Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 15:47

Του ιδίου (Αθανασίου) κατά του Ουαλεντίνου, ο οποίος κατά τα περισσότερα συμφωνεί με τους προαναφερθέντες αιρετικούς. Πώς λέγετε ότι ο Χριστός έχει περιβληθεί ουράνια σάρκα και όχι ανθρώπινη, καίτοι ο Απόστολος αναφέρει: «Εκείνος που αγιάζει και εκείνοι που αγιάζονται προέρχονται όλοι από έναν»; Γι' αυτή την αιτία δεν ντρέπεται, λέγει, να τους ονομάζει αδελφούς, λέγοντας: «Θα αναγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου». Από έναν δε, από ποιον; Από τον Αδάμ προφανώς, σύμφωνα με τη γενεαλογία του Λουκά. Και πάλι: «Επειδή λοιπόν τα παιδιά έχουν κοινωνήσει σάρκα και αίμα, και αυτός παρομοίως μετέσχε στα ίδια». Αναιρώντας μάλιστα και την αντίληψη περί ουράνιας σάρκας, πρόσθεσε: «Διότι βεβαίως δεν αναλαμβάνει φύση αγγέλων, αλλά το σπέρμα του Αβραάμ· γι' αυτό όφειλε κατά πάντα να ομοιωθεί με τους αδελφούς του». Και υπάρχουν πολλά τέτοια χωρία. Αλλά ο Κύριος, ισχυρίζονται, έχει πει στα Ευαγγέλια: «Κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό, παρά μόνον αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου, ο οποίος είναι στον ουρανό»· και ο Απόστολος πάλι: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό και είναι ουράνιος». Ιδού, διότι και από τις δύο πλευρές ονομάζεται ουράνιος άνθρωπος. Προς αυτούς θα απαντήσουμε ότι, επειδή ο Χριστός είναι διπλός ως προς τις φύσεις, αλλά μοναδικός ως προς την υπόσταση, οικειοποιείται τα γνωρίσματα της κάθε φύσης.

Και όπως ακριβώς ο Απόστολος, λέγοντας για τους χριστοκτόνους ότι «εάν γνώριζαν, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης», δεν εννοεί ότι έπαθε η θεότητα, η οποία είναι ο Κύριος της δόξης, αλλά το πρόσλημμα· έτσι και στα ρητά αυτά λέγεται μεν ότι έπαθε ο ίδιος ο Υιός και Θεός, λόγω της μίας υποστάσεως της θεότητος, η οποία έγινε υπόσταση και για την ανθρώπινη φύση· ότι έπαθε όμως κατά την ανθρώπινη φύση του, και ότι έχει κατέβει από τον ουρανό, και ότι βρίσκεται στον ουρανό, κατά την υπόσταση της θεότητος· και ότι είναι Υιός ανθρώπου κατά τη φύση που προσλήφθηκε ύστερα, μετά την κάθοδο από τον ουρανό. Και πάλι ο ίδιος είναι Κύριος λόγω της μίας υποστάσεως· δεύτερος μεν άνθρωπος κατά την ενωμένη ανθρωπότητα, εξ ουρανού δε κατά τη θεότητα· διότι, εάν δεν κατανοήσουμε την καθεμία με τον κατάλληλο τρόπο, θα αποδώσουμε αντιφάσεις στον Απόστολο.

Και η αιτία είναι αυτή που ο ίδιος προείπε, ότι, ενώ ήταν Θεός, έγινε άνθρωπος. Διότι όλοι οι άλλοι άνθρωποι, προερχόμενοι μόνο από τον Αδάμ, πέθαναν, και είχαν τον θάνατο να βασιλεύει εναντίον τους· αυτός όμως ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα. Και ονομάζεται ένας τέτοιος άνθρωπος εξ ουρανού και επουράνιος, επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν κρατήθηκε από τον θάνατο. Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο δικό του σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο, επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου· όμως υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός ήταν εν σώματι ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ισοδύναμο αυτό που λέγεται εδώ: «Γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «Τον οποίον ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται αυτός από αυτόν». Διότι, όπως έχει γραφτεί από τον Παύλο: Επειδή, ενώ ήταν στη μορφή του Θεού, έγινε άνθρωπος, και ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε· έτσι και από τον Πέτρο λέγεται: Ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν ως Θεό και σε εκείνους που τα έβλεπαν· για τον λόγο αυτό δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο.

Διότι όλοι μεν οι άλλοι άνθρωποι, επειδή προέρχονταν μόνο από τον Αδάμ, πέθαιναν και «ο θάνατος βασίλευε» επάνω τους· αυτός όμως είναι «ο δεύτερος άνθρωπος που προέρχεται από τον ουρανό»· διότι «ο Λόγος έγινε σάρκα», και λέγεται ότι ένας τέτοιος άνθρωπος είναι «από τον ουρανό» και «επουράνιος», επειδή ο Λόγος κατέβηκε από τον ουρανό· γι' αυτό και δεν «κρατήθηκε από τον θάνατο». Διότι, αν και ταπείνωσε τον εαυτό του, επιτρέποντας στο ίδιο του το σώμα να φτάσει μέχρι τον θάνατο επειδή αυτό ήταν δεκτικό θανάτου, εντούτοις υπερυψώθηκε από τη γη, επειδή αυτός που βρισκόταν στο σώμα ήταν ο Υιός του Θεού. Είναι, λοιπόν, ταυτόσημο αυτό που λέγεται εδώ, «γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», με αυτό που λέγεται στις Πράξεις από τον Πέτρο: «τον οποίο ο Θεός ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου, καθότι δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από αυτόν». Διότι, όπως ακριβώς έχει γραφτεί από τον Παύλο, ότι επειδή, ενώ βρισκόταν «σε μορφή Θεού», έγινε άνθρωπος και «ταπείνωσε τον εαυτό του μέχρι θανάτου, γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε», έτσι και από τον Πέτρο λέγεται ότι, επειδή ενώ ήταν Θεός έγινε άνθρωπος, και «τα σημεία και τα τέρατα τον απέδειξαν» Θεό και σε εκείνους που τον έβλεπαν, γι' αυτόν τον λόγο «δεν ήταν δυνατόν να κρατείται από τον θάνατο». Για τον άνθρωπο όμως δεν ήταν δυνατό να κατορθωθεί αυτό, διότι ο θάνατος είναι γνώρισμα των ανθρώπων· γι' αυτό ο Λόγος, ενώ ήταν Θεός, έγινε σάρκα, ώστε, αφού «θανατώθηκε ως προς τη σάρκα», να «ζωοποιήσει τους πάντες» με τη δική του δύναμη.

