Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:26

Πώς πρέπει να κατανοούμε αυτό που ελέχθη από τον Απόστολο: «απαρχή ο Χριστός, έπειτα οι του Χριστού κατά την παρουσία του, έπειτα το τέλος»; Απαρχή έγινε ο Χριστός διά της αναστάσεως, έπειτα οι του Χριστού, δηλαδή όσοι πίστεψαν σε αυτόν, έπειτα το τέλος, δηλαδή η σωτηρία όλων των εθνών διά της πίστεως. Εάν όμως θέλεις να εκλάβεις τα όσα ειπώθηκαν και για τον κάθε άνθρωπο προσωπικά, «απαρχή ο Χριστός» είναι η πίστη σε αυτόν, έπειτα «οι του Χριστού» είναι τα έργα της πίστεως, έπειτα «το τέλος» είναι ο αποχωρισμός από όλα, τα αισθητά και τα νοητά, και η στενή ένωση με τον Θεό διά της γνώσεως. Το δε «έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» ισχύει όταν και εμείς οι ίδιοι παραχωρήσουμε ολόκληρο το αυτεξούσιο θέλημά μας στον Θεό· τότε καταργείται και ο έσχατος εχθρός. Ονομάζεται δε θάνατος, επειδή ο Θεός είναι η ζωή, και εκείνο που αντιτίθεται στη ζωή ευλόγως λέγεται θάνατος.

94. Από τα τρία κυριότατα στοιχεία που υπάρχουν μέσα μας, το ένα εξουσιάζει, αλλά δεν εξουσιάζεται· το άλλο και εξουσιάζει και εξουσιάζεται· και το τρίτο δεν εξουσιάζει, αλλά εξουσιάζεται. Όταν, λοιπόν, αυτό που εξουσιάζει βρεθεί κάτω από την εξουσία κάποιου άλλου από αυτά που εξουσιάζονται, εκείνο που είναι από τη φύση του ελεύθερο φαίνεται υποδουλωμένο σε εκείνα που είναι από τη φύση τους δούλοι· και εκπίπτει από τη δική του εξουσία και φύση, και προκαλείται μεγάλη ανταρσία μεταξύ τους. Και εφόσον υπάρχει τέτοια ανταρσία μεταξύ τους, δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα υποταγμένα στον Λόγο. Όταν όμως το κυρίαρχο στοιχείο επικρατήσει των άλλων και τα φέρει κάτω από τη δική του εξουσία και κυριαρχία, τότε, αφού συνενωθούν αυτά που ήταν διαιρεμένα και ομοφωνήσουν, ειρηνεύουν ως προς τον Θεό· και αφού υποταχθούν τα πάντα στον Λόγο, η βασιλεία παραδίδεται από Αυτόν στον Θεό και Πατέρα.

Επομένως, καθώς οι άνθρωποι απείχαν από τον Θεό κατά τρεις τρόπους, λόγω της φύσεως, λόγω της αμαρτίας και λόγω του θανάτου, ο Σωτήρας έκανε ώστε να τον βρουν καθαρά και να ενωθούν άμεσα μαζί του, έχοντας αφαιρέσει διαδοχικά όλα όσα στέκονταν εμπόδιο· το πρώτο συμμετέχοντας στην ανθρώπινη φύση, το δεύτερο με το να πεθάνει πάνω στον σταυρό, και το τελευταίο τείχος, την τυραννία του θανάτου, την απέβαλε εντελώς από τη φύση με το να αναστηθεί. Γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος», δεν θα τον ονόμαζε δηλαδή εχθρό, εάν δεν ήταν εμπόδιο για την αληθινή μας ευδαιμονία. Διότι είναι ανάγκη οι κληρονόμοι του αθανάτου Θεού να έχουν απαλλαγεί από τη φθορά. «Διότι η φθορά», λέει, «δεν κληρονομεί την αφθαρσία». Διότι, μετά την κοινή ανάσταση των ανθρώπων, της οποίας αιτία είναι η ανάσταση του Σωτήρος, ο μεν καθρέφτης και το αίνιγμα υποχωρούν, και θα δουν «πρόσωπο με πρόσωπο» τον Θεό όσοι «έχουν καθαρισμένη την καρδιά».

Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Άραγε, είναι ο θάνατος κάτι από τα όντα; Και από πού αντλεί την ύπαρξή του; Μήπως από τον Θεό; Και πώς είναι εχθρός εκείνου που τον δημιούργησε; Διότι το δημιούργημα δεν είναι εχθρός του δημιουργού του, εκτός εάν εξαιτίας αυθαίρετης κακίας εξέπεσε από το να είναι αυτό που πλάστηκε· ειδάλλως, με αυτόν τον τρόπο θα έπρεπε να του αποδώσουμε και προαίρεση και να ισχυριστούμε ότι είναι κάποιος δαίμονας, οπαδός του αρχιστρατήγου της κακίας. Αν όμως δεν προέρχεται από τον Θεό, από πού αλλού; Και εκείνο από το οποίο προέρχεται, από πού προήλθε; Διότι και γι’ αυτό πάλι τα ίδια θα διερευνηθούν, και είτε μια τέτοια αναζήτηση θα προχωρήσει στο άπειρο, είτε θα σταματήσει κάπου· και το έσχατο σημείο στο οποίο θα καταλήξει, θα ήταν ένα αυτογέννητο και αυθύπαρκτο κακό, αντίθετο στο αγαθό, αυτό δηλαδή που αποτελεί το μιαρότατο και ασεβέστατο δόγμα των Μανιχαίων, το οποίο δεν έγινε αποδεκτό ούτε από τους θύραθεν σοφούς.

Πώς λοιπόν ο Απόστολος λέει ότι ο θάνατος καταργείται από τον Θεό ως κάτι που υπάρχει, και μάλιστα υπάρχει ως κακό και ως εχθρός του Θεού; Ή μήπως ο θάνατος δεν είναι ούτε αγαθό ούτε κακό καθαυτό, ούτε είναι εχθρός με την έννοια ότι αποτελεί κάποιο από τα όντα; Διότι δεν είναι καν κάτι από τα όντα και από όσα έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό, αλλά όπως το σκοτάδι είναι στέρηση του φωτός και η μωρία της σοφίας και γενικώς το μη ον του όντος, έτσι και ο θάνατος είναι στέρηση της ζωής. Ο δε Απόστολος τον ονομάζει εχθρό ως γέννημα του εχθρού που δημιούργησε την αμαρτία και τον κατέστησε κεντρί της.

Διότι μετά την καθολική ανάσταση των νεκρών δεν θα ενεργεί πλέον ο θάνατος, ούτε θα διαδέχεται πλέον τη ζωή, αλλά όλοι θα ζήσουν αιώνια· οι μεν δίκαιοι την πραγματική και θεία και μακάρια ζωή, οι δε αμαρτωλοί τη ζωή μέσα στην κόλαση και σε κάθε οδύνη, η οποία δεν αξίζει πλέον να ονομάζεται καν ζωή, αλλά είναι ορθότερο να αποκαλείται αθάνατος θάνατος. Έτσι καταργείται ο θάνατος ως ο έσχατος εχθρός. Έπειτα, ως αποδεικτικό όσων ειπώθηκαν, ο Απόστολος προσθέτει το εξής: «Διότι τα πάντα τα υπέταξε ο Θεός κάτω από τα πόδια του», δηλαδή του Χριστού.

Αν όμως λες ότι «στα φανερά δεν πορνεύω, δεν μοιχεύω, δεν είμαι φιλάργυρος, άρα είμαι δίκαιος», έχεις πλανηθεί νομίζοντας ότι με αυτά τα έχεις εκπληρώσει όλα. Δεν υπάρχουν μόνο τρία μέρη της αμαρτίας από τα οποία οφείλει κανείς να προφυλαχθεί, αλλά αναρίθμητα: η έλλειψη φόβου του Θεού, η υπερηφάνεια, η απιστία, το μίσος, ο φθόνος, η δολιότητα, η υποκρισία — από πού προέρχονται; Δεν οφείλεις απέναντι σε αυτά να διεξάγεις την πάλη και τον αγώνα στα κρυφά, στους λογισμούς; Όπως αν υπάρχει ένας ληστής στο σπίτι, σε καταθλίβει και δεν σε αφήνει να μεριμνάς ελεύθερα, αρχίζεις όμως και εσύ να τον χτυπάς, δέρνεις, δέρνεσαι — έτσι οφείλει και η ψυχή να αντιστέκεται, να αντιμάχεται και να αποκρούει. Λοιπόν, η προαίρεση, όταν αντιμάχεται και δοκιμάζει πόνο και θλίψη, αρχίζει να γίνεται ανώτερη. Πέφτει, σηκώνεται, πάλι την ρίχνει η αμαρτία, σε δέκα ή σε είκοσι αγώνες νικά την ψυχή και την ρίχνει κάτω, και η ψυχή μετά από καιρό, σε μία μάχη, νικά την αμαρτία. Πάλι, αν η ψυχή υπομείνει και δεν χαλαρώσει, σταδιακά αρχίζει να υπερτερεί και να διακρίνει και να αποκομίζει τα νικητήρια κατά της αμαρτίας. Αλλά και αν ακόμη δοκιμάζεται σε αυτά, η αμαρτία εξακολουθεί να καταστρέφει τον άνθρωπο, μέχρις ότου φτάσει «σε τέλειο άνδρα, σε μέτρο ηλικίας» και νικήσει τελείως τον θάνατο. Διότι είναι γραμμένο: «ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Και έτσι γίνονται ανώτεροι και νικητές του διαβόλου.

