Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:41

Θεωρούμε ότι αυτοί, μετά τους προαναφερθέντες εικοσιτέσσερις πρεσβυτέρους, υπερέχουν από τους υπόλοιπους, αποκτώντας τη λαμπρότητα των αρετών μετά την έλευση του Χριστού, τόσο μέσω της παρθενίας όσο και μέσω του άμεμπτου της γλώσσας και των χεριών, διά της οποίας λαμπρότητας διδάσκονται τη νέα ωδή, η οποία στους πολλούς παραμένει άγνωστη όχι μόνο στον παρόντα βίο, αλλά και στον μέλλοντα αιώνα. Διότι, αν και θα έλθει τότε η τέλεια γνώση και θα καταργηθεί η μερική, σύμφωνα με τον θείο Απόστολο, εντούτοις η φανέρωση των θείων μυστηρίων θα είναι ανάλογη με την εδώ πολιτεία των αγίων. Διότι πολλές μονές υπάρχουν κοντά στον Πατέρα και αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα, όπως ακριβώς υπάρχουν και πολλές διαφορές στις κολάσεις. Από αυτές λυτρώνοντάς μας ο Κύριος των όλων, θα μας συγκαταλέξει μεταξύ των σωζομένων χάρη στη δική του αγαθότητα, μη αποβλέποντας στο πλήθος των αμαρτιών μας, αλλά στους δικούς του οικτιρμούς, ένεκα των οποίων ήλθε στη γη και εξέχυσε το τίμιο αίμα του υπέρ ημών, ώστε, αφού εκπλύνει τα ψεγάδια και τους κηλίδες μας, να μας προσαγάγει καθαρούς στον Πατέρα, μαζί με τον οποίο σε Αυτόν ανήκει, στον αρχηγό της σωτηρίας μας, ομού με το Πανάγιο Πνεύμα, η δόξα, το κράτος, η τιμή, νυν και εις τους αιώνας των αιώνων· αμήν.

Και τα φύλλα του ξύλου προορίζονται για τη θεραπεία των εθνών. Ως φύλλα του ξύλου, δηλαδή του Χριστού, νοούνται οι πιο επιφανειακές κατανοήσεις των θείων κριμάτων, όπως ακριβώς καρποί του είναι η τελειότερη γνώση που θα αποκαλυφθεί στο μέλλον. Αυτά τα φύλλα θα είναι για θεραπεία, δηλαδή για την κάθαρση από την άγνοια εκείνων των εθνών που βρίσκονται σε κατώτερη βαθμίδα όσον αφορά την εργασία των αρετών, διότι άλλη είναι η δόξα του ήλιου, άλλη η δόξα της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων, και υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα, οι οποίες αξιώνουν άλλους με μικρότερη και άλλους με μεγαλύτερη λαμπρότητα, ανάλογα με τις πράξεις του καθενός. Και με διαφορετικό τρόπο πρέπει να νοηθεί αυτό: ως ξύλο ζωής που παράγει δώδεκα καρπούς, πρέπει να νοήσουμε τον αποστολικό χορό κατά μετοχή στο όντως ξύλο της ζωής, το οποίο, μέσω της κοινωνίας του με τη σάρκα, μας δώρισε τη μετοχή στη δική του θεότητα. Καρποί αυτών είναι εκείνοι που καρποφόρησαν το εκατό. Ενώ φύλλα είναι εκείνοι που καρποφόρησαν το εξήντα, οι οποίοι θα προσφέρουν τη θεραπεία σε όσους προέρχονται από τα έθνη και καρποφόρησαν το τριάντα, μεταφέροντας σε αυτούς που βρίσκονται σε κατώτερο επίπεδο την αίγλη των θείων φώτων, την οποία δέχθηκαν μέσω εκείνων που καρποφόρησαν το εκατό. Διότι, όση είναι η διαφορά μεταξύ των φύλλων και των καρπών, τόση θα είναι και η διαφορά μεταξύ αυτών που θα σωθούν τότε, καθώς άλλοι θα δοξάζονται λιγότερο και άλλοι περισσότερο, όπως έχει γραφτεί. Εάν δε έχει γραφτεί στον ενικό «το ξύλο» αντί «των ξύλων», αυτό δηλώνει την ενιαία συμβίωση και την ομόνοια των αγίων.

Στύλο και στήριγμα των εκκλησιών του Θεού από τότε μέχρι σήμερα έχουμε αυτόν, άνθρωποι· και είναι ο επιφανέστερος των μαρτύρων, κατέχοντας τα πρωτεία ανάμεσα στους άριστους και μακαρίους. Διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα, τόσο κατά την κοινή αντίληψη όσο και κατά τη φωνή του σκεύους της εκλογής· και μάλιστα είναι παντού στην οικουμένη ο πλέον ονομαστός ανάμεσα στους αγίους. Προσελκύει δε και συγκεντρώνει τους πάντες στο δικό του κατάλυμα· και γεμίζουν οι κεντρικές οδοί από εκείνους που, από κάθε χώρα, σπεύδουν προς τον τόπο της προσευχής.

Αλλά θα ντραπούν όσοι φαντάζονται τέτοια πράγματα από τον υμνωδό που λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και, «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως, μήπως και τουλάχιστον έτσι μάθουν, ότι οι συγκρίσεις, όπως είναι ομολογουμένως αποδεκτό, συνηθίζουν να γίνονται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, βεβαίως, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα όντα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας της ανόμοιας φύσεώς τους. Αντιθέτως, ο μεν Θεός είναι κάτι το απολύτως ασύγκριτο· ο άνθρωπος όμως συγκρίνεται με άνθρωπο, και το ξύλο με ξύλο, και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερο», αλλά το «μάλλον» και το «περισσότερο». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν μάλλον πιο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία· και ένα άστρο δεν είναι ανώτερο από άλλο άστρο, αλλά μάλλον διαφέρει ως προς τη δόξα. Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερο» λέγεται σε σχέση με εκείνο που διαφέρει, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους.

Βεβαίως, αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· και καθένα από τα υπόλοιπα δημιουργήματα, όταν συγκρίνεται με τα άλλα, παρουσιάζει διαφορές· και αυτό δεν σημαίνει ότι τα μεν είναι κυρίαρχα, ενώ τα δε υποδουλώνονται στα ανώτερα· ούτε ότι τα μεν αποτελούν δημιουργικά αίτια, ενώ τα δε δημιουργούνται από αυτά. Αντιθέτως, όλα έχουν τη φύση του να γίνονται και να κτίζονται, ομολογώντας από μόνα τους τον δημιουργό τους, όπως ψάλλει ο Δαβίδ: «Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του»· όπως ακριβώς λέει και ο σοφός Ζοροβάβελ: «Όλη η γη επικαλείται την αλήθεια, και ο ουρανός την ευλογεί· και όλα τα έργα σείονται και τρέμουν». Εάν λοιπόν όλη η γη υμνεί, ευλογεί και τρέμει τον δημιουργό και την αλήθεια, και δημιουργός της είναι ο Λόγος, και ο ίδιος λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια»· άρα ο Λόγος δεν είναι κτίσμα, αλλά ο μόνος οντολογικά οικείος του Πατρός, στον οποίο τα πάντα έχουν εναρμονιστεί, και ο ίδιος υμνείται από τα πάντα ως δημιουργός. Διότι «ήμουν», όπως λέει ο ίδιος, «κοντά του εναρμονίζοντας τα πάντα»· και, «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, κι εγώ εργάζομαι». Και το «έως τώρα» αποδεικνύει ότι αυτός υπάρχει αϊδίως, ως Λόγος, μέσα στον Πατέρα· διότι είναι ίδιον του Λόγου να εργάζεται τα έργα του Πατρός και να μην βρίσκεται εκτός αυτού.