Αλλ' ακόμη και αν είναι άνθρωπος ομώνυμος με εμάς, είναι ο δεύτερος άνθρωπος, και όχι όπως ο πρώτος που ήταν γηγενής· διότι ο μεν έγινε ψυχή ζώσα, ο δε Πνεύμα ζωοποιό. Διότι αυτά είναι θεία και αποστολικά ρήματα και δόγματα, και τα έργα μαρτυρούν τη θεότητά του, καθώς πράττονται με ουράνια εξουσία, όταν προστάζει τα στοιχεία της φύσης, επιτιμά τα πνεύματα, με τη δύναμή του αποκαθιστά τις σωματικές βλάβες και με το θέλημά του θεραπεύει τις νόσους, και διακηρύττει την εξουσία του και δεν την αποκρύπτει. Μέσω αυτού καταργείται ο θάνατος, φωτίζεται η ζωή και η αφθαρσία, αναδημιουργείται η φθαρείσα φύση των ανθρώπων, ανακαινίζεται ο κόσμος διά της παρουσίας του και η κτίση αναδεικνύεται καινή διά της αναστάσεως του Χριστού, καθώς το σώμα της ταπεινώσεώς μας μεταμορφώνεται ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξης του, και ολόκληρη η κτίση ελευθερώνεται από τη δουλεία της φθοράς στην ελευθερία της δόξης των τέκνων του Θεού. Το ότι δε ο σαρκωθείς Κύριος και Θεός μας Ιησούς Χριστός δεν είναι ο Πατέρας, ούτε, όπως εκείνοι ισχυρίζονται, ο μόνος Θεός, το μαρτυρούν όλες οι θείες Γραφές, οι οποίες κηρύττουν ότι αυτός που ήλθε είναι Υιός του Θεού, και τον παρουσιάζουν να ομιλεί πάντοτε περί του Πατρός, να δηλώνει ότι έχει έλθει από τον Πατέρα και ότι πορεύεται προς τον Πατέρα. Και δεν υπάρχει λόγος να μακρηγορούμε παραθέτοντας μαρτυρίες· διότι, τρόπον τινά, όλα τα Ευαγγέλια και τα συγγράμματα των αποστόλων σε αυτό το σημείο συγκλίνουν.

Από τον ίδιο λόγο. «Εγώ είμαι», λέγει, «η οδός αυτών που σώζονται και η ζωή των νεκρών και η αλήθεια όσων αποφεύγουν το ψεύδος», λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: «Φανερωθείτε, εγώ είμαι το φως του κόσμου». Διότι, αφού ενδύθηκε τον Αδάμ μαζί με τα πάθη του –χωρίς όμως την αμαρτία–, τον ονομαζόμενο Ιησού, μέσω αυτού προσήγαγε το χαμένο πρόβατο στον Πατέρα, «ως πρόβατο που οδηγήθηκε στη σφαγή και ως αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», για τον οποίο ο Παύλος γράφει: «ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο» υπέρ ημών και των αμαρτιών μας. Και σε άλλο σημείο λέγει ο απόστολος: δι' ανθρώπου ήλθε ο θάνατος και δι' ανθρώπου η ζωή. Διότι «όπως ακριβώς στον Αδάμ όλοι» πεθαίνουμε, «έτσι και στον Χριστό όλοι» θα ζωοποιηθούμε. Και πάλι σε άλλο σημείο γράφει: «ο πρώτος άνθρωπος είναι εκ γης χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος εξ ουρανού». Ως πρώτο, λοιπόν, Αδάμ εννοεί τον πρωτόπλαστο του κόσμου, ενώ ως δεύτερο Αδάμ εννοεί τον άνθρωπο που νοείται στο πρόσωπο του Σωτήρα, ο οποίος ονομάζεται Υιός του Ανθρώπου, πρόβατο, άμπελος, άρτος, δέντρο, κόκκος σίτου και τα παρόμοια με αυτά. Ονομάζεται δε και αυτός Αδάμ, έστω κι αν είναι μεγάλη η διαφορά του δεύτερου από τον πρώτο. Διότι ο μεν ένας πλάστηκε από τη γη, ενώ ο άλλος, όντας Λόγος του Πατρός, έγινε σάρκα, χωρίς να κενωθεί από την ιδιότητά του ως Λόγος επειδή φόρεσε τη σάρκα, όπως ακριβώς ούτε το χρυσάφι χάνει τη δόξα του όταν τυγχάνει να βρίσκεται μέσα σε μια ξένη θήκη.

Ότι η Γραφή ονομάζει το Πνεύμα άλλοτε του Πατρός και άλλοτε του Υιού· άλλοτε δε το ονομάζει καθ' εαυτό· διότι δεν κηρύσσεται εν συγχύσει, αλλά αδιαιρέτως. Περί του Πατρός: «Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα του Θεού». Και πάλι: «Εσείς όμως δεν είστε εν σαρκί, αλλά εν πνεύματι, εάν βεβαίως το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας». Περί του Υιού: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές μας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατήρ». Και πάλι: «Όποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν είναι δικός του». Περί του Πνεύματος έλεγε ο Υιός: «Μην μεριμνήσετε τι ή πώς θα μιλήσετε· διότι θα σας δοθεί εκείνη την ώρα τι θα μιλήσετε· επειδή δεν είστε εσείς που μιλάτε, αλλά το Πνεύμα του Πατέρα μου, το οποίο μιλάει μέσα σας». Περί του Πνεύματος: «Διήλθαν δε τη Φρυγία και τη Γαλατική χώρα, επειδή εμποδίστηκαν από το Άγιο Πνεύμα να κηρύξουν τον Λόγο του Θεού στην Ασία. Και όταν έφτασαν στη Μυσία, προσπαθούσαν να πορευτούν προς τη Βιθυνία, και δεν τους άφησε το Πνεύμα του Ιησού». Περί του Πνεύματος: «Μη λυπείτε το Άγιο Πνεύμα, με το οποίο σφραγιστήκατε». Οι αιρετικοί ισχυρίζονται ότι η θεότητα υφίσταται κατά τάξη και υπαρίθμηση. Εμείς θα απαντήσουμε ότι είναι γεγραμμένο: «Ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη, χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό, ο επουράνιος». Και πάλι: «Πρώτα, λέει, το ψυχικό, και έπειτα το πνευματικό».

Εάν, λοιπόν, το δεύτερο υπαριθμείται στο πρώτο, και το υπαριθμούμενο είναι κατώτερο σε τιμή από εκείνο ως προς το οποίο γίνεται η υπαρίθμηση, τότε, σύμφωνα με εσάς, ο πνευματικός είναι κατώτερος του ψυχικού, και ο επουράνιος κατώτερος του χοϊκού.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄ Ότι η χρήση αυτών των συλλαβών δεν τηρείται σχολαστικά στην Αγία Γραφή. Εμείς δε ομολογούμε ότι και ο λόγος της αλήθειας έχει χρησιμοποιήσει σε πολλά σημεία αυτές τις εκφράσεις· δεν ισχυριζόμαστε όμως ότι η ελευθερία του Πνεύματος υποδουλώνεται οπωσδήποτε στη μικροπρέπεια της κοσμικής σοφίας, αλλά ότι, ανάλογα με την εκάστοτε περίσταση, εναλλάσσει τις εκφωνήσεις κατάλληλα προς τις ανάγκες. Διότι η έκφραση «εξ ου» δεν υποδηλώνει πάντοτε την ύλη, όπως νομίζουν εκείνοι· αλλά είναι πιο συνηθισμένο στην Αγία Γραφή να χρησιμοποιείται αυτή η έκφραση για το ανώτατο αίτιο. Όπως στο εξής: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Και πάλι: «Τα δε πάντα προέρχονται εκ του Θεού». Έχει βέβαια χρησιμοποιήσει και ο λόγος της αλήθειας αυτή τη λέξη πολλές φορές και για την ύλη, όπως όταν λέει: «Θα κατασκευάσεις την κιβωτό από άσηπτα ξύλα». Και: «Θα κατασκευάσεις τη λυχνία από καθαρό χρυσό». Και: «Ο πρώτος άνθρωπος από γη, χοϊκός». Και: «Από πηλό έχεις κατασκευαστεί εσύ, όπως κι εγώ». Αλλά αυτοί, για να παραστήσουν, όπως είπαμε, τη διαφορά της φύσεως, νομοθέτησαν ότι αυτή η λέξη αρμόζει μόνο στον Πατέρα. Έλαβαν μεν τις αρχές αυτής της σχολαστικής διάκρισης από τους έξωθεν, χωρίς όμως να υποταχθούν με ακρίβεια σε εκείνους στα πάντα· αλλά στον μεν Υιό, σύμφωνα με τη νομοθεσία εκείνων, απέδωσαν την ονομασία του οργάνου, στο δε Πνεύμα την ονομασία του τόπου. Διότι λένε «εν Πνεύματι»· και λένε «διά Υιού».

