Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:26

Και ο θάνατος και ο άδης ρίφθηκαν στη λίμνη του πυρός. Και αν κάποιος δεν βρέθηκε γεγραμμένος στο βιβλίο της ζωής, ρίφθηκε στη λίμνη του πυρός. Το ότι ο θάνατος και ο άδης ρίπτονται στη λίμνη του πυρός δηλώνει είτε το γεγραμμένο: «ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος», είτε ότι καταδικάζονται στο πυρ οι πονηρές δυνάμεις που προξενούν τον θάνατο της αμαρτίας, οι οποίες έχουν ως κατάλυμα τον άδη και παραπέμπουν εκεί όσους τις υπακούουν. Διότι, όπως «πόλη» ονομάζονται οι κάτοικοί της, έτσι και «θάνατος» και «άδης» ονομάζονται οι αίτιοι αυτών. Επειδή, καθώς όλα όσα δημιουργήθηκαν από τον Θεό είναι λίαν καλά, εκείνο το πυρ θα είναι αφανιστικό για όσα δεν είναι τέτοια. Είναι δε γεγραμμένο: «ο Θεός δεν εποίησε τον θάνατο». Μέσω αυτού, λοιπόν, υποδηλώνεται ότι δεν θα υπάρχει πλέον θάνατος ή φθορά, αλλά θα βασιλεύει η αφθαρσία και η αθανασία. Εάν, δε, όλοι όσοι δεν είναι γεγραμμένοι στο βιβλίο της ζωής θα ριφθούν στη λίμνη του πυρός, δεν πρέπει να απορεί κανείς· διότι, όπως υπάρχουν πολλές μονές πλησίον του Πατρός για τους σωζομένους, έτσι και εκεί υπάρχουν διάφοροι τόποι και τρόποι κολάσεων, άλλοι δριμύτεροι και άλλοι ηπιότεροι, τις οποίες θα δοκιμάσουν όσοι δεν αξιώθηκαν του βιβλίου της ζωής.

Θα ασθενήσουν και θα απολεστούν από το πρόσωπό σου. Όταν, λέγει, ο θάνατος στραφεί προς τα πίσω, τότε ακριβώς θα καταργηθεί και κάθε αντίπαλη δύναμη· διότι, εάν ο θάνατος καταργείται ως ο έσχατος εχθρός, είναι προφανές ότι έχουν προηγουμένως αναιρεθεί οι αντίπαλες δυνάμεις.

«Έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδών σου». Και το ποιοι θα μπορούσαν να είναι οι εχθροί, το δηλώνει ο Απόστολος ανακράζοντας: «Όταν καταργήσει τις αρχές και τις εξουσίες και τους κοσμοκράτορες, έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος».

«Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά: απαρχή είναι ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του· έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Διότι όλα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος.» Ιδού λοιπόν, ιδού, θα μπορούσαν να πουν, υπάρχει κάτι σαν όριο προς το τέλος της βασιλείας του, το να καταστούν ανενεργές οι αρχές και να καταργηθεί ο θάνατος· διότι τότε θα παραδώσει το δικαίωμα της εξουσίας μόνο στον Θεό και Πατέρα. Α. Μακριά από μια τόσο γραώδη και γελοιωδέστατη αντίληψη! Διότι εκείνος που σκέφτεται και λέει αυτά «εγκατέλειψε τις οδούς του δικού του αμπελώνα, έχει πλανηθεί μακριά από τα όρια του δικού του χωραφιού, διαπορεύεται μέσα από άνυδρη έρημο και γη που απλώνεται σε ξηρασία, και μαζεύει με τα χέρια του ακαρπία», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Διότι ο θείος μυσταγωγός μας δεν είπε ότι ο Υιός θα αποπεμφθεί κάποτε από τα στέμματα της βασιλείας και από την εξουσία πάνω στα πάντα· διότι γνώριζε, νομίζω, τον θεσπέσιο Δαβίδ να κρούει την πνευματική λύρα και να ψάλλει προς τον Υιό εν Πνεύματι: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· ράβδος ευθύτητος είναι η ράβδος της βασιλείας σου.»

«Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια του. Ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Α. Καθώς λοιπόν, κατά κάποιον τρόπο, παλαιώνει ο παρών αιώνας και ο καιρός φτάνει ήδη στο τέλος του, ο Υιός παραδίδει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, σύμφωνα με αυτούς. Τώρα όμως κατέχει την εξουσία επί πάντων και βρίσκεται σε θεοπρεπή δόξα, καθώς ο Θεός και Πατέρας τού λέει: «Κάθου εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Β. Αληθές. Α. Είναι λοιπόν ομόθρονος και ισόδοξος με τον Πατέρα, επειδή δεν έχουν υποχωρήσει ακόμη εκείνοι που αντιστέκονται και απορρίπτουν τον τρόπο της υποταγής. Θα εξοβελιστεί όμως άραγε από τους θρόνους της θεότητας, όταν αυτοί θα υποτάξουν τον αυχένα τους σε αυτόν και θα υποστρώσουν τον άλλοτε απειθή και σκληρό νου τους, αφού πλέον έχει μαλακώσει και μεταβληθεί σε μια απαλή και πιο ευπειθή διάθεση και θέληση; Έπειτα, σε τι θα μπορούσε αυτό να ωφελήσει τον Υιό; Σε ποιον δηλαδή λέμε ότι έχουν υποταχθεί αυτοί που, μετά από μακρύ χρόνο, μόλις και μετά βίας οδηγήθηκαν σε αυτό; Αν λοιπόν οι μεν προσάγονται μέσω της υποταγής, ενώ εκείνος αποχωρεί από τους θρόνους, εγώ τουλάχιστον δεν είμαι σε θέση να κατανοήσω ποιο θα είναι το τέλος της θείας οικονομίας· εσύ τι λες, φίλε μου; Β. Ούτε κι εγώ θα μπορούσα να το κατανοήσω. Α. Αλλά έλα να εξετάσουμε και εκείνο. Β. Ποιο δηλαδή; Α.

Αλλά όμως, αν και σε αυτά δοκιμάζεται ακόμη η αμαρτία, εντούτοις δεν καταστρέφει τον άνθρωπο, μέχρι να φτάσει να γίνει τέλειος άνδρας, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού, και να νικήσει τον θάνατο. Διότι είναι γραμμένο: ο τελευταίος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος. Και έτσι γίνεται ανώτερος και νικητής του θανάτου. Αν όμως, όπως προείπαμε, πει κάποιος: δεν πορνεύω, δεν μοιχεύω, δεν είμαι φιλάργυρος, μου αρκεί αυτό· αυτός έχει αγωνιστεί σε τρία μέρη και απέχει σε είκοσι. Η αμαρτία δεν καταπολεμήθηκε σε όλη την ψυχή, αλλά ο ίδιος ηττήθηκε πολλές φορές.