Αλλά θα ντραπούν, εφόσον φαντάζονται τέτοια πράγματα, από τον υμνωδό ο οποίος λέει: «Ποιος θα ομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;» και «Ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;». Θα ακούσουν όμως —μήπως και έστω με αυτόν τον τρόπο κατανοήσουν— ότι η σύγκριση συνηθίζεται ομολογουμένως να γίνεται μεταξύ των ομογενών και όχι μεταξύ των ετερογενών. Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, εξαιτίας του ανόμοιου της φύσης τους· διότι ο μεν Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με άνθρωπο, το ξύλο με ξύλο και ο λίθος με λίθο. Και δεν θα χρησιμοποιούσε κανείς σε αυτές τις περιπτώσεις τον όρο «ανώτερος» (κρεῖττον), αλλά το «περισσότερο» (μᾶλλον) και το «πλέον». Έτσι, ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και «αστέρας από αστέρα» δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει στη δόξα». Στην περίπτωση όμως των ετερογενών, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη ριζική διαφορά, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί για τη σοφία σε σχέση με τους πολύτιμους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο Απόστολος είχε πει «τόσο περισσότερο ο Υιός υπερέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερός τους είναι», θα είχατε κάποια πρόφαση να ισχυρίζεστε ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, επειδή λέει ότι Αυτός είναι «ανώτερος» και «διαφέρει τόσο πολύ», όσο απέχει ένας υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι Αυτός έχει άλλη φύση από εκείνη των αγγέλων.

«Και θα είναι», λέει, «η ανάπαυσή του τιμή». Αυτή η ανάπαυση του Χριστού είναι η τιμή εκείνων που τον τιμούν ως Λόγο του Θεού και σοφία του Θεού και δύναμη. Εκείνος που αναπαύει τον Χριστό, ομολογεί την ομοτιμία Του προς Αυτόν που Τον γέννησε, την κοινωνία της αξίας, την εξ αϊδίου ύπαρξη της φύσης Του. Όσοι όμως μεριμνούν για το ποια ατιμωτικά λόγια να εφεύρουν, δεν φθέγγονται εκείνα που φέρνουν την ανάπαυση του Χριστού. —Η ανάπαυση, ωστόσο, μπορεί να εκληφθεί όχι μόνο ως εκείνη κατά την οποία αναπαύεται ο ίδιος ο Κύριος από αυτούς που Τον δοξάζουν, αλλά και ως εκείνη με την οποία θα αναπαύσει όσους Τον αγαπούν, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Εγώ δοξάζω εκείνους που με αγαπούν». Διότι η ανάπαυση, με την οποία θα αναπαύσει ο Κύριος, είναι τιμή, η οποία μετά τη δικαιοκρισία του Θεού θα διανεμηθεί ανάλογα με την αξία των πεπραγμένων. Διότι θα τιμήσει άλλους με μεγαλύτερες τιμές και άλλους με υποδεέστερες, επειδή «αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Και επειδή υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα, άλλους θα τους αναπαύσει σε ανώτερες και υψηλότερες καταστάσεις, και άλλους σε υποδεέστερες. Όλοι, ωστόσο, θα λάβουν την ανάπαυση μέσα από την τιμή.

Σε τι αποσκοπεί λοιπόν ο λόγος μας; Στο ότι δεν είναι απόλυτο, αν κάτι είναι δεύτερο και τρίτο κατά την τάξη και το αξίωμα, να έχει αυτό και διαφορετική φύση. Διότι, όπως ακριβώς ισχύει με τους αγγέλους, κάποιος από αυτούς είναι άρχοντας και κάποιος άλλος υπήκοος, όμως όλοι είναι άγγελοι ως προς τη φύση· και ως προς μεν το αξίωμα υπάρχει διαφορά, ως προς δε τη φύση υπάρχει κοινωνία (επειδή και αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· η φύση όμως όλων των αστέρων είναι μία· και πολλές μονές υπάρχουν κοντά στον Πατέρα, δηλαδή διαφορές αξιωμάτων· η φύση όμως αυτών που δοξάζονται είναι όμοια)· έτσι προφανώς συμβαίνει και με το Άγιο Πνεύμα, έστω κι αν υπολείπεται κατά το αξίωμα και την τάξη, όπως ισχυρίζονται (διότι το έχουμε παραλάβει, λέει, να αριθμείται τρίτο μετά τον Πατέρα και τον Υιό· αφού ο ίδιος ο Κύριος κατά την παράδοση του σωτηρίου βαπτίσματος καθόρισε αυτή την τάξη με τα λόγια: Πηγαίνετε και βαπτίζετε στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος)· όμως πουθενά δεν διδαχθήκαμε ότι εκπίπτει σε κάποια τρίτη φύση, διαφορετική από τον Υιό και τον Πατέρα. Διότι, εφόσον υπάρχουν δύο καταστάσεις πραγμάτων, δηλαδή θεότητα και κτίση, δεσποτεία και δουλεία, αγιαστική δύναμη και αγιαζόμενη, εκείνη που έχει την αρετή εκ φύσεως και εκείνη που την κατορθώνει με την προαίρεση, σε ποια μερίδα θα κατατάξουμε το Πνεύμα; Σε αυτά που αγιάζονται; Μα το ίδιο είναι αγιασμός. Μήπως σε αυτά που αποκτούν την αρετή μέσα από ανδραγαθήματα; Μα είναι αγαθό εκ φύσεως.

Άραγε, επειδή επανήλθε η επιθυμία, θα στερηθούν τους κόπους τους; Δεν είμαστε άγγελοι, αλλά άνθρωποι· και πέφτουμε και σηκωνόμαστε, και πολλές φορές μέσα στην ίδια ώρα. «Και αστέρας από αστέρα διαφέρει κατά τη δόξα.» Γιατί; Διότι, εάν υπάρχει κάποιο μέτρο της δικαιοσύνης, όλοι οφείλουν να έχουν το ίσο· εάν όμως άλλοι μεν λάμπουν ως ο ήλιος, άλλοι ακτινοβολούν ως η σελήνη, και άλλοι λάμπουν σύμφωνα με τη διαφορά των άστρων, είναι φανερό ότι κάποιος υπερέχει· ενώ εκείνος που υστερεί είναι φανερό ότι έχει μικρά αμαρτήματα. Εάν πάλι δεν υπήρχε άφεση για κανέναν που αμάρτησε, η διαφορά θα βρισκόταν στην ποικιλία.

Διότι αυτή η τάξη έχει οριστεί σύμφωνα με την κατανομή των δωρεών του Πνεύματος. Εάν δε κάποιος σκεφθεί με ακρίβεια, θα διαπιστώσει ότι και κατά τον καιρό της προσδοκώμενης επιφάνειας του Κυρίου από τους ουρανούς, το Άγιο Πνεύμα δεν είναι ανενεργό, όπως νομίζουν μερικοί· αλλά θα συμπαρίσταται και κατά την ημέρα της αποκαλύψεώς Του, κατά την οποία θα κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη ο μακάριος και μόνος Δυνάστης. Διότι ποιος έχει τόση άγνοια σχετικά με τα αγαθά που έχει ετοιμάσει ο Θεός για τους αξίους, ώστε να μη γνωρίζει ότι και ο στέφανος των δικαίων είναι η χάρις του Πνεύματος, η οποία τότε θα παρέχεται αφθονότερη και τελειότερη, καθώς η πνευματική δόξα θα διανέμεται στον καθένα ανάλογα με τα ανδραγαθήματά του; Διότι μέσα στη λαμπρότητα των αγίων υπάρχουν πολλές κατοικίες κοντά στον Πατέρα· δηλαδή, διαφορές αξιωμάτων. «Διότι όπως ο ένας αστέρας διαφέρει από τον άλλον ως προς τη δόξα, έτσι θα είναι και η ανάσταση των νεκρών». Αυτοί λοιπόν που σφραγίστηκαν με το Άγιο Πνεύμα για την ημέρα της απολυτρώσεως, και διαφύλαξαν ακέραιη και αμείωτη την απαρχή του Πνεύματος την οποία έλαβαν, αυτοί είναι που θα ακούσουν: «Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, σε λίγα ήσουν πιστός, σε πολλά θα σε καταστήσω».

