Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:28

Εφόσον ο άγγελος ερμήνευσε σαφώς αυτά, είναι περιττή η ακριβέστερη ανάπτυξή τους. Μου προκαλεί όμως απορία πώς ο διάβολος είναι εχθρός και εκδικητής, γι' αυτό και θα ενεργήσει μέσω των δέκα κεράτων που καθοδηγούνται από αυτόν, ώστε αφενός να αντιταχθεί στον φιλάγαθο και φιλάρετο Χριστό τον Θεό μας, και αφετέρου να ερημώσει την πολυάνθρωπη πόλη που εκπόρνευσε απομακρυνόμενη από τις θείες εντολές και υπηρέτησε τις δικές του ηδονές, και, δίκην αιμοβόρου θηρίου, να χορτάσει από τα αίματά της, όταν θα θεωρήσει την πυρπόλησή της ως αφορμή ευφροσύνης και τον κατατεμαχισμό των ανθρώπινων σαρκών ως οικεία τροφή του, και αυτός που πάντοτε χαίρεται με τη διχόνοια θα δωρίσει ομοφωνία στα δέκα αποστατικά κέρατα. Το δε επαγόμενο, ότι δηλαδή η γυναίκα που εθεάθη νοείται ως η μεγίστη πόλη που έχει την εξουσία πάνω στους βασιλείς της γης, καθιστά αναμφίβολο ότι προφητεύονται τα πάθη της δυναστείας που θα επικρατεί εκείνους τους καιρούς. Ο φιλάνθρωπος Θεός, λυτρώνοντάς μας από την εμπειρία αυτών, θα μας συγκαταλέξει στην επουράνια μητρόπολη, την άνω Ιερουσαλήμ, στην οποία «ο ίδιος θα είναι τα πάντα σε όλους» κατά τον θείο απόστολο, «όταν θα καταργήσει κάθε αρχή» —δηλαδή την αποστατική— «και εξουσία και δύναμη», και όσους τον υπηρέτησαν εδώ με πίστη και φρόνηση θα τους βάλει να ανακλιθούν και θα τους διακονήσει, δηλαδή θα τους προσφέρει προς απόλαυση όλα τα αιώνια αγαθά που έχουν ετοιμαστεί από καταβολής κόσμου.

Μακεδ. Πώς λοιπόν είναι γραμμένο: «Έγινε υπήκοος μέχρι θανάτου» και «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα;» Ορθ. Επειδή, αφού έλαβε μορφή δούλου ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, αναλαμβάνοντας αναγκαστικά και την υποταγή της δουλικής μορφής, υποτάσσεται για χάρη μας στον δικό του Πατέρα, όχι κατά τη φύση της θεότητάς του, αλλά λόγω της ένωσης με τη δουλική μορφή που έλαβε. Γιατί άραγε νομίζεις ότι ελαττώνεται η φύση του Υιού εξαιτίας της υποταγής του στον Πατέρα; Εάν, λοιπόν, ακούσεις ότι ο Θεός Λόγος υποτάχθηκε και σε ανθρώπους, άραγε θα τον θεωρήσεις κατώτερο και από τους ανθρώπους κατά τη φύση; Μακεδ. Πού είναι γραμμένο ότι υποτάχθηκε και σε ανθρώπους; Ορθ. Άνθρωποι ήταν η Μαρία και ο Ιωσήφ, και υποτάχθηκε σε αυτούς, όπως είναι γραμμένο στα Ευαγγέλια. Διότι, όταν τον βρήκαν, λέει, μέσα στον ναό, του έλεγαν: «Τέκνο μου, γιατί μας το έκανες αυτό;»

Του ιδίου Όταν λοιπόν όλη η κτίση προϋπαντήσει τον Ιησού μέσα σε νεφέλες και του υποταχθεί, τότε ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα, ως εκείνος που έγινε πιστός απόστολος και αρχιερέας υπέρ όλης της κτίσεως, για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα, δηλαδή ο Πατήρ και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, η μία κυριότητα και θεότητα και βασιλεία. Εάν δε κάποιος ισχυριστεί ότι δεν είπε πως υποτάσσεται ο Ιησούς, αλλά ο Υιός, ας ακούσει ότι ο Ιησούς ονομάστηκε και είναι Υιός του Θεού εξαιτίας του Θεού Λόγου που κρύφτηκε μέσα του.

Από τον ίδιο λόγο 〈Αυτός〉 λοιπόν ο 〈Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα〉· υπέρ όλης της κτίσεως, όπως ακριβώς και υπέρ πάντων, παρέδωσε τον εαυτό του στο πάθος εκείνος που γεννήθηκε για εμάς από την άχραντη Παρθένο, εκείνος που δεν γνωρίζει την ημέρα της κρίσεως.

Από τον ίδιο λόγο «Όταν», λέει, «υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Ας ερευνήσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που δεν υποτάσσεται στον Θεό, εάν προηγουμένως δεν υποταχθούν τα πάντα σε αυτόν. Διότι τι δεν ήταν υποταγμένο στον εκ Πατρός Λόγο πριν από τη θεία οικονομία που επιτελέστηκε για εμάς μέσω του ανθρώπου τον οποίο ενδύθηκε; Διότι όλα τα δημιουργήματα υποτάσσονται στον Δημιουργό. Όμως στον άνθρωπο που προσλήφθηκε δεν έχουν υποταχθεί μέχρι τώρα τα πάντα· διότι λέει ο Παύλος: «δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα υποταγμένα σε αυτόν». Διότι για μεν τους Ιουδαίους είναι σκάνδαλο, για δε τα έθνη μωρία, αλλά για εμάς που πιστεύουμε σε αυτόν, ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού. Όταν, λοιπόν, όλη η κτίση προϋπαντήσει τον Υιό μέσα σε νεφέλες και του υποταχθεί, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα, έχοντας γίνει για χάρη όλης της κτίσης πιστός απόστολος και αρχιερέας, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα, δηλαδή ο Πατέρας και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, η μία κυριότητα και θεότητα και βασιλεία. Εάν όμως κάποιος πει ότι δεν αναφέρθηκε στον Ιησού ως υποτασσόμενο, αλλά στον Υιό, ας ακούσει ότι ο Ιησούς ονομάστηκε και είναι Υιός του Θεού εξαιτίας του Λόγου που κρύβεται μέσα σε αυτόν.

Και ότι λένε πως αυτό είναι που λέει ο Απόστολος: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει αυτό σύμμορφο με το σώμα της δόξας του.» Και πάλι λένε, ο Απόστολος είπε ότι «Σάρκα και αίμα δεν μπορούν να κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού», υποστηρίζοντας με αυτό ότι δεν ενδέχεται αυτό το σώμα να ζήσει αιώνια, διότι συντηρείται από τροφή, και στον μέλλοντα αιώνα δεν υπάρχει φαγητό και ποτό. Και πάλι λένε ότι για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό λέει ο Απόστολος: «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε αυτόν που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους.» Και πάλι, προβάλλοντας αυτό που ελέχθη στον Εκκλησιαστή: «Έχει ήδη γίνει στους αιώνες που υπήρξαν πριν από εμάς», θεμελιώνουν από αυτό την προΰπαρξη. Και για το χωρίο στο Ευαγγέλιο ότι «Δεν πρόκειται να βγεις από εκεί, έως ότου αποδώσεις και τον τελευταίο κοδράντη», μας διαβεβαιώνουν ότι υποδηλώνει το τέλος της κολάσεως.

