Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:28

Αλλά τώρα μεν, κατά τον παρόντα αιώνα, η επαγγελία εκπληρώνεται μόνο σε λίγους άξιους και εν μέρει, σύμφωνα με το «εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους προφητεύουμε». Μετά όμως τη συντέλεια των πάντων, με την έλευση του νέου αιώνα, δεν θα ενοικήσει πλέον σε λίγους, αλλά σε όλους όσους θα είναι τότε άξιοι της βασιλείας των ουρανών. Έτσι, λοιπόν, θα είναι «τα πάντα εν πάσι», δηλαδή «θα ενοικήσει μέσα τους και θα περπατήσει ανάμεσά τους», και δεν θα απαξιώσει να είναι «Θεός τους», οικειούμενος τους πάντες ως δικό Του λαό. Με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, θα είναι μέσα σε αυτούς, όπως λέγεται ότι είναι (ο Πατέρας) μέσα στον ίδιο τον Υιό, καθώς διδάσκει ο Ίδιος λέγοντας: «ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα και εγώ μέσα στον Πατέρα».

Και θα είναι τα «πάντα» σε αυτούς, με το να παρέχει τον εαυτό του σε όλους, στο μέτρο που η ικανότητα του καθενός χωρά να μετέχει στη θεότητά του. Καθώς η τρισμακάρια ελπίδα και η ατελεύτητη και άφθαρτη ζωή θα εδραιωθεί σε αυτόν τον τελικό σκοπό, κατά τον οποίο ο μεν Θεός θα είναι τα «πάντα εν πάσιν», γεμίζοντας τους πάντες με άρρητο φως μέσω των λαμπηδόνων της θεότητάς του, ο δε Υιός, αγαλλιώμενος και χαίροντας για το κατόρθωμα, αφού περιβληθεί σαν στεφάνι αυτούς που δι' αυτού αξιώθηκαν τη μακαριότητα, θα συνεχίσει υπό την εποπτεία του Πατέρα την αγήρατη και ατελεύτητη βασιλεία, οπότε και θα εκπληρωθούν οι προφητείες γι' αυτόν, τόσο οι άλλες όσο, βεβαίως, και τα λόγια του αγγέλου Γαβριήλ προς την Παναγία Παρθένο σχετικά με αυτόν που επρόκειτο να γεννηθεί από εκείνη, ότι δηλαδή «θα βασιλεύσει στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος». Βασιλεύοντας λοιπόν τότε ο Υιός του Θεού, θα παραδώσει όλους αυτούς που υπάγονται στη βασιλεία του στον Πατέρα του, χωρίς να παύσει τη βασιλεία ούτε να αποχωρήσει από αυτήν. Διότι ο θείος Απόστολος δεν είπε ότι θα παύσει τη βασιλεία του (αλλιώς θα έγραφε τα αντίθετα από τον Γαβριήλ, ο οποίος προφήτευσε στην Παρθένο ότι θα βασιλεύσει «στους αιώνες και η βασιλεία του» δεν θα έχει «τέλος»), αλλά ότι θα παραδώσει «τη βασιλεία», δηλαδή αυτούς που υπάγονται στη βασιλεία του, «στον Θεό και Πατέρα».

Διότι, αφού οδηγήσει τους πάντες στην τελειότητα υπό την εξουσία του, σαν να χαίρεται λαμπρά για το κατόρθωμα, θα τους παραδώσει στον Πατέρα σαν κάποια παρακαταθήκη που έχει λάβει· πράγμα που διδάσκει και ο ίδιος λέγοντας: «όλα μού παραδόθηκαν από τον Πατέρα μου». Γι' αυτό, ακολούθως, ως αγαθός φύλακας που φέρει την παρακαταθήκη σώα και καθ' όλα υγιή, θα την παραδώσει στον Θεό. Δίκην αρχιερέως, θα παρουσιάσει ενώπιόν του όλους όσους έχουν καθαγιαστεί από αυτόν ντυμένους στα λευκά και αστράφτοντες, έχοντας ως λαμπρότατες στολές τα άφθαρτα σώματα της αναστάσεως, προκειμένου να μην απολαμβάνουν μόνο τη δική του βασιλεία, αλλά και να χορταίνουν από τα άρρητα αγαθά του Πατέρα. Έτσι λοιπόν, κατά τον απόστολο, θα γίνει «ο Θεός τα πάντα σε όλους» (πάντα εν πάσιν), καθώς ο Υιός θα του προσφέρει αυτούς που κυβερνά, ώστε να εκπληρωθεί όλο αυτό, εννοώ το να είναι ο Πατέρας «τα πάντα σε όλους». Διότι, όπως βρισκόταν προηγουμένως μέσα στον Υιό, σύμφωνα με το «ο Πατέρας είναι μέσα μου και εγώ στον Πατέρα», έτσι θα βρίσκεται τότε και μέσα σε όλους όσους θα έχουν τελειωθεί από τον Υιό. Διότι ο απόστολος δεν είπε ότι ο μεν Υιός θα παύσει τη βασιλεία του και ο Θεός θα βασιλεύσει, αλλά ότι ο Υιός θα παραδώσει «τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», αποδεικνύοντας την παρακαταθήκη σώα και επαρκή για τη λατρεία και την ιερωσύνη προς τον Πατέρα, ενώ ο Θεός θα είναι «τα πάντα σε όλους» ως Θεός που ενοικεί και περιπατεί «ανάμεσά τους» και γίνεται τα πάντα για αυτούς.

Διότι σε άλλους μεν θα είναι δεσπότης, σε άλλους βασιλιάς, και σε άλλους κάτι διαφορετικό· για όλους όμως ανεξαιρέτως θα είναι Θεός, γινόμενος για αυτούς τα πάντα μέσω των θεϊκών αρετών και δυνάμεων που υπάρχουν σε Αυτόν. Αυτόν τον σκοπό της τρισμακάριας ελπίδας υπέδειξε ο μέγας απόστολος λέγοντας: «για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους». Αλλά σε όλους μεν θα είναι τα πάντα, χορηγώντας τους τις διάφορες εκφάνσεις της θεότητάς Του ανάλογα με τη δύναμη του καθενός, μόνο όμως στον μονογενή Του Υιό θα διαφυλάξει την εξαίρετη και πατρική δόξα και τιμή και βασιλεία, η οποία είναι αμετάδοτη σε όλους τους υπολοίπους. Αν όμως πρέπει αυτά να επισφραγιστούν με προφητική σφραγίδα, για την ασφαλή επιβεβαίωση των λεγομένων θα χρησιμοποιήσω ως μάρτυρα το προφητικό πνεύμα μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ, το οποίο διακηρύττει ακριβώς αυτά με τα εξής λόγια: «Αυτά λέει ο Κύριος ο Θεός: Ιδού, εγώ θα αναζητήσω τα πρόβατά μου και θα τα επισκεφθώ. Όπως αναζητά ο ποιμένας το ποίμνιό του την ημέρα που υπάρχει γνόφος και συννεφιά ανάμεσα στα σκορπισμένα πρόβατα, έτσι θα αναζητήσω τα πρόβατά μου.» Και μετά από άλλα προσθέτει: «Και θα σώσω τα πρόβατά μου, και δεν θα γίνουν πλέον λεία, και θα κρίνω μεταξύ κριού και κριού. Και θα αναδείξω σε αυτά ποιμένα και θα τα ποιμάνει, τον δούλο μου Δαβίδ, και αυτός θα είναι ο ποιμένας τους. Και εγώ ο Κύριος θα είμαι Θεός για αυτούς, και ο Δαβίδ θα είναι άρχοντας ανάμεσά τους. Εγώ ο Κύριος μίλησα, και θα συνάψω με τον Δαβίδ διαθήκη».