Επομένως, άλλη ενέργεια έχουν οι κοσμικοί από το πνεύμα της πλάνης, το να φρονούν δηλαδή τα γήινα. Οι Χριστιανοί, όμως, έχουν άλλη προαίρεση, άλλον νου, ανήκουν σε άλλον αιώνα, σε άλλη πόλη. Διότι το Πνεύμα του Θεού κοινωνεί με τις ψυχές τους, και καταπατούν τον αντικείμενο. Διότι έχει γραφεί: «ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Διότι οι θεοσεβείς είναι δεσπότες των πάντων. Αντιθέτως, οι χαλαροί στην πίστη και οι αμαρτωλοί είναι δούλοι όλων, και τους καίει η φωτιά και τους σκοτώνει λίθος και ξίφος, και τελικά τους κατακυριεύουν οι δαίμονες. Ερώτηση: Άραγε στην ανάσταση ανασταίνονται όλα τα μέλη; Απόκριση: Για τον Θεό τα πάντα είναι εύκολα, και αυτό έχει υποσχεθεί. Όμως στην ανθρώπινη αδυναμία και λογική αυτό φαίνεται σαν αδύνατο. Διότι, όπως ακριβώς ο Θεός έλαβε από το χώμα και τη γη και κατασκεύασε τη φύση του σώματος σαν κάποια άλλη φύση, η οποία δεν μοιάζει με τη γη, και δημιούργησε πολλά είδη, όπως τρίχες και δέρμα και οστά και νεύρα, και όπως μια βελόνα που ρίχνεται στη φωτιά αλλάζει χρώμα και μεταβάλλεται σε φωτιά (ωστόσο η φύση του σιδήρου δεν αναιρείται, αλλά διατηρείται), έτσι και στην ανάσταση όλα τα μέλη ανασταίνονται και ούτε μια τρίχα δεν χάνεται, όπως έχει γραφεί, και όλα γίνονται φωτοειδή, όλα βαπτίζονται σε φως και πυρ και μεταβάλλονται. Όχι όμως όπως ισχυρίζονται μερικοί, ότι δηλαδή διαλύονται και γίνονται πυρ και παύει πλέον να υφίσταται η φύση τους.