Κανείς, λοιπόν, δεν θα συνέκρινε τον Θεό με τον άνθρωπο, ούτε πάλι τον άνθρωπο με τα άλογα ζώα, ούτε τα ξύλα με τους λίθους, λόγω της ανομοιότητας της φύσεώς τους. Ο Θεός είναι κάτι το ασύγκριτο, ενώ ο άνθρωπος συγκρίνεται με τον άνθρωπο, το ξύλο με το ξύλο, και ο λίθος με τον λίθο. Και δεν θα έλεγε κανείς για αυτά τη λέξη «ανώτερος», αλλά «περισσότερο» και «πλέον». Έτσι ο Ιωσήφ ήταν περισσότερο ωραίος από τους αδελφούς του, και η Ραχήλ από τη Λεία. Και αστέρας από αστέρα δεν είναι «ανώτερος», αλλά μάλλον «διαφέρει σε δόξα». Όταν όμως πρόκειται για ετερογενή πράγματα, όταν κανείς τα παραβάλλει μεταξύ τους, τότε το «ανώτερος» λέγεται για να δηλώσει τη διαφορά, όπως έχει ειπωθεί για τη σοφία και τους λίθους. Εάν, λοιπόν, ο απόστολος είχε πει «Κατά τόσο περισσότερο ο Υιός προέχει των αγγέλων» ή «τόσο μεγαλύτερος είναι», θα αποτελούσε για εσάς πρόφαση ώστε να θεωρηθεί ότι ο Υιός συγκρίνεται με τους αγγέλους. Τώρα όμως, λέγοντας ότι είναι ανώτερος και διαφέρει τόσο πολύ, όσο απέχει ο Υιός από τους δούλους, αποδεικνύει ότι έχει διαφορετική φύση από τους αγγέλους. Λέγοντας δε πάλι ότι Αυτός είναι που θεμελίωσε τα πάντα, αποδεικνύει ότι είναι διαφορετικός από όλα τα δημιουργήματα. Εφόσον, λοιπόν, είναι διαφορετικός και ετερούσιος σε σχέση με τη φύση των δημιουργημάτων, ποια σύγκριση ή ομοιότητα ως προς την ουσία Του μπορεί να υπάρξει με τα δημιουργήματα;

Η λύση σε αυτό είναι η εξής. Ομολογουμένως, οι συγκρίσεις συνηθίζεται να γίνονται μεταξύ ομοειδών πραγμάτων. Όταν όμως αυτά συγκρίνονται μεταξύ τους, αποφεύγεται η χρήση του όρου «ανώτερος» (κρείττων), και η λέξη αυτή δεν επιδέχεται οικεία χρήση· αντίθετα, σε αυτά αρμόζει το «περισσότερο» και το «λιγότερο», καθώς και η έκφραση «με διαφορά», και ενίοτε το «πλέον»· τα οποία άλλωστε καθιστούν τη σύγκριση πιο κυριολεκτική· έτσι, ο Ιωσήφ ήταν ωραίος σε σύγκριση με τους αδελφούς του. Επίσης, ένα αστέρι δεν είναι «ανώτερο» από ένα άλλο αστέρι, αλλά διαφέρει ως προς τη δόξα· έτσι και ο Σωτήρας, όταν συγκρίνεται με τους ανθρώπους ως άνθρωπος, δεν χαρακτηρίζεται ανώτερος σε ομορφιά, αλλά «ωραίος σε σχέση με τους υιούς των ανθρώπων». Όταν, όμως, συγκρίνονται μεταξύ τους τα ετεροειδή, τότε η λέξη «ανώτερος» χρησιμοποιείται καταλληλότερα. Έτσι άλλωστε έχει γραφτεί: «Διότι η σοφία είναι ανώτερη από τους πολύτιμους λίθους». Ποια κοινωνία φύσεως υπάρχει όμως ανάμεσα στη σοφία και τους λίθους; Εάν, λοιπόν, η σύγκριση έχει διαφορετικό χαρακτήρα στα ομοειδή, ενώ στα ανόμοια κατά τη φύση τοποθετείται το «ανώτερος», ο Υιός δεν θα είναι όμοιος με τους αγγέλους, ούτε κτιστός όπως εκείνοι, αλλά η σύγκρισή Του υποδηλώνει απόλυτη υπεροχή. Και ακριβώς επειδή ονομάζεται ανώτερος (κρείττων), θα είναι μάλλον ετεροειδής παρά ομοειδής σε σχέση με αυτούς.

Και βεβαίως δεν λέμε ότι στο να ζει κανείς, δηλαδή στο να ζωοποιείται από τον Θεό, υπάρχει το περισσότερο ή το λιγότερο. Διότι αυτό είναι ανοησία. Αλλά λέγοντας ζωή, εννοούμε τη λαμπρότητα στον τρόπο ζωής, κατά την οποία ο ένας τυχόν θα υπερέχει από τον άλλον· ενώ κάποιος άλλος πάλι, θα βρίσκεται σε κατώτερη κατάσταση από εκείνη στην οποία ίσως βρίσκονται άλλοι. Χωρίς όμως να μένει εκτός τιμής και δόξας· «Διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Εικόνα, λοιπόν, και εδώ της ένδοξης ζωής των αγίων αποτελεί η διαφορά των θυσιών, η οποία με την ποσότητα όσων προσφέρονται μαζί μας καταγράφει το μέτρο της δόξας· ότι δε έμελλαν εκείνοι που προέρχονται από τα έθνη, μαζί με αυτούς που προέρχονται από το αίμα του Ισραήλ, να υποτάξουν τον αυχένα τους στον ζυγό του Σωτήρα και να περάσουν μέσα από τις ίδιες θυσίες και πνευματικές προκοπές, το υπέδειξε προσθέτοντας ότι ο προσήλυτος δεν πρέπει να χρησιμοποιεί διαφορετικούς νόμους. Διότι μία είναι η οδός όλων για την οικείωση με τον Θεό και Πατέρα· και αυτή είναι ο Χριστός. Όπως άλλωστε είπε ο θεσπέσιος Πέτρος: «Δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό, το οποίο να έχει δοθεί στους ανθρώπους, με το οποίο πρέπει να σωθούμε». ΠΑΛΛ. Πόσο άριστα και επιδέξια αναπτύσσεται ο λόγος. ΚΥΡ. Διότι ότι σε καμία περίπτωση δεν θα πούμε ψέματα διαβεβαιώνοντας ότι είναι διαφορετικοί οι τρόποι της πνευματικής προκοπής, και ότι θα απονεμηθούν από τον Θεό αμοιβές ισάξιες με τα μέτρα του καθενός, το διασαφηνίζει και ο σοφότατος Παύλος λέγοντας: «Εκείνος που σπέρνει με φειδώ, με φειδώ και θα θερίσει· και εκείνος που σπέρνει με ευλογίες, με ευλογίες και θα θερίσει».