Είναι επίσης αναγκαίο να στρέψουμε την προσοχή μας στο εξής: ότι αυτό που ειπώθηκε από τον απόστολο στο χωρίο «όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη», το υπαινίχθηκε η προφητεία λέγοντας «και θα αφανίσω τα πονηρά θηρία από τη γη». Διότι ποια θα μπορούσαν να είναι τα θηρία που παλαιότερα ενοχλούσαν τα πρόβατα, παρά οι αντίπαλες δυνάμεις; Όταν αυτές απομακρυνθούν, ο νέος και καινός αιώνας, έχοντας καθαρθεί από κάθε κακία, θα έχει ως βασιλιά του τον Υιό του Ανθρώπου (ή, σύμφωνα με την προφητεία που το υπαινίσσεται συγκεκαλυμμένα, ως ποιμένα και άρχοντα τον Δαβίδ, επειδή Αυτός προήλθε «εκ σπέρματος Δαβίδ»), ενώ λέγεται ότι τον Θεό δεν θα τον έχει ούτε ως ποιμένα ούτε ως άρχοντα, αλλά ως τον ίδιο τον Θεό (αυτόθεο), ο οποίος, με ιδιότητα ανώτερη από εκείνη του ποιμένα, του άρχοντα και του βασιλιά, και με τη μεγαλοπρέπεια της θεϊκής δύναμης, θα ηγείται όχι μόνο των προβάτων αλλά και αυτού του ίδιου του ποιμένα. Διότι λέει: «Ο δούλος μου Δαβίδ θα είναι σε αυτούς ποιμένας· και εγώ ο Κύριος θα είμαι σε αυτούς Θεός»· ονομάζει δε δούλο τον Δαβίδ εξαιτίας της «μορφής δούλου» που ανέλαβε ο Σωτήρας και Κύριός μας, προερχόμενος «εκ σπέρματος Δαβίδ». Και αυτό ήταν το τρισμακάριο τέλος, κατά το οποίο, όταν ο Σωτήρας μας διασφαλίσει την υποσχεθείσα βασιλεία των ουρανών στους άξιους αυτής, ο επί πάντων Θεός και Πατέρας Του, το ύψιστο πάντων αγαθό, θα δωρίσει τον Εαυτό Του σε εκείνους που κυβερνώνται από τον Υιό, γινόμενος «τα πάντα εν πάσι».

Διότι έτσι, αφού καταστούμε από αυτόν τέλειοι εν σοφία και φρονήσει και δικαιοσύνη και ευσέβεια και σε κάθε αρετή, θα ενωθούμε με το άρρητο φως της πατρικής θεότητας, αφού γίνουμε και οι ίδιοι φώτα από τη συνάφεια προς αυτόν, και αφού αναδειχθούμε υιοί Θεού κατά μετοχή της κοινωνίας με τον Μονογενή του, μετέχοντας στις μαρμαρυγές της θεότητάς του. Και βέβαια, με αυτόν τον τρόπο όλοι θα γίνουμε ένα με τον Πατέρα και τον Υιό. Διότι, όπως ο ίδιος έλεγε ότι ο εαυτός του και ο Πατέρας είναι ένα, λέγοντας: «εγώ και ο Πατήρ είμαστε ένα», έτσι εύχεται να μετάσχουμε και όλοι εμείς στην ίδια ενότητα, κατά μίμησή του· όχι σύμφωνα με τον Μάρκελλο, ότι τάχα ο Λόγος ενώνεται με τον Θεό και θα συναφθεί με την ουσία του, αλλά καθώς μαρτύρησε η αλήθεια, ο ίδιος ο Σωτήρας όταν είπε: «τη δόξα που μου έδωσες την έχω δώσει σε αυτούς, ώστε να είναι ένα όπως εμείς είμαστε ένα· εγώ μέσα σε αυτούς και εσύ μέσα σε εμένα, ώστε να είναι τελειωμένοι στο ένα»· διότι έτσι και τότε θα φτάσει στην εκπλήρωσή του και το αποστολικό λόγιο που λέει: «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι».

Έτσι λοιπόν, ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα ως προς την κοινωνία της δόξας, μεταδίδοντας την οποία στους μαθητές του, τους αξίωνε και αυτούς της ίδιας ενώσεως. Και πάλι, με αυτόν τον τρόπο ήταν ο Πατέρας εν αυτώ και αυτός εν τω Πατρί. Όπως ακριβώς διδάσκει ο θείος Απόστολος και για όλους όσους είναι άξιοι της επουράνιας βασιλείας, λέγοντας: «τότε ο Θεός θα είναι τα πάντα σε όλους», όπως έχει ειπωθεί και το «θα κατοικήσω μέσα τους και θα περπατήσω ανάμεσά τους», αλλά και εμείς «εν αυτώ ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε». Και όλα αυτά έχουν λεχθεί για εμάς, οι οποίοι υφιστάμεθα και ζούμε με τη δική μας ξεχωριστή υπόσταση και δεν έχουμε τίποτα το κοινό με την πατρική θεότητα. Γιατί λοιπόν πρέπει να απορούμε, αν και για τον Υιό διατυπώνονται παρόμοιες εκφράσεις, οι οποίες αφενός δεν αναιρούν την υπόστασή του ούτε διδάσκουν ότι αυτός είναι ταυτόχρονα Πατέρας και Υιός, αφετέρου δε φανερώνουν την ιδιαίτερη και εξαίρετη τιμή και δόξα του Πατέρα προς αυτόν της μονογενούς και θεϊκής κοινωνίας; Έτσι λοιπόν, και «όποιος έχει δει» αυτόν «έχει δει τον Πατέρα», επειδή μόνο αυτός και κανένας άλλος είναι η εικόνα «του αόρατου Θεού» και το «απαύγασμα της δόξας και ο χαρακτήρας της υποστάσεώς του» και επειδή υπάρχει «εν μορφή Θεού», σύμφωνα με τις αποστολικές διδασκαλίες.

Με αυτό το ζήτημα σύνδεσε και την υποταγή, με την οποία υποτάσσεις τον Υιό στον Πατέρα. Τι εννοείς με αυτό; Ότι τάχα δεν είναι τώρα υποταγμένος; Ή μήπως έχει την ανάγκη να υποταχθεί στον Θεό, εφόσον είναι Θεός; Μιλάς σαν να πρόκειται για κάποιον ληστή ή αντίθεο. Αλλά σκέψου το εξής: ότι όπως ακριβώς ονομάστηκε «κατάρα» για χάρη μου Αυτός που καταλύει τη δική μου κατάρα, και «αμαρτία» Αυτός που αίρει την αμαρτία του κόσμου, και γίνεται νέος Αδάμ στη θέση του παλαιού, έτσι κάνει δική Του και τη δική μου ανυποταξία, ως κεφαλή ολόκληρου του σώματος. Όσο λοιπόν εγώ είμαι ανυπότακτος και στασιαστής, τόσο με την άρνηση του Θεού όσο και με τα πάθη, ανυπότακτος ως προς τη δική μου κατάσταση λέγεται και ο Χριστός. Όταν όμως υποταχθούν σε Αυτόν τα πάντα —και θα υποταχθούν και μέσω της επίγνωσης και μέσω της μεταμόρφωσης— τότε και ο Ίδιος θα έχει εκπληρώσει την υποταγή, προσάγοντας εμένα που έχω σωθεί. Διότι αυτή είναι η υποταγή του Χριστού, κατά τη δική μου τουλάχιστον άποψη: η εκπλήρωση του πατρικού θελήματος. Υποτάσσει όμως και ο Υιός στον Πατέρα, και ο Πατέρας στον Υιό· ο ένας ενεργώντας, και ο άλλος ευδοκώντας, πράγμα το οποίο αναφέραμε και προηγουμένως. Και έτσι, Αυτός που υπέταξε, παρουσιάζει το υποταγμένο στον Θεό, κάνοντας δικό Του το δικό μας. Κάτι τέτοιο μου φαίνεται ότι είναι και το χωρίο: «Θεέ, Θεέ μου, πρόσεξέ με, γιατί με εγκατέλειψες;». Διότι ο Ίδιος δεν έχει εγκαταλειφθεί ούτε από τον Πατέρα, ούτε από τη δική Του θεότητα, όπως νομίζουν μερικοί, οι οποίοι θεωρούν ότι η θεότητα φοβήθηκε το πάθος και για τον λόγο αυτόν αποσύρθηκε από Αυτόν που έπασχε.

Και το να επαινείται η περιστερά από τις παλλακίδες και τις βασίλισσες αποτελεί τεκμήριο ότι και αυτές επιδεικνύουν ζήλο προς αυτό που επαινούν, έως ότου, αφού γίνουν όλοι ένα, όσοι αποβλέπουν στον ίδιο σκοπό της επιθυμίας τους, και χωρίς να έχει απομείνει σε κανέναν απολύτως καμία κακία, γίνει ο Θεός τα πάντα σε όλους, σε εκείνους που μέσω της ενότητας έχουν συγκεραστεί μεταξύ τους στην κοινωνία του αγαθού εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης, Στο «Τότε καὶ αὐτὸς ὁ Υἱὸς ὑποταγήσεται τῷ ὑποτάξαντι αὐτῷ τὰ πάντα» Όλα τα λόγια του Κυρίου είναι λόγια αγνά και καθαρά, όπως λέει ο προφήτης, όταν, κατ' αναλογίαν με την κάθαρση του αργύρου που γίνεται μέσα στη φωτιά, το βαθύτερο νόημα των θείων λογίων, έχοντας καθαριστεί από κάθε αιρετική αντίληψη, αποκτά την οικεία και φυσική λάμψη της αλήθειας. Προπαντός όμως θεωρώ ότι πρέπει να αναγνωρίζουμε στα δόγματα του αγίου Παύλου απόλυτη λαμπρότητα και καθαρότητα, διότι, αφού μυήθηκε μέσα στον παράδεισο στη γνώση των απορρήτων και έχοντας τον Χριστό να ομιλεί μέσα του, εξέφραζε τέτοια λόγια, τα οποία είναι φυσικό να εκφέρει όποιος έχει εκπαιδευτεί σε ένα τέτοιο διδασκαλείο, έχοντας ως καθοδηγητή και δάσκαλο τον ίδιο τον Λόγο.