Διότι πάλι οι ίδιοι λένε, μαζί με όλες τις φράσεις από τον Απόστολο και τα Ευαγγέλια τις οποίες διαφθείρουν σύμφωνα με τον δικό τους νου παρερμηνεύοντάς τες κακόβουλα, φέρνοντας στο προσκήνιο και τούτη τη φράση από τον Απόστολο, όπως έχει αναφερθεί στην προς Κορινθίους Επιστολή, στο κεφάλαιο περί της αναστάσεως των νεκρών, όπως λέει στη συνέχεια: «έπειτα έρχεται το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του. Ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος. Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν λοιπόν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους». Αρπάζονται λοιπόν από αυτό το ρητό και με τη συνηθισμένη τους έχθρα προς τον Μονογενή, προσπαθώντας να καταρρίψουν την άρρητη και ένδοξη θεότητά του, όπως είπα πολλές φορές, και παρασυρόμενοι από ανοησία λένε: βλέπεις ότι λέει «έπειτα έρχεται το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του». Αλλά το «πρέπει» και το «μέχρις ότου» και το «όταν θα παραδώσει τη βασιλεία» αποτελούν χρονικό προσδιορισμό.

Διότι βλέπουμε και εδώ ότι αναφορικά με τον ίδιο τον Υιό έχει ειπωθεί ότι «όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη», καθώς ο ίδιος ο Υιός είναι εκείνος που παραδίδει τη βασιλεία και καταργεί κάθε αρχή και τα εξής, και το «πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», καθώς ο Υιός είναι εκείνος που πράττει τα πάντα, και κυριαρχεί, και εξουσιάζει, και παραδίδει στον Πατέρα μαζί με τη βασιλεία αυτούς που έχουν υποταχθεί. 76. Έπειτα λοιπόν μεταβαίνει πάλι σε άλλο πρόσωπο, εκείνο του Πατρός, ο οποίος υποτάσσει τα πάντα στον Υιό, και λέγει: «υπέταξε τα πάντα κάτω από τα πόδια του· έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Και όχι πλέον εκ μέρους του προσώπου του Πατρός μόνο, ούτε εκ μέρους του προσώπου του Υιού μόνο, αλλά ακριβώς στο μέσον των προσώπων του Πατρός και του Υιού λέγει: «έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος. Όταν δε πει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί» 〈και τα εξής〉. Ήθελα 〈λοιπόν〉 να ρωτήσω τους ίδιους αυτούς, εκ μέρους ποιου προσώπου λέγει το «πει»; Διότι το βάθος των μυστηρίων του Θεού κρίνει πνευματικώς τους σαρκικούς (ανθρώπους). «Διότι ο σαρκικός δεν δέχεται τα του Πνεύματος· επειδή για αυτόν είναι μωρία».

Διότι εδώ το «όταν πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν», αν μεν το λέει ο Πατέρας προς τον Υιό, η πραγμάτευση είναι ελλιπής· διότι ο Υιός υπέταξε τα πάντα στον Πατέρα. Αν πάλι το «όταν πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν» λέγεται από το πρόσωπο του Υιού, το φρόνημα είναι ελλιπές, διότι λογίζεται ότι υπάρχουν κάποιες μελλοντικές ενέργειες στον Θεό, είτε στον Πατέρα είτε στον Υιό. Ποιος είναι, όμως, αυτός που λέει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί; Διότι δεν είπε «όταν πουν». Αν, δηλαδή, αυτό λεγόταν ως «όταν πουν», θα μπορούσε να εκπληρωθεί είτε ως προς τους αγγέλους είτε ως προς αυτούς που υποτάχθηκαν. Επειδή όμως πιο πάνω σήμανε τον Υιό να υποτάσσει τα πάντα στον Πατέρα και να τα παραδίδει, και τον Πατέρα να υποτάσσει τα πάντα στον Υιό, υπολειπόταν για τους λεξιθήρες το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο, απροσδιορίστως, μετά το πρόσωπο του Υιού και το πρόσωπο του Πατέρα, υπέδειξε έμμεσα το πρόσωπο του Αγίου Πνεύματος, το οποίο πάντοτε αναγγέλλει τα του Πατρός και του Υιού και διδάσκει, ώστε να μην καταστήσει ελλιπή την τέλεια γνώση περί της Τριάδος και περί της παρουσίας της ένσαρκης προσληπτικής δόξας. Έπειτα λέει: «Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος». Και αυτός που καταργήθηκε έχει δεσμευτεί, και δεν ενεργεί πλέον αυτό που ενεργούσε ούτε υφίσταται πια· διότι έχει καταργηθεί. 77. Τι έχουν λοιπόν να πουν περί αυτού εκείνοι που αγνοούν πώς να κατανοούν τις Γραφές;

Αφού ο λόγος ολοκλήρωσε την προφητεία περί της καθολικής κρίσεως του Θεού, της οποίας η κατάληξη περιελάμβανε τη βασιλεία του Χριστού και «τη δόξα των πρεσβυτέρων του», αναφωνεί με θαυμασμό λέγοντας: «Κύριε, ο Θεός μου, θα σε δοξάσω, θα υμνήσω το όνομά σου, διότι έκανες θαυμαστά πράγματα, βουλή αρχαία, αληθινή». Θα κατανοήσουμε δε πώς αυτή η «βουλή ήταν αρχαία», εάν επιστήσουμε την προσοχή μας στη φωνή του Σωτήρα, η οποία λέει σε αυτούς που θα σταθούν στα δεξιά του: «ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία από καταβολής κόσμου». Με αφετηρία αυτό και ο Απόστολος έγραφε: «όπως ακριβώς μας εξέλεξε στο πρόσωπό του προ καταβολής κόσμου, για να είμαστε άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του, έχοντάς μας προορίσει για υιοθεσία δι' αυτού». «Αρχαία» λοιπόν ήταν αυτή η «βουλή», και αυτά ήταν αληθινά τα «θαυμαστά πράγματα» τα οποία είχαν προοριστεί μεν «προ καταβολής κόσμου», πρόκειται δε να εκπληρωθούν «κατά τη συντέλεια των αιώνων», όταν πλέον «θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του» και «όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη». Τότε πλέον, αφού θα έχει απομακρυνθεί κάθε κακία και θα έχει «καταργηθεί ο έσχατος εχθρός, ο θάνατος», «ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι».

