Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:28

Ο Θεός ακόμη και στον διάβολο πάντοτε παρέχει τα αγαθά, αλλά εκείνος δεν θέλει να τα λάβει. Και στον μέλλοντα αιώνα σε όλους δίνει ο Θεός τα αγαθά· διότι είναι πηγή των αγαθών που αναβλύζει σε όλους την αγαθότητα, ο καθένας όμως, ανάλογα με το πόσο δεκτικό κατέστησε τον εαυτό του, μετέχει στο αγαθό. Εδώ μεν, λοιπόν, έχοντας την επιθυμία μας στραμμένη σε άλλα και αποκτώντας τα, έστω και σε κάποιο βαθμό νιώθουμε ηδονή. Εκεί δε, όταν «ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι», εφόσον δεν θα υπάρχει ούτε βρώση ούτε πόση ούτε κάποια σαρκική ηδονή ούτε κάποια αδικία, εκείνοι που δεν θα έχουν τις συνηθισμένες ηδονές ούτε θα είναι δεκτικοί των αγαθών του Θεού, θα οδυνώνται αγιάτρευτα, όχι επειδή ο Θεός δημιούργησε την κόλαση, αλλά επειδή εμείς οι ίδιοι προετοιμάσαμε για τον εαυτό μας την κόλαση. Επειδή ούτε τον θάνατο δημιούργησε ο Θεός, αλλά εμείς τον επισύραμε στους εαυτούς μας. Διότι, από τη φύση του κάθε τι το σύνθετο διαλύεται, αλλά για όσο διάστημα ο Αδάμ ήταν ενωμένος με τον Θεό μέσω της θεωρίας, είχε μέσα του τη ζωή η οποία ζωοποιούσε υπερφυώς τη θνητή του φύση. Όταν όμως απομακρύνθηκε από την ένωση με τη ζωή, δηλαδή με τον Θεό, περιέπεσε από την υπερφυσική αφθαρσία στη φυσική διάλυση του συνθέτου, πράγμα που είναι ο θάνατος.

11. Τα ακόλουθα όμως ρητά χωρία του μακαρίου Γρηγορίου Νύσσης θα ήταν καλύτερο να παραδοθούν στη σιωπή και να μην αναγκαζόμαστε με κανέναν τρόπο να κάνουμε φανερά ενώπιον όλων την υπεράσπισή τους. Διότι φαίνεται ότι ο διδάσκαλος αυτός συμφωνεί προφανώς με τα δόγματα του Ωριγένη και εισάγει τέλος στην κόλαση, κυρίως σε τέτοιου είδους λόγους, αποφαινόμενος ότι αυτή δεν είναι τίποτε άλλο παρά μια κάθαρση και χώνευση και ελκυσμός προς τον Θεό μέσω οδύνης και πόνων, με την έννοια ότι θα υπάρξει κάποτε τέλεια αποκατάσταση των πάντων, ακόμη και των ίδιων των δαιμόνων, ώστε να γίνει, όπως λέει, ο Θεός τα πάντα εν πάσι σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο. Επειδή όμως έχουν προβληθεί και αυτά στο μέσο μαζί με τα υπόλοιπα, πρώτα απ' όλα απολογούμαστε γι' αυτά με ό,τι παραλάβαμε από τους πατέρες μας, ότι δηλαδή είναι πιθανό αυτά να αποτελούν αλλοιώσεις και παρεμβολές κάποιων αιρετικών και οπαδών των φρονημάτων του Ωριγένη, οι οποίοι ήκμασαν πολλοί κατά τους χρόνους εκείνους, ιδιαίτερα στους τόπους της Αιγύπτου και της Παλαιστίνης, ώστε να φαίνεται ότι έχουν και αυτόν τον άγιο και μέγα φωστήρα ως συνήγορό τους.

