους Κορινθίους σχετικά με τη γνώση, και δείχνοντας πώς, παρόλο που έχουμε μάθει πολλά, διαθέτουμε εντούτοις ένα μικρό και πάρα πολύ ελάχιστο μέτρο γνώσης, λέει περίπου τα εξής: «Εάν κάποιος νομίζει ότι έχει γνωρίσει κάτι, δεν έχει γνωρίσει ακόμη τίποτα όπως πρέπει να το γνωρίσει.» Έπειτα, δηλώνοντας ότι μας λείπει πολύ από τη γνώση και πως το μεγαλύτερο μέρος έχει ταμιευθεί για τον μέλλοντα χρόνο, ενώ μας έχει δοθεί μόνο κάτι ελάχιστο, πρόσθεσε: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί.» Και δεν σταμάτησε ούτε εκεί, αλλά, θέλοντας να δείξει πόσο μεγάλη είναι η απόσταση ανάμεσα σε τούτη και σε εκείνη τη γνώση και ότι αυτό που υπολείπεται είναι πολύ, το καθιστά αυτό σαφές μέσω ορισμένων εικόνων, λέγοντας: «Όταν ήμουν νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, λογιζόμουν ως νήπιο· όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου. Διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέπτη αινιγματικά, τότε όμως θα βλέπουμε πρόσωπο με πρόσωπο.» Είδες πόση είναι η απόσταση; Όση υπάρχει ανάμεσα σε ένα νήπιο παιδί και σε έναν τέλειο άνδρα· όση υπάρχει ανάμεσα στον καθρέπτη και στο αίνιγμα και στην άλλη, την ασαφή όψη των πραγμάτων [σε σχέση με τη σαφή όψη· διότι αυτό σημαίνει το «πρόσωπο με πρόσωπο»].

Και δεν είπε ότι εργάζεται το κακό, αλλά ούτε καν το συλλογίζεται. «Δεν χαίρεται για την αδικία». Δηλαδή, δεν αισθάνεται χαρά για αυτούς που υποφέρουν δεινά. «Συμμετέχει στη χαρά της αλήθειας· όλα τα ανέχεται, όλα τα πιστεύει». Συγχαίρει, λέγει, αυτούς που προοδεύουν. «Όλα τα ελπίζει». Ελπίζει τα πάντα αγαθά, λέγει· δεν απελπίζεται για το πρόσωπο που αγαπά. «Όλα τα υπομένει». Δεν ελπίζει απλώς, αλλά πιστεύει εξαιτίας της υπερβολικής της αγάπης. «Η αγάπη ουδέποτε εκπίπτει». Δηλαδή, δεν διαλύεται, δεν διακόπτεται. «Είτε προφητείες υπάρχουν, θα καταργηθούν, είτε γλώσσες, θα πάψουν». Διότι, εάν και τα δύο αυτά εισήχθησαν χάριν της πίστεως, όταν η πίστη διασπαρθεί παντού, η ανάγκη τους πλέον καθίσταται ανενεργή. Αλλά το να αγαπάμε ο ένας τον άλλον δεν θα πάψει, τουναντίον θα επικρατήσει σε μεγαλύτερο βαθμό, και εδώ και στον μέλλοντα αιώνα. «Είτε γνώσεις υπάρχουν, θα καταργηθούν. Διότι εν μέρει γνωρίζουμε, και εν μέρει προφητεύουμε. Όταν όμως έλθει το τέλειο». Και ποια γνώση καταργείται; Η μερική. Διότι όταν έλθει το τέλειο, λέγει, αυτό που είναι εν μέρει θα καταργηθεί.