Γι' αυτό λοιπόν, και ανάλογα με το μέγεθος του καθενός, προσφέρεται το μέτρο του σιμιγδαλιού, το οποίο αποτελεί τύπο της ζωής. Διότι τρία δέκατα αντιστοιχούν στον μόσχο, δύο στο κριάρι, και ένα στον αμνό. Όμως είπε ότι όλα πρέπει να είναι αναμειγμένα με λάδι. Διότι, οπωσδήποτε, οι δωρεές από τον Θεό θα ακολουθούν ανάλογα το μέτρο του καθενός. Και η διαφορά στη ζωή που χαρακτηρίζεται από δόξα και μακαριότητα θα είναι μεγάλη. Διότι σε άλλους θα ταίριαζε δικαίως η ανώτατη δόξα, σε άλλους πάλι μια μικρότερη, αν και πάλι με τιμή και δόξα, και σε άλλους σε χαμηλότερο και υποδεέστερο ακόμη βαθμό. «Διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει κατά τη δόξα». Και λέω ότι και μεταξύ των ίδιων των αγίων αγγέλων το μέτρο της δόξας παρουσιάζει πολλές διαφορές, ωστόσο, σε όποια μέτρα και αν βρίσκεται, η ζωή των αγίων έχει τη χαρά· και πρέπει να χαίρονται και να τρέφονται πλουσιοπάροχα με τα αγαθά από τον Θεό. Πρόσεξε, λοιπόν, πώς το λάδι δεν χυνόταν μόνο στα τρία δέκατα, αλλά και στα δύο, και στο ένα.

ΙΕ΄. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΣΥΣΤΑΣΕΩΣ ΤΩΝ ΛΟΓΙΚΩΝ ΟΝΤΩΝ Μετά την άναρχη και αγένητη ουσία του Θεού του παμβασιλέως, διδάσκουν την αρχή που δεν έχει γεννηθεί από πουθενά αλλού παρά από τον Πατέρα, η οποία είναι πρωτότοκη και συνεργός της βουλής του Πατέρα, και αποτελεί πιστή απεικόνισή Του. Αυτή κατέχει τα πρωτεία σε σχέση με όλα τα γενητά όντα που ακολούθησαν, γι' αυτό και συνηθίζουν να την αποκαλούν εικόνα του Θεού και δύναμη του Θεού και σοφία του Θεού και Λόγο του Θεού, αλλά ακόμη και αρχιστράτηγο της δυνάμεως του Κυρίου και «Άγγελο μεγάλης βουλής». Όσο για τις νοερές και λογικές δυνάμεις που ακολουθούν αυτήν την αρχή, είναι αδύνατον να περιγραφούν από την ανθρώπινη φύση, τόσο εξαιτίας του πλήθους τους όσο και εξαιτίας της διαφοροποίησής τους κατά είδος, παρά μόνο στο μέτρο που μπορεί κανείς να τις προσεγγίσει με παραδείγματα κατ' αναλογίαν από τα ορατά πράγματα, δηλαδή του ήλιου, της σελήνης, των άστρων και αυτού τούτου του ουρανού που περικλείει τα σύμπαντα μέσα του. Διότι «άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων», λέει ο θείος Απόστολος· «διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Την δε αγένητη αρχή των πάντων, η οποία είναι πηγή όλων των αγαθών και αιτία ταυτόχρονα της θεότητας, της ζωής, του φωτός και κάθε αρετής, και η οποία είναι η πρωταρχική των πρώτων και η αρχή των αρχών, ή μάλλον βρίσκεται επέκεινα από κάθε αρχή και πρωταρχικό και από κάθε ρητή και καταληπτή έννοια, [λέγεται ότι] μεταδίδει όλα όσα έχει περικλείσει σε άρρητες δυνάμεις μόνο στο πρώτο γέννημα, επειδή μόνο αυτό είναι ικανό να χωρέσει και να δεχθεί την αφθονία των αγαθών του Πατρός, η οποία δεν είναι ούτε εφικτή ούτε χωρητή από τους άλλους. Τα δε επιμέρους αγαθά τα παρέχει στους κατά μέρος άξιους μέσω της διακονίας και της μεσιτείας του δεύτερου, στον βαθμό που είναι εφικτό για τον καθένα· εκ των οποίων τα τέλεια και άκρως άγια δωρίζονται στον τρίτο αφ' εαυτού του, ο οποίος άρχει και καθοδηγεί τα μεταγενέστερα, προσλαμβάνοντας μέσω του Υιού τα όσα προέρχονται από τον Πατέρα. Γι' αυτό, όλοι οι θεολόγοι των Εβραίων, μετά τον επί πάντων Θεό και μετά την πρωτότοκη σοφία Του, αποδίδουν θεότητα στην τρίτη και άγια δύναμη, ονομάζοντάς την Άγιο Πνεύμα, από το οποίο και φωτίζονταν καθιστάμενοι θεοφόροι. Έπειτα, για τον ουρανό, τον ήλιο και τη σελήνη λένε ότι «αστέρας διαφέρει από αστέρα κατά τη δόξα». Για τη θνητή φύση, βέβαια, είναι αδύνατον να βρει τον αριθμό των άστρων, πλην όμως τα λόγια των Εβραίων αναφέρουν ότι ο παμβασιλέας Θεός δεν αγνοεί τα πλήθη της ουράνιας στρατιάς και τις προσωνυμίες τους· διότι γι' αυτό λέγεται στα κείμενά τους: «Εκείνος που μετρά τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους».

Ποιος είναι λοιπόν αυτός που διακρίνει τα είδη, τα συγκεντρώνει και τα διαχέει, και άλλα μεν τα συντάσσει κατ' αυτόν τον τρόπο ώστε να γίνουν ήλιος, άλλα δε έτσι ώστε να γίνει η σελήνη, συνενώνοντας το καθένα ανάλογα με τη συγγένειά του για τη λάμψη του κάθε αστέρα; Διότι ούτε τα ηλιακά άτομα, τόσα σε αριθμό, τέτοιας φύσεως και κατ' αυτόν τον τρόπο ενωμένα, δεν υποβιβάστηκαν ποτέ για τη δημιουργία της σελήνης, ούτε τα συμπλέγματα των σεληνιακών ατόμων έγιναν ποτέ ήλιος. Αλλά ούτε ο Αρκτούρος, αν και είναι λαμπρός, θα μπορούσε ποτέ να καυχηθεί ότι έχει τα άτομα του Εωσφόρου, ούτε οι Πλειάδες τα άτομα του Ωρίωνα. Διότι ορθώς τα διέκρινε ο Παύλος, λέγοντας: «Άλλη είναι η δόξα του ηλίου και άλλη η δόξα της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Και αν μεν η συνοχή τους έγινε χωρίς συναίσθηση, εφόσον πρόκειται για άψυχα, χρειάζονταν έναν επιστήμονα δημιουργό· αν πάλι η συνένωσή τους έγινε απροαίρετα και κατ' ανάγκην, εφόσον πρόκειται για άλογα, κάποιος σοφός αγελάρχης τα επέβλεψε συγκεντρώνοντάς τα· αν δε συνενώθηκαν για να ενεργήσουν εκουσίως, κάποιος θαυμάσιος αρχιτέκτονας προηγήθηκε από αυτά αναθέτοντάς τους το έργο, ή, όπως ακριβώς ένας φιλότακτος στρατηγός, δεν άφησε τον στρατό σε σύγχυση και όλους ανακατεμένους, αλλά διέταξε σε ένα μέρος το ιππικό, ξεχωριστά τους οπλίτες, τους ακοντιστές μόνους τους και χωριστά τους τοξότες και τους σφενδονητές εκεί που έπρεπε, ώστε να συμπολεμούν μεταξύ τους όσοι φέρουν τον ίδιο οπλισμό.