Επειδή όμως οι πονηροί κάπηλοι επιχειρούν να καταστήσουν κίβδηλο το θείο αργύριο, αμαυρώνοντας τη λαμπρότητα του Λόγου με την ανάμειξη αιρετικών και απατηλών νοημάτων, και τα μυστηριώδη νοήματα του αποστόλου, είτε επειδή δεν τα κατανοούν είτε επειδή τα ερμηνεύουν δόλια κατά το δοκούν, τα επικαλούνται για να συνηγορήσουν υπέρ της κακοδοξίας τους, ισχυριζόμενοι —με σκοπό την καθαίρεση της δόξας του Μονογενούς Θεού— ότι τους υποστηρίζει ο αποστολικός λόγος που λέει ότι «Τότε θα υποταχθεί ο Υιός σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», με το σκεπτικό ότι μια τέτοια φράση υποδηλώνει κάποια δουλική ταπεινότητα· για τον λόγο αυτόν θεωρήθηκε αναγκαίο να εξετάσουμε με επιμέλεια το σχετικό ζήτημα, ώστε να αποδείξουμε ότι το αποστολικό αργύριο είναι πράγματι καθαρό, διαχωρισμένο και αμιγές από κάθε ρυπαρή και αιρετική έννοια.

Γνωρίζουμε, λοιπόν, ότι μέσα από τη χρήση της Αγίας Γραφής ο όρος αυτός είναι πολύσημος και δεν εφαρμόζεται πάντοτε στα ίδια νοήματα, αλλά άλλοτε μεν σημαίνει αυτό, άλλοτε δε υποδεικνύει κάτι άλλο· για παράδειγμα: «Οι δούλοι», λέει, «ας υποτάσσονται στους δικούς τους κυρίους»· και σχετικά με την άλογη φύση, ότι έχει υποταχθεί στον άνθρωπο από τον Θεό, όπως λέει ο προφήτης: «Τα πάντα υπέταξας κάτω από τα πόδια του»· και σχετικά με εκείνους που έχουν καθυποταχθεί μέσω του πολέμου, λέει: «Υπέταξε σε εμάς λαούς, και έθνη κάτω από τα πόδια μας»· και πάλι, κάνοντας μνεία σε εκείνους που σώζονται μέσω της επιγνώσεως, λέει εκ προσώπου του Θεού: «Σε εμένα υποτάχθηκαν αλλόφυλοι». Με αυτό φαίνεται πως είναι κάπως συγγενικό εκείνο που εξετάστηκε από εμάς στον εξηκοστό πρώτο ψαλμό, με τη φράση: «Δεν θα υποταχθεί η ψυχή μου στον Θεό;»· και πέρα από όλα αυτά, υπάρχει και εκείνο που προβάλλεται εναντίον μας από τους εχθρούς μας από την Προς Κορινθίους επιστολή, ότι: «Τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα».

Όταν λοιπόν προβάλλεται από τους αντιπάλους μας ο λόγος του αποστόλου, ο οποίος λέει ότι ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα, θα ήταν φυσικό επόμενο, σύμφωνα με τη διακριτή σημασία ενός τέτοιου λόγου, να τους ρωτήσουμε αποβλέποντας σε ποιο από τα νοήματα της υποταγής θεωρούν ότι πρέπει να εφαρμόσουν αυτή τη ρήση στον Μονογενή Θεό. Αλλά είναι προφανές ότι με κανέναν από τους προαναφερθέντες τρόπους δεν θα πουν πως εννοούν την υποταγή του Υιού. Διότι ούτε υποτάχθηκε μέσω πολέμου ως εχθρός, ώστε να τρέφει την ελπίδα και να καταβάλλει προσπάθεια για να επαναστατήσει πάλι εναντίον του κυρίαρχου· ούτε ο Λόγος, ως ένα από τα άλογα όντα λόγω έλλειψης του αγαθού, έχει εκ φύσεως αναγκαία την υποταγή, όπως έχουν τα πρόβατα, τα κτήνη και τα βόδια απέναντι στον άνθρωπο· αλλά ούτε, βέβαια, κατά την ομοιότητα των αργυρώνητων ή των οικόσιτων δούλων, όντας υποδουλωμένος από τον νόμο, αναμένει λόγω εύνοιας ή χάριτος να ελευθερωθεί κάποτε από τον ζυγό της δουλείας. Αλλά ούτε και με σκοπό τη σωτηρία θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς ότι ο Μονογενής Θεός υποτάσσεται στον Πατέρα, σαν να επιδιώκει με τον τρόπο αυτόν να εξασφαλίσει από τον Θεό τη σωτηρία για τον εαυτό του, κατά την ομοιότητα των ανθρώπων.

Εάν, λοιπόν, στην κατά σάρκα ζωή το προσήκον μέτρο της ηλικίας αποσείει την υποταγή προς εκείνη που γέννησε, κανείς δεν θα μπορούσε να πει ποια θέση έχει η υποταγή ως προς Εκείνον που δεσπόζει με την εξουσία Του επί του αιώνος. Διότι ίδιον της θείας και μακαρίας ζωής είναι να διαμένει πάντοτε στην ίδια κατάσταση και να μην επιδέχεται τη μεταβολή που προέρχεται από αλλοίωση. Εφόσον, λοιπόν, ο Λόγος που υπήρχε εξαρχής, ο μονογενής Θεός, είναι ξένος προς κάθε προκοπή και αλλοίωση, πώς εκείνο που δεν υπάρχει τώρα, γίνεται μετέπειτα; Διότι ο απόστολος δεν μιλά για τον Υιό ως να ήταν πάντοτε υποταγμένος, αλλά ότι πρόκειται να υποταχθεί προς το τέλος της συμπληρώσεως των πάντων. Και όμως, εάν η υποταγή είναι κάτι το καλό και άξιο να λέγεται για τον Θεό, πώς τώρα αυτό το καλό απουσιάζει από τον Θεό; Διότι είναι εξίσου και απολύτως καλό και για τους δύο, και για τον Υιό που υποτάσσεται και για τον Πατέρα που δέχεται την υποταγή του Υιού. Λείπει, επομένως, στο παρόν ένα τέτοιο καλό και από τον Πατέρα και από τον Υιό, και εκείνο που δεν είχε προ των αιώνων ούτε ο Πατέρας ούτε ο Υιός, αυτό κατά τη συμπλήρωση των χρόνων θα προστεθεί και στον Πατέρα και στον Υιό, καθώς ο μεν ένας θα υποστεί την υποταγή, ο δε άλλος θα λάβει μέσω αυτού κάποια προσθήκη και επαύξηση της δικής Του δόξας, την οποία προς το παρόν εντωμεταξύ δεν έχει. Πού βρίσκεται, λοιπόν, σε αυτά το αναλλοίωτο; Διότι το να γίνεται κάτι μετέπειτα, ενώ τώρα δεν υφίσταται, αποτελεί ίδιον της τρεπτής φύσεως.

Εφόσον λοιπόν καταλυθεί μέσα μας κάθε πονηρή εξουσία και αρχή και κανένα πάθος δεν κυριεύει πλέον τη φύση μας, είναι απόλυτη ανάγκη, αφού δεν θα μας καταδυναστεύει κανένας άλλος, να υποταχθούν τα πάντα στην εξουσία που κυβερνά τα πάντα. Υποταγή όμως στον Θεό είναι η παντελής αποξένωση από το κακό. Όταν, επομένως, κατά μίμηση της απαρχής, βρεθούμε όλοι έξω από το κακό, τότε όλο το φύραμα της φύσεως, αφού αναμειχθεί με την απαρχή και γίνει ένα ενιαίο και αδιάσπαστο σώμα, θα δεχθεί πάνω του μόνο την ηγεμονία του αγαθού. Και έτσι, αφού ολόκληρο το σώμα της φύσεώς μας ανακραθεί με τη θεία και ακήρατη φύση, πραγματοποιείται μέσω ημών εκείνη η λεγόμενη υποταγή του Υιού, καθώς η υποταγή που κατορθώθηκε στο σώμα Του ανάγεται στον Ίδιο, ο οποίος ενήργησε μέσα μας τη χάρη της υποταγής.