Όσοι δε εισάγουν την υπαρίθμηση με το να λέγουν πρώτο, δεύτερο και τρίτο, ας γνωρίζουν ότι παρεισάγουν την πολυθεΐα της ελληνικής πλάνης στην άχραντη θεολογία των Χριστιανών. Διότι το κακούργημα της υπαριθμήσεως δεν οδηγεί σε τίποτε άλλο, παρά στο να ομολογούν πρώτο, δεύτερο και τρίτο Θεό. Αλλά σε εμάς αρκεί η ακολουθία που παραδόθηκε από τον Κύριο, την οποία εκείνος που τη συγχέει διαπράττει παρανομία όχι μικρότερη από τη δική τους ασέβεια. Το ότι, λοιπόν, η κατά φύση κοινωνία δεν καταλύεται καθόλου από τον τρόπο της υπαριθμήσεως, όπως αυτοί από πλάνη πιστεύουν, έχει ειπωθεί επαρκώς. Αλλά ας συγκαταβούμε στον φιλόνεικο και ματαιόφρονα, και ας δεχθούμε ότι το δεύτερο λέγεται κατ' υπαρίθμηση κάποιου άλλου. Ας δούμε λοιπόν τι προκύπτει από αυτόν τον λόγο. «Ο πρώτος άνθρωπος», λέγει, «είναι από τη γη, χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος, από τον ουρανό». Και σε άλλο σημείο: «Δεν είναι πρώτο», λέγει, «το πνευματικό, αλλά το ψυχικό, και έπειτα το πνευματικό». Εάν λοιπόν το δεύτερο υπαριθμείται στο πρώτο, και το υπαριθμούμενο είναι υποδεέστερο σε τιμή από εκείνο ως προς το οποίο υπαριθμείται, τότε, σύμφωνα με εσάς, ο πνευματικός είναι υποδεέστερος από τον ψυχικό, και ο επουράνιος από τον χοϊκό άνθρωπο.

Ονομάζει δε επουράνια, και πολύ δικαιολογημένα, την κλήση που γίνεται δια του Χριστού· διότι ο Θεός των όλων θα χαρίσει σε όσους έχουν κληθεί μέσω Αυτού, όχι πρόσκαιρα και ευμάραντα αγαθά και όσα έδινε στους αρχαιότερους ο νόμος δια του Μωυσή, αλλά όσα παρατείνονται για έναν αιώνιο βίο σε εκείνους που άπαξ αξιώθηκαν να τα λάβουν και η απόκτησή τους είναι αναφαίρετη. Αποκληθήκαμε δε και με άλλον τρόπο επουράνιοι, με τον Χριστό να πρωτεύει και να γίνεται για εμάς οδός και θύρα. Γι' αυτό εξάλλου και ο Παύλος λέει «Και καθώς φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουράνιου», και πάλι «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος από τον ουρανό. Όποιος είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι». Έχουμε γίνει λοιπόν επουράνιοι, διότι μορφωνόμαστε κατά τον Χριστό δια του Πνεύματος, ο Οποίος είναι από τον ουρανό· γι' αυτό, αν και περπατάμε πάνω στη γη, έχουμε «το πολίτευμα στους ουρανούς». Διότι εμείς δεν έχουμε προσέλθει όμοια με τους αρχαίους σε «φωτιά που ψηλαφιέται και σε γνόφο και σε σκοτάδι και σε θύελλα και σε ήχο σάλπιγγας και σε φωνή ρημάτων», αλλά μάλλον έχουμε προσέλθει «στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και σε εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, και στον κριτή Θεό των πάντων και σε πνεύματα δικαίων που έχουν τελειωθεί και στον Ιησού, τον μεσίτη της νέας διαθήκης, και στο αίμα του ραντισμού που λαλεί καλύτερα από εκείνο του Άβελ».

Επομένως, ο μεν πρώτος άνθρωπος Αδάμ έγινε ψυχή ζώσα. ο δε δεύτερος, που προέρχεται από τον ουρανό, δηλαδή ο Χριστός, δεν έγινε μάλλον ψυχή, αλλά πνεύμα ζωοποιό. Διότι, αφού ένωσε με τον εαυτό Του το ανθρώπινο στοιχείο, ο κατά φύσιν Θεός Λόγος, που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, δεν έζησε τη δική μας ανθρώπινη ζωή, αλλά μια ζωή θεία, θεοπρεπή και εντελώς αμόλυντη. Διότι δεν έπραξε αμαρτία, διατηρώντας τον νου Του ανέπαφο από άτοπες ηδονές και απρόσβλητο από τις επιθυμίες των βρωμάτων. Διότι, αν και φαίνεται να συμμετέχει σε τροφή και ποτό, προκειμένου να γίνει πιστευτό ότι ήταν αληθινά άνθρωπος σαν κι εμάς, εντούτοις συμμετείχε σε αυτά με απόλυτη ελευθερία. Διότι βρισκόταν εν σαρκί για χάρη μας κατά θεία οικονομία, αλλά ταυτόχρονα ήταν υπεράνω της σαρκός· επειδή, ως Θεός, ήταν πνεύμα ζωοποιό. Ο προπάτορας Αδάμ, αντιθέτως, δεν αποδέχθηκε την επιθυμία για τις τροφές εντελώς ακατηγόρητα. διότι πλάστηκε ως ζώσα ψυχή, και, νικημένος από την ηδονή των βρωμάτων, έφαγε από το ξύλο της ζωής, αν και ο θείος νόμος του απαγόρευε να το πράξει.

Ότι, λοιπόν, ο ψυχικός δεν θα μπορούσε να υποδηλώσει σε εμάς διαφορά φύσεως, αλλά μάλλον ποιότητα ζωής, ηθών και τρόπων, σύμφωνα με την οποία ο μεν ένας κυριεύεται από το πιο γεώδες και σαρκικό φρόνημα, ενώ ο άλλος διακρίνεται για την ελευθερία του πνεύματος, το αποδεικνύει σαφώς τόσο από τον πρώτο όσο και από τον δεύτερο Αδάμ. Διότι και οι δύο υπήρξαν με γήινα σώματα, αλλά η τρόπον τινά ποιότητα του φρονήματος, καθώς και η διαφορετική επιλογή του τρόπου ζωής, ανέδειξε τον έναν ψυχικό, ενώ τον άλλον ασυγκρίτως ανώτερο, δηλαδή πνευματικό. <Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό, αλλά το ψυχικό· έπειτα το πνευματικό.> Εξετάζει, δε, κατά κάποιον τρόπο τους χρόνους κατά τους οποίους υπήρξαν, και λέγει: Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό, αλλά το ψυχικό, έπειτα το πνευματικό. Επειδή είπε ότι σπέρνεται στη γη το σώμα ως ψυχικό, δηλώνει ξεκάθαρα πως δεν είναι αδιανόητο για την ανθρώπινη φύση το να μεταβαίνει από το ψυχικό φρόνημα στο πνευματικό, και ότι το ψυχικό προηγείται του πνευματικού. Και ποια θα μπορούσε να είναι η απόδειξη γι' αυτά; <Ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός κ.τ.λ.> Ο πρώτος άνθρωπος, λέγει, δηλαδή ο Αδάμ, δημιουργήθηκε εις ψυχήν ζώσαν, δηλαδή γεώδης και σαρκικός. Ο δεύτερος, όμως, προέρχεται από τον ουρανό. Διότι, αν και ο Λόγος του Θεού έγινε σάρκα σύμφωνα με τις Γραφές, εντούτοις η ...