Σαν να έλεγε, επειδή ο άνθρωπος δημιουργήθηκε από τον Θεό από ψυχή και σώμα λόγω της αγαθότητάς Του, με σκοπό η λογική και νοερή ψυχή που του δόθηκε, εφόσον βέβαια υπάρχει κατ' εικόνα Εκείνου που την δημιούργησε, αφενός, ως προς την έφεση και την ολοκληρωτική αγάπη με όλη της τη δύναμη, να προσκολληθεί σταθερά και γνωστικά στον Θεό και, προσλαμβάνοντας το καθ' ομοίωσιν, να θεωθεί· αφετέρου, ως προς τη συνετή πρόνοια για το κατώτερο και την εντολή που προστάζει να αγαπά τον πλησίον ως τον εαυτό του, να φροντίζει με φρόνηση το σώμα, να το καταστήσει λογικό μέσω των αρετών και να το οικειώσει με τον Θεό ως ομόδουλό της, μεσολαβώντας η ίδια ώστε ο Ποιητής να γίνει ένοικός του, και καθιστώντας Εκείνον που τα συνέδεσε άλυτο δεσμό της δοσμένης σε αυτό αθανασίας, «ώστε ό,τι είναι ο Θεός για την ψυχή, αυτό να γίνει η ψυχή για το σώμα», και να αποδειχθεί ένας Δημιουργός των πάντων, ο οποίος αναλογικά μέσω της ανθρωπότητας θα επεκτείνεται σε όλα τα όντα, και να συνενωθούν σε ένα τα πολλά που διαφέρουν μεταξύ τους κατά τη φύση τους, συγκλίνοντας το ένα προς το άλλο γύρω από τη μία φύση του ανθρώπου, και να γίνει ο ίδιος ο Θεός τα πάντα εν πάσι, περιλαμβάνοντας και ενυποστασιάζοντας τα πάντα στον εαυτό Του, με το να μην έχει πλέον κανένα από τα όντα αποκομμένη κίνηση ούτε να στερείται την παρουσία Του, σύμφωνα με την οποία είμαστε και ονομαζόμαστε θεοί, τέκνα, σώμα, μέλη και «μερίδιο του Θεού» και τα παρόμοια, σε αναφορά προς το τέλος του θείου σκοπού.

Η δε μακάρια επίκληση του μεγάλου Θεού και Πατρός, η εκφώνηση του «Εις άγιος» και των όσων ακολουθούν, καθώς και η μετάληψη των αγίων και ζωοποιών μυστηρίων, δηλώνει την υιοθεσία, την ένωση, την οικειότητα, τη θεία ομοιότητα και τη θέωση, η οποία πρόκειται να πραγματοποιηθεί ως επιστέγασμα όλων και σε όλους τους αξίους λόγω της αγαθότητας του Θεού. Μέσω αυτής, ο ίδιος ο Θεός θα είναι τα πάντα μέσα σε όλους όσους σώζονται, ακτινοβολώντας ομοίως, ως αρχέτυπο κάλλος και ως αιτία, σε αυτούς που συνεκλάμπουν ομοίως με Αυτόν κατά χάριν, μέσω της αρετής και της γνώσης.

94. Από τα τρία κυριότατα στοιχεία που υπάρχουν μέσα μας, το ένα εξουσιάζει, αλλά δεν εξουσιάζεται· το άλλο και εξουσιάζει και εξουσιάζεται· και το τρίτο δεν εξουσιάζει, αλλά εξουσιάζεται. Όταν, λοιπόν, αυτό που εξουσιάζει βρεθεί κάτω από την εξουσία κάποιου άλλου από αυτά που εξουσιάζονται, εκείνο που είναι από τη φύση του ελεύθερο φαίνεται υποδουλωμένο σε εκείνα που είναι από τη φύση τους δούλοι· και εκπίπτει από τη δική του εξουσία και φύση, και προκαλείται μεγάλη ανταρσία μεταξύ τους. Και εφόσον υπάρχει τέτοια ανταρσία μεταξύ τους, δεν βλέπουμε ακόμη τα πάντα υποταγμένα στον Λόγο. Όταν όμως το κυρίαρχο στοιχείο επικρατήσει των άλλων και τα φέρει κάτω από τη δική του εξουσία και κυριαρχία, τότε, αφού συνενωθούν αυτά που ήταν διαιρεμένα και ομοφωνήσουν, ειρηνεύουν ως προς τον Θεό· και αφού υποταχθούν τα πάντα στον Λόγο, η βασιλεία παραδίδεται από Αυτόν στον Θεό και Πατέρα.