Το νόημα λοιπόν των όσων δίδαξε δογματικά ο μέγας Παύλος είναι, όπως τουλάχιστον έχουμε κατανοήσει, αυτό. Είναι η κατάλληλη στιγμή να παραθέσουμε και τα ίδια τα λόγια του αποστόλου, τα οποία έχουν ως εξής: «Διότι, όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι πεθαίνουν, έτσι και στον Χριστό όλοι θα ζωοποιηθούν· ο καθένας όμως στο δικό του τάγμα: ως απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, και έπειτα το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει έως ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που καταργείται είναι ο θάνατος· διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν λοιπόν του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους».

Έτσι, λοιπόν, και εδώ η έννοια της υποταγής έχει νοηθεί από τον Παύλο ως κάτι διαφορετικό από τις κοινές αντιλήψεις. Απόδειξη δε αυτού του λόγου είναι ότι ούτε η υποταγή των εχθρών που μνημονεύονται από αυτόν στο σημείο αυτό ενέχει το στοιχείο του καταναγκασμού και του ακούσιου, όπως θα υποστήριζαν όσοι είναι δέσμιοι της συνήθειας, αλλά σαφώς στην περίπτωσή τους με τον όρο της υποταγής ερμηνεύεται η σωτηρία· τεκμήριο δε αποτελεί το γεγονός ότι η έννοια της έχθρας στο σημείο αυτό έχει διαχωριστεί από τον Παύλο σε διπλή σημασία· διότι από τους εχθρούς, λέγει ότι άλλοι μεν θα υποταχθούν, ενώ άλλοι θα καταργηθούν. Καταργείται, λοιπόν, ο εκ φύσεως εχθρός, δηλαδή ο θάνατος, καθώς και η αρχή, η εξουσία και η δύναμη της αμαρτίας που σχετίζεται με αυτόν. Θα υποταχθούν όμως εκείνοι που αποκαλούνται εχθροί του Θεού με διαφορετική έννοια, αυτοί δηλαδή που αυτομόλησαν από τη βασιλεία προς την αμαρτία, τους οποίους μνημονεύει και στην προς Ρωμαίους επιστολή λέγοντας: «Διότι αν, ενώ ήμασταν εχθροί, καταλλαγήκαμε με τον Θεό»· διότι αυτό που εδώ ονομάζει υποταγή, εκεί το ονομάζει καταλλαγή, υποδεικνύοντας μέσα από καθεμία από τις δύο λέξεις ένα και το αυτό νόημα, τη σωτηρία. Διότι, όπως ακριβώς η σωτηρία προκύπτει από την υποταγή, έτσι και σε άλλο σημείο λέει ότι: «Αφού καταλλαγήκαμε, θα σωθούμε δια της ζωής αυτού». Τους τέτοιου είδους, λοιπόν, εχθρούς λέγει ότι υποτάσσονται στον Θεό και Πατέρα, ενώ ο θάνατος και η αρχή που τον συνοδεύει δεν θα υπάρχουν πλέον.

Το δε «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», θα το εκλάβουμε με ευσέβεια, όπως φρονώ, κατανοώντας ότι αριστεύει μέσω της βασιλείας του. Διότι τότε παύει να αριστεύει ο δυνατός στον πόλεμο, όταν αφανιστεί καθετί που αντιτίθεται στο αγαθό, όταν, αφού συγκεντρώσει όλη του τη βασιλεία, την προσφέρει στον Θεό και Πατέρα, έχοντας ενώσει τα πάντα με τον εαυτό του. Διότι το να παραδώσει αυτός τη βασιλεία στον Πατέρα είναι ταυτόσημο ως προς το νόημα με το να προσφέρει τους πάντες στον Θεό, μέσω του οποίου έχουμε την προσαγωγή εν ενί Πνεύματι προς τον Πατέρα. Επομένως, όταν όλοι όσοι υπήρξαν κάποτε εχθροί γίνουν υποπόδιο των ποδιών του Θεού, με το να δεχθούν το θείο ίχνος μέσα τους, και αφού καταργηθεί ο θάνατος (διότι, αν δεν υπάρχουν αυτοί που πεθαίνουν, δεν θα υπάρχει εξάπαντος ούτε ο θάνατος), τότε, κατά την υποταγή όλων ημών, η οποία δεν νοείται ως δουλική ταπεινότητα αλλά ως βασιλεία και αφθαρσία και μακαριότητα, Εκείνος που ζει μέσα μας λέγεται από τον Παύλο ότι θα υποταχθεί στον Θεό, Εκείνος δηλαδή που τελειοποιεί το αγαθό μας μέσω του Εαυτού Του και κατεργάζεται μέσα μας το ευάρεστο σε Αυτόν.

Αλλά βέβαια, η θεία φύση είναι η πηγή κάθε αρετής. Σε αυτήν, επομένως, θα βρεθούν όσοι έχουν απαλλαγεί από την κακία, ώστε, καθώς λέει ο Απόστολος, να είναι ο Θεός «τα πάντα εν πάσι». Διότι αυτή η φράση μου φαίνεται ότι επιβεβαιώνει σαφώς το νόημα που εξετάσαμε προηγουμένως, λέγοντας ότι ο Θεός γίνεται και τα πάντα και μέσα σε όλα. Διότι, καθώς η παρούσα ζωή ενεργείται σε εμάς με ποικίλους και πολλούς τρόπους, υπάρχουν πολλά από τα οποία μετέχουμε, όπως ο χρόνος, ο αέρας, ο τόπος, η τροφή, το ποτό, τα ενδύματα, ο ήλιος, το λυχνάρι και πολλά άλλα για τις ανάγκες του βίου, κανένα από τα οποία δεν είναι ο Θεός. Η προσδοκώμενη μακαριότητα όμως δεν έχει ανάγκη από τίποτα, αλλά η θεία φύση θα γίνει για εμάς τα πάντα και αντί για όλα, επιμερίζοντας κατάλληλα τον εαυτό της για κάθε ανάγκη εκείνης της ζωής. Και αυτό είναι φανερό από τους θείους λόγους, ότι δηλαδή ο Θεός γίνεται για τους άξιους και τόπος, και κατοικία, και ένδυμα, και τροφή, και ποτό, και φως, και πλούτος, και βασιλεία, και κάθε έννοια και όνομα από εκείνα που συντελούν στην αγαθή μας ζωή. Εκείνος δε που γίνεται τα πάντα, βρίσκεται και μέσα σε όλα. Με αυτό μου φαίνεται ότι ο λόγος της Γραφής δογματίζει τον ολοκληρωτικό αφανισμό της κακίας. Διότι, εάν ο Θεός θα είναι μέσα σε όλα τα όντα, είναι προφανές ότι η κακία δεν θα υπάρχει ανάμεσα στα όντα. Εάν πάλι κάποιος υποθέσει ότι θα υπάρχει και εκείνη, πώς θα διατηρηθεί αληθινό το ότι ο Θεός είναι μέσα σε όλα;

Αλλ' ίσως θα μπορούσε να πει κάποιος: καθετί που είναι άναρχο, θα ήταν και αγέννητο. Πώς, λοιπόν, ο Υιός θα μπορούσε ευλόγως να ονομαστεί άναρχος, όταν και το ίδιο του το όνομα υποδηλώνει αρχή; Διότι ονομάζεται Υιός επειδή ακριβώς έχει γεννηθεί. Και κανείς δεν θα μπορούσε να αρνηθεί ότι η γέννηση υπόκειται σε αρχή. Εάν επομένως είναι Υιός, μας γίνεται φανερό ότι έχει λάβει αρχή από τη γέννησή του. Ίσως, μάλιστα, να έχει και τέλος, θα μπορούσε να πει κάποιος σύμφωνα με τον φιλοσοφικό συλλογισμό. Άλλωστε, και ο απόστολος λέει ότι θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα και ότι θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, με αποτέλεσμα να υποθέσει κανείς ότι, εφόσον δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, θα καταλήξει και πάλι στην ανυπαρξία. Ανέβα όμως στο ασφαλές έδαφος της πίστεως και μην παρασύρεσαι από την απάτη τέτοιων συλλογισμών σαν από βίαιη πνοή ανέμου, όπως το χνούδι που σκορπάει ο άνεμος, ξεφεύγοντας από τη στενή και ευθεία οδό προς τα βάραθρα της απώλειας. Διότι, εάν ο Πατέρας των όλων είναι αγέννητος και αΐδιος, σοφός και δυνατός, και ο απόστολος, ευαγγελιζόμενος την πίστη σε Αυτόν, διακηρύττει σε όλους τον Χριστό ως δύναμη Θεού και σοφία Θεού, πώς τολμούν να υποτάσσουν τη γέννησή Του στον χρόνο και να μην την θεωρούν αΐδια ούτε άναρχη;