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΑ. Ότι φυσικώς ο Υιός είναι ένα με τον δικό Του Θεό Πατέρα, και Αυτός μεν είναι μέσα στον Πατέρα, ο Πατέρας δε είναι μέσα σε Αυτόν, κατά τον ουσιώδη δεσμό και τρόπο της ενότητάς τους. Ομοίως δε και εμείς οι ίδιοι, έχοντας αποδεχθεί την πίστη σε Αυτόν, αναδεικνυόμαστε ένα τόσο μεταξύ μας όσο και με τον Θεό, σωματικώς και πνευματικώς. <Αλλά δεν παρακαλώ μόνο για αυτούς, αλλά και για εκείνους που θα πιστεύουν σε εμένα μέσω του λόγου τους, ώστε να είναι όλοι ένα, όπως εσύ, Πατέρα, είσαι σε εμένα και εγώ σε εσένα, ώστε και αυτοί να είναι ένα σε εμάς, για να πιστέψει ο κόσμος ότι εσύ με απέστειλας.> Ως απαρχή, λοιπόν, αυτών που αναδημιουργούνται σε μια νέα ζωή φανερώθηκε ο Χριστός και ο Ίδιος ως ο πρώτος επουράνιος άνθρωπος. Διότι, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, «ο δεύτερος Αδάμ είναι ο Κύριος εξ ουρανού»· γι' αυτό και έλεγε: «Και κανείς δεν έχει ανεβεί στον ουρανό, παρά μόνο εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου.» Πολύ κοντά δε στην απαρχή, και πολύ περισσότερο γείτονες από τους άλλους, είναι εκείνοι που πρώτοι επιλέχθηκαν για τη μαθητεία, και οι οποίοι έλαβαν το αξίωμα της ακολουθίας, αυτοί που έγιναν και αυτόπτες και θεωροί της δόξας Του, παραμένοντας πάντοτε δίπλα Του και ζώντας μαζί Του και συγκεντρώνοντας τις απαρχές της ωφέλειας στις δικές τους ψυχές. Ήταν λοιπόν και είναι, μετά την υπέρτατη και πάνω από όλους «κεφαλή του σώματος της εκκλησίας», τα πιο πολύτιμα και αξιόλογα μέλη.

3. Εφόσον βέβαια φέραμε στο μέσο το μυστήριο του Χριστού, διαφορετικός και πολύ λεπτομερής θα μπορούσε να γίνει ο λόγος σχετικά με αυτό. Διότι θα θεωρήσουμε, επιλέγοντας να φρονούμε ορθά και βαδίζοντας στον πιο αλάνθαστο δρόμο, ότι η Παρθένος δεν γέννησε γυμνή θεότητα, αλλά μάλλον τον Λόγο που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, ο οποίος ενανθρώπησε και ενώθηκε με τη σάρκα, αφού αυτή παραλήφθηκε για να υπηρετήσει τη σαρκική γέννηση Εκείνου που ενώθηκε με τη σάρκα. Επομένως, λοιπόν, ο Εμμανουήλ είναι Θεός· και Μητέρα του Θεού θα πρέπει να ονομάζεται αυτή που γέννησε σαρκικά τον Θεό, ο οποίος φανερώθηκε με σάρκα για εμάς. Και το βρέφος δεν ήταν όπως εμείς, δηλαδή δεν βρισκόταν σε απλή και μόνο ομοιότητα προς εμάς, αλλά ήταν στην ανθρωπότητα, εξαιτίας της σάρκας, θείο όμως, ως ανώτερο από εμάς και προερχόμενο από τον ουρανό. Γι' αυτό και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Ο πρώτος άνθρωπος προήλθε από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος προέρχεται από τον ουρανό». Εξάλλου και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας, όταν διδασκόταν τη δύναμη του μυστηρίου σε προφητική όραση, λέει ότι είδε τον Κύριο των όλων και Θεό μέσα στην αγία Παρθένο, σχεδόν σαν να πραγματοποιούσε τη σύλληψη του θείου βρέφους. Και ενώ ο τρόπος της οράσεως έχει διατυπωθεί ανθρώπινα, νοείται βέβαια διαφορετικά και θεοπρεπώς. Διότι το θείο δεν είναι όπως τα δικά μας. Ανέφερε δε τα εξής: «Και είπε ο Κύριος προς εμένα: Λάβε για τον εαυτό σου έναν τόμο νέο και μεγάλο, και γράψε σε αυτόν με γραφίδα ανθρώπου, για να κάνεις γρήγορα λεηλασία λαφύρων».

Επειδή εξαπάτησε τον Αδάμ ο εφευρέτης της αμαρτίας και τον κατέστησε ένοχο εξ αρχής στα παραπτώματα της ραθυμίας, με αποτέλεσμα να καταπέσει έτσι στον θάνατο, και η καταδίκη μεταβιβάστηκε σε όλους τους ανθρώπους, όπως ακριβώς μια ασθένεια μεταδίδεται από τη ρίζα στα όσα προέρχονται από αυτήν· διότι πράγματι βασίλευσε ο θάνατος από τον Αδάμ μέχρι τον Μωυσή, ακόμη και σε αυτούς που δεν αμάρτησαν με όμοια παράβαση όπως του Αδάμ, γι' αυτό αναγκαίως ο Δημιουργός προνόησε για τα δικά Του κτίσματα. Έτσι, επινόησε για εμάς μια δεύτερη ρίζα του γένους, η οποία μας επαναφέρει στην πρότερη αφθαρσία, ώστε, όπως ακριβώς η εικόνα του πρώτου ανθρώπου, του φτιαγμένου από τη γη, χάραξε μέσα μας την αναγκαιότητα του θανάτου και την εμπλοκή στα δεσμά της φθοράς, έτσι πάλι η δεύτερη αρχή που ήρθε μετά από εκείνον, δηλαδή ο Χριστός, και η προς Αυτόν ομοίωση μέσω του Πνεύματος, να μας επισφραγίσει το ανώλεθρο. Και όπως η παρακοή στο πρόσωπο του πρώτου μάς υπέβαλε σε τιμωρίες, έτσι η υποχωρητικότητα και η απόλυτη υπακοή στο πρόσωπο του δεύτερου να μας αναδείξει μετόχους της άνωθεν ευλογίας από τον Πατέρα. «Διότι έγινε», λέει, «ο πρώτος άνθρωπος Αδάμ ψυχή ζώσα, ο έσχατος Αδάμ πνεύμα ζωοποιό». Και πάλι μας το διευκρίνισε με άλλον τρόπο, λέγοντας: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος εξ ουρανού. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι».

Θα έλεγα δε ότι σφάλλουν ως προς την αλήθεια, καθώς προσθέτουν έναν άλλον υιό, αυτόν από το σπέρμα του Δαβίδ, δίπλα στον εκ φύσεως και αληθινό, δηλαδή προφανώς στον Μονογενή, αν και το ιερό κείμενο διακηρύσσει σαφώς: «Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος προέρχεται από τον ουρανό», και μάλιστα και ο ίδιος ο Υιός λέει: «Διότι κατέβηκα από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε. Και αυτό είναι το θέλημα εκείνου που με έστειλε, ώστε καθετί που μου έχει δώσει να μην το χάσω, αλλά να το αναστήσω κατά την έσχατη ημέρα.» Ποιον λοιπόν λένε ότι είναι αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό; Διότι το σώμα έχει γεννηθεί από γυναίκα. Β— Προφανώς, τον Λόγο που γεννήθηκε από τον Θεό Πατέρα.