Ως προς αυτό λέει ότι θα μετασχηματίσει. Σχετικά δε με το ότι λέει «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», πρώτον μάθε σε ποιους τα έγραψε αυτά: στους Κορινθίους, όταν ο ελληνισμός βρισκόταν ακόμη στην ακμή του. Και υπήρχε η εξής συνήθεια σε κάποιους από τους Έλληνες, όταν ο γιος του βασιλιά τους έφτανε σε ηλικία, επαναστατούσε και φόνευε τον ίδιο του τον πατέρα. Και για να μην υποθέσουν το ίδιο και για τον Υιό του Θεού, δεχόμενοι το κήρυγμα της πίστεως του Αποστόλου, επηρεασμένοι από τη δική τους συνήθεια, απέκλεισε αυτήν την πιθανότητα από αυτούς, λέγοντάς τους: «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Αλλά «όταν οι εχθροί του έρχονται δεμένοι κάτω από τα πόδια του», εννοεί τον διάβολο και τις δυνάμεις του και εκείνους που ακολουθούν τα θελήματά τους. Γι' αυτό, άραγε, έλεγε ο Απόστολος: «Δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να έχουν υποταχθεί σε αυτόν». Μέχρι πότε; Μέχρι να έλθουν οι άγγελοι του Θεού και Πατρός που του είπε: «Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Αυτούς τους εχθρούς οδηγεί στην κρίση του Υιού του Θεού: «Διότι ο Πατέρας», λέει, «δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό».

Όσο για τον ελάχιστο δούλο, εάν ο Θεός σου δώρισε την πίστη, Αυτός είναι που την αυξάνει και την διαφυλάσσει. Διότι δεν δύναται να αποκαλύψει μεγάλα μυστήρια σε σπουδαίους ανθρώπους μέσω των ελαχίστων. Διότι Αυτός γίνεται «τα πάντα εν πάσι». Συγχώρεσέ με, πάτερ, και προσευχήσου υπέρ εμού.

Διότι τα πάντα θα υποταχθούν σε αυτόν, και τα πάντα θα αναγνωρίσουν τη δεσποτεία του· και όταν ο Θεός γίνει τα πάντα εν πάσι, αφού καθησυχαστούν εκείνοι που θορυβούν με τις αποστασίες, με ειρηνική συμφωνία θα υμνήσουν τον Θεό.

Πάλι, μέσω του σοφού Σολομώντα στις Παροιμίες, αναφέρεται ότι κτίζεται. «Διότι ο Κύριος», λέει, «με έκτισε». Και ονομάζεται αρχή των ευαγγελικών οδών που μας οδηγούν προς τη βασιλεία των ουρανών, όχι επειδή είναι κτίσμα κατά την ουσία, αλλά επειδή έγινε οδός κατά την οικονομία. Διότι το να «έχει γίνει» και το να «έχει κτιστεί» δηλώνουν το ίδιο πράγμα. Διότι, όπως έγινε οδός και θύρα και ποιμένας και άγγελος και πρόβατο, και πάλι αρχιερέας και απόστολος, καθώς τα διάφορα ονόματα έχουν αποδοθεί κατά διαφορετική επίνοια. Τι θα μπορούσε να πει πάλι ο αιρετικός για τον ανυπότακτο Θεό και για Εκείνον που έγινε αμαρτία για χάρη μας; Διότι έχει γραφτεί: «Όταν υποταχθούν σε Αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα». Δεν φοβάσαι, άνθρωπε, που ο Θεός ονομάζεται ανυπότακτος για χάρη σου; Διότι κάνει δική Του τη δική σου υποταγή, και εξαιτίας του ότι εσύ αντιστέκεσαι στην αρετή, ονομάζει τον εαυτό Του ανυπότακτο. Έτσι κάποτε είπε ότι και ο ίδιος είναι αυτός που διώκεται. «Σαούλ», λέει, «Σαούλ, γιατί με διώκεις;», την ώρα που εκείνος έτρεχε προς τη Δαμασκό θέλοντας να δέσει τους μαθητές του Χριστού. Και πάλι ονομάζει τον εαυτό Του γυμνό, όταν κάποιος από τους αδελφούς βρίσκεται σε γυμνότητα. «Διότι ήμουν γυμνός», λέει, «και με ντύσατε».

Σχετικά με το: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί.» Εάν ο Υιός υποτασσόταν στον Πατέρα θεϊκώς, θα ήταν υποταγμένος εξαρχής, εφόσον ήταν Θεός. Εάν όμως δεν ήταν υποταγμένος, αλλά πρόκειται να υποταχθεί αργότερα, αυτό θα γίνει ανθρωπίνως, για χάρη μας, και όχι θεϊκώς για τον εαυτό Του.

Ο Πατέρας δεν θα μπορούσε να νοηθεί διαφορετικά παρά δι' Υιού και εν Υιώ, επειδή ο Υιός είναι ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, ακτινοβολώντας με τη δική Του μορφή τη φύση από την οποία προήλθε. Διότι θεωρώ ότι πρέπει να το θέσουμε σύμφωνα με τη δική μας αντίληψη: επομένως, οτιδήποτε τυχόν λεχθεί από κάποιον και για τους δύο, θα ισχύει οπωσδήποτε και ξεχωριστά για τον καθένα, και δεν θα αδικήσει τη δόξα κανενός από τους δύο. Β. Πώς λοιπόν το ισχυρίζεσαι αυτό; Α. Διότι, καλέ μου, δεν ακούς τον μακάριο Παύλο να αναφωνεί περί του Θεού και Πατρός: «Για να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι»; Β. Ασφαλώς, πώς αλλιώς; Α. Εμπρός λοιπόν, παρατήρησε ότι απονέμει στον Υιό ισοστάσια δόξα, και λαμπρύνει τη φύση του Μονογενούς με τα ίδια γνωρίσματα με τα οποία σεμνύνεται ιδιαιτέρως και ο ίδιος ο Πατέρας.