Δες πώς όσοι δεν υπακούουν θα υποστούν ως τιμωρία, λέει, αιώνιο όλεθρο, όταν έλθει για να δοξαστεί ανάμεσα στους αγίους του. Και θα τιμωρηθούν από τον Υιό, για τον οποίο εσύ υπέθεσες ότι δεν υπάρχει πλέον. Εάν δε επιθυμείς να γνωρίσεις τι ακριβώς σημαίνει το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα», δεν πρέπει να σου το αποκρύψω, έστω και αν τυγχάνεις ανεπίδεκτος της αλήθειας. Και μου φαίνεται μεν ότι αντιβαίνω στο πρόσταγμα του Χριστού «Μη βάλετε τους μαργαρίτες σας μπροστά στους χοίρους», αλλά, μιμούμενος τον Θεό, θα τρέφω αγαθές ελπίδες και δεν θα αποκρύψω την αλήθεια ούτε στους δυσσεβείς· διότι Εκείνος στέλνει τη βροχή ομοίως και το φως της ημέρας απλώνεται εξίσου σε δικαίους και αδίκους. Έπειτα, αφού απολαμβάνεις τέτοια φιλανθρωπία, δεν θα αναζητήσεις την αλήθεια; Δεν θα ανοίξεις τα αυτιά του νου σου, ώστε να πειστείς ότι δεν υπάρχει απολύτως καμία αντίφαση προς οτιδήποτε άλλο έχει ειπωθεί στις Γραφές, αλλά ότι τα πάντα τυγχάνουν απόλυτα σύμφωνα και εναρμονισμένα μεταξύ τους; Επομένως, δεν πρέπει να κατανοηθεί σύμφωνα με τη δική σου αντίληψη το «Τότε θα υποταγεί και ο ίδιος σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα» και το «Όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα».

Διότι, εάν εξομοιώθηκε κατά πάντα με την ανθρωπότητα και συμπάσχισε, σύμφωνα με τον προφήτη: «Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς» και «Αυτός έλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους», επειδή ακριβώς περιβλήθηκε τη σάρκα που είναι δεκτική αυτών· και «για χάρη μας», λέει, «έγινε αμαρτία», χωρίς να έχει πράξει ο ίδιος αμαρτία, αλλά σαν να είχε πράξει, ώστε να δικαιωθούμε εμείς· και «αφού έγινε για εμάς κατάρα, για να μας εξαγοράσει από την κατάρα», ονομάστηκε επικατάρατος, επειδή επέλεξε από συμπάθεια να συμμεριστεί την ίδια ονομασία με εμάς· εάν λοιπόν, βιώνοντας όλα αυτά, εξομοιώθηκε με την ανθρωπότητα, αναλαμβάνοντας την ίδια τη μορφή του δούλου, προβάλλοντας το δικό του πρόσωπο για λογαριασμό της ανθρωπότητας σαν να είχε ανομήσει ο ίδιος, παρακινούσε τον Πατέρα σε έλεος με τις επικλήσεις του. Και καθώς δεν είχε υποταχθεί στον Υιό ολόκληρη η ανθρωπότητα, έτσι και ο ίδιος φαινόταν και θεωρούνταν ως μη υποτεταγμένος, αναλαμβάνοντας και χρεωνόμενος ενώπιον του Πατέρα την ανυποταξία του λαού· εάν όμως κάποτε υποταχθούν τα πάντα στον Υιό (διότι τώρα δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα να του έχουν υποταχθεί), τότε θα πει: «Τα πάντα μου έχουν υποταχθεί». Και όταν του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα φανεί υποτεταγμένος σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα· διότι, εάν όλοι εμείς ανήκουμε στον Χριστό, τότε και ο Χριστός θα ανήκει στον Θεό και θα υποταχθεί. Εάν όμως εμείς δεν ανήκουμε ακόμη στον Χριστό, τότε ούτε ο Χριστός έχει υποταχθεί ακόμη στον Θεό, Αυτός που οδυνάται για εμάς.

Όταν λοιπόν όλοι γίνουμε δικοί του Χριστού, τότε και ο Χριστός θα είναι του Θεού, υποτάσσοντας μέσω του εαυτού του τους πάντες στον Πατέρα, αυτούς που προηγουμένως είχε λάβει από εκείνον, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλους. Επειδή όμως φαίνεται κατά κάποιον τρόπο να μην έχει υποταχθεί στον Πατέρα, εφόσον εκείνοι για τους οποίους έχει εγγυηθεί και των οποίων φέρει την εικόνα δεν έχουν υποταχθεί ακόμη σε αυτόν· όταν όμως υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε θα φανεί να παραδίδει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα. Ως βασιλεία, όμως, δεν πρέπει να νοηθεί το αξίωμα της εξουσίας· διότι ο Πατέρας δεν έχει καμία ανάγκη από βασιλικό αξίωμα, ώστε να παραλάβει από τον Υιό εκείνο που προηγουμένως του είχε παραχωρήσει προς χρήση, ανακαλώντας το. Διότι μου φαίνεται πως κάτι τέτοιο υπονοείς. Επιπλέον, διαπράττεις ασέβεια όχι μόνο απέναντι στον Υιό, αναιρώντας την υπόστασή του, αλλά και απέναντι στον Πατέρα, παρουσιάζοντάς τον ότι δεν ήταν βασιλιάς επειδή κάποτε παραχώρησε τη βασιλεία στον Υιό, και ότι έπειτα θα την πάρει πίσω από αυτόν, σαν να έχει ανάγκη το αξίωμα. Θα του παραδώσει, λοιπόν, όχι το αξίωμα της βασιλείας, όπως προείπαμε, αλλά εκείνους που κυβερνήθηκαν από αυτόν και του υποτάχθηκαν. Έχοντας προσφέρει και παραδώσει αυτήν τη βασιλεία, θα πει: «Αυτό είναι βασίλειο, αυτό ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός περιούσιος για εμένα», και «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός»· διότι εκείνος του τα έδωσε, υποτάσσοντας σε αυτόν όλα τα έθνη: «Διότι θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης».

Αποβλέποντας σε αυτά, λέμε ότι είναι εξίσου απαλλαγμένη από τα κακά της πονηρίας η ψυχή τόσο εκείνου που έχει αποκτήσει κάθε αρετή, όσο και εκείνου που δεν έχει συμμετάσχει καθόλου στη ζωή. Όμως, δεν θεωρούμε ότι η κατάσταση και των δύο αυτών είναι όμοια. Διότι ο πρώτος άκουσε, όπως λέει ο προφήτης, τις ουράνιες διηγήσεις, μέσα από τις οποίες εξαγγέλλεται η δόξα του Θεού, και μέσω της κτίσεως οδηγήθηκε στην κατανόηση του Κυρίου της κτίσεως, χρησιμοποιώντας ως δάσκαλο της πραγματικής σοφίας τη σοφία που παρατηρείται στα όντα. Έχοντας δε κατανοήσει την ομορφιά αυτού του αισθητού φωτός, συνέλαβε αναλογικά την ομορφιά του αληθινού φωτός· και μέσα από τη σταθερότητα της γης διδάχθηκε το αμετάβλητο του Δημιουργού της· και κατανοώντας το αμέτρητο ουράνιο μέγεθος, οδηγήθηκε προς την άπειρη και απεριόριστη δύναμη που εμπεριέχει τα πάντα. Ακόμη, βλέποντας τις ακτίνες του ήλιου να φθάνουν μέχρι εμάς από τόσο μεγάλα ύψη, πίστεψε μέσα από τα ορατά πράγματα ότι οι προνοητικές ενέργειες του Θεού κατέρχονται από το ύψος της θεότητας προς τον καθένα μας χωρίς να ατονούν. Διότι, εάν ο φωστήρας, αν και ένας, καταυγάζει από κοινού με τη φωτιστική του δύναμη καθετί που υπόκειται σε αυτόν, και, ενώ προσφέρει τον εαυτό του σε όλους όσους μετέχουν στο φως του, είναι παρών ολόκληρος και αδιαίρετος στον καθένα, πόσο μάλλον ο Δημιουργός του φωστήρα γίνεται τα «πάντα εν πάσι», όπως λέει ο απόστολος, και είναι παρών στον καθένα, προσφέροντας τον εαυτό Του τόσο, όσο μπορεί να τον δεχθεί ο αποδέκτης.