Διότι το «ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας και καθ' ομοίωση», λέει, ο Πατέρας το είπε στον δικό Του Λόγο. Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Ο Λόγος, λέει, βρισκόταν μέσα στον Πατέρα, αλλά δεν ήταν Υιός, και το ότι «έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο», σημαίνει ότι ο Λόγος βρισκόταν μέσα στον Πατέρα. Και το «είδα», λέει, «να έρχεται πάνω στις νεφέλες σαν υιός ανθρώπου», αυτό, ισχυρίζεται, το έλεγε προαγγελτικά, όχι επειδή υπήρχε ήδη ο Υιός, αλλά επειδή επρόκειτο να ονομαστεί Υιός μετά τη Μαρία, και αφού ο Χριστός γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα και από τη Μαρία, επρόκειτο να αναληφθεί μαζί με τη σάρκα· συνεπώς, υποστηρίζει, τα πάντα αναφέρονται σε αυτόν από την αρχή με πρόληψη (εκ των προτέρων). Δεν ήταν όμως ακόμη Υιός, αλλά ήταν λόγος, ακριβώς όπως υπάρχει ο λόγος μέσα μου. Ήδη όμως ανέφερα ότι εν μέρει συμμερίζεται παρόμοιες αντιλήψεις με τον Παύλο τον Σαμοσατέα, ενώ σε άλλα έχει προχωρήσει με τη σκέψη του ακόμη περισσότερο από εκείνον. 3. Και αυτός ο ίδιος θα ανασκευαστεί, έχοντας φτάσει στην έσχατη άρνηση του Θεού και σε μια αντίληψη παντελώς ξένη προς την αιώνια ζωή. Διότι, αν ο Υιός του Θεού είναι πρόσφατος κατά τη θεότητα, τότε ο Δαβίδ προηγείται αυτού, ή μάλλον συγκαταλέγεται σε αυτούς που προηγούνται του δημιουργού του. Διότι έτσι σκεπτόταν και ο ίδιος, παρακάμπτοντας μάλιστα και τη θεία Γραφή σύμφωνα με την πλανεμένη του αντίληψη, και ισχυριζόμενος ότι και ο Απόστολος είπε: «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη, χοϊκός, και ο δεύτερος είναι από τον ουρανό». Αμέσως όμως ο λόγος της αλήθειας ορθώνεται εναντίον του και ελέγχει τη σκοτισμένη του διάνοια.

Διότι άνθρωπο και άνθρωπο ανέφερε ο άγιος απόστολος, και ότι ο μεν πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, είναι από τη γη, χοϊκός, ο δε δεύτερος από τον ουρανό. Αν και τον ονομάζει βέβαια άνθρωπο· η σάρκα όμως δεν έχει καταβεί από τον ουρανό, αλλά ομολογείται και από αυτόν ότι προέρχεται από τη Μαρία. Όταν λέει από τον ουρανό, δεν αναφέρεται καταχρηστικά στη σάρκα, αλλά στον δεύτερο άνθρωπο, αφότου ο Λόγος ήλθε άνωθεν και «εσκήνωσεν εν ημίν», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Εάν λοιπόν * προϋπήρχε ο Κύριος. Και * είναι παρών, «αυτός που βρήκε κάθε οδό συνέσεως», και ότι είναι αυτός, ** όπως δεν αμφιβάλλει η θεία Γραφή, * διότι τα επόμενα φανερώνουν ότι προϋπήρχε και ότι βρήκε κάθε οδό συνέσεως, και έπειτα το «εμφανίσθηκε επί της γης» 〈δηλώνει〉 τη μέλλουσα ένσαρκη παρουσία. Και ως προς αυτό που λένε ότι έφερε τον άνθρωπο από τον ουρανό, ο απόστολος δεν λέει 〈κάτι τέτοιο〉, αλλά τον ονομάζει άνθρωπο εξαιτίας της ενώσεως κατά την ένσαρκη παρουσία, 〈και δεύτερο〉 εξαιτίας του χρόνου που μεσολάβησε μεταξύ του Αδάμ και της ένσαρκης παρουσίας· τον ονομάζει δε από τον ουρανό, επειδή ο Θεός Λόγος ήλθε άνωθεν και 〈ενδύθηκε〉 σάρκα, όπως λέει: «ο Λόγος έγινε σάρκα», και όχι όπως αυτός υπονοεί, δηλαδή έναν Λόγο που προήλθε από τον Πατέρα και μεταβλήθηκε σε σάρκα· διότι έτσι εξήγησε το χωρίο σύμφωνα με την πλανεμένη του αντίληψη.

Εάν κάποιος ισχυρίζεται ότι η σάρκα κατήλθε από τον ουρανό, και ότι δεν προέρχεται από εδώ και από εμάς, «ανάθεμα έστω». Διότι το «Ο δεύτερος άνθρωπος προέρχεται από τον ουρανό», και το «Όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι», και το «Κανείς δεν έχει αναβεί στον ουρανό, παρά μόνο εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, πρέπει να θεωρηθεί ότι λέγεται εξαιτίας της ενώσεως με τον Επουράνιο. Όπως ακριβώς και το «μέσω του Χριστού δημιουργήθηκαν τα πάντα» και το «ο Χριστός κατοικεί στις καρδιές μας» δεν λέγονται ως προς το ορατό του Θεού, αλλά ως προς το νοούμενο· διότι, όπως ακριβώς συγκεράννυνται οι φύσεις, κατά τον ίδιο τρόπο συνενώνονται και οι ονομασίες, και περιχωρούν η μία μέσα στην άλλη λόγω της συμφυΐας τους.

Διότι παραθέτει πάλι κάποια αποστολική ρήση, αποκόπτοντάς την από ολόκληρο το σώμα των συμφραζομένων, ότι «ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό». Έπειτα παρουσιάζει εκείνον τον άνθρωπο που ήλθε από άνω να μην έχει νου, αλλά ότι η θεότητα του Μονογενούς, αφού αναπλήρωσε τη φύση του νου, έγινε το τρίτο μέρος του ανθρώπινου συγκράματος, καθώς η ψυχή και το σώμα υπάρχουν σε αυτόν ως προς το ανθρώπινο στοιχείο, νους όμως δεν υπάρχει, αλλά τη θέση εκείνου την αναπληρώνει ο Θεός Λόγος.

Αλλά λέγει ο συγγραφέας ότι «ο δεύτερος άνθρωπος από τον ουρανό ονομάζεται πνευματικός, και αυτό το θεωρεί απόδειξη του ότι ο άνθρωπος που ενώθηκε με τον Θεό στερείται νου». Εντούτοις, η αναίρεση αυτού του παραλόγου είναι εύκολη από τα ίδια τα χωρία που παρέθεσε. Διότι εκείνος που είπε «Όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι», μας απομακρύνει πολύ από μια τέτοια υπόνοια. Διότι, εάν αυτοί που πίστεψαν σε εκείνον που ήλθε από τους ουρανούς ονομάζονται και οι ίδιοι από τον Παύλο επουράνιοι, αυτοί δηλαδή που μετέθεσαν, όπως λέγει, το πολίτευμά τους στους ουρανούς, και εφόσον ο απόστολος λέγει ότι όπως είναι εκείνος ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και αυτοί οι επουράνιοι, και κανένας από εκείνους που αποδέχθηκαν την πίστη δεν στερείται νου, είναι απόλυτη ανάγκη αυτή η σύγκριση που δηλώνει ομοιότητα να αποτελέσει απόδειξη ότι, καθ' ομοίωση των ανθρώπων, υπάρχει ο νους και σε Εκείνον. Διότι λέγει: «Όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι»· ώστε κατ' ανάγκην θα ομολογήσουν ότι ο νους υπάρχει είτε σε όλους είτε σε κανέναν. Διότι, όπως ακριβώς τα ιδιώματα του χοϊκού ανθρώπου εντοπίζονται σε αυτούς που προέρχονται από εκείνον, έτσι είναι αναγκαίο, σύμφωνα με την απόφανση του αποστόλου, Εκείνος που δοκίμασε τα πάντα από τον δικό μας βίο καθ' ομοίωση χωρίς αμαρτία —και ο νους δεν είναι αμαρτία— να έχει πλήρη οικειότητα προς ολόκληρη τη φύση μας. Διότι έτσι επαληθεύεται ο αποστολικός λόγος ότι εμείς είμαστε όμοιοι με Εκείνον, εάν ομολογηθεί ότι και Εκείνος έγινε όπως εμείς, ώστε, με το να γίνει όπως εμείς, να μας κάνει όπως είναι Εκείνος.