Έπειτα, αυτός που έχει τα πάντα κάτω από τα πόδια του, παραχωρεί με τη θέλησή του και τους προστάζει να πάνε. Και αυτά, ορμώντας ορμητικά στα ύδατα, πνίγουν ομαδικά τις αγέλες των χοίρων. Άραγε λοιπόν, πες μου, σε τόσο βδελυρά και ακάθαρτα πνεύματα προσέφερε αυτή τη χάρη, και άφηνε ο Χριστός να εκπληρώνεται η επιθυμία σε αυτούς που δεν θέλουν κανένα καλό; Και όμως είναι εντελώς απίθανο να σκεφτούμε εμείς κάτι τέτοιο. Αλλά ήταν αναγκαίο, όχι λιγότερο από ό,τι στον Πατέρα, να έχει ανατεθεί και στον Υιό η πρόνοια των όντων, και αυτό ακριβώς μας το απέδειξε μέσω των πιο δραστικών πραγμάτων, ώστε το κάλλος της απόλυτης ισότητας σε οτιδήποτε να διαφαίνεται λαμπρό και ανόθευτο και στους δύο. Β. Και πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό, λέει· και πού θα φαινόταν το ίσο και στους δύο, εφόσον ο Υιός υποτάσσεται και υποχωρεί, για τον οποίο λέει ο θεσπέσιος Παύλος: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, προφανώς εκτός από εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα;» Α. Έπειτα τι θα πουν γι' αυτό, εννοώ το ότι ο Υιός υποτάσσεται στον Πατέρα, ή πώς θα απέκλειαν από την ισότητα προς αυτόν εκείνον που έχει γεννηθεί από αυτόν κατά φύση; Και όπου εξετάζεται από εμάς γενικώς το ζήτημα της φύσης, γιατί παρεισφρέει τόσο ανόητα το θέμα της υποταγής, αφού δεν συγκαταλέγεται στους ορισμούς της ουσίας; Β. Διότι από το γεγονός της υποταγής, λέει, διαγιγνώσκεται πάρα πολύ καλά η ποιότητα της ουσίας. Α.

Διότι μερικές φορές ο λόγος των αντιπάλων αναζωπυρώνεται και εξογκώνεται πολύ ενάντια στη δόξα του Μονογενούς, και από αυτές τις ίδιες τις Ιερές Γραφές παρασκευάζει την κατηγορία, όπως είναι ακριβώς αυτό το φοβερό, όπως νομίζουν, και πολυθρύλητο ζήτημα: «Όταν δε υποταγούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Αλλά όσοι έχουν αφυπνιστεί με την κατά Θεόν νήψη προς την ευμαθή και αδιάφθορη σύνεση, εάν δουν το ρητό να καταδυναστεύει την αλήθεια, και όχι βέβαια από μόνο του (διότι έχει γραφτεί ορθά), αλλά παρασυρόμενο από τις διαστρεβλώσεις των αντιπάλων ώστε να δίνει την εντύπωση ότι δεν έχει ειπωθεί ορθά, τότε ακριβώς, στηριγμένοι στα όπλα της αλήθειας, κατακρημνίζουν κάθε ύψωμα ασύνετων λογισμών, και ελκύουν με σθένος το ρητό, το οποίο ήδη κάπως προχωρούσε προς την αποστασία, στρέφοντάς το προς την υπακοή του Χριστού, δηλαδή προς την ένσαρκη οικονομία. Διότι το όνομα και το γεγονός της υπακοής υποδηλώνει σε εμάς τον καιρό της δουλείας, όταν, αν και Θεός, έγινε άνθρωπος, και ενώ είχε την εξουσία πάνω στα πάντα όχι ως επίκτητη, αλλά ως Θεός εκ Θεού, ονομάστηκε δούλος, και όντας στη μορφή και στην ισότητα του Πατρός, ταπείνωσε τον εαυτό του, κατερχόμενος αβίαστα σε εκούσια κένωση.

Διανομέας και κυβερνήτης όλων αυτών θα είναι ο Υιός· διότι τα πάντα έρχονται σε εμάς από τον Πατέρα μέσω αυτού εν Πνεύματι, και δεν λέμε βέβαια ότι προσφέρει για τον σκοπό αυτόν υπηρετική διακονία, αλλά μάλλον ότι διανέμει με εξουσία ως Υιός τα όσα προέρχονται από τον Πατέρα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους, δηλαδή αγιασμός και σοφία και ζωή, δόξα και αφθαρσία.

Κάτι τέτοιο υποδηλώνει και ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός στις ευαγγελικές παραβολές. Διότι είπε, όταν μίσθωνε τους εργάτες για τον αμπελώνα, και αυτός είναι ο οικοδεσπότης: «Όταν βράδιασε», είπε στον επιστάτη του, «κάλεσε τους εργάτες και απόδωσέ τους τον μισθό, αρχίζοντας από τους τελευταίους έως τους πρώτους». <Έπειτα έρχεται το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.> Λέει ότι η βασιλεία θα παραδοθεί στον Θεό και Πατέρα από τον Υιό, αφού θα έχει καταργηθεί κάθε αρχή των ακάθαρτων πνευμάτων και αφού ο ίδιος ο θάνατος θα καταστεί πλέον παντελώς ανενεργός. <Όταν δε του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι.> Επειδή όμως κάποιοι, από την πλευρά τους, προσπαθούν να ευτελίσουν τον Υιό λέγοντας ότι παραδίδει τη βασιλεία στον Πατέρα και υποτάσσεται σε αυτόν ως ανώτερό του, πρέπει να λεχθεί ότι ο Υιός υπέμεινε την εκούσια κένωση με το να γίνει άνθρωπος σαν κι εμάς, και κατά κάποιον τρόπο ταπείνωσε τον εαυτό του από τα ύψη, αν και έχει την ίδια μορφή και είναι ίσος με τον Πατέρα. Και είναι μεν κρυμμένος στον Θεό, θα αποκαλυφθεί όμως με δόξα κατά τον καιρό της συντέλειας του παρόντος αιώνα, καθήμενος τώρα στα δεξιά του Πατέρα. Αν όμως υποβιβάζεται από την τιμή που κατέχει τώρα, άραγε υφίσταται και δεύτερη κένωση;

Λόγος ΚΘ΄. Στο: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που υπέταξε σε αυτόν τα πάντα».

Λόγος ΚΘ΄. Στο χωρίο: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Αντίθεση εκ μέρους των αιρετικών. Και πώς, λένε, θα είναι ίσος κατά φύση με τον Πατέρα ο Υιός, εάν ο Παύλος λέει την αλήθεια, ότι και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα; Διότι είναι απολύτως αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι εκείνος που υποτάσσεται είναι κατώτερος από εκείνον που υποτάσσει· όπως ακριβώς, βέβαια, και ο νικημένος από τον νικητή.