Ηʹ. Η τάξη, λοιπόν, συγκρότησε το παν. Η τάξη συγκρατεί και τα επουράνια και τα επίγεια· τάξη υπάρχει στα νοητά· τάξη στα αισθητά· τάξη στους αγγέλους· τάξη στα άστρα, και ως προς την κίνηση, και ως προς το μέγεθος, και ως προς τη μεταξύ τους σχέση, και ως προς τη λαμπρότητα. Άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· τάξη υπάρχει στις ώρες και τις εποχές, οι οποίες προχωρούν και υποχωρούν κοσμίως, και δια της μεσότητος τιθασεύουν την τραχύτητα των καιρών· τάξη στα μέτρα της ημέρας και της νύχτας, και στα διαστήματά τους. Τάξη στα στοιχεία, από τα οποία αποτελούνται τα σώματα· η τάξη έθεσε σε περιστροφή τον ουρανό, άπλωσε τον αέρα, έθεσε ως θεμέλιο τη γη ή και την υπερύψωσε, έχυσε και συγκέντρωσε την υγρή φύση, άφησε ελεύθερους τους ανέμους αλλά δεν τους άφησε ανεξέλεγκτους, έδεσε το νερό στα σύννεφα και δεν το συγκράτησε εκεί, αλλά το διέσπειρε στο πρόσωπο όλης της γης, με ευταξία και ισοτιμία· και αυτά δεν συμβαίνουν για λίγο, ούτε για μία εποχή ή έναν χρόνο, αλλά από την αρχή μέχρι το τέλος, κατευθυνόμενα και περιστρεφόμενα στην ίδια οδό, όντας σταθερά και συνάμα κινούμενα, το μεν πρώτο δια του Λόγου, το δε δεύτερο δια της ροής· «Τα έστησε στον αιώνα, και στον αιώνα του αιώνος· έθεσε πρόσταγμα, και δεν θα παρέλθει». Το πρώτο είναι γνώρισμα της σταθερότητας· και ό,τι έχει γίνει, ή πρόκειται να γίνει, αυτό είναι γνώρισμα της ροής.

Διότι, εάν δεν ήταν της ίδιας φύσεως, πώς θα είχε μέσα του το αλλότριο, ή πώς θα έδειχνε επάνω του το ανόμοιο, εφόσον η ξένη και αλλότρια φύση δεν δέχεται τον χαρακτήρα του ετερογενούς; Αναφέρει δε ότι «δεν έχει ούτε μέτοχο της δόξας». Αυτό όμως το λέει όπως ακριβώς έχει το πράγμα, έστω και αν δεν κατανοεί τι λέει· διότι ο Υιός δεν διαμοιράζεται τη δόξα με τον Πατέρα, αλλά κατέχει όλη τη δόξα του Πατέρα, όπως ακριβώς και ο Πατέρας κατέχει όλη τη δόξα του Υιού. Έτσι άλλωστε είπε προς τον Πατέρα: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου και τα δικά σου δικά μου». Γι' αυτό και αναφέρει ότι κατά τον καιρό της κρίσεως θα εμφανιστεί με τη δόξα του Πατέρα, όταν πρόκειται να ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Με αυτή δε τη ρήση αποδεικνύει το ενιαίο της φύσεως· διότι, όπως άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη η δόξα της σελήνης, επειδή η φύση των στοιχείων δεν συμπίπτει μεταξύ τους (καθώς, αν η δόξα ήταν η ίδια και στα δύο, δεν θα θεωρούνταν ότι υπάρχει καμία διαφορά στη φύση τους), έτσι και Εκείνος, έχοντας προείπει ότι θα φανερωθεί με τη δόξα του Πατέρα, κατέδειξε μέσω της ταυτότητας ως προς τη δόξα την κοινωνία της φύσεως.

Γι' αυτό και ο Ψαλμωδός λέει: «Σε Εκείνον που μόνος έκανε τα μεγάλα φώτα». Και, «Άλλη είναι η δόξα του ήλιου», λέει ο Απόστολος, «και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα», εφόσον βεβαίως υπάρχει μεγάλη διαφορά ως προς το φως. Διότι, αν και όλα όσα απαρίθμησε ο Παύλος έχουν εκ φύσεως την ιδιότητα να φωτίζουν, και το καθένα γίνεται αντιληπτό με κάποια ιδιαίτερη δύναμη και δόξα· θα ήταν ορθό όλα να ονομάζονται ένα φως κατά τη γενική έννοια του όρου, να θεωρούμε όμως τη μεταξύ τους διαφορά ως ασύγχυτη και διακριτή.

Εάν, λοιπόν, στα αισθητά πράγματα η μορφή είναι αυτό και τίποτα περισσότερο, όπως ισχυρίστηκε ο Γρηγοράς με βάση τους ορισμούς του, και εάν τότε μεταμορφώθηκε, που σημαίνει ότι αλλοιώθηκε, εκείνο το δεσποτικό πρόσωπο, επομένως σύμφωνα με τον Γρηγορά ο Χριστός πάνω στο όρος μετέβαλε τον ιδιαίτερο τύπο του προσώπου Του, γεγονός που αποτελεί το ποθούμενο για τους εικονομάχους. Σε αυτό το σφάλμα υπέπεσε ο Γρηγοράς επειδή διατύπωσε τον ορισμό με τρόπο αντιεπιστημονικό και ελλιπή. Διότι, ενώ το επιφανειακό σχήμα του ήλιου και της σελήνης είναι το ίδιο, αφού και τα δύο είναι σφαιρικά, εντούτοις προβάλλουν μορφή που κατά κάποιο τρόπο δεν είναι η ίδια· διότι «άλλη είναι η δόξα του ήλιου και άλλη η δόξα της σελήνης» και «αστέρας διαφέρει από αστέρα κατά τη δόξα», όπως λέει ο Απόστολος. Ως προς το σχήμα όμως και τον τύπο της επιφάνειάς τους δεν διαφέρουν, και σύμφωνα με κάποιον από τους θύραθεν σοφούς, κανένα από όσα δημιουργούνται δεν φθείρεται, αλλά όταν συγκρίνεται το ένα με το άλλο, παρουσιάζει διαφορετική μορφή.

Δεν είναι τέτοια η ίδια η προφητεία, οι θαυματουργικές δυνάμεις, οι αντιλήψεις, οι κυβερνήσεις, τα χαρίσματα των ιαμάτων, ο λόγος της σοφίας και της γνώσης εν Πνεύματι, η διάκριση των πνευμάτων; Και ανάμεσα στους προφητικούς και τους ιαματικούς και τους διακριτικούς, και γενικά σε όλους όσους έχουν λάβει χαρίσματα από το θείο Πνεύμα, σε καθένα από αυτά τα χαρίσματα υπάρχει ανώτερος και κατώτερος· όπως και ο Παύλος ευχαριστεί τον Θεό που ομιλεί σε γλώσσες περισσότερο από όλους, αλλά και εκείνος που έχει το κατώτερο χάρισμα, έχει δώρο του Θεού. Διότι, «να επιζητείτε» λέει πάλι ο ίδιος απόστολος «τα καλύτερα χαρίσματα», πράγμα που σημαίνει ότι υπάρχουν και κατώτερα. Επειδή, αν και «το ένα άστρο διαφέρει από το άλλο ως προς τη δόξα», δηλαδή ως προς την αφθονία του φωτός, κανένα άστρο όμως δεν είναι χωρίς φως, τότε δεν είναι αληθινό εκείνο που έχει προτάξει ο φιλόσοφος, και από το οποίο έχει ορμήσει εδώ εναντίον των ησυχαστών, ότι δηλαδή «τα δώρα του Θεού είναι απολύτως τέλεια».

Εάν όμως κάποιος δυσπιστεί, ας εξετάσει αυστηρά αυτό που πρόκειται να λεχθεί. Διότι, εάν εκεί όπου δεν υπάρχει μία ουσία, διαπιστώνεται διαφορά δόξας (διότι άλλη είναι η δόξα του ηλίου, άλλη η δόξα της σελήνης και άλλη η δόξα των αστέρων· επειδή ένα αστέρι διαφέρει από άλλο αστέρι ως προς τη δόξα)· τότε, αυτά που έχουν κοινή δόξα, πώς θα μπορούσαν να διαφέρουν ως προς την ουσία;

Διότι είναι θεμιτό να παραβάλλουμε με τον ήλιο εκείνους που επέλεξαν την παρθενία (για να χρησιμοποιήσω και ουράνια παραδείγματα), με τη σελήνη εκείνους που επέλεξαν την εγκράτεια, και με τα άστρα εκείνους που ασπάστηκαν και διατήρησαν τον τίμιο γάμο, καθώς μάλιστα το επιδοκιμάζει αυτό ο θεσπέσιος Παύλος, λέγοντας: «Άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων.»