Αλλά ούτε το αιώνιο, δηλαδή αυτό που υπάρχει πάντοτε σύμφωνα με τον αιώνα, αντλεί το «αεί είναι» (την αιώνια ύπαρξή του) μέσω της μέθεξης στον αιώνα και εκ του αιώνα· διότι διαφορετικά ο αιώνας θα ήταν προγενέστερος του όντος, επειδή καθετί που μετέχεται είναι, και σύμφωνα με αυτό, ανώτερο και προγενέστερο από εκείνο που μετέχει, έτσι ώστε εξαιτίας αυτού η αποδεικτική διαδικασία να ανατρέπεται στο ακριβώς αντίθετο από εκείνο που επιδιώκεται. Αν πάλι, ό,τι είναι για εμάς ο χρόνος, αυτό είναι για τα αΐδια ο αιώνας, και ο χρόνος για εμάς είναι συμβεβηκός (διότι είναι μια μορφή ποσότητας, όπως ακριβώς δέχονται όλοι ή τουλάχιστον οι πιο ακριβείς από τους σοφούς), τότε και ο αιώνας σε σχέση με τα αιώνια όντα επέχει θέση συμβεβηκότος, ενώ αυτά είναι κυρίως και κατεξοχήν ουσίες. Και πώς είναι δυνατόν κάτι που αποτελεί συμβεβηκός να είναι προγενέστερο ή έστω αίτιο των όντως όντων, ή του να υπάρχουν αυτά με κάποιον τρόπο; Αλλά ούτε ο χρόνος είναι για εμάς η αιτία του να υπάρχουμε με οποιονδήποτε τρόπο, ούτε ο αιώνας είναι για τα αΐδια η αιτία του να υπάρχουν πάντοτε, αλλά για όλα και στα πάντα αίτιος είναι ο Θεός, η μία αρχή και αιτία των πάντων, «ώστε να είναι ο Θεός», όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, «τα πάντα εν πάσιν». Έτσι διαλάμπουν από παντού οι δικές μας αλήθειες.

Θα παύσει δε οπωσδήποτε και η ως προς αυτό [πρόοδος] κατά την κοινή συντέλεια, και τότε θα υπάρξει άλλη πρόοδος, κατά την οποία ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι και τα πάντα θα επιστρέψουν σε αυτόν, δηλαδή η μεταστοιχείωση των πάντων και η μεταποίηση από τη φθορά στην αφθαρσία.

Του ιδίου Νικολάου, επισκόπου Μεθώνης, προς εκείνους που σκανδαλίζονται με τα αποστολικά ρητά, αφενός το: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα», και αφετέρου το: «ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι»· νομίζοντας ότι, από τη μία, με το να λέει ότι ο Υιός θα υποταχθεί στον Πατέρα, καθιστά τον Υιό εκ φύσεως κατώτερο του Πατρός, κατά την αίρεση του Αρείου· και από την άλλη, με το ότι ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι, δογματίζει την αποκατάσταση του Ωριγένη· και προς ανεύρεση του αποστολικού σκοπού, για τον οποίο λέγει αυτά, ακολουθεί ανάπτυξη των όσων έχουν προειπωθεί από αυτόν περί της κοινής αναστάσεως όλων των νεκρών.