Ισοδυναμούν δε προς αυτά και τα όσα αναφέρουν οι λοιποί ερμηνευτές, των οποίων το νόημα θεωρώ πως είναι το εξής: κατά τον προδηλωθέντα χρόνο, όταν ο Κύριος παραθέσει το συμπόσιο στο προαναφερθέν 〈όρος για όλα τα έθνη〉 και τους αξιώσει να συμμετάσχουν στον 〈οίνο〉, στο 〈μύρο〉 και στα άρρητα μυστήριά του, τότε ακριβώς 〈θα κάνει να καταποθεί〉 και να γίνει άφαντο 〈το πρόσωπο του εξουσιαστή που εξουσίασε όλα τα έθνη〉, δηλαδή του 〈θανάτου〉. Και με τέτοιον τρόπο 〈θα τον καταποντίσει〉 ο Κύριος που βασιλεύει στο προαναφερθέν 〈όρος〉, ώστε να μην εμφανίζεται πλέον πουθενά αυτός, εννοώ τον 〈θάνατο〉, τον οποίο εδώ μεν η προφητεία ονόμασε 〈εξουσιαστή〉, ο δε Απόστολος δεν δίστασε να τον αποκαλέσει και βασιλιά, λέγοντας: «εβασίλευσεν ο θάνατος από Αδάμ μέχρι Μωυσέως». Επειδή λοιπόν «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος», εύλογα αναφέρει εδώ ο λόγος ότι θα αφανιστεί 〈το πρόσωπο του εξουσιαστή〉. Αντί δε της φράσης: 〈το πρόσωπο του εξουσιαστή〉, ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων απέδωσαν 〈το πρόσωπο της σκοτίας〉. Ποια ήταν δε η 〈σκοτία〉, αν όχι ο αφεγγής και πλήρης σκότους χώρος του θανάτου; Τότε λοιπόν, όταν μαζί με τον Υιό του Θεού ‹οι άγιοι θα συμβασιλεύσουν›, ο ίδιος ο 〈θάνατος〉 που άλλοτε 〈κατάπινε〉 τους πάντες, 〈θα καταποθεί〉.

Και αφού επιτελεστούν αυτά, «ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Γι' αυτό, στο τέλος των πάντων και μετά από όλους, προσθέτει ο λόγος λέγοντας: «εκείνη την ημέρα», δηλαδή κατά τον καιρό εκείνο, «θα επιφέρει ο Θεός τη μάχαιρα την αγία και τη μεγάλη και την ισχυρή». Αντί, όμως, για το «αγία», όλοι οι υπόλοιποι ερμηνευτές την ονόμασαν «σκληρή». Αυτήν, λοιπόν, σαν να την είχε φυλάξει από παλιά, χωρίς να την εξαπολύσει εναντίον κανενός άλλου, θα την «επιφέρει» μόνο εναντίον αυτού για τον οποίον και φυλασσόταν, αναλόγως προς την κακία του. Ποιος δε ήταν αυτός, παρά εκείνος που εξ αρχής στον παράδεισο του Θεού ανέτρεψε τον πρώτο άνθρωπο και τον γκρέμισε από τη θέση που κατείχε κοντά στον Θεό.

Η Ιερουσαλήμ και έγινε και ονομάστηκε «εγκαταλελειμμένη», αυτή όμως για την οποία γίνεται όλος ο λόγος, λέγει, θα είναι «περιζήτητη και όχι εγκαταλελειμμένη». Διότι εκείνος που ήλθε «για να αναζητήσει και να σώσει το απολωλός», αυτός, αφού το βρήκε και το έσωσε, δεν επιτρέπει πλέον να χαθεί. Όπως ακριβώς για εκείνους που διέπρεψαν στη θεοσέβεια ελέγετο ότι ο Σωτήρας έχει έλθει «έχοντας μαζί του τον μισθό του», ώστε να αποδώσει τις αμοιβές και τα βραβεία της άνω κλήσεως σε όσους αγωνίστηκαν υπέρ της ευσέβειας, έτσι και για τους ασεβείς και όσους πορεύονται την αντίθετη οδό, προαναγγέλλεται ότι ο ίδιος θα έλθει φοβερός και τιμωρός· γι' αυτό και πρωτύτερα ελέγετο: «και όπως ακριβώς θα ευφρανθεί ο νυμφίος για τη νύμφη, έτσι θα ευφρανθεί για σένα ο Κύριος», καθώς και όλα τα υπόλοιπα όσα υποσχόταν ο λόγος σε εκείνους που πράττουν την αρετή. Τα προκείμενα όμως περιγράφουν την κρίση εναντίον των ασεβών, κατά την οποία κρίση «θα θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του». Αυτό ακριβώς δίδασκε και ο θείος Απόστολος λέγοντας: «έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν πλέον καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη· διότι αυτός πρέπει να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος».

ΨΑΛΜΟΣ Θʹ ΤΟΥ ΔΑΒΙΔ. Εις το τέλος, υπέρ των κρυφίων του Υιού. Πολλά ήταν τα όσα είχαν πραχθεί από αυτόν μυστικά, όπως η εκ Παρθένου διά του Αγίου Πνεύματος κατά σάρκα γέννηση, οι παράδοξες και θαυματουργικές δυνάμεις, ο ίδιος ο θάνατος και η κάθοδος στον άδη και η εκ νεκρών ανάσταση. Διότι όλα αυτά έχουν πραχθεί από αυτόν μυστικά. Επειδή τα απέκρυψε και από τους άρχοντες του κόσμου τούτου. Υπέρ αυτών λοιπόν των κρυφίων ο Προφήτης λέγει: Θα σε δοξολογήσω, Κύριε, με όλη μου την καρδιά, θα διηγηθώ όλα τα θαυμάσιά σου. Παρόμοια λέγει και ο ίδιος στα Ευαγγέλια: Σε δοξολογώ, Πατέρα, Κύριε του ουρανού και της γης, διότι απέκρυψες αυτά από τους σοφούς και τους συνετούς, και τα αποκάλυψες στα νήπια. Και στον ψαλμό, λοιπόν, ευχαριστεί για τα κρυφά. Μετά δε την ευχαριστία, την οποία ανέπεμψε υπέρ της δικής μας σωτηρίας, υπόσχεται ότι θα μας διδάξει περί των θαυμασίων του Πατρός, αγαλλόμενος με τη θέα του Πατρός. Και ως Υιός, κατείχε τη γνώση του ονόματος της θεότητας του άρρητου και ακατονόμαστου Πατρός. Αυτά δε προπαντός, λέγει, θα τα πράξω αφού νικήσω τον εχθρό της ζωής, τον θάνατο, περί του οποίου έχει λεχθεί: Ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Διότι θα στραφεί προς τα πίσω, δηλαδή στην πρώτη του κατάσταση, τότε που δεν υφίστατο.

Και αυτό θα είναι το τέλος των πάντων, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του· τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος.» «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη, και τον πένητα ο οποίος δεν είχε βοηθό.» Αντί του: «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη», ο Σύμμαχος μεταφράζει: «Διότι θα λυτρώσει τον πένητα που στενάζει.» Επειδή δεν προφητεύει αυτά τα γεγονότα ως ήδη γενόμενα, αλλά ως μέλλοντα να συμβούν. Πρόσεξε δε πόσες φορές μνημονεύει τον φτωχό, λέγοντας πρώτα: «Να κρίνει τον λαό σου με δικαιοσύνη, και τους φτωχούς σου με κρίση»· δεύτερον, «Θα κρίνει τους φτωχούς του λαού, και θα σώσει τους υιούς των πενήτων»· και τώρα πάλι: «Διότι ελευθέρωσε τον φτωχό από τον δυνάστη και τον πένητα ο οποίος δεν είχε βοηθό»· και πάλι: «Θα σπλαγχνιστεί τον φτωχό και τον πένητα, και θα σώσει τις ψυχές των πενήτων.» Νομίζω δε ότι με όλα αυτά ονομάζει φτωχούς και πένητες τους αποστόλους και τους μαθητές του Σωτήρα μας, οι οποίοι, έχοντας αναλάβει για χάρη του τη φτώχεια, κατόρθωναν τη φιλοσοφία που οδηγεί στο άκρο της αρετής· γι' αυτό ο Ησαΐας προαναφωνούσε γι' αυτούς λέγοντας: «Με απέστειλε να ευαγγελιστώ στους φτωχούς.» Ενώ ο ίδιος ο Σωτήρας, απευθυνόμενος σε αυτούς, έλεγε: «Μακάριοι οι φτωχοί, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών.»

Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Διότι σε εκείνο το τέλος, όσοι κατά τον παρόντα αιώνα νίκησαν τον καλόν αγώνα θα επιτύχουν την άφθαρτη ζωή· πράγμα το οποίο βεβαίως παρουσιάζει στο τέλος και ο προκείμενος λόγος λέγοντας: «Και όλα τα κέρατα των αμαρτωλών θα συντρίψω, και θα υψωθούν τα κέρατα του δικαίου».

«Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» και πάλι «όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα μέσα σε όλους». Χρησιμοποιώντας αυτή τη συνήθεια, παρερμηνεύει και αυτά τα χωρία, δεν γνωρίζω πώς εκλαμβάνοντας την υποταγή του Υιού στον Πατέρα ως ένωση του Λόγου με τον Θεό. Διότι, πότε δεν ήταν ενωμένος με αυτόν, εφόσον ήταν ο Λόγος που υπήρχε αϊδίως μέσα στον Θεό; Πώς λοιπόν λέει ότι «τότε» «θα υποταχθεί» «στον Θεό και Πατέρα»; Πρέπει όμως να επιστήσουμε την προσοχή μας στο ότι ο απόστολος είπε πως και στον ίδιο τον Υιό θα υποταχθούν τα πάντα, και διδάσκει πως με την ίδια υποταγή και ο ίδιος θα υποταχθεί στον Πατέρα, λέγοντας: «όταν δε τα πάντα υποταχθούν σε αυτόν, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα μέσα σε όλους». Έπειτα, το μεν «τα πάντα μέσα σε όλους» δεν το κατανοεί· διότι δεν λέει ότι ο Θεός θα είναι «τα πάντα» μέσα στον Υιό, αλλά «μέσα σε όλους»· πράγμα που θα φαινόταν μάλλον να σημαίνει κάποια συνάφεια και ένωση των πάντων, εάν ο Θεός πρόκειται να είναι τα πάντα μέσα σε όλους. Την υποταγή όμως του Υιού την ερμηνεύει ως ένωση του Λόγου, ο οποίος πρόκειται να γίνει ένα και το αυτό με τον Πατέρα, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως, σύμφωνα με όσα ο ίδιος είπε.

Διότι προς το παρόν, εφόσον δεν είναι ακόμη άξιοι αυτής, ο ίδιος προλαμβάνοντας, ως κοινός σωτήρας όλων, ασκεί μια βασιλεία διορθωτική των ατελών και θεραπευτική όσων έχουν ανάγκη θεραπείας, υποτάσσοντας τους εχθρούς της βασιλείας κάτω από τα πόδια του. Αυτό ακριβώς παρουσιάζει ο Ψαλμός που λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε εκ δεξιών μου μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Όταν, όμως, θέσει τους μεν εχθρούς κάτω από τα πόδια του, και εγκαταστήσει σε ζωή ατελεύτητη τους άξιους της βασιλείας του, τότε θα καταργηθεί ως «έσχατος» εχθρός και ο εχθρός όλων, ο θάνατος. Διότι, εφόσον κανείς πλέον δεν θα πεθαίνει, και αφού οι άξιοι της βασιλείας θα ζουν τότε σε αιώνια ζωή, είναι φυσικό να αδρανήσει ο θάνατος, καθώς δεν θα έχει πλέον ποιους να θανατώσει. Και όταν αυτά ετοιμαστούν κατ' αυτόν τον τρόπο, όλοι οι άγιοι θα υποταχθούν στον Υιό του Θεού με σωτήρια υποταγή· εφόσον αυτός είναι ζωή, θα ζήσουν αιώνια, εφόσον είναι σοφία, θα γίνουν σοφοί, και εφόσον είναι Λόγος, θα καταστούν λογικοί. Έτσι θα γίνουν και χριστοί, έχοντας χριστεί με το πνεύμα της δικής του ευωδίας, και θα αναδειχθούν φωστήρες του νέου αιώνα, λαμβάνοντας τα φώτα από αυτόν, και θα γίνουν υιοί Θεού, στολισμένοι με το πνεύμα της υιοθεσίας. Και όσοι υποταχθούν σε αυτόν θα μετάσχουν και στις υπόλοιπες δυνάμεις που υπάρχουν σε αυτόν, ώστε να γίνουν και δίκαιοι από τη δική του δικαιοσύνη και άγιοι από τη δική του αγιότητα.

Αντιλαμβάνεσαι πώς και σε αυτά ο προφήτης καθιστά σαφές ότι η άφθαρτη, αγέραστη και ατελεύτητη βασιλεία δεν θα ανήκει στον Λόγο που είναι εντός του Θεού, αλλά στον Υιό του Ανθρώπου, και διδάσκει σαφώς ότι ο Υιός του Ανθρώπου, ο οποίος έλαβε την άφθαρτη βασιλεία από τον Παλαιό των Ημερών, δηλαδή από τον ίδιο τον Πατέρα του, είναι άλλος από τον Παλαιό των Ημερών. Ο Μάρκελλος, όμως, δογματίζει ότι είναι ένας και ο αυτός, και ότι υπάρχει μία υπόσταση που φέρει δύο ονόματα· επιπλέον, τολμά να θέσει όρια στη βασιλεία του και με τέτοια αναίδεια αποφαίνεται ότι θα υπάρξει τέλος στη βασιλεία του Χριστού μετά τον καιρό της κρίσεως, γράφοντας με τον εξής τρόπο: «Εδώ ο απόστολος μας αποκαλύπτει ένα μέγιστο μυστήριο, ισχυριζόμενος ότι θα υπάρξει τέλος στη βασιλεία του Χριστού· και αυτό το τέλος θα επέλθει τότε, όταν τα πάντα υποταχθούν κάτω από τα πόδια του». Και αναπτύσσει περαιτέρω τον ισχυρισμό του, λέγοντας περίπου τα εξής: «Είπαμε στα προηγούμενα κείμενά μας ότι ο Δεσπότης μας ο Χριστός έλαβε αρχή βασιλείας, χρησιμοποιώντας αποδείξεις από τις θείες Γραφές». Και προσθέτει: «Και γενικότερα, αντλώντας μαρτυρίες από αναρίθμητα χωρία, μπορεί κανείς να αποδείξει ότι ο άνθρωπος έλαβε αρχή βασιλείας μέσω του Λόγου». «Εάν, λοιπόν, έλαβε αρχή βασιλείας πριν από όχι περισσότερα από τετρακόσια συνολικά έτη, δεν είναι διόλου παράδοξο το ότι ο απόστολος λέει πως εκείνος, ο οποίος απέκτησε αυτήν τη βασιλεία πριν από τόσο λίγο χρόνο, πρόκειται να παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό».

Χαίρε, αγαθέ Υιέ του Αγαθού, παμβασιλέα, εσύ που καταπάτησες τον αρχέκακο όφι και κατέβαλες τον έσχατο εχθρό, τον θάνατο· από αυτούς μην επιτρέψεις να κυριευθώ και πάλι. Άρχοντα, άφθαρτε Άρχοντα, εσύ που είσαι ο μέγας Θεός και έρχεσαι ως πανδίκαιος κριτής για να με κρίνεις· πώς λοιπόν εγώ θα σε αντικρίσω τότε, Λόγε; Και με ποια μάτια θα ατενίσω τον θρόνο σου, έχοντας ο άθλιος αποδείξει τον εαυτό μου ανάξιο και του ουρανού και της γης και της δικής σου δημιουργίας;

Εκείνος, λοιπόν, που κατέλυσε το κράτος του θανάτου, συνέτριψε τη δύναμη που βρισκόταν στο κεφάλι του όφεως, καθώς λέει ο προφήτης. Το δε υπόλοιπο συρόμενο σώμα του θηρίου, το οποίο έχει διασπαρθεί μέσα στον ανθρώπινο βίο, για όσο διάστημα η ανθρώπινη φύση υπόκειται στις κινήσεις της κακίας, διαρκώς καθιστά τραχύ τον βίο με τις φολίδες της αμαρτίας. Βεβαίως, το θηρίο είναι ήδη δυνάμει νεκρό, αφού το κεφάλι του έχει αχρηστευθεί. Όταν όμως παρέλθει ο χρόνος και σταματήσει κάθε τι που κινείται, κατά την προσδοκώμενη συντέλεια αυτής της ζωής, τότε θα καταργηθεί η ουρά και το έσχατο μέρος του εχθρού —το οποίο είναι ο θάνατος— και έτσι θα επέλθει ο παντελής αφανισμός της κακίας, αφού όλοι θα ανακληθούν στη ζωή μέσω της αναστάσεως· οι μεν δίκαιοι θα μετοικήσουν αμέσως στην άνω κατοικία, ενώ όσοι έχουν εμπλακεί σε αμαρτίες θα καθαριστούν μέσα στο πυρ της γεέννης.

Εγώ όμως πρέπει να επαναφέρω τον λόγο στον σκοπό του· γι' αυτόν τον λόγο η αληθινή σοφία βρίσκεται σε αυτή τη μεγαλόρρημονη καρδιά της γης, για να εξαφανίσει από αυτήν τον μέγα στην κακία νου και να φωτιστεί το σκοτάδι και να καταποθεί το θνητό από τη ζωή και το κακό να περιέλθει στην ανυπαρξία, αφού καταργηθεί ο έσχατος εχθρός, που είναι ο θάνατος. Αυτά έχει επιτελέσει για χάρη σου το τριήμερο χρονικό διάστημα.

Να προσθέσω και κάτι άλλο στα όσα έχουν λεχθεί; Το κακό φύτρωσε στο φίδι, η γυναίκα νικήθηκε από τον πειρασμό του δράκοντα, και έπειτα από αυτά νικήθηκε και ο άνδρας από τη γυναίκα. Μέσα από τρεις έλαβε το κακό τη γένεσή του. Πού αποβλέπει αυτή μου η υπενθύμιση; Στο ότι μπορεί κανείς να κατανοήσει την τάξη του αγαθού μέσα από την τάξη που υπάρχει στο κακό. Βλέπω, λοιπόν, τρία δοχεία του κακού: πρώτον, εκείνο στο οποίο αρχικά συνεστήθη, δεύτερον, εκείνο στο οποίο διοχετεύθηκε, και τρίτον, εκείνο στο οποίο μετέπειτα εμφανίστηκε. Επειδή, λοιπόν, σε αυτά τα τρία πλημμύρισε η κακία —εννοώ στη διαβολική φύση, στο γένος των γυναικών και στο πλήρωμα των ανδρών— για τον λόγο αυτόν, ακολούθως, μέσα σε τρεις ημέρες η νόσος εξαφανίζεται, καθώς σε κάθε γένος από όσα νόσησαν στην κακία αντιστοιχήθηκε μία ημέρα για την ίαση: τη μία ημέρα οι άνδρες καθαίρονται από τη νόσο, τη δεύτερη θεραπεύεται το γένος των γυναικών, και την τελευταία καταργείται ο έσχατος εχθρός, ο θάνατος, ενώ οι αρχές και οι εξουσίες γύρω από αυτόν, καθώς και οι δυνάμεις των αντικειμένων δυνάμεων, συναφανίζονται μαζί με τον αρχηγό τους.

Το νόημα λοιπόν των όσων δίδαξε δογματικά ο μέγας Παύλος είναι, όπως τουλάχιστον έχουμε κατανοήσει, αυτό. Είναι η κατάλληλη στιγμή να παραθέσουμε και τα ίδια τα λόγια του αποστόλου, τα οποία έχουν ως εξής: «Διότι, όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν· ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα: ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, και έπειτα το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει έως ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος· διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν λοιπόν του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους».

Έτσι, λοιπόν, και εδώ η έννοια της υποταγής έχει νοηθεί από τον Παύλο ως κάτι διαφορετικό από τις κοινές αντιλήψεις. Απόδειξη δε αυτού του λόγου είναι ότι ούτε η υποταγή των εχθρών που μνημονεύονται από αυτόν στο σημείο αυτό ενέχει το στοιχείο του καταναγκασμού και του ακούσιου, όπως θα υποστήριζαν όσοι είναι δέσμιοι της συνήθειας, αλλά σαφώς στην περίπτωσή τους με τον όρο της υποταγής ερμηνεύεται η σωτηρία· τεκμήριο δε αποτελεί το γεγονός ότι η έννοια της έχθρας στο σημείο αυτό έχει διαχωριστεί από τον Παύλο σε διπλή σημασία· διότι από τους εχθρούς, λέγει ότι άλλοι μεν θα υποταχθούν, ενώ άλλοι θα καταργηθούν. Καταργείται, λοιπόν, ο εκ φύσεως εχθρός, δηλαδή ο θάνατος, καθώς και η αρχή, η εξουσία και η δύναμη της αμαρτίας που σχετίζεται με αυτόν. Θα υποταχθούν όμως εκείνοι που αποκαλούνται εχθροί του Θεού με διαφορετική έννοια, αυτοί δηλαδή που αυτομόλησαν από τη βασιλεία προς την αμαρτία, τους οποίους μνημονεύει και στην προς Ρωμαίους επιστολή λέγοντας: «Διότι αν, ενώ ήμασταν εχθροί, καταλλαγήκαμε με τον Θεό»· διότι αυτό που εδώ ονομάζει υποταγή, εκεί το ονομάζει καταλλαγή, υποδεικνύοντας μέσα από καθεμία από τις δύο λέξεις ένα και το αυτό νόημα, τη σωτηρία. Διότι, όπως ακριβώς η σωτηρία προκύπτει από την υποταγή, έτσι και σε άλλο σημείο λέει ότι: «Αφού καταλλαγήκαμε, θα σωθούμε δια της ζωής αυτού». Τους τέτοιου είδους, λοιπόν, εχθρούς λέγει ότι υποτάσσονται στον Θεό και Πατέρα, ενώ ο θάνατος και η αρχή που τον συνοδεύει δεν θα υπάρχουν πλέον.

Το δε «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», θα το εκλάβουμε με ευσέβεια, όπως φρονώ, κατανοώντας ότι αριστεύει μέσω της βασιλείας του. Διότι τότε παύει να αριστεύει ο δυνατός στον πόλεμο, όταν αφανιστεί καθετί που αντιτίθεται στο αγαθό, όταν, αφού συγκεντρώσει όλη του τη βασιλεία, την προσφέρει στον Θεό και Πατέρα, έχοντας ενώσει τα πάντα με τον εαυτό του. Διότι το να παραδώσει αυτός τη βασιλεία στον Πατέρα είναι ταυτόσημο ως προς το νόημα με το να προσφέρει τους πάντες στον Θεό, μέσω του οποίου έχουμε την προσαγωγή εν ενί Πνεύματι προς τον Πατέρα. Επομένως, όταν όλοι όσοι υπήρξαν κάποτε εχθροί γίνουν υποπόδιο των ποδιών του Θεού, με το να δεχθούν το θείο ίχνος μέσα τους, και αφού καταργηθεί ο θάνατος (διότι, αν δεν υπάρχουν αυτοί που πεθαίνουν, δεν θα υπάρχει εξάπαντος ούτε ο θάνατος), τότε, κατά την υποταγή όλων ημών, η οποία δεν νοείται ως δουλική ταπεινότητα αλλά ως βασιλεία και αφθαρσία και μακαριότητα, Εκείνος που ζει μέσα μας λέγεται από τον Παύλο ότι θα υποταχθεί στον Θεό, Εκείνος δηλαδή που τελειοποιεί το αγαθό μας μέσω του Εαυτού Του και κατεργάζεται μέσα μας το ευάρεστο σε Αυτόν.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, κατά την παρούσα ζωή η ιδιαίτερη διάθεση της καρδιάς λαμβάνει μορφή και η όψη του ανθρώπου διαμορφώνεται ανάλογα με το επικρατούν πάθος, έτσι νομίζω ότι, όταν η φύση μεταβληθεί προς το θειότερο, ο άνθρωπος λαμβάνει τη μορφή του μέσω του ήθους του, μη όντας κάτι άλλο και φαινόμενος κάτι διαφορετικό, αλλά αναγνωριζόμενος ακριβώς για αυτό που είναι: ως ο σώφρων, ο δίκαιος, ο πράος, ο καθαρός, ο γεμάτος αγάπη, ο φιλόθεος. Και πάλι μεταξύ αυτών, είτε ως εκείνος που κατέχει όλα τα αγαθά, είτε ως αυτός που κοσμείται μόνο με ένα, είτε ως αυτός που διαθέτει τα περισσότερα, είτε ως εκείνος που υστερεί σε κάποιο, αλλά πλεονεκτεί σε κάποιο άλλο. Διότι εξαιτίας αυτών και των παρόμοιων γνωρισμάτων που παρατηρούνται, είτε προς το καλύτερο είτε προς το αντίθετο, τα μεμονωμένα πρόσωπα διαχωρίζονται μεταξύ τους σαν σε διαφορετικές μορφές, έως ότου, αφού καταργηθεί ο έσχατος εχθρός, όπως λέει ο απόστολος, και απομακρυνθεί ολοκληρωτικά η κακία από όλα τα όντα, λάμψει σε όλους το ένα και μοναδικό θεοειδές κάλλος, με το οποίο μορφωθήκαμε εξαρχής. Αυτό δε είναι το φως, η καθαρότητα, η αφθαρσία, η ζωή, η αλήθεια και τα παρόμοια [διότι δεν είναι παράλογο τα τέκνα της ημέρας και του φωτός και να είναι και να φαίνονται ως τέτοια]. Ωστόσο, στο φως, στην καθαρότητα και στην αφθαρσία δεν θα βρεθεί καμία παραλλαγή ούτε διαφορά σε σχέση με το ομογενές τους, αλλά μία χάρη θα επιλάμψει σε όλους, όταν, αφού γίνουν υιοί φωτός, θα λάμψουν όπως ο ήλιος, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Κυρίου.

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: καθετί που είναι άναρχο, θα ήταν και αγέννητο. Πώς, λοιπόν, ο Υιός θα μπορούσε ευλόγως να ονομαστεί άναρχος, όταν και το ίδιο του το όνομα υποδηλώνει αρχή; Διότι ονομάζεται Υιός επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί. Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι η γέννηση υπόκειται σε αρχή. Εάν επομένως είναι Υιός, μας γίνεται φανερό ότι έχει λάβει αρχή από τη γέννησή του. Ίσως, μάλιστα, να έχει και τέλος, θα μπορούσε να πει κάποιος σύμφωνα με τον φιλοσοφικό συλλογισμό. Άλλωστε, και ο απόστολος λέει ότι θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα και ότι θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, με αποτέλεσμα να υποθέσει κανείς ότι, εφόσον δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, θα καταλήξει και πάλι στην ανυπαρξία. Ανέβα όμως στο ασφαλές έδαφος της πίστεως και μην παρασύρεσαι από την απάτη τέτοιων συλλογισμών σαν από βίαιη πνοή ανέμου, όπως το χνούδι που σκορπάει ο άνεμος, ξεφεύγοντας από τη στενή και ευθεία οδό προς τα βάραθρα της απώλειας. Διότι, εάν ο Πατέρας των όλων είναι αγέννητος και αΐδιος, σοφός και δυνατός, και ο απόστολος, ευαγγελιζόμενος την πίστη σε Αυτόν, διακηρύττει σε όλους τον Χριστό ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, πώς τολμούν να υποτάσσουν τη γέννησή Του στον χρόνο και να μην την θεωρούν αΐδια ούτε άναρχη;

Εφόσον δε ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, ο θάνατος δεν έχει πλέον καμία εξουσία πάνω Του. Διότι Αυτός μόνος, αφού ανέστησε τον εαυτό Του την τρίτη ημέρα, δεν επέστρεψε πάλι στη γη, αλλά αναλήφθηκε στον ουρανό, καθιστώντας το δικό μας ανθρώπινο φύραμα ομόθρονο με τον Πατέρα, επειδή είναι ομόθεος με Αυτόν. Γι' αυτό και μόνος Αυτός έγινε η αρχή της μελλοντικής ανάστασης όλων και μόνος Αυτός έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς και ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος. Και όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, τόσο οι αμαρτωλοί όσο και οι δίκαιοι, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν, και οι αμαρτωλοί και οι δίκαιοι, ο καθένας όμως με τη δική του σειρά. Ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του, και ύστερα θα έρθει το τέλος, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη και θα θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Ο έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος, κατά την κοινή ανάσταση, με την έσχατη σάλπιγγα. Διότι πρέπει αυτό το φθαρτό να ντυθεί την αφθαρσία και αυτό το θνητό να ντυθεί την αθανασία.

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

Δεν θα αφήσει ο Κύριος να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου, ενώ τη ζωή των ασεβών θα την ανατρέψει. Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να πεινάσουν, εφόσον έχουν τον ουράνιο άρτο της ζωής; Οι ασεβείς, αντιθέτως, έστω και αν απολαύσουν ευημερία, τίποτε περισσότερο δεν πρόκειται να αποκομίσουν. Ή μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής: εάν η ζωή των ασεβών είναι η κακία, και αυτήν ακριβώς ανατρέψει ο Κύριος, τότε είναι προφανές ότι κάποτε οι ασεβείς θα πάψουν να είναι ασεβείς· διότι, μετά από αυτήν την ανατροπή, ο Κύριος θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους. Τη δίκαιη, εξάλλου, ψυχή, η οποία επιποθεί τη γνώση, τη σοφία και κάθε αγαθό, ο Κύριος δεν θα την αφήσει να λιμοκτονήσει.

Διότι η λέξη «μέχρι» υποδηλώνει τέλος και όριο· αλλά για τον Θεό δεν ισχύει αυτό. Ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Πώς έσχατος; Μετά από όλους, μετά τον διάβολο, μετά από όλα τα άλλα. Διότι και στην αρχή εισήλθε τελευταίος· αφού προηγήθηκε η συμβουλή του διαβόλου και η παρακοή, και τότε ακολούθησε ο θάνατος. «Δυνάμει», λοιπόν, έχει καταργηθεί και τώρα, «ενεργεία» όμως τότε. Διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι προφανές ότι εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν όμως υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα. Και όμως, προηγουμένως δεν έλεγε ότι ο Πατέρας είναι αυτός που τα υπέταξε, αλλά ότι ο ίδιος (ο Υιός) τα καταργεί· διότι όταν καταργήσει, λέει, κάθε αρχή και εξουσία· και πάλι, διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Πώς λοιπόν εδώ αναφέρει τον Πατέρα; Και δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται να προκαλεί απορία, αλλά και το ότι διακατέχεται από έναν εξαιρετικά άτοπο φόβο, και κάνει χρήση μιας διευκρίνισης λέγοντας: Εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα, ωσάν να υποπτεύονταν κάποιοι μήπως και ο Πατέρας υποταχθεί στον Υιό· από το οποίο τι θα μπορούσε να είναι πιο παράλογο; Κι όμως, αυτό φοβήθηκε. Τι συμβαίνει, λοιπόν; Διότι στη συνέχεια τίθενται πολλά ζητήματα· αλλά εντείνετε την προσοχή του νου σας.

Αγωνιζόμενος, λοιπόν, για μια τέτοια υπόθεση, η οποία αντιμετωπιζόταν με τόση δυσπιστία και χλευασμό, τόσο εξαιτίας της προκατάληψης που είχε δημιουργηθεί όσο και εξαιτίας της δυσκολίας του ζητήματος, και θέλοντας να αποδείξει ότι τούτο είναι εφικτό, το επιτυγχάνει ξεκινώντας πρώτα από την ανάσταση του Χριστού. Και αφού την απέδειξε και από τους προφήτες και από αυτούς που τον είδαν και από εκείνους που πίστεψαν, και εφόσον έλαβε ως ομολογημένη την εις άτοπον απαγωγή, στη συνέχεια αποδεικνύει και την ανάσταση των ανθρώπων: «Διότι, αν οι νεκροί δεν εγείρονται», λέει, «ούτε ο Χριστός έχει εγερθεί». Έπειτα, αφού ανέστρεψε συνεχώς αυτά τα επιχειρήματα στα προηγούμενα, το επιχειρεί πάλι με άλλον τρόπο, ονομάζοντάς τον απαρχή, και αποδεικνύοντας ότι καταργεί κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη, και ως έσχατο εχθρό τον θάνατο. Πώς, λοιπόν, θα μπορούσε να καταργηθεί ο θάνατος, λέει, εάν δεν παραδώσει πρώτα τα σώματα τα οποία κατείχε; Επειδή, λοιπόν, διατύπωσε σπουδαία λόγια για τον Μονογενή, ότι παραδίδει τη βασιλεία, δηλαδή ότι ο ίδιος τα φέρνει εις πέρας αυτά, και ο ίδιος νικά στον πόλεμο, και θέτει τα πάντα υπό τους πόδας του, πρόσθεσε τα εξής, διορθώνοντας την απιστία των πολλών: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς υπό τους πόδας αυτού». Δεν είπε το «μέχρις» για να θέσει τέλος στη βασιλεία, αλλά για να καταστήσει αξιόπιστο αυτό που ειπώθηκε και για να τους προετοιμάσει να έχουν θάρρος.

Εάν, όμως, κάποιος απορούσε για ποιον λόγο, ενώ πραγματεύεται την ανάσταση, δεν προέβαλε τα σώματα που αναστήθηκαν επί του Κυρίου, θα απαντούσαμε το εξής: ότι αυτό δεν θα αποτελούσε επιχείρημα υπέρ της αναστάσεως. Διότι το να υποδείξει κανείς ότι όσοι αναστήθηκαν απέθαναν και πάλι, δεν θα ήταν ίδιον εκείνου που αποδεικνύει ότι ο θάνατος καταργείται οριστικά. Γι' αυτό, άλλωστε, είπε ότι ο θάνατος καταργείται τελευταίος, ώστε να μην υποψιάζεσαι πλέον ότι πρόκειται να αναβιώσει. Διότι, εφόσον εξαλειφθεί η κακία, πολύ περισσότερο θα παύσει να υφίσταται ο θάνατος.

Επομένως, είναι αναπόφευκτο να κολάζονται και να τιμωρούνται παντοτινά· διότι δεν επέρχεται πλέον αισθητός θάνατος, όπως εδώ, για να αναπαύσει το σώμα και να το χωρίσει από την ψυχή· διότι «ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Γι' αυτό η κόλαση θα είναι αθάνατη, αλλά όχι για εκείνους που υπακούουν στον Θεό, για τους οποίους η δικαιοσύνη και τα αγαθά που βλαστάνουν από αυτήν θα είναι τα έπαθλα. «Ευχαριστία όμως ανήκει στον Θεό, διότι υπήρξατε δούλοι της αμαρτίας, αλλά υπακούσατε από καρδιάς στον τύπο της διδασκαλίας στον οποίο και παραδοθήκατε». Αφού τους έκανε να ντραπούν για τη δουλεία τους, τους φόβισε με τις τιμωρίες και τους προέτρεψε, τους ανορθώνει πάλι με την ανάμνηση των ευεργεσιών.

Διότι, όπως ακριβώς η γνώση, έτσι και η πολιτεία έχει πλέον ενταθεί. Επομένως, δεν υπήρχε καμία ανάγκη για πρόδρομο εκεί. Εξάλλου, αν επρόκειτο οι άπιστοι να σώζονται πιστεύοντας μετά τον θάνατό τους, κανείς δεν θα χανόταν ποτέ. Διότι όλοι θα μετανοήσουν τότε και θα προσκυνήσουν. Και ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον Παύλο που λέει ότι «κάθε γλώσσα θα ομολογήσει και κάθε γόνατο θα καμφθεί, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων»· και ότι «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος». Αλλά δεν υπάρχει κανένα όφελος από εκείνη την υποταγή· διότι δεν προέρχεται από αγαθή προαίρεση, αλλά πλέον από την αναγκαιότητα των πραγμάτων, όπως θα έλεγε κανείς.

Άλλος μεταφράζει: «Θα περιπατήσω». Αυτό φανερώνει και ο Παύλος λέγοντας: «Και εμείς θα αρπαγούμε μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι θα είμαστε πάντοτε μαζί με τον Κύριο». Και ορθώς είπε: «Σε χώρα ζώντων». Διότι εκείνη είναι η πραγματική ζωή, απαλλαγμένη από τον θάνατο, η οποία έχει τα αγαθά της αμιγή. «Όταν καταργήσει», λέει, «κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη, ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος».

Ποια είναι λοιπόν αυτή; Το να μην πέσουμε ποτέ, εξαιτίας της μεγάλης εγγύτητας και του ανέκφραστου μυστηρίου των υποστάσεων, στην υπόνοια περί ενός μόνο προσώπου, εφόσον και τώρα ακόμη, αν και λίγες φορές είπε κάτι τέτοιο, ήδη κάποιοι γλίστρησαν προς αυτή την ασέβεια. Ο Σαβέλλιος, για παράδειγμα, ο Λίβυος, ακούγοντάς τον να λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» και «Αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», άρπαξε την εγγύτητα προς Αυτόν που τον γέννησε, η οποία διαφαίνεται από αυτά τα λόγια, ως αφορμή για ασέβεια και για υπόνοια περί ενός προσώπου και μίας υπόστασης. Και δεν είναι μόνο αυτοί οι λόγοι, αλλά και το να μη νομίσει κανείς ότι Αυτός είναι η πρώτη και αγέννητη ουσία, και τον θεωρήσει ανώτερο από Εκείνον που τον γέννησε. Διότι και ο Παύλος φαίνεται να έχει φοβηθεί ακριβώς αυτό, μήπως δηλαδή κάποιος διανοηθεί ποτέ αυτό το ασεβές και πονηρό δόγμα. Αφού λοιπόν είπε: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», και προσέθεσε ότι «τα πάντα τα υπέταξε κάτω από τα πόδια του», συμπλήρωσε: «Εκτός από Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα»· κάτι που δεν θα το προσέθετε, εάν δεν φοβόταν μήπως τυχόν δημιουργηθεί κάποια τέτοια διαβολική αντίληψη. Σε πολλά σημεία, εξάλλου, κατευνάζοντας και τον φθόνο των Ιουδαίων, μετριάζει το ύψος των λόγων του, και πολλές φορές απαντά σύμφωνα με τις σκέψεις και τις υπόνοιες εκείνων που συνομιλούσαν μαζί του, όπως όταν λέει: «Εάν εγώ μαρτυρώ για τον εαυτό μου, η μαρτυρία μου δεν είναι αληθινή».

Διότι έτσι εξαλειφόταν το όνειδος. «Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά· απαρχή είναι ο Χριστός.» Μην νομίζεις, επειδή άκουσες για ανάσταση, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια. «Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του.» Δηλαδή, οι πιστοί και όσοι ευδοκίμησαν. «Έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα.» Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος. Όχι όπως τώρα που, αν και αναστήθηκε ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα. Γι' αυτό προσθέτει, εμείς κατά την παρουσία Του, για να μάθεις ότι μιλάει για εκείνον τον καιρό. «Όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.» Δηλαδή, όταν μέσω Αυτού προσαγάγει όλα τα έθνη ώστε να υπηρετούν τον Πατέρα. Διότι «κανείς δεν έρχεται», λέει, «προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Διότι πρέπει Αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε Του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Ειδάλλως, τι θα κάνουν εκείνοι που βαπτίζονται υπέρ των νεκρών;» Το «μέχρι» (άχρι) δεν δηλώνει χρονικό περιορισμό στην Αγία Γραφή, όπως ακριβώς ούτε το «έως»· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «από τον αιώνα και έως τον αιώνα Εσύ υπάρχεις».

Και αυτή είναι ίσως η υποταγή για την οποία ο θείος απόστολος λέει ότι ο Υιός υποτάσσει στον Πατέρα εκείνους που εκουσίως δέχονται να υποταχθούν, μετά την οποία ή διά της οποίας καταργείται ο έσχατος εχθρός, ο θάνατος· επειδή η ελεύθερη βούλησή μας, δηλαδή το αυτεξούσιο —μέσω του οποίου εκείνος κάνοντας την είσοδό του σε εμάς επικύρωνε εναντίον μας την κυριαρχία της φθοράς— έχει εκχωρηθεί εκουσίως και εξ ολοκλήρου στον Θεό, και έχει επικρατήσει καλώς το να βρισκόμαστε υπό τη βασιλεία Του, με το να αδρανεί πλέον η επιθυμία για κάτι αντίθετο από αυτό που θέλει ο Θεός· όπως ακριβώς λέει ο ίδιος ο Σωτήρας προς τον Πατέρα, αποτυπώνοντας στον εαυτό Του τη δική μας κατάσταση: «πλην όχι όπως εγώ θέλω, αλλά όπως εσύ».