Πάλι, λοιπόν, ας υπενθυμίσουμε τα όσα ειπώθηκαν από αυτόν: «Όπως ακριβώς και τον πρώτο Αδάμ ο Παύλος τον ονομάζει ψυχή που υπάρχει μαζί με το σώμα και όχι χωρίς το σώμα, η οποία δίνει στο όλον την ονομασία, έστω και αν η ίδια από μόνη της ονομάζεται ψυχή συμπεριλαμβάνοντας το πνεύμα». Λέγοντας αυτά, ομολογεί ότι τα τρία ονομάζονται συλλήβδην με το όνομα της ψυχής, εφόσον στο ίδιο όνομα συμπεριλαμβάνεται η σημασία τόσο του σώματος όσο και του πνεύματος. Αλλά τον έσχατο, λέει, ο Παύλος τον ονομάζει πνεύμα ζωοποιό. Όπως, λοιπόν, σε εκείνον απέδειξε ότι η ονομασία επικράτησε έναντι των υπολοίπων σημαινομένων λόγω του στοιχείου που υπερτερεί, αυτό οπωσδήποτε έχει την ίδια ισχύ και σε τούτη την περίπτωση. Διότι, εάν ο Αδάμ, επειδή αμάρτησε, ονομάζεται ψυχή, ο άνθρωπος που ενώθηκε με τον Θεό, επειδή «αμαρτία δεν έκανε ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του», ονομάζεται εξ ολοκλήρου πνεύμα. Όμως δεν αποδέχεται μια τέτοια θεώρηση· διότι λέει ότι εκείνος μεν είναι από τη γη χοϊκός, επειδή το σώμα, αφού πλάστηκε από το χώμα, εμψυχώθηκε. Άραγε ο νους, τον οποίο ονομάζει πνεύμα, δεν συμπεριλήφθηκε και αυτός στο πλάσμα του Αδάμ; Επομένως, σε τι έγκειται σε αυτόν η ομοιότητα προς τον Θεό; Και ποια είναι η απορροή από το θείο εμφύσημα, εάν δεν γίνεται πιστευτό ότι αυτά είναι ο νους; Και λέει ότι αυτός ονομάζεται εξ ουρανού για τον εξής λόγο, επειδή το ουράνιο πνεύμα σαρκώθηκε. Ποια Γραφή τα λέει αυτά; Σε ποιον από τους αγίους αποδίδει τον λόγο ότι το πνεύμα σαρκώθηκε;

Αφού, λοιπόν, κατέδειξε στους λόγους του προς αυτούς ότι, επειδή ο πρώτος άνθρωπος επέστρεψε στη γη εξαιτίας της αμαρτίας και για τον λόγο αυτόν ονομάστηκε χοϊκός, ήταν φυσικό επακόλουθο, κατ' εικόνα εκείνου, να γίνουν όλοι χοϊκοί και θνητοί όσοι γεννήθηκαν από έναν τέτοιον, εισήγαγε αναγκαστικά και τη δεύτερη συνέπεια, μέσω της οποίας ο άνθρωπος αναστοιχειώνεται και πάλι από το θνητό προς την αθανασία. Υποστήριξε, δηλαδή, ότι με παρόμοιο τρόπο το αγαθό γεννήθηκε μέσα στη φύση, διαχεόμενο από τον έναν προς όλους, όπως ακριβώς και το κακό διαδόθηκε στο πλήθος μέσω ενός, επεκτεινόμενο με τη διαδοχή των επερχόμενων γενεών. Για να θεμελιώσει δε το δόγμα γύρω από αυτό, χρησιμοποίησε τα εξής λόγια: «Ο πρώτος άνθρωπος», λέει, «είναι από τη γη χοϊκός· ο δεύτερος προέρχεται από τον ουρανό. Τέτοιος που είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και τέτοιος που είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι· και όπως φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, έτσι θα φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου».

Για τον λόγο αυτόν και ο Απόστολος, όντας εξαιρετικά εκπαιδευμένος στην πάτρια γλώσσα των Ισραηλιτών, ονομάζει τον προερχόμενο από τη γη άνθρωπο χοϊκό, μεταφέροντας τρόπον τινά την ονομασία του Αδάμ στην ελληνική γλώσσα.

Αυτήν δε τη συμφορά, από την οποία έχει πλέον κυριευθεί το ανθρώπινο γένος, ο ίδιος ο άνθρωπος θεληματικά την επέσυρε στον εαυτό του, παρασυρμένος από την απάτη, γινόμενος ο ίδιος εφευρέτης της κακίας, και όχι βρίσκοντάς την δημιουργημένη από τον Θεό· «διότι ο Θεός δεν έκανε τον θάνατο», αλλά κατά κάποιον τρόπο ο άνθρωπος κατέστη πλάστης και δημιουργός του κακού. Διότι, όπως ακριβώς η μετοχή στο ηλιακό φως είναι κοινή και προσφέρεται σε όλους όσους διαθέτουν τη δύναμη της όρασης, δύναται όμως κάποιος, εάν το θελήσει, κλείνοντας τα μάτια του να βρεθεί εκτός της αντιλήψεως του φωτός, όχι επειδή ο ήλιος αποχωρεί κάπου αλλού και κατ' αυτόν τον τρόπο του επιφέρει το σκοτάδι, αλλά επειδή ο άνθρωπος, με το κλείσιμο των βλεφάρων, ύψωσε τείχος ανάμεσα στον οφθαλμό και την ακτίνα —διότι, καθώς η ορατική δύναμη αδυνατεί να ενεργήσει με το κλείσιμο των ματιών, είναι απόλυτη ανάγκη η αδράνεια της όρασης να μετατρέπεται σε ενέργεια σκότους η οποία υφίσταται εκουσίως μέσα στον άνθρωπο εξαιτίας της αδυναμίας του να δει—· ή όπως εάν κάποιος, κατασκευάζοντας οικία για τον εαυτό του, δεν ανοίξει καμία δίοδο για να εισέρχεται το φως στο εσωτερικό, αναγκαστικά θα ζήσει στο σκοτάδι, έχοντας αποκλείσει με τη θέλησή του την είσοδο στις ακτίνες· έτσι και «ο πρώτος άνθρωπος από τη γη», ή μάλλον εκείνος που γέννησε την κακία στον άνθρωπο, ενώ από τη φύση του είχε το καλό και το αγαθό στην εξουσία του προσφερόμενο από παντού, με τη θέλησή του καινοτόμησε εις βάρος του με πράγματα παρά φύσιν, δημιουργώντας την εμπειρία του κακού μέσα από την αποστροφή της αρετής με τη δική του ελεύθερη προαίρεση.

Ο Παύλος δε, ο οποίος και ο ίδιος έγινε κατά πνεύμα ουράνιος, γι' αυτό και έχοντας αποκτήσει τη σχετική εμπειρία άρθρωσε εκείνον τον λόγο, «όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι», αυτός λοιπόν που έγινε τέτοιος, λέει για τον Χριστό: «ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος εξ ουρανού». Τι λέει λοιπόν; Ότι τέτοιος ήταν πάντοτε ο δεύτερος άνθρωπος; Μακριά από τέτοια κακοδοξία.