Ότι δε υπάρχουν διαφορετικές τιμές, άκουσε τον Παύλο που το φανερώνει αυτό και λέει: «Άλλη είναι η δόξα του ηλίου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Και πάλι: «Εάν κάποιος οικοδομεί επάνω σε αυτόν τον θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους». Διότι ο Παύλος, θέλοντας να καταδείξει την ποικιλία της αρετής, διαμόρφωσε έτσι τον λόγο του. Και τα έλεγε αυτά, δείχνοντας ότι δεν είναι δυνατόν να εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών εκείνοι που κοιμούνται και ραθυμούν, αλλά πρέπει να λάβουν εκείνα τα βραβεία μέσα από πολλές θλίψεις. Επειδή δηλαδή, λόγω του ότι απολάμβαναν μεγάλη φιλία και οικειότητα, νόμιζαν ότι θα προτιμηθούν έναντι των άλλων, για να μη γίνουν πιο ράθυμοι έχοντας αυτή την εντύπωση, απομακρύνοντάς τους από αυτήν την αντίληψη, λέει: «Δεν εξαρτάται από εμένα το να δώσω, αλλά από εσάς το να λάβετε, εάν το θελήσετε· ώστε να επιδείξετε περισσότερη προθυμία, μεγαλύτερο κόπο, πολλή σπουδή· διότι στα έργα απονέμω τους στεφάνους, και στους κόπους τις τιμές, και στον ιδρώτα τα βραβεία· αυτή είναι για εμένα η άριστη σύσταση, η απόδειξη που προέρχεται από τα έργα».

Γι' αυτό και πρόσθεσε: Στο καθένα το δικό του σώμα. Όμως δεν αρκείται σε αυτό, αλλά αναζητά μια άλλη διαφορά, μεγαλύτερη και σαφέστερη. Διότι, για να μην νομίσεις, ακούγοντας όπως προείπα ότι όλοι ανασταίνονται, πως όλοι πρόκειται να απολαύσουν τα ίδια, έθεσε βέβαια και προηγουμένως τα σπέρματα αυτής της έννοιας, λέγοντας: «Ο καθένας στη δική του τάξη». Και το αναπτύσσει αυτό σαφέστερα και εδώ πάλι, λέγοντας: «Κάθε σάρκα δεν είναι η ίδια σάρκα». Διότι γιατί μιλώ, λέει, για τα σπέρματα; Ας εξετάσουμε αυτό ακριβώς στα σώματα, για τα οποία γίνεται ο λόγος μας τώρα. Γι' αυτό και συνεχίζει λέγοντας: «Άλλη βέβαια είναι η σάρκα των ανθρώπων, άλλη των κτηνών, άλλη των πτηνών και άλλη των ψαριών. Και υπάρχουν σώματα επουράνια και σώματα επίγεια· αλλά άλλη είναι η δόξα των επουρανίων και άλλη των επιγείων· άλλη η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Και στη ζωή παρομοίως, και στην ίδια την κατασκευή. Και αφού το είπε αυτό, ανεβαίνει πάλι στον ουρανό λέγοντας: Άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει διαφορά στα επίγεια σώματα, έτσι υπάρχει και στα επουράνια, και μάλιστα διαφορά όχι τυχαία, αλλά μέχρι και τα έσχατα. Διότι δεν υπάρχει διαφορά μόνο του ήλιου ως προς τη σελήνη, ούτε της σελήνης ως προς τα άστρα, αλλά και των άστρων μεταξύ τους. Διότι, αν και όλα βρίσκονται στον ουρανό, άλλα μεν μετέχουν σε μεγαλύτερη, άλλα δε σε μικρότερη δόξα. Τι κατανοούμε, λοιπόν, από αυτά;

Διότι όταν εκείνοι που κάνουν περισσότερα δεν λαμβάνουν μεγαλύτερο μισθό, πολλοί γίνονται πιο ράθυμοι. Γι' αυτόν τον λόγο, ούτε στη βασιλεία είναι ίση η τιμή, ούτε μεταξύ των μαθητών ήταν όλοι ίσοι, αλλά οι τρεις υπερείχαν των άλλων, και ανάμεσα σε αυτούς τους ίδιους τους τρεις υπήρχε πάλι μεγάλη διαφορά· διότι υπάρχει μεγάλη ακρίβεια στον Θεό, μέχρι και στην παραμικρή λεπτομέρεια. «Διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα», λέει. Αν και όλοι βέβαια ήταν απόστολοι, και όλοι πρόκειται να καθίσουν σε δώδεκα θρόνους, και όλοι άφησαν τα υπάρχοντά τους, και όλοι συμπορεύονταν μαζί Του· παρ' όλα αυτά έπαιρνε μαζί Του τους τρεις. Και πάλι, ακόμη και ανάμεσα σε αυτούς τους ίδιους, είπε ότι είναι δυνατόν κάποιοι να υπερέχουν· «Διότι το να καθίσει κανείς», λέει, «στα δεξιά μου και στα αριστερά μου, δεν ανήκει σε εμένα να το δώσω, αλλά σε εκείνους για τους οποίους έχει ετοιμαστεί».

Διότι, λέγει, πρόκειται ο Υιός του ανθρώπου να έλθει μέσα στη δόξα του Πατρός του μαζί με τους αγίους αγγέλους του, και τότε θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Είδες πώς η δόξα του Πατρός και του Υιού είναι μία; Εάν όμως η δόξα είναι μία, είναι ολοφάνερο ότι και η ουσία είναι μία. Διότι, εάν σε μία ουσία υπάρχει διαφορά δόξας (αφού άλλη είναι η δόξα του ηλίου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα, μολονότι έχουν την ίδια ουσία), πώς θα μπορούσε σε εκείνους των οποίων η δόξα είναι μία, η ουσία να θεωρηθεί διαφορετική; Διότι δεν είπε: «Μέσα σε τέτοια δόξα σαν αυτή που έχει ο Πατήρ», για να μην υποπτευθείς πάλι κάποια διαφορά· αλλά, υποδεικνύοντας την απόλυτη ακρίβεια, λέγει ότι θα έλθει μέσα στην ίδια ακριβώς δόξα, ώστε να θεωρείται ότι αυτή είναι μία και η αυτή. Γιατί λοιπόν φοβάσαι, Πέτρε, λέγει, ακούγοντας για θάνατο;

Και πάλι αλλού: Άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων. Δεν μπορείς να είσαι ήλιος; Γίνε σελήνη. Δεν μπορείς να είσαι σελήνη; Γίνε αστέρας. Δεν μπορείς να είσαι μεγάλος αστέρας; Γίνε έστω μικρός, αρκεί μόνο να βρίσκεσαι στον ουρανό. Δεν μπορείς να ζήσεις εν παρθενία; Έλα σε γάμο με σωφροσύνη, αρκεί μόνο να είσαι μέσα στην Εκκλησία. Δεν μπορείς να είσαι ακτήμονας; Κάνε ελεημοσύνη, αρκεί μόνο να είσαι μέσα στην Εκκλησία, αρκεί μόνο να αποτελείς μέρος του ενδύματος, αρκεί μόνο να βρίσκεσαι υπό τη βασίλισσα. Ολόχρυσο είναι το ένδυμα, περίτεχνα ποικιλμένο το ένδυμα.