ΑΛΛΟ, που περιέχει μια πιθανή εξήγηση του ρητού. Ο Πατέρας εργάζεται τα πάντα μέσω του Υιού, και αυτό είναι το σχήμα της υποταγής, το να φαίνεται δηλαδή σαν να υπόκειται στα θελήματα του Πατέρα. Όπως ακριβώς, όταν ο Πατέρας λέει: «Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο», ο Λόγος λαμβάνει με θεοπρεπή τρόπο χώμα από τη γη και απεργάζεται αυτό που αποφασίστηκε. «Διότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού.» Διδάσκοντας λοιπόν ο Παύλος ότι και στον μέλλοντα αιώνα ο Πατέρας θα γίνει τα πάντα μέσα μας πάλι μέσω του Υιού, λέει πολύ σοφά: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα σε όλους.» Διότι είναι σαν να έλεγε: Ας μην νομίζει κανείς ότι στον μέλλοντα αιώνα θα γίνουμε μέτοχοι του Πατέρα με διαφορετικό τρόπο, παρά μόνο πάλι μέσω του Υιού. Το «μέσω του Υιού», όμως, υποδηλώνει την υποταγή, η οποία καθόλου δεν αδικεί τον Υιό ως προς τον λόγο της ουσίας, αλλά διατηρεί την ενότητα και τη συνήθη τάξη της Αγίας Τριάδας απαράλλαχτη. Διότι δεν θα στασιάσει τότε με τον εαυτό της, ούτε αυτό που υπάρχει πάντοτε κατά τον ίδιο τρόπο θα διαταραχθεί από άτακτες μεταβολές, αλλά θα είναι πάλι, και εκείνον τον καιρό, ο Πατέρας μέσω του Υιού τα πάντα σε όλους: και ζωή, και αφθαρσία, και χαρά, και αγιότητα, και δύναμη, και καθετί που περιλαμβάνεται στις υποσχέσεις προς τους αγίους. Διότι δες πόση οικονομία φέρει ο Λόγος.

Άλλο. Αυτός που και τώρα είναι υποταγμένος στον Πατέρα, πώς λέγεται ότι θα υποταχθεί σε ύστερους καιρούς, ή μάλλον κατά τον μέλλοντα αιώνα; Διότι, μήπως δεν είναι υποταγμένος και τώρα, εκπληρώνοντας το θέλημα του Πατέρα και ταπεινώνοντας τον εαυτό του, όπως έχει γραφτεί, αναλαμβάνοντας δουλικό σχήμα και μορφή, για να φέρει σε πέρας το έργο Του, όπως λέει ο ίδιος; Αλλά νομίζω ότι αυτό είναι ολοφάνερο σε όλους, και αποδεικνύεται αληθές μέσα από την εξέταση των πραγμάτων. Πώς λοιπόν ο θεσπέσιος Παύλος μάς παρουσιάζει αυτόν που είναι ήδη υποταγμένος, σαν να πρόκειται να υποταχθεί στο μέλλον; Ας εξετάσουν λοιπόν το χωρίο με ακρίβεια. «Όταν, λέει, υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα σε όλα». Τι λοιπόν θέλει να πει; Ο Χριστός έχει υποταχθεί και τώρα στον Πατέρα, όχι υπέρ όλων, αλλά υπέρ μόνο εκείνων που έχουν πιστέψει σε αυτόν· και υπέρ αυτών προσέφερε τον εαυτό του στον Πατέρα ως άμωμο αμνό, αψηφώντας τον σταυρό και την αισχύνη, ώστε, αφού τους ελευθερώσει από κάθε αμαρτία, να τους προσαγάγει καθαρούς και άσπιλους στον Δημιουργό.

Όταν, λοιπόν, παραμεριστεί κάθε πλάνη και όσοι βρίσκονται σε όλη την υφήλιο επιγνώσουν τον αληθινό Θεό και ομολογήσουν τον Χριστό ως βασιλιά και Κύριο, υποτασσόμενοι στα σωτήρια προστάγματά του, τότε ακριβώς, τότε, εφόσον όλοι θα έχουν υποταχθεί, θα υποταχθεί υπέρ όλων, ευρισκόμενος Θεός και Κύριος και αρχιερέας όλων, και παρέχοντας σε όλους μέσω του εαυτού του τη δυνατότητα να μετέχουν στον Πατέρα που βρίσκεται μέσα του. Διότι έτσι ο Θεός θα είναι τα πάντα σε όλους, κατοικώντας μέσα σε όλους μέσω του μεσίτη Υιού, και εισχωρώντας στον καθένα από όσους έχουν κληθεί στη σωτηρία.

ΑΛΛΟ. Ας εξετάσει κάθε ευσεβής τη δύναμη των όσων ειπώθηκαν, και ας ερευνήσει με σαφήνεια την ακριβέστατη έννοια του ρητού· διότι έτσι, κατά κάποιον τρόπο, θα ξεπεραστεί το κακό που προέρχεται από την αμάθεια. Λέει, λοιπόν, ο Παύλος ότι, «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα.» Πρώτον, αξίζει να παρατηρήσουμε σε ποια έννοια κατέληξε ο λόγος του Παύλου. Διότι δεν είπε ότι ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα για να γίνει κατώτερός του ως προς την ουσία, αλλά για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Βλέπεις ότι εισάγει τη μεσιτεία του Λόγου προς εμάς σε σχέση με τον Πατέρα; Διότι θα είναι και πάλι μαζί με τους αγίους, χορηγώντας τον εαυτό του ανάλογα με τη χάρη του καθενός, ώστε μέσω αυτού να γίνουν μέτοχοι του Πατέρα. Και αυτός είναι ο τρόπος της υποταγής: διότι διακονεί, τρόπον τινά, την ευλογία που προέρχεται από τον Πατέρα, μεταδίδοντας φυσικώς μέσω του εαυτού του τη ζωή σε εκείνους που έχουν κληθεί στην αιώνια ζωή. Αυτό όμως δεν θα αναγκάσει τον Υιό να βρεθεί εκτός της φυσικής του αξίας· αλλά, όντας και υπάρχοντας αυτό που είναι, με τη συγκατάβασή του προς εμάς, θα διακονήσει και τότε τον Πατέρα, χορηγώντας μας τη γνώση περί της θεότητας στον βαθμό που μπορούμε να την κατανοήσουμε.

Όμως, ενεργούσε ανθρωποπρεπώς, σύμφωνα με ό,τι απαιτούσε η ανάγκη και η ωφέλεια· όπως το να προσεύχεται, για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος και επειδή τιμούσε τον Πατέρα ως αιτία του· το να ρωτά, όχι επειδή αγνοούσε, αλλά για να δείξει ότι είναι αληθινά άνθρωπος, παράλληλα με το ότι είναι Θεός· το να υποχωρεί, για να διδάξει να μην είμαστε προπετείς και να μην παραδίδουμε/εκθέτουμε τον εαυτό μας. Άλλα πάλι λέγονται κατ' οικείωση και αναφορά· όπως το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και το «Αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε για χάρη μας αμαρτία» και το «Αφού έγινε για χάρη μας κατάρα» και το «Ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Διότι ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος εγκαταλείφθηκε ποτέ από τον Πατέρα, ούτε έγινε αμαρτία ή κατάρα, ούτε έχει ανάγκη να υποταχθεί στον Πατέρα. Διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, είναι ίσος με τον Πατέρα και ούτε αντίθετος ούτε υποταγμένος είναι· καθόσον δε είναι άνθρωπος, ποτέ δεν υπήρξε ανυπάκουος στον Γεννήτορα ώστε να έχει ανάγκη υποταγής.