Ας διαφυλάξουμε, λοιπόν, μέσω της αγάπης αδιάλυτη αυτή την ενότητα μεταξύ μας· ας αποβλέπουμε πάντοτε προς τον άνω γεννήτορα· διότι δεν είμαστε πλέον χοϊκοί προερχόμενοι από τη γη, όπως ο πρώτος άνθρωπος, αλλά όπως ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος που προέρχεται από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι.

Και όχι μόνο παντού, αλλά και υπεράνω των πάντων, ούτε μόνο σε κάθε αιώνα και χρόνο, αλλά και προ παντός αιώνος και χρόνου· και όχι μόνο μέχρι τη συντέλεια του αιώνα θα είναι μαζί μας σύμφωνα με την υπόσχεση, αλλά πολύ περισσότερο το Άγιο Πνεύμα θα παραμείνει μαζί με τους αξίους κατά τον μέλλοντα αιώνα, καθιστώντας αθάνατα και γεμίζοντας με αιώνια δόξα ακόμη και τα σώματά τους, πράγμα που και ο Κύριος φανερώνοντας έλεγε στους μαθητές: «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, για να μένει μαζί σας εις τον αιώνα»· διότι σπέρνεται, λέει ο απόστολος, δηλαδή ενταφιάζεται και καλύπτεται στο χώμα νεκρό ένα σώμα ψυχικό, το οποίο ταυτίζεται με το φυσικό, κτιστό και κατά την ψυχή και κατά το σώμα, που είχε τη σύσταση και την κίνησή του· εγείρεται, δηλαδή αναζεί, ένα σώμα πνευματικό, το οποίο ταυτίζεται με το υπερφυές, εφόσον συνίσταται και κυβερνάται από το θείο Πνεύμα και έχει ενδυθεί μέσω της δυνάμεως του Πνεύματος την αθανασία, τη δόξα και την αφθαρσία. «Διότι έγινε», λέει, «ο πρώτος Αδάμ εις ψυχήν ζώσαν, ο δε έσχατος Αδάμ εις Πνεύμα ζωοποιούν· και ο μεν πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός, ο δε δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό· όποιος είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι».

Ας διαφυλάξουμε, λοιπόν, την ενότητα προς τον Θεό και μεταξύ μας, η οποία έχει θείως ενεργηθεί σε εμάς από τον Θεό, με τους θεσμούς της αγάπης. Ας αποβλέπουμε πάντοτε προς τον άνω Γεννήτορα. Ας εγκαταλείψουμε τη γη· διότι δεν είμαστε πλέον χοϊκοί από τη γη, όπως ο πρώτος άνθρωπος, αλλά όπως ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, από τον ουρανό. Ας έχουμε την καρδιά μας στραμμένη άνω προς αυτόν. Ας ατενίσουμε αυτό το μέγα θέαμα, τη δική μας φύση να συνυπάρχει αιώνια με το άυλο πυρ της θεότητας. Και αφού αποβάλουμε τους δερμάτινους χιτώνες, τους οποίους ντυθήκαμε εξαιτίας της παραβάσεως, ας σταθούμε σε γη αγία, έχοντας ο καθένας καταστήσει τη δική του γη αγία μέσω της αρετής και της αταλάντευτης προσήλωσης προς τον Θεό, ώστε να αποκτήσουμε παρρησία όταν ο Θεός έλθει εν πυρί, και προστρέχοντας να φωτιστούμε, και φωτιζόμενοι να ζήσουμε αιώνια μαζί Του, προς δόξαν αυτού του ανωτάτου φωτός, της τρισηλίου και υπέρτατης μοναρχικής λαμπρότητας. Στην οποία πρέπει κάθε δόξα, κράτος, τιμή και προσκύνηση, τώρα και στους ατελεύτητους αιώνες. Αμήν.

Πώς όμως έχει ειπωθεί ότι ο δεύτερος άνθρωπος είναι από τον ουρανό; Πώς επίσης ο Θεός ήρθε και έζησε ανάμεσά μας, αν απλώς συνέπραξε με έναν άνθρωπο; Πώς ταπείνωσε τον εαυτό του, ενώ ήταν ίσος με τον Θεό; Και πώς ο Θεός έστειλε τον Υιό του με ομοίωμα σάρκας αμαρτίας;

Αλλά ποιο είναι το νέο της παρούσας εορτής, το οποίο είναι δύσκολο να εκφραστεί και με τη γλώσσα και με τη διάνοια; Διότι, αιφνιδίως, ενώ ο Κύριος δίδασκε τους μαθητές και τους προετοίμαζε για τον πνευματικό αγώνα, μια νεφέλη, σαν κάποια υπηρέτρια, δηλαδή δούλη, εισήλθε κάτω από τα άχραντα ίχνη του Χριστού. Και μιμούμενη τη θάλασσα που παλαιότερα τον βάσταξε χωρίς να βραχεί, ανέλαβε ήσυχα και ατάραχα τον Δεσπότη, και αυτόν που κάποτε κατέβηκε σαν τη βροχή, τον απέδωσε πλέον φανερά στον θρόνο της μεγαλωσύνης. Διότι τη μεν κατάβασή του την αγνόησαν οι άγγελοι, οι εξουσίες, οι δυνάμεις και οι κυριότητες, τη δε εν σαρκί Ανάληψή του την επευφημούσαν κράζοντας: «Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλεύς της δόξης». Αυτός είναι ο δεύτερος Αδάμ, όπως λέει ο Παύλος. Αλλά εκείνος μεν, δηλαδή ο πρώτος και παλαιός Αδάμ, γεννιέται χωρίς μητέρα· αυτός δε, εμφανίζεται χωρίς πατέρα κατά τη σάρκωσή του. Αυτός είναι ο κεραμέας, δηλαδή ο πλαστουργός μας, ο οποίος, αφού έλαβε το δικό μας ανθρώπινο φύραμα στον εαυτό του, κατά την ευδοκία του, ανακαίνισε το φθαρμένο δημιούργημα.

Για να μην τον παρασύρει, λοιπόν, σε αλαζονεία η υπεροχή της όψης του, του αντέταξε ένα όνομα που περιέχει επαρκή διδασκαλία ταπεινοφροσύνης· διότι επρόκειτο και ο διάβολος να τον πλησιάσει και να τον ωθήσει στην αλαζονεία· επρόκειτο να του πει ότι: «Θα γίνετε σαν θεοί». Προκειμένου, λοιπόν, ενθυμούμενος το όνομα που του δίδασκε ότι είναι γη, να μη φανταστεί ποτέ ισοθεΐα, για τον λόγο αυτό προκαταλαμβάνει τη συνείδησή του με το όνομα, εξασφαλίζοντάς του εκ των προτέρων, μέσω της ονομασίας, επαρκή ασφάλεια απέναντι στην επιβουλή που επρόκειτο να του επιφέρει ο πονηρός δαίμονας, και υπενθυμίζοντάς του τη συγγένεια με τη γη, και φανερώνοντάς του όλη την ευγένεια της φύσης του, και λέγοντας σχεδόν τα εξής: «Εάν σου πει ότι "Θα γίνεις σαν τον Θεό", θυμήσου το όνομα, και έχεις λάβει επαρκή νουθεσία, ώστε να μην αποδεχθείς τη συμβουλή. Θυμήσου τη μητέρα (σου), και μέσα από τη συγγένεια αυτή επίγνωθι την ευτέλεια, όχι για να μάθεις την ταπείνωση, αλλά για να μην επαρθείς ποτέ από αλαζονεία». Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, προέρχεται από τη γη, είναι χοϊκός». Ερμηνεύοντας, δηλαδή, σε εμάς τι ακριβώς σημαίνει το όνομα Αδάμ, έλεγε το: «Από τη γη, χοϊκός»· ενώ «ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό». Όμως, μας επιτίθενται οι αιρετικοί λέγοντας: «Ιδού, ο Χριστός δεν προσέλαβε σάρκα· διότι λέει: "Ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό"».