ΘΕΟΦ. Εξήγησε, λοιπόν, τι ακριβώς έχεις στον νου σου. ΘΕΟΤ. Επειδή μόνο στους αγίους έχει δοθεί το να καθίστανται κοινωνοί της θείας φύσεως, θα πούμε ότι για τους υπόλοιπους ανθρώπους η ουσία και η φύση του Θεού είναι αμέθεκτη, ενώ για εκείνους που Τον έχουν ευαρεστήσει είναι μεθεκτή, και μάλιστα κατά τη μελλοντική εκείνη κατάσταση. Και προς αυτό ακριβώς συντείνει και εκείνο που έχει λεχθεί από τον Γρηγόριο τον Θεολόγο: «Θα είναι δε ο Θεός τα πάντα εν πάσι στον καιρό της αποκαταστάσεως, όταν δεν θα είμαστε πλέον διασπασμένοι σε πολλά, όπως συμβαίνει τώρα με τις ροπές και τα πάθη, φέροντας μέσα μας ελάχιστο ή απολύτως τίποτα από τον Θεό, αλλά θα είμαστε όλοι θεοειδείς, ικανοί να χωρέσουμε ολόκληρο τον Θεό και μόνο Αυτόν· διότι αυτή είναι η τελείωση προς την οποία σπεύδουμε». Σωστά λοιπόν νομίζω ότι τα κατανοώ, Θεόφανη, και έτσι έχουν αυτά τα πράγματα, και συμφωνείς και εσύ, και θα μπορούσες να επιβεβαιώσεις συγκατατιθέμενος ότι δεν έχουν διαφορετικά;

Αλλά πρέπει να δειχθεί πού έχει χρησιμοποιήσει αυτήν τη λέξη ο θεηγόρος. Ερμηνεύοντας λοιπόν την αποστολική ρήση, στην οποία περιέχεται εκείνο το χαρμόσυνο για τους χριστιανούς άγγελμα, «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι», λέει: «καθώς η παρούσα ζωή ενεργεί μέσα μας με ποικίλους και πολύμορφους τρόπους, πολλά είναι εκείνα από τα οποία μετέχουμε: χρόνος, αέρας, τόπος, βρώση και πόση και σκεπάσματα και ήλιος και λυχνάρι και πολλά άλλα για τις ανάγκες του βίου, κανένα από τα οποία δεν είναι ο Θεός. Η προσδοκώμενη μακαριότητα όμως δεν έχει ανάγκη από κανένα από αυτά, αλλά η θεία φύση θα γίνει για εμάς τα πάντα και αντί για όλα, επιμερίζοντας τον εαυτό της αρμοδίως για κάθε ανάγκη εκείνης της ζωής».

Και τα δύο, υποστηρίζει, είναι υπερβολικά άτοπα: και το να λέει κανείς ότι είναι άκτιστα αυτά που έχει ετοιμάσει ο Θεός για όσους τον αγαπούν, και το να λέει ότι ο Θεός είναι ανώτερός τους, εφόσον βέβαια είναι άκτιστα. Και θεωρεί ότι όσοι υποστηρίζουν το ένα από τα δύο δεν παραλείπουν καμία υπερβολή ασέβειας, πόσο μάλλον όσοι υποστηρίζουν και τα δύο. Ας δούμε λοιπόν ποιοι είναι αυτοί που τα λένε αυτά· διότι αυτοί πρέπει να είναι εκείνοι τους οποίους ο ίδιος χαρακτηρίζει υπερβολικά, σε ανείπωτο βαθμό, ασεβείς. Πρώτος λοιπόν είναι ο θείος Παύλος: «όταν», λέει, «υποταχθούν στον Υιό τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλους». Μήπως άφησε κάτι άλλο σε εμάς για απόλαυση ο Παύλος εκτός από τον Θεό; Ακολουθώντας πιστά τα ίχνη του ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, λέει: «Ο Θεός θα είναι τα πάντα μέσα σε όλους στον καιρό της αποκαταστάσεως, όταν δεν θα είμαστε πλέον διαιρεμένοι σε πολλά όπως τώρα με τις τάσεις και τα πάθη, μη φέροντας καθόλου ή ελάχιστα τον Θεό μέσα μας, αλλά θα είμαστε όλοι θεοειδείς, ικανοί να χωρέσουμε ολόκληρο τον Θεό και μόνο αυτόν· διότι αυτή είναι η τελείωση προς την οποία σπεύδουμε». Εάν λοιπόν θα είμαστε όλοι θεοειδείς και ικανοί να χωρέσουν μόνο τον Θεό, πώς είναι δυνατόν η απόλαυση που έχει ετοιμαστεί για αυτούς να είναι κάτι άλλο πέρα από Εκείνον;

Κεφάλαιο 4. Απόδειξη ότι, αν και υποκρίνεται πως υπερασπίζεται τη μία θεότητα, ο Ακίνδυνος δεν πρεσβεύει καμία άκτιστη θεότητα. «Διότι τότε για τους υιούς του μέλλοντος αιώνος», σύμφωνα με τους θεολόγους, «δεν θα υπάρχει ανάγκη από αέρα, ούτε από φως, ούτε από τόπο και τα παρόμοια, αλλά αντί για όλα αυτά θα γίνει για αυτούς το Θείο»· «και θα είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι», σύμφωνα με τον απόστολο, «όταν», σύμφωνα με τον Θεολόγο Γρηγόριο, «δεν θα είμαστε πλέον διασπασμένοι σε πολλά όπως τώρα με τις κινήσεις και τα πάθη, φέροντας μέσα μας καθόλου ή ελάχιστα τον Θεό, αλλά θα είμαστε όλοι θεοειδείς, ικανοί να χωρέσουμε όλον τον Θεό και μόνο Αυτόν· διότι αυτή είναι η τελείωση προς την οποία σπεύδουμε». Επειδή λοιπόν αυτή είναι για εμάς η τελείωση, το να γίνουμε ικανοί να χωρέσουμε μόνο τον έναν Θεό, και αντί για όλα τα άλλα θα είναι τότε ο Θεός για όσους έχουν τελειωθεί μέσω της αρετής και της πίστεως, ενώ η δόξα και η απόλαυση της φύσεώς μας, σύμφωνα με τον Ακίνδυνο, όταν αυτή φτάσει στην τελείωση μέσω της πίστεως και της αρετής στον μέλλοντα αιώνα, είναι το κατ' αυτόν ανυπόστατο και φασματικό φως, το οποίο είναι κτιστό και αισθητό, άρα ο ίδιος ο Θεός είναι κατ' αυτόν ένα κτιστό και αισθητό και ανυπόστατο φάσμα. Επομένως, αυτός δεν πρεσβεύει καμία άκτιστη θεότητα, και όντας αληθινά άθεος, για να απατήσει τους πολλούς υποκρίνεται ότι πιστεύει όπως και στα άλλα, ώστε να παρασύρει μακριά από την ασφαλή πίστη εξαπατώντας τα θύματά του, κι έτσι υποκρίνεται ότι αναλαμβάνει και την υπεράσπιση της μίας άκτιστης θεότητας.

Αν και είναι πάρα πολλές αυτές οι εκφράσεις οι οποίες, σε όσους δεν είναι αρκούντως διορατικοί, αφαιρούν από τον Υιό το συνάναρχο και το ομότιμο προς τον Πατέρα, καθώς και το ίδιο το δεσποτικό αξίωμα και την ατελεύτητη βασιλεία: «διότι θα υποταγεί, λέει, και ο Υιός», και «πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρι κάποια στιγμή», και «ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος», και «η Σοφία έχει κτιστεί», και «αγνοεί κάτι από όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν», και «από τον εαυτό του δεν μπορεί να κάνει τίποτα», και «έχει κατέλθει όχι για να κάνει το δικό του θέλημα», και «περνούσε τη νύχτα προσευχόμενος στον Θεό», και «έμαθε», και «πρόκοψε», και «υψώθηκε», και «δοξάστηκε», και «έχει τελειωθεί», και όσα ανήκουν στην ταπεινότητα του δικού μας φυράματος, και όσα δηλώνουν την ευγνωμοσύνη, για να το πω έτσι, του γεννήματος προς τον γεννήτορα, και όσα αποτελούν αποδείξεις ότι δεν είναι αντίθεος, και όσα μέσω των έργων της αρετής αποτελούν υποδείγματα για εμάς.