Έχεις αυτήν την πρώτη απόδειξη· δέξου και δεύτερη, φανερή. Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, Κάθισε εκ δεξιών μου. Κύριος προς Κύριο τα λέγει αυτά, όχι σε δούλο· αλλά στον Κύριο των πάντων, τον Υιό Του, στον οποίο υπέταξε τα πάντα. Όταν δε λέγει ότι έχουν υποταχθεί σε Αυτόν τα πάντα, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα [και τα εξής]· ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα. Κύριος των πάντων είναι ο μονογενής Υιός· και είναι Υιός υπάκουος στον Πατέρα, ο οποίος δεν άρπαξε την κυριότητα, αλλά την έλαβε φυσικώς από Εκείνον που εκούσια την προσέφερε. Διότι ούτε ο Υιός άρπαξε, ούτε ο Πατέρας φθόνησε τη μετάδοση. Αυτός είναι που λέγει: Τα πάντα μου παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου. Μου παραδόθηκαν, όχι σαν να μην τα είχα προηγουμένως· και τα διαφυλάττω καλώς, χωρίς να στερώ αυτόν που τα παρέδωσε.

Τόλμησαν μάλιστα να πουν και τούτο, ότι το χωρίο της Γραφής, «όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», αυτό δηλώνει ότι και ο Υιός θα αναλυθεί στον Πατέρα. Έπειτα, ω οι πιο ανόσιοι από όλους, εσείς από τη μια, τα δημιουργήματα του Χριστού, παραμένετε στην ύπαρξη, ενώ ο Χριστός, μέσω του οποίου και εσείς και τα πάντα δημιουργήθηκαν, καταστρέφεται; Βλάσφημος είναι αυτός ο ισχυρισμός. Πώς εξάλλου θα του υποταχθούν τα πάντα; Καθώς χάνονται ή καθώς παραμένουν; Έπειτα τα μεν άλλα, υποτασσόμενα στον Υιό, παραμένουν, ενώ ο Υιός, υποτασσόμενος στον Πατέρα, δεν παραμένει; Και θα υποταχθεί, όχι επειδή τότε αρχίζει να πειθαρχεί στον Πατέρα (διότι πάντοτε κάνει αδιάκοπα τα αρεστά σε αυτόν), αλλά επειδή και τότε υπακούει έχοντας όχι αναγκαστική υποταγή, αλλά εκούσια ευπείθεια. Διότι δεν είναι δούλος, για να υποταχθεί από ανάγκη, αλλά είναι Υιός, ώστε να υπακούσει με ελεύθερη προαίρεση και βαθιά στοργή.

Διότι πάλι οι ίδιοι λένε, μαζί με όλες τις φράσεις από τον Απόστολο και τα Ευαγγέλια τις οποίες διαφθείρουν σύμφωνα με τον δικό τους νου παρερμηνεύοντάς τες κακόβουλα, φέρνοντας στο προσκήνιο και τούτη τη φράση από τον Απόστολο, όπως έχει αναφερθεί στην προς Κορινθίους Επιστολή, στο κεφάλαιο περί της αναστάσεως των νεκρών, όπως λέει στη συνέχεια: «έπειτα έρχεται το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του. Ο έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος. Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν λοιπόν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους». Αρπάζονται λοιπόν από αυτό το ρητό και με τη συνηθισμένη τους έχθρα προς τον Μονογενή, προσπαθώντας να καταρρίψουν την άρρητη και ένδοξη θεότητά του, όπως είπα πολλές φορές, και παρασυρόμενοι από ανοησία λένε: βλέπεις ότι λέει «έπειτα έρχεται το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του». Αλλά το «πρέπει» και το «μέχρις ότου» και το «όταν θα παραδώσει τη βασιλεία» αποτελούν χρονικό προσδιορισμό.

Πρέπει άραγε να σκεφτούμε για τον Υιό ότι θα παύσει να βασιλεύει, εάν έτσι είχε πράγματι η διατύπωση, ή μάλλον θα ασεβήσουμε και θα τολμήσουμε να τον συναριθμήσουμε με όσους υποτάσσονται, και μάλιστα αφού παύσει να ενεργεί αυτό που ενεργούσε; Αλλά μη γένοιτο· διότι κανείς από όσους πιστεύουν και ελπίζουν αληθινά στον Χριστό δεν θα διανοηθεί να πει ή να ακούσει κάτι απρεπές ως προς τη δόξα Του, όπως αυτοί μάταια φρονούν. Όλα όμως τα διδάσκει η θεία Γραφή, λέγοντας: «Όταν πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», έτσι ώστε όσα υποδηλώθηκαν από την αρχή από τον άγγελο, και τα οποία συνδέθηκαν εδώ μέσω της ομοιότητας του λόγου, να φανερώσουν ολόκληρη τη φράση της δυνάμεως του λόγου με λογική συνέπεια και τηλαυγή σαφήνεια, όπως ακριβώς έλεγε και ο άγγελος τα παρόμοια, υποδηλώνοντας αφενός τον Υιό άνωθεν, και έπειτα με την προσθήκη περί της ένσαρκης παρουσίας φανερώνοντας την ένωση, ότι «για αυτό και το γεννώμενο από εσένα (με την προσθήκη του 'και') άγιο θα ονομαστεί Υιός Θεού».

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και για τα παρόμοια, επειδή υπάρχει και το ρητό «γι' αυτό και το γεννώμενο θα ονομαστεί Υιός Θεού», εξαιτίας αυτού «ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», προκειμένου το σαρκικό στοιχείο να μην είναι πλέον σαρκικό ως προς τη δύναμη, αλλά συνενωμένο με τη θεότητα, το σαρκικό στοιχείο να είναι συνενωμένο σε μία ένωση, συμβασιλεύοντας με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, «του οποίου η βασιλεία δεν θα έχει τέλος». Και αφότου μεν αναστήθηκε, άρχισε να πραγματοποιείται το «για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Διότι το σαρκικό στοιχείο έχει συνενωθεί ομού πνευματικώς στη μία δική του θεότητα. Επειδή δε λέγει «αυτό να το κάνετε σε ανάμνησή μου, έως την παρουσία του Υιού του ανθρώπου», και «έτσι θα τον δείτε, με τον ίδιο τρόπο που τον είδατε να αναλαμβάνεται», τότε λοιπόν, όταν όλα θα έχουν ολοκληρωθεί και τίποτα πλέον δεν θα υπολείπεται προς εκπλήρωση από όσα ανάγονται στη θεότητά του, ισχύει το «για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Αυτό είναι που υποδηλώνεται, ώστε να μην υπάρχει διαίρεση· διότι δεν υπάρχει, για να μη θεωρηθεί ότι υφίσταται πολυθεΐα· διότι μία είναι η δοξολογία.