Θ΄. Πρόσεξε αυτό που λέγεται: Του οφείλονταν τιμωρίες, του οφείλονταν κολάσεις, του οφείλονταν οδύνες. Γιατί δεν είπε, «Αυτά έλαβες», αλλά «Απέλαβες τα αγαθά σου εκείνα», εννοώντας εκείνη τη ζωή, «και ο Λάζαρος τα κακά του»; Αλλά συγκέντρωσε τον νου σου· διότι εισχωρώ σε βάθος νοημάτων. Από όλους τους ανθρώπους που υπάρχουν, άλλοι μεν είναι αμαρτωλοί, άλλοι δε δίκαιοι. Πρόσεξε λοιπόν ότι υπάρχει διαφορά και μεταξύ των δικαίων· άλλος μεν είναι δίκαιος, άλλος δε περισσότερο δίκαιος· άλλος είναι υψηλότερος, άλλος δε μεγαλύτερος· και όπως ακριβώς υπάρχουν πολλά άστρα και ήλιος και σελήνη, έτσι είναι και η διαφορά των δικαίων. Διότι άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων. Επειδή άλλα μεν διαφέρουν ως προς τη δόξα, άλλα δε υπολείπονται· και όπως υπάρχουν σώματα επουράνια, έτσι υπάρχουν και σώματα επίγεια· και όπως ακριβώς στα σώματα άλλο είναι ελάφι, άλλο σκύλος, άλλο λιοντάρι, άλλο κάποιο άλλο θηρίο, άλλο ασπίδα, και άλλο κάτι παρόμοιο· έτσι υπάρχουν διαφορές και στα αμαρτήματα.

Διότι άλλη είναι η δόξα του ηλίου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων. Επειδή αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· έτσι θα είναι, λέγει, και η ανάσταση των νεκρών. Και ο Χριστός λέγει: «Στην οικία του Πατρός μου υπάρχουν πολλές κατοικίες». Γι' αυτό η λαμπρότητα εκείνη δεν έχει τέλος. Διότι ούτε υποχωρεί στη νύχτα, ούτε παραχωρεί τη θέση της στο σκοτάδι, αλλά, καθώς είναι άφατη και μεγάλη, και ξεπερνά κατά πολύ αυτήν την ορατή, έχει επιπλέον και το εξής μέγιστο γνώρισμα: το να μη δέχεται τέλος, πράγμα το οποίο αποτελεί απόδειξη της άφατης δυνάμεως του Βασιλέως, το να υψώνει δηλαδή τα φθαρτά και εφήμερα σώματα σε τέτοια ισχύ και δύναμη. Έπειτα, επειδή ανέφερε τόσο σπουδαία πράγματα και πτέρωσε τον ακροατή με τις ελπίδες, αποδεικνύει ότι ευλόγως συμβαίνουν αυτά, εφόσον είναι τόσο μέγας αυτός που τα κατορθώνει. Και ποιος είναι αυτός που τα κατορθώνει; Ο ομοούσιος με τον Πατέρα. Διότι, θέλοντας να δηλώσει αυτό ακριβώς, πρόσθεσε: «Από τη γαστέρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα».

Γνωρίζει δε και η Θεία Γραφή να αποκαλεί τους διδασκάλους της Εκκλησίας, καθώς και όσους διάγουν σεμνή πολιτεία, με την εικόνα της σελήνης και των αστέρων, όπως λέει ο προφήτης Δαβίδ: «Τη σελήνη και τους αστέρες, τα οποία εσύ θεμελίωσες». Σαφέστερα δε μπορεί κανείς να δει από τα λόγια του Αποστόλου τη διαφορά των αγίων, η οποία κατονομάζεται σύμφωνα με την τάξη του ήλιου, της σελήνης και των αστέρων: «Άλλη είναι», λέει, «η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Ε'. Τι λοιπόν; Εκείνος που κατοικεί σε πόλη, και έχει σπίτι και γυναίκα, δεν είναι δυνατόν να σωθεί, λέει; Βεβαίως, δεν υπάρχει μόνο ένας τρόπος σωτηρίας, αλλά πολλοί και διάφοροι. Και αυτό το αναφέρει μεν γενικά ο Χριστός, δηλώνοντας ότι υπάρχουν πολλές μονές κοντά στον Πατέρα· το αναφέρει όμως με κάποιον διαχωρισμό ο Παύλος, γράφοντας τα εξής: «Άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Αυτό δε που λέει, έχει την εξής έννοια: Άλλοι μεν θα λάμψουν σαν τον ήλιο, άλλοι σαν τη σελήνη, και άλλοι σαν τους αστέρες. Και δεν σταμάτησε ούτε εδώ η διαφορά, αλλά και μεταξύ αυτών των ιδίων δείχνει ότι υπάρχει μεγάλη διαφοροποίηση, και μάλιστα τόση, όση είναι φυσικό να συμβαίνει σε έναν τόσο μεγάλο αριθμό. Διότι αστέρας από αστέρα, λέει, διαφέρει ως προς τη δόξα. Αναλογίσου, λοιπόν, προχωρώντας από το μέγεθος του ήλιου προς τον τελευταίο από όλους τους αστέρες, πόσες βαθμίδες αξιωμάτων είναι φυσικό να κατέβεις.

Και παίρνει και τα δύο από το ίδιο παράδειγμα, δείχνοντας ότι είναι πολύ καλύτερο. «Για παράδειγμα σιταριού, ή κάποιου από τα υπόλοιπα». «Αυτό το λέει, για να μην υποπτευθεί κάποιος ότι εννοείται άλλο σώμα». «Ο δε Θεός του δίνει σώμα, όπως ο ίδιος θέλησε». Μην περιεργάζεσαι, λοιπόν, μήτε να ερευνάς επίμονα πώς και με ποιον τρόπο, όταν ακούς για τη δύναμη και το θέλημα του Θεού. «Και στο καθένα από τα σπέρματα δίνει το δικό του σώμα». Επειδή κάποιοι απορούσαν για την ανάσταση, και έλεγαν: Με ποιο σώμα θα έρθουν; γι' αυτόν τον λόγο το παρουσιάζει ως παράδειγμα, αναφέροντας το ίδιο το σώμα των σπερμάτων. Πού βρίσκεται λοιπόν το ξένο; Διότι το δικό του σώμα δίνει. «Δεν είναι κάθε σάρκα η ίδια σάρκα· αλλά άλλη είναι των ανθρώπων, άλλη η σάρκα των πτηνών, άλλη των κτηνών, και άλλη των ψαριών. Υπάρχουν και σώματα επουράνια, και σώματα επίγεια· αλλά άλλη μεν είναι η δόξα των επουρανίων, και άλλη των επίγειων· άλλη είναι η δόξα του ήλιου, και άλλη της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων. Διότι ο ένας αστέρας διαφέρει από τον άλλον ως προς τη δόξα. Έτσι είναι και η ανάσταση των νεκρών· σπέρνεται σε φθορά, εγείρεται σε αφθαρσία». Για να μη νομίσουν από το παράδειγμα ότι όλοι θα λάβουν ίση τιμή στο μέλλον, λέει: Δεν είναι κάθε σάρκα η ίδια σάρκα. Είναι σαν να έλεγε: Τι μιλώ, λέει, για τα σπέρματα; Ας εξετάσουμε το ίδιο αυτό θέμα, για το οποίο μιλάμε τώρα, πάνω στα σώματα· επειδή, αφού θεμελίωσε τον λόγο περί της αναστάσεως, δείχνει πλέον ότι θα είναι μεγάλη η διαφορά της δόξας τότε, αν και η ανάσταση είναι μία.