Ακούς ότι είναι δεύτερος άνθρωπος, και λες ότι δεν ανέλαβε σάρκα; Και τι θα μπορούσε να συγκριθεί με αυτή την αναισχυντία; Διότι ποιος είναι άνθρωπος χωρίς να έχει σάρκα; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο τον ονόμασε και άνθρωπο και δεύτερο άνθρωπο, για να διαπιστώσεις τη συγγένειά του, τόσο από τον αριθμό όσο και από τη φύση. Ποιος είναι, λοιπόν, λέγει, ο δεύτερος άνθρωπος; Ο Κύριος εξ ουρανού. Αλλά ο τόπος με σκανδαλίζει, λέγει, και το ότι λέγεται «εξ ουρανού». Όταν ακούς ότι ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, είναι εκ γης χοϊκός, μήπως νομίζεις ότι είναι εξ ολοκλήρου γήινος; Μήπως υποψιάζεσαι ότι είναι μόνο χοϊκός και ότι δεν έχει ασώματη δύναμη, εννοώ την ψυχή και τη δική της φύση; Και ποιος θα μπορούσε να το πει αυτό;

γ'. Μην απορείς αν στο βάπτισμα συντελείται γένεση και φθορά· διότι, πες μου, η διάλυση δεν είναι αντίθετη προς τη συγκόλληση; Σε όλους είναι προφανές. Αυτό ακριβώς κάνει το πυρ· το μεν κερί το λιώνει και το καταστρέφει, ενώ το μεταλλικό χώμα το συγκολλά και παράγει χρυσό. Έτσι λοιπόν και εδώ, η δύναμη του πυρός, αφού εξαφάνισε τον κέρινο ανδριάντα, ανέδειξε στη θέση του έναν χρυσό· διότι πράγματι ήμασταν πήλινοι πριν από το λουτρό, ενώ μετά από αυτό γίναμε χρυσοί. Από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσέ τον να λέει: «Ο πρώτος άνθρωπος προήλθε από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος είναι ουράνιος από τον ουρανό». Εγώ βέβαια ανέφερα τη διαφορά ανάμεσα στον πηλό και τον χρυσό, διαπίστωσα όμως ότι η διαφορά μεταξύ του ουράνιου και του γήινου είναι ακόμη μεγαλύτερη· διότι η απόσταση μεταξύ πηλού και χρυσού δεν είναι τόσο μεγάλη, όσο μεταξύ των γήινων και των επουράνιων. Ήμασταν κέρινοι και πήλινοι· διότι η φλόγα της επιθυμίας μάς έλιωνε πολύ περισσότερο απ' όσο η φωτιά λιώνει το κερί· και ο παραμικρός πειρασμός μάς συνέτριβε πολύ περισσότερο απ' όσο η πέτρα συντρίβει τα πήλινα. Και, εάν θέλετε, ας σκιαγραφήσουμε τον προηγούμενο βίο, για να δούμε αν δεν ήταν όλα χώμα και νερό, και αν δεν εμπεριείχαν το ευμετάβολο, τον κονιορτό, την αστάθεια και τη ρευστότητα. Και, εάν θέλετε, ας μην εξετάσουμε τα παλαιά, αλλά τα παρόντα, για να δούμε αν δεν θα βρούμε ότι όλα τα υπάρχοντα είναι κονιορτός και νερό. Διότι, τι θέλεις να αναφέρουμε; Τις αρχές και τις εξουσίες; Επειδή τίποτα δεν θεωρείται πιο αξιοζήλευτο από αυτά στον παρόντα βίο.

Εκτός όμως από αυτά, ευχαρίστως θα σε ρωτούσα και το εξής: Έχουν λεχθεί άραγε για τη φύση τα λόγια: «Ο προερχόμενος από τη γη είναι χοϊκός, και ο Κύριος από τον ουρανό»; Ναι, θα πει κάποιος. Τι λοιπόν; Ήταν μόνο χοϊκός ο Αδάμ, ή μήπως είχε και κάποια άλλη ουσία συγγενική με τα άνω και τα ασώματα, την οποία η Γραφή ονομάζει ψυχή και πνεύμα; Είναι σε όλους νομίζω φανερό, ότι είχε και αυτήν. Επομένως ούτε ο Κύριος ήταν μόνο από τα άνω, έστω κι αν λέγεται ότι προέρχεται από τον ουρανό, αλλά είχε προσλάβει και σάρκα. Εκείνο δε που εννοεί, είναι το εξής: Όπως φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, δηλαδή τις πονηρές πράξεις, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουράνιου, δηλαδή την πολιτεία στους ουρανούς. Αν όμως ο λόγος αφορούσε τη φύση, το ζήτημα δεν θα είχε ανάγκη από προτροπή ούτε από συμβουλή· ώστε και από αυτό είναι φανερό, ότι τα λεγόμενα αφορούν την πολιτεία.

Έτσι είναι και γραμμένο:» Ή ότι θα είναι ελαφρύτερο και λεπτότερο, και ικανό σαν να μεταφέρεται στον αέρα. «Έγινε ο πρώτος άνθρωπος ζώσα ψυχή, ο έσχατος Αδάμ ζωοποιό πνεύμα. Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό, αλλά το ψυχικό, έπειτα το πνευματικό. Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, είναι από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι. Και καθώς φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουρανίου. Αυτό δε σας λέω, αδελφοί,» Δηλαδή, παχύς και προσηλωμένος στα παρόντα.

Αν πάλι λέγει: «Ο πρώτος Αδάμ προέρχεται από τη γη, είναι χοϊκός, ο δεύτερος Αδάμ, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό», δεν εννοεί ότι το σώμα προέρχεται από τον ουρανό, αλλά το λέγει για να δηλώσει ότι δεν είναι ένας απλός άνθρωπος. Διότι, ιδού, τον ονόμασε και Αδάμ και Κύριο, υποδηλώνοντας και τα δύο μαζί. Διότι το μεν όνομα Αδάμ ερμηνεύεται ως γηγενής· και είναι προφανές ότι γηγενής είναι η ανθρώπινη φύση που πλάστηκε από τον χου· η δε προσηγορία Κύριος είναι δηλωτική της θείας ουσίας.

Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί. Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά.» «Έτσι έχει γραφεί: Έγινε ο πρώτος άνθρωπος ψυχή ζωντανή, ο έσχατος Αδάμ πνεύμα ζωοποιό. Αλλά δεν είναι πρώτο το πνευματικό· ο πρώτος άνθρωπος είναι από τη γη χοϊκός, ο δεύτερος άνθρωπος είναι ο Κύριος από τον ουρανό. Όπως είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί· και όπως είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι.

Ο θειότατος Ιωάννης αναφώνησε λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Ποιος είναι όμως αυτός που τον φανέρωσε, αν όχι εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος με αυτόν. Μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς εμφανίστηκε στη γη «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», αν δεν έγινε άνθρωπος; Διότι ο ίδιος είπε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Λέει ο απόστολος: «Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό». Διότι δεν έφερε το σώμα από τον ουρανό, αλλά, όντας Θεός και εκ φύσεως Υιός του Θεού, κατέβηκε «από τον ουρανό» και έγινε άνθρωπος, δεύτερος Αδάμ, ως δεύτερη αρχή εκείνων που αναπλάθονται και μεταστοιχειώνονται προς την αφθαρσία μέσω της αναστάσεως.