Διότι ούτε τώρα ο Υιός παραμένει ανυπότακτος στον Πατέρα ως τύραννος, ούτε υποτάσσεται ως δούλος που δεν έχει εξουσία, (Αυτός που έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, ο οποίος είναι της ίδιας φύσης και της ίδιας θεότητας), ούτε τότε πρόκειται να υποταχθεί στον Πατέρα εξαιτίας κάποιας έλλειψης ή υποβάθμισης ή από ανάγκη ή λόγω λήξης, αλλά ως γνήσιος Μονογενής Υιός, ο οποίος συμβασιλεύει πάντοτε με τον Πατέρα, ανάγοντας ολόκληρη την κτίση σε μία ενότητα και σε ένα γέρας τιμής, και διδάσκοντας την Εκκλησία Του, «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα», επειδή μία είναι η θεότητα, μία η κυριότητα, μία η δοξολογία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, καθώς ο Πατέρας τιμάται όπως πρέπει από τον Υιό ως γνήσιο Υιό, και του Αγίου Πνεύματος, επειδή δεν είναι αλλότριο προς τον Πατέρα και τον Υιό. Και ας αποκλειστούν τα ίδια τα λόγια και τα επινοήματα της έχθρας προς τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, εκείνων που βλασφημούν κατά του Υιού του Θεού και του Αγίου Πνεύματος. Και επιπλέον, αφού ξεσκεπάσαμε όσα κακώς επινοούνται από αυτούς, τα ανατρέψαμε. 78. Πάλι επικαλούνται ορισμένες φράσεις από το Ευαγγέλιο και λένε: γιατί «δεν μπορεί ο Υιός να κάνει τίποτε από μόνος Του, εάν δεν δει τον Πατέρα να το κάνει;» Και δεν κατανοούν εξ αρχής τα όσα λέγονται, ότι δηλαδή ο Πατέρας δεν δημιούργησε πρώτα και ύστερα κατασκεύασε ο Υιός. Διότι ποιον ουρανό έφτιαξε από μόνος Του ο Πατέρας, ώστε, παίρνοντας ο Υιός το ομοίωμα από το πρότυπο του πρώτου ουρανού, να τον δημιουργήσει με αυτόν τον τρόπο;

Αφού ο λόγος ολοκλήρωσε την προφητεία περί της καθολικής κρίσεως του Θεού, της οποίας η κατάληξη περιελάμβανε τη βασιλεία του Χριστού και «τη δόξα των πρεσβυτέρων του», αναφωνεί με θαυμασμό λέγοντας: «Κύριε, ο Θεός μου, θα σε δοξάσω, θα υμνήσω το όνομά σου, διότι έκανες θαυμαστά πράγματα, βουλή αρχαία, αληθινή». Θα κατανοήσουμε δε πώς αυτή η «βουλή ήταν αρχαία», εάν επιστήσουμε την προσοχή μας στη φωνή του Σωτήρα, η οποία λέει σε αυτούς που θα σταθούν στα δεξιά του: «ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία από καταβολής κόσμου». Με αφετηρία αυτό και ο Απόστολος έγραφε: «όπως ακριβώς μας εξέλεξε στο πρόσωπό του προ καταβολής κόσμου, για να είμαστε άγιοι και άμωμοι ενώπιόν του, έχοντάς μας προορίσει για υιοθεσία δι' αυτού». «Αρχαία» λοιπόν ήταν αυτή η «βουλή», και αυτά ήταν αληθινά τα «θαυμαστά πράγματα» τα οποία είχαν προοριστεί μεν «προ καταβολής κόσμου», πρόκειται δε να εκπληρωθούν «κατά τη συντέλεια των αιώνων», όταν πλέον «θέσει όλους τους εχθρούς του κάτω από τα πόδια του» και «όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη». Τότε πλέον, αφού θα έχει απομακρυνθεί κάθε κακία και θα έχει «καταργηθεί ο έσχατος εχθρός, ο θάνατος», «ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι».

Και σε αυτά, μετά από άλλα, προσθέτει: «Τώρα πια πιστεύω στις θείες Γραφές, ότι ένας είναι ο Θεός, και ο Λόγος Του [Θεός] προήλθε μεν από τον Πατέρα, για να γίνουν "τα πάντα δι' αυτού"· μετά δε τον καιρό της κρίσεως και τη διόρθωση των πάντων και τον αφανισμό κάθε αντίθετης ενέργειας, "τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα", στον "Θεό και Πατέρα", ώστε έτσι να βρίσκεται ο Λόγος μέσα στον Θεό, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως, πριν να υπάρξει ο κόσμος. Διότι, αφού δεν υπήρχε τίποτα προηγουμένως παρά μόνο ο Θεός, και τα πάντα επρόκειτο να γίνουν μέσω του Λόγου, ο Λόγος προήλθε με δραστική ενέργεια, όντας αυτός ο Λόγος του Πατέρα». Και πάλι την ίδια σκέψη διατυπώνει σαφέστερα λέγοντας: «Διότι, πριν να υπάρξει ο κόσμος, ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Όταν όμως ο παντοκράτορας Θεός έθεσε ως σκοπό να δημιουργήσει τα πάντα στους ουρανούς και στη γη, η γένεση του κόσμου είχε ανάγκη από δραστική ενέργεια· και για τον λόγο αυτόν, αφού δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από τον Θεό (διότι ομολογείται ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί από Αυτόν), τότε ο Λόγος, αφού προήλθε, έγινε ο δημιουργός του κόσμου, αυτός που και προηγουμένως τον προετοίμαζε νοητά εντός Του».

Και πάλι, μετά από όλα αυτά, προσθέτει λέγοντας: «Και για τον λόγο αυτόν δεν ονομάζει τον εαυτό του Υιό του Θεού, αλλά <παντού αποκαλεί τον εαυτό του Υιό του ανθρώπου,> ώστε μέσω αυτής της ομολογίας να προετοιμάσει τον άνθρωπο να γίνει θέσει υιός του Θεού, λόγω της κοινωνίας του μαζί του, και μετά το τέλος του έργου του να ενωθεί πάλι, ως Λόγος, με τον Θεό, εκπληρώνοντας εκείνο που ειπώθηκε προηγουμένως από τον απόστολο: "τότε και αυτός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα και σε όλα". Διότι τότε θα γίνει αυτό ακριβώς που ήταν προηγουμένως». Μέσα από τόσα επιχειρήματα, ο Μάρκελλος απροκάλυπτα απαρνήθηκε τον Υιό του Θεού. Διότι, εάν ο Θεός και ο Λόγος που ήταν μέσα του ήταν ένα και το αυτό, και κανείς ποτέ δεν θα μπορούσε να γίνει πατέρας του εαυτού του, όπως και δεν θα μπορούσε να γίνει υιός του εαυτού του, εφόσον είναι ένας και μόνος, και ο Θεός ήταν ένας και μόνος και ταυτιζόταν με τον Λόγο του, είναι φανερό ότι δεν ήταν Πατέρας εφόσον δεν υπήρχε σε αυτόν Υιός, ούτε Υιός εφόσον δεν υφίστατο σε αυτόν Πατέρας. Το τι είδους πράγματα λοιπόν ανέπτυξε ο άνδρας αυτός περί του ότι ούτε υπάρχει ούτε προϋφίσταται ο Υιός του Θεού, αλλά ότι υπάρχει μέσα στον ίδιο τον Θεό ως ψιλός λόγος, και ότι αυτός άλλοτε μεν ησυχάζει, άλλοτε δε ενεργεί με δραστική δύναμη, τα γνωρίσαμε από τα προαναφερθέντα. Αυτά δε τα ίδια, παραθέτοντάς τα πολλές φορές και με διάφορους τρόπους στο έργο του, τα συγκέντρωσε στο σύγγραμμά του ως έναν μεγάλο σωρό από περιττά λόγια.