Γι' αυτό και ο Κύριος δεν προσκάλεσε όλους, αλλά τους εκλεκτούς, σε εκείνη την πνευματική θέα που έγινε στο Θαβώρ, η οποία ήταν άρρητη και αόρατη για κάθε αισθητική δύναμη. Διότι, αν και ο μέγας Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης λέει ότι στον μέλλοντα αιώνα θα καταυγαζόμαστε «από την ορατή θεοφάνεια του Χριστού, όπως οι μαθητές κατά τη Μεταμόρφωση, και θα μετέχουμε στη νοητή φωτοδοσία με απαθή και άυλο νου, καθώς και στην υπέρ νουν ένωση μέσω μιας θειότερης μίμησης των υπερουράνιων νοών», εμείς όμως ούτε και έτσι θα θεωρήσουμε ότι η αυγή που αστράφτει από εκείνο το προσκυνητό σώμα είναι τόσο αισθητή ώστε να γίνεται αντιληπτή από τα αισθητήρια, αν αυτά δεν αντιλαμβάνονται μέσω της δύναμης της λογικής ψυχής, η οποία είναι η μόνη δύναμη που μπορεί να δεχθεί τη δύναμη του Πνεύματος, μέσω της οποίας οράται το φως της χάριτος. Και ό,τι δεν είναι αισθητό μέσω τέτοιων αισθητηρίων, δεν είναι ούτε κυρίως αισθητό. Και ο ίδιος ο άγιος αυτό ακριβώς υπέδειξε στο σημείο εκείνο σε όσους διαθέτουν νου. Διότι, εφόσον λέει ότι στον μέλλοντα αιώνα θα καταυγαζόμαστε από αυτό το φως, όπου δεν θα υπάρχει ανάγκη ούτε φωτός ούτε αέρα ούτε κανενός άλλου από τα στοιχεία του παρόντος βίου, όπως διδασκόμαστε από τις θεόπνευστες Γραφές - «διότι τότε ο Θεός θα είναι τα πάντα μέσα σε όλα» σύμφωνα με τον Απόστολο - επομένως ούτε τότε θα έχουμε ανάγκη από αισθητό φως. Διότι αν ο Θεός θα είναι τα πάντα για εμάς τότε, άρα και εκείνο το φως θα είναι θείο. Πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι κυρίως αισθητό;

Γι' αυτόν τον λόγο οι θεολόγοι αποκαλούν αυτό το φως άπειρο, μέσω του οποίου, με την κατάπαυση κάθε γνωστικής δύναμης, με τη δύναμη του Πνεύματος, ο Θεός γίνεται ορατός στους αγίους, ως Θεός που ενώνεται με θεούς και γίνεται ορατός σε αυτούς· διότι, έχοντας μεταμορφωθεί προς το ανώτερο μέσω της μετοχής στο ανώτερο και, για να εκφραστούμε προφητικά, έχοντας «αλλάξει ισχύ», καταπαύουν κάθε ενέργεια της ψυχής και του σώματος, ώστε μόνο αυτό το φως να φαίνεται μέσω αυτών και να οράται από αυτούς, καθώς τα φυσικά γνωρίσματα έχουν νικηθεί από την υπερβολή της δόξας, «για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους», σύμφωνα με τον Απόστολο.

Ήδη δε και ο Παύλος, δείχνοντας ότι όλα έχουν παραδοθεί σε αυτόν, είπε τα εξής: «Απαρχή ο Χριστός, έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του, έπειτα θα έρθει το τέλος, όταν θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, όταν θα καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη. Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Έσχατος εχθρός που θα καταργηθεί είναι ο θάνατος. Όταν δε λέει, ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν, είναι προφανές ότι εξαιρείται εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα». Εάν λοιπόν τα πάντα έχουν υποταχθεί σε αυτόν εκτός από εκείνον που τα υπέταξε, τότε κυριαρχεί στα πάντα· και πάνω από αυτόν είναι ο Πατέρας, ώστε μέσα σε όλα να φανεί ένας Θεός, στον οποίο τα πάντα υποτάσσονται μαζί με τον Χριστό, στον οποίο ο Πατέρας υπέταξε τα πάντα εκτός από τον εαυτό του. Διότι αυτό είπε ο Χριστός, καθώς στο ευαγγέλιο ομολόγησε τον Πατέρα και ως δικό του Πατέρα και Θεό. Λέει γάρ τα εξής: «Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Εάν λοιπόν ο Νοητός τολμά να λέει ότι αυτός είναι ο Πατέρας, προς ποιον Πατέρα θα πει ότι πορεύεται ο Χριστός σύμφωνα με την ευαγγελική φωνή; Εάν πάλι αξιώνει να εγκαταλείψουμε το ευαγγέλιο και να πιστέψουμε στη δική του αφροσύνη, ματαιοπονεί. Διότι πρέπει να πειθαρχούμε στον Θεό μάλλον παρά στους ανθρώπους. Εάν δε λέει: «Ο ίδιος είπε, Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», ας επιστήσει την προσοχή του και ας μάθει ότι δεν είπε ότι εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά είμαστε ένα.

Και το ότι δεν είναι ο ίδιος ο επί πάντων Θεός, αλλά Υιός εκείνου, το λέγει: «Αναβαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας», και: «Όταν υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι». Επομένως, άλλος είναι αυτός που υπέταξε και που είναι τα πάντα εν πάσι, και άλλος εκείνος στον οποίο υποτάχθηκαν, ο οποίος και μαζί με όλα υποτάσσεται.

Δεν θα αφήσει ο Κύριος να λιμοκτονήσει η ψυχή του δικαίου, ενώ τη ζωή των ασεβών θα την ανατρέψει. Διότι, πώς θα ήταν δυνατόν να πεινάσουν, εφόσον έχουν τον ουράνιο άρτο της ζωής; Οι ασεβείς, αντιθέτως, έστω και αν απολαύσουν ευημερία, τίποτε περισσότερο δεν πρόκειται να αποκομίσουν. Ή μπορεί να ερμηνευθεί και ως εξής: εάν η ζωή των ασεβών είναι η κακία, και αυτήν ακριβώς ανατρέψει ο Κύριος, τότε είναι προφανές ότι κάποτε οι ασεβείς θα πάψουν να είναι ασεβείς· διότι, μετά από αυτήν την ανατροπή, ο Κύριος θα παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλους. Τη δίκαιη, εξάλλου, ψυχή, η οποία επιποθεί τη γνώση, τη σοφία και κάθε αγαθό, ο Κύριος δεν θα την αφήσει να λιμοκτονήσει.

Διότι η λέξη «μέχρι» υποδηλώνει τέλος και όριο· αλλά για τον Θεό δεν ισχύει αυτό. Ως έσχατος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Πώς έσχατος; Μετά από όλους, μετά τον διάβολο, μετά από όλα τα άλλα. Διότι και στην αρχή εισήλθε τελευταίος· αφού προηγήθηκε η συμβουλή του διαβόλου και η παρακοή, και τότε ακολούθησε ο θάνατος. «Δυνάμει», λοιπόν, έχει καταργηθεί και τώρα, «ενεργεία» όμως τότε. Διότι τα υπέταξε όλα κάτω από τα πόδια του. Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι προφανές ότι εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα. Όταν όμως υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που του υπέταξε τα πάντα. Και όμως, προηγουμένως δεν έλεγε ότι ο Πατέρας είναι αυτός που τα υπέταξε, αλλά ότι ο ίδιος (ο Υιός) τα καταργεί· διότι όταν καταργήσει, λέει, κάθε αρχή και εξουσία· και πάλι, διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του. Πώς λοιπόν εδώ αναφέρει τον Πατέρα; Και δεν είναι μόνο αυτό που φαίνεται να προκαλεί απορία, αλλά και το ότι διακατέχεται από έναν εξαιρετικά άτοπο φόβο, και κάνει χρήση μιας διευκρίνισης λέγοντας: Εξαιρείται Εκείνος που του υπέταξε τα πάντα, ωσάν να υποπτεύονταν κάποιοι μήπως και ο Πατέρας υποταχθεί στον Υιό· από το οποίο τι θα μπορούσε να είναι πιο παράλογο; Κι όμως, αυτό φοβήθηκε. Τι συμβαίνει, λοιπόν; Διότι στη συνέχεια τίθενται πολλά ζητήματα· αλλά εντείνετε την προσοχή του νου σας.