Εγώ, αφού άκουσα αυτήν τη φωνή και αναγνώρισα την αλήθειά της, έθεσα ως έργο μου να καταλάβω εκείνο το κατάλυμα, το οποίο είναι μεν απαλλαγμένο από κάθε οδύνη και λύπη, και είναι γεμάτο από τόση ασφάλεια και τέτοια αγαθά, των οποίων η γνώση τώρα μεν είναι μερική μέσα μου, καθώς είμαι νήπιο στην πνευματική ηλικία και βλέπω τα εκεί ως δι' εσόπτρου και εν αινίγματι· όταν όμως έλθει το τέλειο, και αποκτήσω πλήρη επίγνωση πρόσωπο με πρόσωπο, τότε το μερικό θα καταργηθεί. Ευχαριστώ, λοιπόν, τον Θεό δια του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας· διότι ο νόμος του πνεύματος της ζωής εν Χριστώ Ιησού με ελευθέρωσε από τον νόμο της αμαρτίας και του θανάτου, και μου άνοιξε τα μάτια για να δω χωρίς πλάνη ότι το φρόνημα της σάρκας είναι θάνατος, ενώ το φρόνημα του πνεύματος είναι ζωή και ειρήνη. Και όπως ακριβώς εγώ, έχοντας αναγνωρίσει τη ματαιότητα των παρόντων, τα μίσησα με τέλειο μίσος, έτσι συμβουλεύω και εσένα να τα γνωρίσεις, ώστε να διάκεισαι απέναντί τους ως προς πράγματα ξένα και γρήγορα παρερχόμενα, και, μεταφέροντας από εδώ τα πάντα, να θησαυρίσεις για τον εαυτό σου στον άφθαρτο αιώνα θησαυρό ασύλητο, πλούτο αδαπάνητο, όπου πρέπει χωρίς αναβολή να πορευθείς, ώστε, όταν απέλθεις, να μη στερείσαι, αλλά να βρίθεις από πλούτο, όπως ακριβώς σου ανέλυσα παραπάνω την καταλληλότατη εικόνα τους.

Διότι, εάν ένα ακυβέρνητο πλοίο δεν μπορεί να διατηρηθεί, αλλά εύκολα καταποντίζεται, και μία μικρή οικία δεν θα μπορούσε να σταθεί χωρίς αυτόν που προνοεί γι' αυτήν, πώς θα είχε διατηρηθεί ο κόσμος επί τόσα χρόνια, ένα δημιούργημα τόσο μεγάλο, τόσο ωραίο και θαυμαστό, χωρίς κάποια ένδοξη, μεγάλη και θαυμαστή διακυβέρνηση και πάνσοφη πρόνοια; Διότι, ιδού πόσον χρόνο υπάρχει ο ουρανός και δεν αμαυρώθηκε· η δύναμη της γης δεν ατόνησε, γεννώντας καρπούς επί τόσον χρόνο· οι πηγές δεν έπαψαν να αναβλύζουν από τότε που δημιουργήθηκαν· η θάλασσα, ενώ δέχεται τόσους ποταμούς, δεν υπερέβη το μέτρο της· οι πορείες του ηλίου και της σελήνης δεν αλλοιώθηκαν· οι τάξεις της ημέρας και της νυκτός δεν μεταβλήθηκαν. Από όλα αυτά φανερώνεται σε εμάς η άφατη δύναμη και μεγαλοπρέπεια του Θεού, η οποία μαρτυρείται από προφήτες και αποστόλους· αλλά κανείς δεν θα δυνηθεί να κατανοήσει ή να υμνήσει επαξίως τη δόξα Του. Διότι, έχοντας κατανοήσει τα πάντα, τόσο τα νοητά όσο και όσα υποπίπτουν στις αισθήσεις, ο θείος Απόστολος, ο οποίος είχε τον Χριστό να λαλεί μέσα του, είπε: Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί. Γι' αυτό και, εκπληττόμενος από τον υπεράπειρο πλούτο της σοφίας και της γνώσεώς Του, ρητώς ανέκραξε: Ώ βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού· πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του.

Το ότι, εξάλλου, ο μέγας απόστολος ασπάζεται αυτή τη γνώμη, ο ίδιος καθίσταται μάρτυρας του εαυτού του μέσα από όλους τους θείους λόγους του: πότε λέγοντας ότι θα καταργηθεί κάθε γνώση και προφητεία, πότε θεωρώντας ότι ο ίδιος δεν έχει ακόμη φθάσει στην κατάκτηση, πότε αναφέροντας ότι βλέπει τα μέλλοντα μέσα από κάτοπτρο και αινίγματα και ότι θα υπάρξει καιρός όπου θα απολαύσει, πρόσωπο με πρόσωπο, τη μεγάλη και ακατάληπτη για τον νου χάρη των όσων ελπίζονται, πότε ομολογώντας ότι γνωρίζει εν μέρει και προφητεύει εν μέρει, και πότε διακηρύσσοντας ρητά ότι πρόκειται να γνωρίσει όπως ακριβώς γνωρίστηκε, καθώς προφανώς δεν έχει γνωρίσει ακόμη αυτό που πρόκειται να γνωριστεί. Και για να μιλήσουμε με συντομία, η φράση που ειπώθηκε από τον απόστολο: «όταν έλθει το τέλειο, το εν μέρει θα καταργηθεί», μου φαίνεται ότι ταυτίζεται με αυτό που λέχθηκε από τον Θεολόγο: «δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα είμαστε».