Αφού στον τρίτο λόγο φιλοσόφησε με συντομία, όσο ήταν δυνατόν, για τα κτίσματα της τρίτης ημέρας, στον τέταρτο λόγο κατευθύνεται στο να μιλήσει για όσα δημιουργήθηκαν την τέταρτη. Διότι, όπως ακριβώς τρία είναι τα δημιουργήματα της τρίτης ημέρας, η συναγωγή των υδάτων, η βλάστηση του χόρτου και η βλάστηση των φυτών κατά είδος, έτσι και κατά την τέταρτη ημέρα δημιουργεί άλλα τρία μεγάλα έργα, τον ήλιο, τη σελήνη και την ποικιλία των αστέρων. «Διότι αστέρας», λέει, «διαφέρει από αστέρα ως προς τη δόξα». Και όπως ακριβώς, αφού ελευθέρωσε τη γη από τα ύδατα, τη στόλισε με φυτά και χλόη, έτσι και το κάτω μέρος του ουρανού, αφού καθαρίστηκε και αυτό από την πληθώρα των υδάτων, το στολίζει με την ποικιλία των φωστήρων. «Και είπε ο Θεός: ας γίνουν φωστήρες στο στερέωμα του ουρανού για να φωτίζουν τη γη, ώστε να διαχωρίζουν την ημέρα από τη νύχτα, και ας χρησιμεύουν ως σημάδια και για να ορίζουν τις εποχές και τις ημέρες και τα έτη, και ας είναι για να φέγγουν στο στερέωμα του ουρανού, ώστε να φωτίζουν τη γη. Και έγινε έτσι».

Νεοφύτου πρεσβυτέρου μοναχού και εγκλείστου, εγκώμιο εις τον βίο και εις τα θαύματα του εν αγίοις πατρός ημών Αρκαδίου επισκόπου της πόλεως Αρσινόης. Πάτερ, ευλόγησον. Για τον Αρκάδιο, τον θεσπέσιο και μέγα μεταξύ των ιεραρχών, θα αρκούσε προς πνευματική εξύμνηση μια γλώσσα που αναβλύζει δαψιλώς τα θεία νάματα και ένας νους πλούσιος, στολισμένος και καταυγαζόμενος από την πράξη και τη θεωρία· και τότε ίσως ένας τέτοιος άνθρωπος θα μπορούσε να προσφέρει στον μεγάλο τούτο πατέρα κάποιον επάξιο εγκωμιαστικό λόγο. Σε εμένα όμως και ο νους είναι χαμερπής και η γλώσσα βραδεία και ο λόγος άπρακτος και ισχνός. Πώς, λοιπόν, θα αποτολμήσω να προσεγγίσω με εγκώμια έναν τέτοιο φωστήρα; «Πώς», άραγε, «θα φωτίσει ο λύχνος το φως»; Πώς ένας μικρός αυγερινός θα ρίξει φως στο φως της ημέρας; Πώς η σελήνη θα λαμπρύνει τις μεσημβρινές μαρμαρυγές του ήλιου; Πώς ο σίδηρος θα μπορέσει να συμμετάσχει στο ελάχιστο στην αξία του χρυσού; Πώς ένα κοινό και καπνώδες ξύλο θα αρωματίσει ποτέ το πιο ευωδιαστό ξύλο της αλόης; Πώς θα ζυμώσει ποτέ κανείς ψωμί ενώνοντας το άχυρο με το καθαρό σιτάρι; Πώς η γη θα φτάσει ψηλά στον ουρανό; Πώς θα μπορούσε κανείς να εξισώσει την τόσο ποικιλόμορφη διαφορά των φωστήρων; «Διότι άλλη είναι η δόξα του ήλιου», λέγει, «και άλλη η δόξα της σελήνης και άλλη η δόξα του αστέρα· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα».

Ι'. Όπως ακριβώς πολλές λαμπάδες που ανάβουν με ένα λάδι και ένα πυρ, δεν εκπέμπουν πολλές φορές τη λάμψη της φωτιάς στο ίδιο μέτρο· έτσι και τα χαρίσματα που προέρχονται από διάφορα πνευματικά κατορθώματα, έχουν διαφορετική και τη λάμψη του Αγαθού Πνεύματος. Ή όπως σε μια πόλη όπου υπάρχουν πολλοί κάτοικοι που συγκατοικούν, και τρέφονται με τον ίδιο άρτο και χρησιμοποιούν το ίδιο νερό, άλλοι μεν από αυτούς είναι ενήλικοι άνδρες, άλλοι νήπια, άλλοι παιδιά, και άλλοι γέροντες, και υπάρχει μεγάλη ποικιλομορφία και διαφορά μεταξύ τους· ή όπως ο σίτος που σπέρνεται σε ένα και το αυτό χωράφι, βγάζει βεβαίως διαφορετικά στάχυα· όμως συγκεντρώνεται στο ίδιο αλώνι, και αποθηκεύεται στην ίδια αποθήκη. Έτσι να θεωρείς ότι και κατά την ανάσταση των νεκρών θα υπάρχει διαφορά στη δόξα εκείνων που ανασταίνονται για να δοξαστούν, και θα αναγνωρίζονται ανάλογα με την αξία των πνευματικών τους κατορθωμάτων, ανάλογα με τη μετοχή τους στο θείο Πνεύμα, το οποίο ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή έχει κατοικήσει μέσα τους· και αυτό σημαίνει το ρητό: «Αστέρας διαφέρει από αστέρα κατά τη δόξα».

Ερώτηση. Τι σημαίνει το: «αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα· έτσι είναι και η ανάσταση των νεκρών»; Απόκριση. Το νόημα της Γραφής κατανοείται με δύο τρόπους. Σύμφωνα με τον πρώτο, και εδώ (στον παρόντα βίο) ανασταίνονται οι ψυχές που είχαν νεκρωθεί από τα πάθη, λαμβάνοντας με τη δύναμη του Κυρίου τον αγιασμό του Πνεύματος, μέσω του οποίου εισάγονται στην τέλεια εφαρμογή των εντολών του Χριστού. Σύμφωνα με τον δεύτερο τρόπο, αυτό κατανοείται μέσω της ίδιας της αναστάσεως των σωμάτων, τα οποία εγείρονται με διαφορετική δόξα. Η δε φράση «διαφέρει ως προς τη δόξα» αναφέρεται στη διαφορά των χαρισμάτων, επειδή «σε άλλον μεν δίνεται λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως» και τα εξής.

Και όπως σε μια πόλη, ενώ είναι πολλοί αυτοί που κατοικούν σε αυτήν και τρέφονται με τον ίδιο άρτο και το ίδιο νερό, άλλοι μεν από αυτούς είναι ώριμοι άνδρες και άλλοι νήπια, και υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ τους. Και όπως το σιτάρι, όταν σπέρνεται στο ίδιο χωράφι, βγάζει διάφορα στάχυα, αλλού περισσότερα και αλλού λιγότερα, αλλά συγκεντρώνεται στο ίδιο αλώνι και αποθηκεύεται στην ίδια αποθήκη, έτσι και κατά την ανάσταση των νεκρών χαρίζεται διαφορετική δόξα σε αυτούς που ανασταίνονται, ανάλογα με την αξία των πνευματικών τους κατορθωμάτων και ανάλογα με τη συμμετοχή τους στο Άγιο Πνεύμα, το οποίο από τώρα κατοικεί μέσα τους, παρόλο που το φως που τους περιβάλλει είναι ένα —όπως ακριβώς και το φως των αστέρων— και μία είναι η δωρεά του Θεού που εκπέμπει τη λάμψη της στους αναστημένους σύμφωνα με την αξία των τωρινών τους κατορθωμάτων. Διότι, ακόμη κι αν «αστέρας από αστέρα διαφέρει», ωστόσο λάμπει με το ίδιο φως, αρκεί μόνο κάποιος, έχοντας αναγεννηθεί από το Άγιο Πνεύμα, να καθαριστεί από την αμαρτία που κατοικεί μέσα του.