Εάν λοιπόν έλαβε την αρχή της βασιλείας πριν από όχι περισσότερα από τετρακόσια συνολικά έτη, δεν είναι καθόλου παράδοξο το ότι ο απόστολος λέει πως αυτός που απέκτησε αυτή τη βασιλεία πριν από τόσο λίγο χρόνο, πρόκειται να παραδώσει τη βασιλεία, προφανώς στον Θεό που τον κατέστησε, όπως λέει η Γραφή, βασιλιά. Και έπειτα από άλλα γράφει τα εξής: επομένως, φαίνεται πως έχει χωριστεί από τον Πατέρα μέχρι τώρα μόνο ως προς την ενέργεια, εξαιτίας της αφορμής της σάρκας, μέχρις ότου φανερωθεί ο επερχόμενος καιρός της κρίσεως, ώστε, αφού εκείνοι που τον λόγχισαν τότε δουν σύμφωνα με την προφητεία τον λογχισθέντα, να γίνει έπειτα ακολούθως και το υπολειπόμενο. Διότι, αφού τα πάντα πρόκειται να υποταχθούν στον Χριστό κατά τον καιρό του τέλους, όπως είπε ο απόστολος, τότε «και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Τι μαθαίνουμε λοιπόν για την ανθρώπινη σάρκα, την οποία ανέλαβε για εμάς ο Λόγος πριν από ούτε καν τετρακόσια ολόκληρα έτη; Άραγε ο Λόγος θα την διατηρήσει αυτήν και στους μέλλοντες αιώνες, ή μόνο μέχρι τον καιρό της κρίσεως; Διότι είναι ανάγκη να επιβεβαιωθεί έμπρακτα αυτό που ειπώθηκε από τον προφήτη. «Διότι θα επιβλέψουν», λέει, «προς εκείνον που εξεκέντησαν (λόγχισαν)»· και προφανώς εξεκέντησαν τη σάρκα. Και προσθέτει έπειτα από άλλα τα εξής: διότι το ότι ανέλαβε τη δική μας σάρκα όχι για να ωφεληθεί ο Λόγος, αλλά για να επιτύχει η σάρκα την αθανασία μέσω της κοινωνίας της με τον Λόγο, είναι φανερό και από την ίδια την απόφαση (λόγο) του Σωτήρα.

Ότι εμείς θεωρούμε πως δεν είναι ασφαλές να δογματίζουμε για όσα δεν έχουμε διδαχθεί με ακρίβεια από τις θείες Γραφές. Διότι πώς είναι δυνατόν να το πράττουν αυτό εκείνοι που ανατρέπουν τα δόγματα των άλλων; Αλλά θα πούμε σε όσους θέλουν να μάθουν από εμάς τον ακριβή λόγο γι' αυτό, ότι, υπακούοντας στον ιερό Απόστολο, γνωρίζουμε ότι πρέπει να βλέπουμε τα κρυμμένα μυστήρια με τον εξής τρόπο, όπως είπε ο ίδιος: «διότι τώρα βλέπουμε μέσα από καθρέφτη αινιγματωδώς, τότε όμως πρόσωπο με πρόσωπο· τώρα γνωρίζουμε εν μέρει, τότε όμως θα επιγνώσουμε, όπως ακριβώς και επιγνωσθήκαμε». Επομένως, μη με ρωτάς για πράγματα που δεν έχω διδαχθεί με σαφήνεια από τη θεία Γραφή. Γι' αυτό λοιπόν, ούτε για τη θεία εκείνη σάρκα, η οποία κοινώνησε με τον θείο Λόγο, θα μπορέσω να μιλήσω με σαφήνεια. Τώρα όμως πιστεύω στις θείες Γραφές ότι υπάρχει ένας Θεός, και ο Λόγος Του προήλθε μεν από τον Πατέρα, για να γίνουν «τα πάντα δι' αυτού»· μετά δε τον καιρό της Κρίσεως και τη διόρθωση των πάντων και τον αφανισμό κάθε αντίθετης ενέργειας, «τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», στον «Θεό και Πατέρα», ώστε έτσι ο Λόγος να βρίσκεται μέσα στον Θεό, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως. Τέτοιο τέλος επέφερε στη σάρκα του Σωτήρα μας ο θαυμαστός αυτός συγγραφέας, λησμονώντας όσα είχε πει γι' αυτήν στα προηγούμενα.

Και ο Λόγος αυτού προήλθε μεν από τον Πατέρα, προκειμένου να γίνουν τα πάντα δι' αυτού· μετά δε τον καιρό της κρίσεως και τη διόρθωση των πάντων και τον αφανισμό κάθε αντίθετης ενέργειας, «τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», «στον Θεό και Πατέρα», ώστε έτσι ο Λόγος να βρίσκεται μέσα στον Θεό, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως, πριν υπάρξει ο κόσμος. Διότι, επειδή τίποτα δεν υπήρχε προηγουμένως παρά μόνον ο Θεός, και επειδή τα πάντα επρόκειτο να δημιουργηθούν διά του Λόγου, προήλθε ο Λόγος με δραστική ενέργεια, όντας Λόγος του Πατρός. Και πάλι, εκθέτει το ίδιο νόημα σαφέστερα, γράφοντας τα εξής: διότι πριν υπάρξει ο κόσμος, ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Όταν όμως ο παντοκράτωρ Θεός αποφάσισε να δημιουργήσει τα πάντα, τόσο στους ουρανούς όσο και επί της γης, η δημιουργία του κόσμου είχε ανάγκη από δραστική ενέργεια· και γι' αυτό τον λόγο, επειδή δεν υπήρχε τίποτα άλλο εκτός από τον Θεό (καθώς ομολογείται ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν), τότε ο Λόγος, αφού προήλθε, έγινε δημιουργός του κόσμου, ο οποίος και προηγουμένως τον προετοίμαζε εσωτερικά κατά τρόπο νοητό.