Αλλά για την αγάπη λέει ότι όλα τα άλλα «καταργούνται, είτε προφητείες, είτε χαρίσματα, είτε είδη γλωσσών, είτε μυστήρια, είτε οτιδήποτε άλλο, μένουν δε αυτά τα τρία: πίστη, ελπίδα, αγάπη· μεγαλύτερη όμως από όλα είναι η αγάπη». Και πώς; Διότι όταν όλα τα άλλα καταργηθούν και αφαιρεθούν, η αγάπη παραμένει, ενώνοντας και συνδέοντας τους δικαίους με τον Θεό. Ω, το μέγιστο από όλα, και ως πράγμα και ως όνομα, ω, αρετή που ξεχωρίζει από όλες τις άλλες! Δεν κάνει τίποτε άλλο παρά να μεταβάλλει σε θεούς αυτούς που την κατέχουν, η μακαρία αγάπη που είναι όντως το κεφάλαιο του νόμου και των προφητών. Ας την αποκτήσουμε λοιπόν και εμείς, αδελφοί, με πολλή προθυμία και επιμέλεια. Αυτήν ας την ενστερνιστούμε με όλη μας την καρδιά και τη σκέψη, και καθαρή ας την περιφέρουμε μέσα στις ψυχές μας σαν άγαλμα. Και ας την επιδιώκουμε όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Και όχι μόνο αυτήν, αλλά και όλες τις άλλες αρετές που την ακολουθούν.

Δεν συμβαίνει σε κανέναν από όσους ζουν σε φθαρτό σώμα να ευδαιμονεί και με τους δύο τρόπους, αλλά μόνο ο βίος που έχει απαλλαγεί από τη φθορά θα δεχθεί τέτοιους ανθρώπους. Προς το παρόν, οι μακάριοι είναι τέλειοι ως προς τη θέλησή τους απέναντι στον Θεό, όχι όμως και ως προς τη νοερή ενέργεια. Διότι σε αυτούς θα βρεις μεν τέλεια αγάπη, αλλά καθαρή θεωρία του Θεού σε καμία περίπτωση. Διότι, έστω και αν το μέλλον είναι παρόν σε αυτούς, παρόλο που ζουν ακόμη με το σώμα, και έχουν ήδη αποκτήσει εμπειρία των επάθλων, ωστόσο αυτό δεν συμβαίνει ούτε συνεχώς ούτε αδιάκοπα ούτε τέλεια, επειδή δεν το επιτρέπει ο παρών βίος. Και για τον λόγο αυτόν: «Χαιρόμαστε με την ελπίδα», λέει ο Παύλος, και «πορευόμαστε με την πίστη, όχι με την όραση», και «γνωρίζουμε μερικώς»· μολονότι είδε τον Χριστό, εντούτοις δεν βρισκόταν διαρκώς σε αυτή τη θεωρία.

Γι' αυτό και τώρα δεν ζούμε τέλεια, αλλά με την πίστη, λέει ο Απόστολος, στον Υιό του Θεού, δηλαδή πιστεύοντας ότι, όπως ακριβώς αυτός ο αρχηγός της ζωής μας πέθανε και αναστήθηκε και ο θάνατος στο εξής δεν τον κυριεύει πλέον, έτσι και εμείς, αφού πεθάνουμε, θα αναστηθούμε και τότε θα ζήσουμε τέλεια, όταν το θνητό μας στοιχείο καταποθεί από τη ζωή και μεταμορφωθεί σε αθάνατο· αλλά και «εκ μέρους», λέει, γνωρίζουμε, δηλαδή κατανοούμε, «όταν όμως έλθει το τέλειο», δηλαδή μετά την ανάσταση, τότε το «εκ μέρους» θα καταργηθεί, και θα γνωρίσουμε, όπως ακριβώς γνωριστήκαμε, πράγμα που αποτελεί την τέλεια γνώση, την οποία τέλεια γνώση και ζωή επρόκειτο να έχουμε, εάν διατηρούσαμε αδιάφθορο το «κατ' εικόνα», σύμφωνα με το οποίο πλαστήκαμε από την αρχή, και αν τηρούσαμε τη θεία εντολή, χωρίς να προστρέξουμε στο δέντρο της γνώσης πριν χορτάσουμε από το δέντρο της ζωής. Επειδή όμως παραβήκαμε την εντολή και εξαλείψαμε από τον εαυτό μας την ομοίωση της εικόνας μέσω της παρακοής (διότι η Εικόνα είναι πάντοτε υπάκουη στον Πατέρα), δικαίως εξοριστήκαμε από εκείνον τον ζωοποιό χώρο της άφθαρτης τρυφής. Αλλά και πάλι, μέσω της ελπίδας και της πίστης στον Χριστό, ο οποίος υπάκουσε για χάρη μας στον Θεό και Πατέρα μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού, έχουμε τη βέβαιη και χωρίς ενδοιασμό πεποίθηση ότι θα επανέλθουμε σε εκείνη, την πρώτη και μακάρια και τέλεια ζωή και γνώση, την οποία γνωρίζουμε ότι αποτελεί τη βασιλεία των ουρανών και την αιώνια απόλαυση των άρρητων αγαθών.

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Αλλά όσα άτοπα προκύπτουν κατ' αναλογίαν των επιχειρημάτων σε όποιον λόγο αρνείται τον όρο, θα τα παρουσιάσουμε αργότερα· τώρα όμως, όσο είναι δυνατόν, θα προσπαθήσουμε να επιλύσουμε τις απορίες σχετικά με τον όρο, θέτοντας τον ίδιο τον όρο της αληθείας ως οδηγό του λόγου, όπως ακριβώς και ολόκληρης της ζωής μας, προσευχόμενοι να μην αφαιρεθεί από το στόμα μας ο λόγος της αληθείας και αντλώντας θάρρος από την πίστη. Και τούτο, αφού πρώτα υπενθυμίσουμε στην οξυδέρκειά σου, ότι δεν πρέπει να ερευνάμε όλα τα του Θεού, διότι ούτε είναι δυνατόν να τα κατανοήσουμε όλα, όχι μόνο κάποιος από εμάς που είναι ταπεινός και βρίσκεται χαμηλά, αλλά ούτε και εκείνος που είναι εξαιρετικά θεωρητικός και υψηλός στη διάνοια· εφόσον και ο μέγας Παύλος έλεγε, εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους κατανοούμε· και με πολύ θαυμασμό αποφάνθηκε ότι ανεξερεύνητα είναι τα κρίματα του Θεού και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του, εκείνος ο Παύλος που ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε στον παράδεισο και μυήθηκε στα απόρρητα.

Ερμηνεύει δε και τι σημαίνει το ότι παραδίδει τη βασιλεία, ότι δηλαδή όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, δηλαδή αυτήν του εχθρού, του αντιπάλου, ο οποίος μέσω του θανάτου, του κεντριού της αμαρτίας, βασίλευε επί των ανθρώπων από τον πρώτο Αδάμ μέχρι και τον ίδιο τον Μωυσή και τον νόμο της εποχής του και όλων όσοι βρίσκονταν υπό τον νόμο, από τότε δηλαδή που εξαιτίας της παρακοής απομακρυνθήκαμε από τη βασιλεία του Θεού και προσκολληθήκαμε στον εχθρό, έως ότου ήλθε ο Χριστός, ο κυρίως και αληθινός βασιλιάς και κύριος όλης της κτίσης. Και μέσω όλης της θείας οικονομίας που επιτέλεσε για εμάς έχοντας λάβει τη δική μας φύση, κατέλυσε και κατήργησε αυτήν την εναντίον μας κυριαρχία, είτε πρέπει να την ονομάσουμε βασιλεία εξαιτίας της εκούσιας αποδοχής της από εμάς, είτε τυραννία εξαιτίας του δόλου και της απάτης του τυράννου, με τα οποία μας υπέταξε. Αυτήν ακριβώς ο Απόστολος την ονόμασε κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, διότι δεν είναι μία, όπως είναι μία η βασιλεία του Θεού, αλλά κατακερματίστηκε σε πολλές, εφόσον και ο ίδιος έχει απομακρυνθεί από το πρώτο και μόνο και ένα αγαθό. Έτσι, άλλοτε μεν λατρεύτηκε ως δαίμονας, και αυτό με πολλούς τρόπους σύμφωνα με τις ποικίλες μεθοδείες του· άλλοτε πάλι ως άνθρωπος, και αυτός όχι κάποιος από τους σεμνούς και ενάρετους, αλλά από τους τυραννικούς και ασελγέστατους· και άλλοτε μεν ως η στρατιά του ουρανού, άλλοτε ως φωτιά και άλλοτε ως κάτι άλλο και πάλι ως άλλο μέρος της κτίσης· άλλοτε πάλι ως κάποιο από τα κτήνη και τα άγρια θηρία, διότι μέχρι και σε αυτά προχώρησε η τυραννία της ειδωλολατρίας. Τόσο πολλές είναι οι αρχές και οι εξουσίες, αλλά και οι δυνάμεις του διαβόλου εναντίον μας, με τις οποίες στερέωνε το κράτος του εναντίον μας, δηλαδή οι επιθυμίες και οι ηδονές του νόμου της σάρκας, οι οποίες αντιστρατεύονται τον νόμο του πνεύματος. Όλες αυτές τις αρχές μαζί και τις εξουσίες και τις δυνάμεις, αφενός μεν τις κατήργησε ο Χριστός όταν ακόμη συναναστρεφόταν μαζί μας ως άνθρωπος, δίνοντας και σε εμάς την εξουσία να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, αφετέρου δε θα τις καταργήσει ολοκληρωτικά, όταν φθάσει το προαναφερθέν τέλος. Διότι τώρα, όπως γνωρίζουμε εκ μέρους και κατανοούμε εκ μέρους, έτσι και την εξουσία που μας δόθηκε την έχουμε εκ μέρους (βεβαίως και σε αυτό ο Χριστός οικειοποιείται τα δικά μας), τότε όμως το «εκ μέρους» θα καταργηθεί και, όπως αρμόζει στο απόλυτο τέλος, θα φανερωθεί το τέλειο. Διότι το φρόνημα της σάρκας δεν θα εναντιώνεται πλέον στο πνεύμα· ούτε τα πάθη θα επαναστατούν πλέον εναντίον του σώφρονος λογισμού. Έτσι, κάθε αντίπαλη αρχή και εξουσία και δύναμη εναντίον μας θα καταργηθεί· και αυτό είναι το κατόρθωμα του θανάτου και της ανάστασης του Χριστού.

Ανάμεσα στο προκείμενο ζήτημα συμπλέκεται και ένα άλλο, το οποίο είναι άξιο εξέτασης. Διότι διερευνά τον λόγο για τον οποίο προτάσσεται ο Πατέρας του Υιού, και έπειτα το Πνεύμα συντάσσεται τρίτο. Και λέγει ότι η θεία φύση, ούσα άρρητη και ακατάληπτη, είναι προφανές πως ούτε με κάποιον λογισμό ούτε με λέξη αποκαλύπτεται ή ονομάζεται αυτό ακριβώς που η ίδια είναι. Σε όσους δε, μέσω μιας ανέκφραστης οικονομίας, καταστεί φανερή, όχι όπως ακριβώς είναι, αλλά όπως είναι δυνατόν και συμφέρον για καθέναν από εκείνους στους οποίους εμφανίζεται, με αυτόν τον τρόπο ενσταλάζει τις λάμψεις του κάλλους της σε εκείνους που την ατενίζουν και τους επιτρέπει να τις απολαμβάνουν. Γι' αυτό, για να το διατυπώσουμε βαθύτερα και πιο θεολογικά, είτε Τριάδα, είτε Μονάδα, είτε Πατέρα και Υιό και Πνεύμα, είτε θεότητα, είτε οτιδήποτε άλλο νοήσουμε ή ονομάσουμε εκείνη την ακατάληπτη και άφατη φύση, αυτή δεν ταυτίζεται με αυτά, αλλά βρίσκεται υπέρ αυτά. Γι' αυτό και ο μυσταγωγός των απορρήτων αναφωνεί: «Εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε· όταν όμως έλθει το τέλειο, τότε το εκ μέρους θα καταργηθεί».