Διότι σε εκείνους μεν που διαβάζουν το γράμμα απλά και χωρίς περιττή περιέργεια, και μέσω αυτού διεισδύουν στο πνεύμα, το οποίο ο λόγος γνωρίζει ότι αποτελεί τον νου του γράμματος, και το ερευνούν αυτό με ζήλο, αναλάμπει από εκεί κάποιου είδους φως, το οποίο καταυγάζει τα μάτια τους και τους καθοδηγεί προς την ίδια την αλήθεια. Όσοι όμως ιχνηλατούν το γράμμα με κακή πρόθεση και αλιεύουν λέξεις παράκαιρα, με σκοπό να καινοτομήσουν εισάγοντας κάποιο δικό τους δόγμα, αυτοί μεν εκπίπτουν από την αλήθεια, παρασύρονται δε σε κάποια αιρετικά αδιέξοδα και σε σκοτεινά βάραθρα και τόπους, τους οποίους δεν επισκοπεί το αληθινό φως. Κάτι τέτοιο μου φαίνεται ότι παθαίνουν και εκείνοι οι οποίοι αποκόπτουν από την όλη συνάφεια του κειμένου αυτά τα λόγια του Αποστόλου: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν —δηλαδή στον Χριστό— τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα, ώστε να είναι ο Θεός τα πάντα εν πάσι». Και αφενός, νομίζουν ότι μέσω της υποταγής δηλώνεται κάποια φυσική υποβίβαση του Υιού έναντι του Πατέρα, πράγμα το οποίο αποτελεί ολοφάνερο ξεέρασμα της αρειανικής μανίας· αφετέρου δε, μέσω της φράσης ότι ο Θεός είναι ή θα είναι «τα πάντα εν πάσι», παραολισθαίνουν ακατάστατα προς την αποκατάσταση του Ωριγένη. Αλλά ο δικός μας λόγος ας κατευθυνθεί προς τον αποστολικό σκοπό, και προκειμένου να τον κατανοήσουμε ακριβέστερα (διότι έτσι θα επιτύχουμε τον στόχο μας) ας ανατρέξουμε πιο πάνω, στην αρχή του προκειμένου κεφαλαίου του Αποστόλου, από το οποίο και προχώρησε σε αυτά τα ρητά, και από εκεί, σαν από μια υπερέχουσα σκοπιά, ας κατοπτεύσουμε και το νόημά τους.

«Όταν δε», λέει, «υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα, τότε και ο ίδιος ο Υιός θα υποταχθεί σε εκείνον που του υπέταξε τα πάντα». Διότι μπορεί κανείς να πει, σύμφωνα με όσα έχουν λεχθεί, ότι ο Χριστός οικειοποιείται τα δικά μας ανθρώπινα γνωρίσματα, επειδή λέγεται ότι θα υποταχθεί στον Θεό ως άνθρωπος. Επειδή όμως κάποιος από εκείνους που έζησαν λίγο πριν από εμάς, ξεκινώντας από μια τέτοια υπόνοια, ολίσθησε στο σημείο να αποδώσει αναπόβλητη δουλεία στην ανθρώπινη φύση του Σωτήρα, και εξαιτίας αυτού φάνηκε να χωρίζει τον έναν Χριστό σε δύο, δηλαδή σε δεσπότη και δούλο, προκειμένου να αποφύγουμε και εμείς ένα τέτοιο ολίσθημα και να αφαιρέσουμε από όλους κάθε πρόφαση να προσκόπτουν, σαν σε σκάνδαλο, στον όρο της «υποταγής» που συναντάται στον δρόμο της αποστολικής διδασκαλίας, προκρίνουμε να αποσαφηνίσουμε μάλλον εκείνο σε όσους το αγνοούν: ότι η λέξη της υποταγής δεν έχει οπωσδήποτε ως σκοπό να δηλώσει πάντοτε και σε όλα δουλική σχέση. Αλλά, στα ετεροφυή, θα μπορούσε κανείς ευλόγως να πει ότι το κατώτερο υποτάσσεται δουλικά στο ανώτερο, αν και ακόμη και σε αυτά θα μπορούσε κανείς να διαπιστώσει ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ της δουλείας και της υποταγής. Διότι με διαφορετικό τρόπο είναι δούλα τα σύμπαντα στον Θεό, ο οποίος δημιούργησε τα πάντα και δεσπόζει στα πάντα, και με διαφορετικό τα κατώτερα απέναντι στα ανώτερα από αυτά, η δε υποταγή είναι πάντως ανάλογη προς τη δουλεία. Στα ομοφυή, όμως, ο Απόστολος δεν καταδέχεται πλέον να αποδώσει διαφορά μεταξύ δούλου και δεσπότη.

Επομένως, ο Απόστολος μας διδάσκει μέσα από τα προλεχθέντα ότι ο Υιός αποδίδει στον Πατέρα την υποταγή με τρόπο υιοπρεπή, αν και κατέχει τη βασιλεία ως Υιός και Θεός, την οποία έλαβε πάλι ως άνθρωπος. Διότι δεν υπάρχει τίποτα το δουλικό στην υπέρθεη Τριάδα· ούτε υπολείπεται το ένα πρόσωπο έναντι του άλλου ως προς την υπερούσια ουσία· αυτό και μόνο συνιστά την υποταγή του Υιού και του Πνεύματος προς τον Πατέρα, το ότι δηλαδή δεν κατέχουν τίποτα χωρίς αιτία, αλλά τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα ως αίτιο, μολονότι τα φυσικά τους ιδιώματα είναι κοινά με τον Πατέρα. Έτσι, όχι μόνο δεν είναι απρεπές για τον Υιό το να υποταχθεί στον Πατέρα, αλλά έχει αναδειχθεί και εξαιρετικά ταιριαστό, και, για να μιλήσουμε προφητικά, ευπρεπές, ακόμη και μετά την ανακήρυξή Του στη βασιλεία. Ας συνοψίσει, λοιπόν, για μένα ο καλοπροαίρετος ακροατής των λόγων τον σκοπό του Αποστόλου μέσα από όλα όσα ειπώθηκαν, και ας αναλογιστεί ότι δεν έχει πει τίποτα σε αυτά σχετικά με τη θεία ουσία του Υιού, αλλά απέδωσε τα πάντα στη θεία οικονομία· και δεν εισήλθε προηγουμένως στον λόγο περί υποταγής, προτού να αποδείξει τον Χριστό ως βασιλιά που εγκαθιδρύθηκε από τον Πατέρα, ο οποίος υπέταξε τα πάντα σε Αυτόν. Και δεν θα έλεγε απολύτως τίποτα για την υποταγή αυτή, εάν δεν είχε κρίνει σκόπιμο να αντιπαραθέσει την ευπρέπεια της θείας οικονομίας του Χριστού στην απρέπεια της ελληνικής μυθολογίας.

Έτσι, όχι μόνο δεν θα εξυβρίσει κανείς τη θεότητα του Μονογενούς, γνωρίζοντας ότι η υποταγή δεν δηλώνει υποβάθμιση της ουσίας, αλλά και θα κλείσει το θρασύ στόμα εκείνου που καταδίκασε την ανθρωπότητα σε αναπόβλητη δουλεία, έχοντας μάθει από τον Απόστολο ότι ο Χριστός –βεβαίως ως προς την ανθρώπινη φύση του– δεν αποκαθίσταται ως δούλος, αλλά ως δεσπότης και βασιλιάς, από το γεγονός ότι όλοι οι εχθροί του θα τεθούν κάτω από τα πόδια του από τη θεία εξουσία. Με αυτόν τον τρόπο θα κατασιγαστεί κάθε αίρεση εκείνων που επιχειρούν αθέως είτε να ενώσουν κακώς τα πρόσωπα είτε να διαιρέσουν την ουσία της θεότητας, ή πάλι εκείνων που είτε διχάζουν τον ένα Χριστό ως προς τα πρόσωπα είτε τον συγχωνεύουν και τον συγχέουν ως προς τις φύσεις. Αλλά τι θέλει να δηλώσει ο Απόστολος με την ακροτελεύτια φράση που προσθέτει σε όσα έχουν ειπωθεί, «Για να είναι ο Θεός τα πάντα μέσα σε όλα»;