Έπειτα, χρησιμοποιεί και μία διευκρίνιση λέγοντας: «Όταν δε πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται εκείνος που υπέταξε σε αυτόν τα πάντα», μαρτυρώντας και από αυτό διόλου μικρή δόξα για τον Μονογενή. Διότι, εάν ήταν κατώτερος και πολύ υποδεέστερος, δεν θα είχε νιώσει ποτέ αυτόν τον φόβο. Και δεν αρκείται ούτε σε αυτό, αλλά προσθέτει και κάτι άλλο λέγοντας. Διότι, για να μην υποπτευθεί κανείς και πει: «Τι σημαίνει αυτό, έστω και αν δεν έχει υποταχθεί ο Πατέρας; Αυτό δεν εμποδίζει καθόλου τον Υιό να είναι ισχυρότερος», φοβούμενος αυτήν την ασεβή υπόνοια, και επειδή εκείνο δεν αρκούσε για να δείξει και τούτο, πρόσθεσε εκ περισσού: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί», δείχνοντας την απόλυτη ομόνοια προς τον Πατέρα, και ότι Αυτός είναι η αρχή όλων των αγαθών και η πρώτη αιτία, ως Εκείνος που γέννησε Αυτόν ο οποίος έχει τόση δύναμη και κατορθώνει τόσα πολλά.

Και τι σημαίνει το «για να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι»; Για να εξαρτώνται τα πάντα από Αυτόν, ώστε να μην υποπτευθεί κανείς δύο άναρχες αρχές, ούτε κάποια άλλη αποσχισμένη βασιλεία. Διότι, όταν οι εχθροί θα κείτονται κάτω από τα πόδια του Υιού, και Εκείνος που τους έχει ριγμένους κάτω από τα πόδια του δεν στασιάζει εναντίον Εκείνου που τον γέννησε, αλλά ομονοεί με απόλυτη ακρίβεια, τότε Αυτός θα είναι τα πάντα σε όλους. Μερικοί, βέβαια, λένε ότι ο απόστολος το είπε αυτό υποδηλώνοντας την εξάλειψη της κακίας, καθώς πλέον όλοι θα υποτάσσονται και κανείς δεν θα αντιστέκεται ούτε θα πράττει το πονηρό. Διότι, όταν δεν θα υπάρχει αμαρτία, είναι ολοφάνερο ότι ο Θεός θα είναι τα πάντα σε όλους. Αν όμως δεν ανασταίνονται τα σώματα, πώς είναι αυτά αληθινά; Διότι ο σκληρότερος εχθρός από όλους, ο θάνατος, παραμένει, έχοντας πετύχει αυτό που ήθελε. Όχι, λέει (κάποιος)· διότι δεν πρόκειται πλέον να αμαρτήσουν, λέει. Και τι σημαίνει αυτό; Διότι εδώ δεν μιλάει για τον θάνατο της ψυχής, αλλά για τον σωματικό θάνατο. Πώς λοιπόν καταργείται; Διότι νίκη είναι τούτο: το να πάρει κανείς πίσω εκείνα που του αφαιρέθηκαν και κρατούνται. Αν όμως πρόκειται τα σώματα να κρατούνται μέσα στη γη, άρα η τυραννία του θανάτου παραμένει, εφόσον αυτά κρατούνται και δεν υπάρχει άλλο σώμα στο οποίο θα νικηθεί. Αν όμως γίνει αυτό που είπε ο Παύλος, όπως ακριβώς και θα γίνει, τότε θα φανεί λαμπρή η νίκη του Θεού, ο οποίος μπόρεσε να αναστήσει τα σώματα που είχαν κατασχεθεί από αυτόν.

Διότι έτσι εξαλειφόταν το όνειδος. «Ο καθένας όμως με τη δική του σειρά· απαρχή είναι ο Χριστός.» Μην νομίζεις, επειδή άκουσες για ανάσταση, ότι όλοι θα απολαύσουν τα ίδια. «Έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία Του.» Δηλαδή, οι πιστοί και όσοι ευδοκίμησαν. «Έπειτα θα έλθει το τέλος, όταν παραδώσει τη βασιλεία στον Θεό και Πατέρα.» Διότι, όταν αναστηθούν εκείνοι, τα πάντα θα λάβουν τέλος. Όχι όπως τώρα που, αν και αναστήθηκε ο Χριστός, τα πράγματα παραμένουν ακόμη μετέωρα. Γι' αυτό προσθέτει, εμείς κατά την παρουσία Του, για να μάθεις ότι μιλάει για εκείνον τον καιρό. «Όταν καταργήσει κάθε αρχή και κάθε εξουσία και δύναμη.» Δηλαδή, όταν μέσω Αυτού προσαγάγει όλα τα έθνη ώστε να υπηρετούν τον Πατέρα. Διότι «κανείς δεν έρχεται», λέει, «προς τον Πατέρα, παρά μόνο δι' εμού». «Διότι πρέπει Αυτός να βασιλεύει, μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς Του κάτω από τα πόδια Του. Διότι τα πάντα υπέταξε κάτω από τα πόδια Του. Τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος. Όταν όμως πει ότι τα πάντα έχουν υποταχθεί, είναι φανερό ότι εξαιρείται Εκείνος που Του υπέταξε τα πάντα. Όταν δε Του υποταχθούν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε Εκείνον που Του υπέταξε τα πάντα, για να είναι ο Θεός τα πάντα σε όλα. Ειδάλλως, τι θα κάνουν εκείνοι που βαπτίζονται υπέρ των νεκρών;» Το «μέχρι» (άχρι) δεν δηλώνει χρονικό περιορισμό στην Αγία Γραφή, όπως ακριβώς ούτε το «έως»· σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί: «από τον αιώνα και έως τον αιώνα Εσύ υπάρχεις».

Διότι, ποιος υιός είναι αγαπητός, όσο ο μονογενής; «Σε αυτόν ευδόκησα». Διότι με την ευδοκία του Πατρός σαρκώθηκε ο Μονογενής Του και Λόγος· διότι με την ευδοκία του Πατρός στο πρόσωπο του μονογενούς Του Υιού κατεργάστηκε την παγκόσμια σωτηρία· η ευδοκία του Πατρός στο πρόσωπο του μονογενούς Υιού συγκρότησε τη συνάφεια των πάντων. Διότι, εάν ο άνθρωπος είναι από τη φύση του ένας μικρός κόσμος, φέρνοντας μέσα του τον σύνδεσμο κάθε ορατής και αόρατης ουσίας, όντας και το ένα και το άλλο, αληθινά ευδόκησε ο Δεσπότης, Κτίστης και Κυβερνήτης των πάντων, στο πρόσωπο του μονογενούς και ομοουσίου Υιού Του, να πραγματοποιηθεί η συνάφεια θεότητας και ανθρωπότητας, και μέσω αυτής, η συνάφεια ολόκληρης της κτίσης, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα.

Διότι από αυτά και τα παρόμοια ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος είχε ανάγκη, αλλά ενεργούσε ανθρωποπρεπώς, ανάλογα με ό,τι απαιτούσε η ανάγκη και το ωφέλιμο, όπως για παράδειγμα την προσευχή, για να δείξει ότι δεν είναι αντίθεος και ότι τιμά τον Πατέρα ως αίτιό του· το να ρωτά, όχι επειδή αγνοούσε, αλλά για να δείξει ότι είναι αληθινά άνθρωπος συγχρόνως με το να είναι Θεός· την υποχώρηση, για να διδάξει να μην είμαστε προπετείς ούτε να παραδίδουμε τους εαυτούς μας. — γ' Όσα πάλι λέγονται κατ' οικείωσιν και αναφοράν, όπως το «Θεέ μου, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;» και το «αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, τον έκανε αμαρτία για χάρη μας», και το «έγινε για χάρη μας κατάρα», και το «και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Διότι ούτε ως Θεός ούτε ως άνθρωπος εγκαταλείφθηκε ποτέ από τον Πατέρα, ούτε έγινε αμαρτία ούτε κατάρα, ούτε έχει ανάγκη να υποταχθεί στον Πατέρα· διότι, καθόσον μεν είναι Θεός, είναι ίσος με τον Πατέρα και ούτε αντίθετος ούτε υποταγμένος, καθόσον δε είναι άνθρωπος, ποτέ δεν υπήρξε ανήκοος στον Γεννήτορα, ώστε να χρειαστεί υποταγή. Οικειούμενος, λοιπόν, το δικό μας πρόσωπο και τάσσοντας τον εαυτό του μαζί με εμάς, τα έλεγε αυτά· διότι εμείς ήμασταν οι ένοχοι της αμαρτίας και της κατάρας ως απειθείς και παρήκοοι, και γι' αυτό ήμασταν εγκαταλελειμμένοι. — δ' Όσα πάλι λέγονται εξαιτίας της κατ' επίνοιαν διαίρεσης.