Διότι οι Χριστιανοί γίνονται ανώτεροι των παθών και των δαιμόνων, είναι δεσπότες των «ακαθάρτων πνευμάτων» και υιοί του νυμφώνος του Χριστού και «κληρονόμοι Θεού». Αυτοί έφθασαν στην τελειότητα του Χριστού, «εις άνδρα τέλειον, εις μέτρον ηλικίας», και ούτε σωματικοί πόνοι ούτε πυρετοί ούτε δαίμονες δύνανται να τους βλάψουν· διότι είναι κυρίαρχοι των πάντων και τα ιοβόλα θηρία έχουν υποταχθεί σε αυτούς. Διότι και αυτός «ο πρώτος άνθρωπος», όντας δεσπότης των κτισμάτων, κυριαρχούσε επί των παθών και των δαιμόνων, αλλά μετά την παράβασή του έγινε δούλος των παθών, των δαιμόνων, του πυρός και του ξίφους. Όταν όμως ήλθε πάλι ο Χριστός, οι άνθρωποι δια της δυνάμεως του βαπτίσματος φθάνουν στο προηγούμενο μέτρο του Αδάμ, γίνονται κυρίαρχοι των δαιμόνων και των παθών, και ο «έσχατος εχθρός», «ο θάνατος», τέθηκε «υπό τους πόδας» του Αδάμ. Διότι ο Χριστιανός πρέπει να μένει μακριά από τα βέλη της κακίας, να ζητά να σωθεί και να συμμετέχει σε όλους τους πνευματικούς άθλους. Εάν δε κάποιος έχει μεν τον οφθαλμό και το πρόσωπό του τέλεια, αλλά έχει πληγεί στα χέρια ή στα πόδια, αυτός έχει δύο μέλη σώα, ενώ τα υπόλοιπα είναι ασθενή. Αλλά ο Χριστιανός πρέπει να έχει όλα τα μέλη του σώα και υγιή. Το άρμα και το όπλο του Χριστιανισμού, καθώς και η ένωση και ολόκληρος ο τρόπος ζωής, βρίσκονται εκτός του κόσμου τούτου, και για τον λόγο αυτόν οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τι ζητούν.

Άλλην προαίρεση, λοιπόν, έχουν οι κοσμικοί, οι οποίοι ενεργούνται από το πνεύμα της πλάνης ώστε να φρονούν τα επίγεια. Και οι Χριστιανοί έχουν άλλη προαίρεση, άλλον νου, ανήκουν σε άλλον αιώνα, σε άλλη πόλη· διότι το Πνεύμα του Θεού βρίσκεται σε κοινωνία με την ψυχή τους και καταπατούν τον αντικείμενο. Διότι είναι γεγραμμένο: «ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος». Διότι οι θεοσεβείς είναι κύριοι των πάντων, και περιφρονούν και τη φωτιά και το ξίφος και τα ύδατα, και είναι κυρίαρχοι των δαιμόνων και των παθών. Αντιθέτως, οι ράθυμοι και αμαρτωλοί είναι δούλοι όλων, και η φωτιά τους καίει και ο λίθος ή το ξίφος τους σκοτώνει—και οι δαίμονες τους κατακυριεύουν.

Διότι ο θάνατος, ο οποίος τώρα έχει καταπατηθεί, μετά την έγερση όλων και την ανάσταση των νεκρών, καταργείται εντελώς, καθώς λέει ο απόστολος: «Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος». Διότι τώρα αποτελεί ταυτόχρονα τιμωρία της πρώτης παραβάσεως και διακοπή της αμαρτίας· ο θάνατος είναι η ανάπαυση των ιερών αγώνων.

Διότι έχει φθάσει η απολύτρωσή σας, δηλαδή η τέλεια ελευθερία και των δύο μαζί, της ψυχής εννοώ και του σώματος. Διότι η πρόθεση «από» φαίνεται να υπονοεί ακριβώς αυτό, την παντελή απαλλαγή από τη φθορά, την οποία και το σώμα θα δεχθεί τότε με τη χάρη του Κυρίου, ο οποίος καταργεί τον έσχατο εχθρό, τον θάνατο. Διότι κατήργησε τις αρχές και τις εξουσίες, και λύτρωσε τις ψυχές. Απέμενε δε ο θάνατος, ο οποίος λυμαίνεται τα σώματά μας, ο οποίος καταργούμενος και αυτός, θα γίνει για εμάς αίτιος ελευθερίας και απολυτρώσεως. Και η βασιλεία του Θεού αμέσως θα γίνει παρούσα όταν συμβούν αυτά. Όπως ακριβώς και η συκιά, όταν βγάζει τα φύλλα της, φανερώνει ότι πλησιάζει το καλοκαίρι, έτσι και αυτά τα σημεία όταν γίνονται, καθώς και η μεταβολή των πάντων, φανερώνουν ότι θα έρθει το καλοκαίρι, δηλαδή η βασιλεία του Θεού, η οποία έρχεται σαν καλοκαίρι για τους δικαίους μετά από χειμώνα και τρικυμία, ενώ για τους αμαρτωλούς τότε θα είναι χειμώνας και τρικυμία· διότι αυτοί έχουν τον παρόντα αιώνα ως καλοκαίρι, ενώ τον μέλλοντα ως τρικυμία.