Έτσι καταρρίπτεται η περί αποκαταστάσεως θεωρία του Ωριγένη, και ο Θεός θα είναι τα πάντα εν πάσι επαξίως: όσιος με τους οσίους, διότι ο Κύριος είναι δίκαιος και όσιος· εκλεκτός με τους εκλεκτούς, ευθύς με τους ευθείς, ευεργετώντας τους αγαθούς και τους ευθείς στην καρδιά· ενώ με τους διεστραμμένους θα συμπεριφέρεται ανάλογα, και εκείνους που εκτρέπονται σε πλάγιες οδούς θα τους αποπέμπει και θα τους οδηγεί μαζί με όσους εργάζονται την ανομία. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες· αμήν. 6.

Φιλ. 3,21 «Ο οποίος θα μετασχηματίσει». Θέτει ισχυρή και αναμφίλεκτη την πίστη ότι οπωσδήποτε «θα μετασχηματιστεί το σώμα της ταπεινώσεώς μας», αν μόνο το θελήσουμε, ώστε να γίνει αυτό «σύμμορφο με τη δόξα του». Διότι αν, λέει, ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός έρχεται για αυτόν τον σκοπό, ποιος θα αμφισβητήσει ότι αυτό δεν θα γίνει οπωσδήποτε; Έπειτα, θέλεις και άλλη απόδειξη; Επιθυμεί «να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα· διότι πρέπει αυτός», λέει, «να βασιλεύει μέχρις ότου υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα», και· «όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα». Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Υιός βασιλεύει, για να υποτάξει στον εαυτό του τα πάντα, και τα πάντα οπωσδήποτε θα υποταχθούν σε αυτόν, προφανώς και «το σώμα της ταπεινώσεώς μας», αν μόνο εμείς το θελήσουμε, θα υποταχθεί σε αυτόν. Και υποτάσσεται, όταν δεν φέρει μέσα του τίποτα το στασιαστικό και εχθρικό προς εκείνον που το υπέταξε, αλλά τα πάντα είναι σύμφωνα και εναρμονισμένα, τόσο στην πίστη όσο και στον τρόπο ζωής. Όταν δε υποταχθεί κατ' αυτόν τον τρόπο σε αυτόν «το σώμα της ταπεινώσεώς μας», προφανώς μετασχηματίζεται από την ταπείνωση που οφείλεται στην αμαρτία και τη φθορά, και γίνεται «σύμμορφο με το σώμα της δόξας του». Μάταιος είναι λοιπόν ο φόβος.

Δεν πρέπει δε να λέμε ότι ο Υιός θα υποτάξει τα πάντα στο σώμα του Υιού, αλλά ότι ο ίδιος στον εαυτό του, αυτός που είπε: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη», όπως λέει και ο Παύλος αλλού: «Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει μέχρις ότου θέσει όλους τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του», και: «Όταν δε υποταχθούν σε αυτόν τα πάντα». Εφόσον, λοιπόν, τα θεία λόγια τα λένε αυτά ξεκάθαρα, πώς δεν πρέπει να λέμε ότι ο Κύριός μας και Σωτήρας Ιησούς Χριστός είναι ο ίδιος που μετασχηματίζει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, και αυτός που ενεργεί την υποταγή των πάντων σε αυτόν; Όταν δε ο Υιός υποτάσσει, υποτάσσει και ο Πατέρας· διότι είναι κοινά τα του Πατρός και του Υιού.