Και πάλι, μετά από όλα αυτά, προσθέτει λέγοντας: «και γι' αυτό δεν ονομάζει τον εαυτό του Υιό του Θεού, αλλά παντού αποκαλεί τον εαυτό του Υιό του ανθρώπου, ώστε μέσω αυτής της ομολογίας να προετοιμάσει τον άνθρωπο, μέσω της κοινωνίας μαζί του, να γίνει κατά χάριν υιός του Θεού, και μετά το τέλος του έργου, ως Λόγος, να ενωθεί και πάλι με τον Θεό, εκπληρώνοντας εκείνο που έχει ειπωθεί από τον απόστολο: "τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα σε όλους". Διότι τότε θα είναι αυτό που ήταν και προηγουμένως». Έχοντας πει τόσα ο Μάρκελλος περί του Λόγου που βρίσκεται εντός του Θεού, βάσει του οποίου κατανοούμε ότι Εκείνος είναι λογικός, περιέπεσε σε δεινή δυσχέρεια, τολμώντας να ισχυριστεί ότι ο Λόγος που βρισκόταν εντός Του βρέθηκε κάποτε εκτός του Θεού, και πάλι θα βρεθεί εντός Του μετά τον καιρό της κρίσεως, ώστε κατ' αυτόν τον τρόπο να βρίσκεται εντός του Θεού ενωμένος με Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως. Είναι ώρα, λοιπόν, να μας απαντήσει καθώς τον ρωτάμε. Τι πρέπει, λοιπόν, να σκεφθούμε για τον ενδιάμεσο χρόνο, όταν ο Λόγος ήταν εκτός του Θεού; Και πώς προήλθε; Σε ποια κατάσταση βρισκόταν άραγε ο Θεός, μη έχοντας εντός Του τον δικό Του Λόγο; Διότι, εάν κατά τη συντέλεια των πάντων ο Λόγος θα βρίσκεται εντός του Θεού, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως προ του καιρού της συντέλειας, πώς θα υφίσταται ο Λόγος που προήλθε από τον Θεό;

ιδʹ Εξηγήσεις της ορθής κατανόησης των αναγνωσμάτων. ιεʹ Πώς έχει ειπωθεί ότι τα πάντα θα υποταχθούν στον Υιό και ο ίδιος στον Πατέρα. ιϛʹ Πώς έχει ειπωθεί από τον απόστολο το «τότε θα είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι». ιζʹ Πώς οι θείες Γραφές παρουσιάζουν τα σχετικά με την ατελεύτητη βασιλεία του Σωτήρος μας, και πώς ο Μάρκελλος απροκάλυπτα αποφαινόταν ότι η βασιλεία Του θα παύσει.

«Έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος» και πάλι «όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα μέσα σε όλους». Χρησιμοποιώντας αυτή τη συνήθεια, παρερμηνεύει και αυτά τα χωρία, δεν γνωρίζω πώς εκλαμβάνοντας την υποταγή του Υιού στον Πατέρα ως ένωση του Λόγου με τον Θεό. Διότι, πότε δεν ήταν ενωμένος με αυτόν, εφόσον ήταν ο Λόγος που υπήρχε αϊδίως μέσα στον Θεό; Πώς λοιπόν λέει ότι «τότε» «θα υποταχθεί» «στον Θεό και Πατέρα»; Πρέπει όμως να επιστήσουμε την προσοχή μας στο ότι ο απόστολος είπε πως και στον ίδιο τον Υιό θα υποταχθούν τα πάντα, και διδάσκει πως με την ίδια υποταγή και ο ίδιος θα υποταχθεί στον Πατέρα, λέγοντας: «όταν δε τα πάντα υποταχθούν σε αυτόν, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε ο Θεός να είναι τα πάντα μέσα σε όλους». Έπειτα, το μεν «τα πάντα μέσα σε όλους» δεν το κατανοεί· διότι δεν λέει ότι ο Θεός θα είναι «τα πάντα» μέσα στον Υιό, αλλά «μέσα σε όλους»· πράγμα που θα φαινόταν μάλλον να σημαίνει κάποια συνάφεια και ένωση των πάντων, εάν ο Θεός πρόκειται να είναι τα πάντα μέσα σε όλους. Την υποταγή όμως του Υιού την ερμηνεύει ως ένωση του Λόγου, ο οποίος πρόκειται να γίνει ένα και το αυτό με τον Πατέρα, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως, σύμφωνα με όσα ο ίδιος είπε.

Εάν, λοιπόν, ορίζεται ότι η υποταγή προς τον Πατέρα είναι ένωση, θα ήταν επακόλουθο και η υποταγή των πάντων προς τον Υιό να σημαίνει την ίδια ένωση με αυτόν, έτσι ώστε ούτε ο Υιός να υπάρχει πλέον καθ' εαυτόν ούτε τα πλήθη των σωζομένων που πρόκειται να του υποταχθούν να ζήσουν δική τους ξεχωριστή ζωή, αλλά να επέλθει κάποια συγχώνευση και σύγχυση των πάντων, αφού θα έχουν γίνει ένα και το αυτό ο Υιός και όλα τα υπόλοιπα, και μάλιστα όχι μόνο αυτά αλλά και ο ίδιος ο Θεός. Διότι, εάν τα μεν πάντα ενώνονται με τον Υιό και ο Υιός με τον Πατέρα μέσω της υποταγής, πρόσεξε τι συμπέρασμα προκύπτει από αυτόν τον συλλογισμό. Αλλά, όπως ακριβώς ο απόστολος δεν υποδήλωνε ένωση όταν έλεγε ότι θα υποταχθούν στον Υιό «τα πάντα», αλλά την υπακοή που πηγάζει από εκούσια προαίρεση και τη δόξα και την τιμή που θα του αποδώσουν τα πάντα ως Σωτήρα και Βασιλιά των όλων, με τον ίδιο τρόπο και το ότι ο ίδιος θα υποταχθεί στον Πατέρα δεν θα μπορούσε να σημαίνει τίποτε άλλο παρά τη δόξα, την τιμή, το σέβας, τη μεγαλοπρέπεια και την εκούσια υπακοή, την οποία και αυτός θα αποδώσει «στον Θεό και Πατέρα», όταν πλέον θα έχει προετοιμάσει τους πάντες ώστε να είναι άξιοι της πατρικής θεότητας.

Ας μην αναρωτιέται, λοιπόν, και ας μην απορεί κανείς μέσα του, τι άραγε πρέπει να σκεφτόμαστε για το σωτήριο σώμα, ακούγοντας τον Παύλο να λέει ξεκάθαρα ότι πρέπει να καταποθεί «το θνητό από τη ζωή», και ότι το δικό μας σώμα θα γίνει σύμμορφο «με το σώμα της δόξας του Χριστού, σύμφωνα με την ενέργεια της δυνάμεώς του να υποτάξει τα πάντα στον εαυτό του». Άρα, λοιπόν, θα υποτάξει τα πάντα στον εαυτό του· και πρέπει να εννοούμε μια τέτοιου είδους σωτήρια υποταγή, κατά την οποία «και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», κάνοντας μια ανέκφραστη και άρρητη υποταγή που αρμόζει μόνο σε αυτόν, όταν, έχοντας συγκεντρώσει γύρω του σαν σε χορό όλους τους δικούς του, θα τους οδηγήσει «στον Θεό και Πατέρα», προσφέροντάς του τη δόξα, την τιμή, το σέβας και τη μεγαλωσύνη ως στον αίτιο όλων των αγαθών, οπότε και το συμπέρασμα της αποστολικής διδασκαλίας θα βρει την ολοκλήρωσή του, το οποίο αναφέρει: «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Αυτό ακριβώς θα το κατανοήσουμε και από μια άλλη επαγγελία, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί από τον ίδιο τον Θεό το εξής: «Θα κατοικήσω μέσα τους, και θα περπατήσω ανάμεσά τους· και θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου».