Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:11

Ας ονομάζεται, λοιπόν, ο Πέτρος υιός του Ιωνά· αλλά το ποιος ήταν αυτός, καθόλου δεν με ενδιαφέρει. Διότι εγώ, μέσα από τις πράξεις του υιού, τιμώ αυτόν που τον γέννησε· και ξεκινώντας από τα κάτω, παραπέμπω τη δόξα προς τα άνω, όπως ακριβώς οι λύχνοι, που τη νύχτα φωτίζουν από το δάπεδο τις οροφές. Ο Ησαΐας, λοιπόν, λέει προφητεύοντας ότι ο Πατέρας έθεσε τον Υιό ως ακρογωνιαίο λίθο, υποδεικνύοντας ότι ολόκληρη η σύσταση του κόσμου έχει Εκείνον ως έδρα και θεμέλιό της. Ο δε Μονογενής πάλι, όπως λέει στα Ευαγγέλια, ονομάζει τον Πέτρο θεμέλιο της Εκκλησίας: «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την εκκλησία μου». Διότι αληθινά αυτός πρώτος, σαν ένας μέγας και ισχυρός λίθος, ρίχτηκε στο κοίλωμα τούτου του κόσμου ή στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, όπως λέει ο Δαβίδ, ώστε, βαστάζοντας όλους τους χριστιανούς που εποικοδομούνται πάνω του, να τους αναγάγει προς το ύψος, το οποίο είναι το οικητήριο της ελπίδας μας. Και ο Παύλος ονομάζει τον Χριστό θεμέλιο, λέγοντας: «Κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Με παρόμοια όμως κλήση ο Σωτήρας μας κατεκόσμησε και τον πρώτο του μαθητή, ονομάζοντάς τον πέτρα της πίστεως. Χάρη στον Πέτρο, λοιπόν, διασώζεται άπτωτο και ακλόνητο το θεμέλιο των Εκκλησιών, καθώς εκείνος έγινε γνήσιος και πιστός μυσταγωγός της ευσέβειας. Χάρη στην οικοδόμηση αυτού του δικαίου στεκόμαστε ριζωμένοι εμείς, οι χριστιανοί, από την ανατολή μέχρι και τη δύση του ηλίου.

Επιστολή του ιδίου προς τον Ιωάννη και τον Αντίοχο. Ο Αθανάσιος προς τον Ιωάννη και τον Αντίοχο, τους αγαπητούς υιούς και συμπρεσβυτέρους, χαίρετε εν Κυρίω. Χάρηκα λαμβάνοντας και τώρα επιστολή σας, και μάλιστα επειδή γράψατε από τα Ιεροσόλυμα, και σας οφείλω χάρη που με ενημερώσατε για τους αδελφούς που συνάγονται εκεί και για όσους θέλουν, με την πρόφαση διαφόρων ζητημάτων, να ταράσσουν τους ακεραίους. Όμως γι' αυτά, σύμφωνα με την παραγγελία του αποστόλου, να μην δίνετε προσοχή σε όσους λογομαχούν και δεν αναζητούν τίποτε άλλο παρά να λένε και να ακούνε κάτι καινούργιο. Εσείς, από την άλλη, έχοντας ασφαλές θεμέλιο, που είναι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, και την ομολογία των Πατέρων περί της αληθείας, να αποστρέφεστε αυτούς που θέλουν να λένε κάτι περισσότερο ή λιγότερο από αυτήν. Αντιθέτως, να μεριμνάτε περισσότερο για την ωφέλεια των αδελφών, στο να φοβούνται τον Θεό και να τηρούν τις εντολές, προκειμένου τόσο μέσα από τη διδασκαλία των Πατέρων όσο και από την τήρηση των εντολών, να μπορέσουν να φανούν ευάρεστοι στον Κύριο κατά την ημέρα της κρίσεως. Έχω εκπλαγεί πάρα πολύ με τη θρασύτητα αυτών που τολμούν να μιλούν εναντίον του αγαπητού μας, του αληθινού δούλου του Θεού, του επισκόπου Βασιλείου. Διότι μέσα από αυτή τους τη φλυαρία θα ελεγχθούν πως δεν αγαπούν ούτε καν την ομολογία των Πατέρων. Χαιρετήστε τους αδελφούς. Σας χαιρετούν εκείνοι που είναι μαζί μου. Εύχομαι να είστε υγιείς εν Κυρίω, αγαπητοί και ποθεινότατοι υιοί.

Χάρηκα που έλαβα και τώρα επιστολή σας, και μάλιστα διότι γράψατε από τα Ιεροσόλυμα. Σας ευγνωμονώ, επειδή με ενημερώσατε για τους αδελφούς που συνάγονται εκεί, καθώς και για εκείνους που επιθυμούν, με την πρόφαση διαφόρων ζητημάτων, να ταράσσουν τους ακεραίους. Αλλά ως προς αυτά ας δώσει την παραγγελία ο Απόστολος, να μην δίνουν προσοχή σε όσους λογομαχούν και δεν επιζητούν τίποτε άλλο παρά να λένε και να ακούν κάτι καινούργιο. Εσείς όμως, έχοντας ασφαλή τον θεμέλιο, ο οποίος είναι ο Ιησούς Χριστός, ο Κύριός μας, και την ομολογία των Πατέρων περί της αληθείας, να αποστρέφεστε εκείνους που θέλουν να διδάσκουν κάτι περισσότερο ή λιγότερο από αυτήν, και μάλλον να συμβάλλετε στην ωφέλεια των αδελφών, ώστε να έχουν τον φόβο του Θεού και να τηρούν τις εντολές· προκειμένου, τόσο μέσα από τη διδασκαλία των Πατέρων όσο και από την τήρηση των εντολών, να μπορέσουν να φανούν ευάρεστοι στον Κύριο κατά την ημέρα της κρίσεως.

Επειδή το γνώριζε αυτό και ο Απόστολος, γράφει: «Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο εκτός από αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς οικοδομεί». Είναι δε ανάγκη το θεμέλιο να είναι τέτοιο, όπως ακριβώς είναι και εκείνα που οικοδομούνται επάνω του, ώστε να μπορεί να συναρμολογείται μαζί τους. Όντας λοιπόν Λόγος, καθότι είναι Λόγος, δεν έχει αυτούς που συναρμολογούνται μαζί του να είναι τέτοιοι όπως είναι και ο ίδιος· διότι είναι μονογενής. Αφού όμως έγινε άνθρωπος, έχει τους ομοίους του, των οποίων ενδύθηκε και την όμοια σάρκα.

Έπρεπε, λοιπόν, οι Αρειανοί, έστω και αν μιμούνται τον πατέρα τους τον διάβολο, να εξετάσουν με προσοχή και, αν μεν είχε πει: «με εθεμελίωσε ως Λόγο ή Υιό», να φρονούν όπως φρονούν· αν όμως δεν έχει πει έτσι, να μην επινοούν από μόνοι τους ανύπαρκτα πράγματα. Διότι δεν έχει πει: «προ του αιώνος με εθεμελίωσε ως Λόγο ή Υιό», αλλά απλώς «με εθεμελίωσε», για να δείξει πάλι, όπως είπα, ότι το λέει και αυτό παροιμιωδώς, όχι για τον εαυτό του, αλλά για εκείνους που εποικοδομούνται πάνω του. Γνωρίζοντάς το αυτό, εξάλλου, και ο Απόστολος γράφει: «Κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς εποικοδομεί». Είναι δε ανάγκη το θεμέλιο να είναι τέτοιο, όπως ακριβώς είναι και εκείνα που εποικοδομούνται πάνω του, ώστε να είναι δυνατόν και να «συναρμολογείται». Εφόσον, λοιπόν, είναι Λόγος, καθόσον είναι Λόγος, δεν έχει αυτούς που συναρμόζονται με αυτόν να είναι τέτοιοι όπως είναι ο ίδιος· διότι είναι Μονογενής. Έχοντας όμως γίνει άνθρωπος, έχει τους ομοίους του, των οποίων και ενδύθηκε την όμοια σάρκα. Επομένως, «θεμελιώνεται» κατά την ανθρώπινη φύση, ώστε να μπορέσουμε και εμείς να εποικοδομηθούμε πάνω του ως «πολύτιμοι λίθοι» και να γίνουμε «ναός του Αγίου Πνεύματος που κατοικεί μέσα μας».

Ανόμ. Αλλά, έχει λεχθεί: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ορθ. Διότι «προ του αιώνος το μυστήριο αυτό ήταν αποκρυμμένο», όπως λέει ο Παύλος, «το οποίο τώρα φανερώθηκε στους υιούς των ανθρώπων». Και για το ότι αυτός είναι το προ των αιώνων θεμελιωμένο, άκουσέ τον να λέει και σε άλλο σημείο: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», αυτός δηλαδή που λέει: «Προ του αιώνος με θεμελίωσε». Ο δε Θεός Λόγος ονομάστηκε έκτοτε Ιησούς Χριστός, από τότε που ο Λόγος έγινε σάρκα· και ειπώθηκε από τον άγγελο: «Θα καλέσεις το όνομά του Ιησού». Επομένως το, «Ο Κύριος με έκτισε», και το, «Προ του αιώνος με θεμελίωσε», έχουν λεχθεί για τη σάρκωσή του, του αληθώς προ των αιώνων αποκρυμμένου μυστηρίου.

Ο αρχιτέκτονας ας θέτει με ασφάλεια το θεμέλιο της πίστεως, που είναι ο Χριστός Ιησούς. Ο οικοδόμος ας προσέχει πώς εποικοδομεί πάνω σε αυτό· όχι με ξύλα, ούτε με χόρτο, ούτε με καλάμια, αλλά με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους. Ο ποιμένας, πρόσεχε μήπως σου διαφύγει κάτι από τα καθήκοντα που επιβάλλει η ποιμαντική. Και ποια είναι αυτά; Επίστρεφε το πλανημένο, περίδεσε το συντριμμένο, θεράπευσε αυτό που νοσεί. Ο γεωργός, σκάβε γύρω από την άκαρπη συκιά και ρίχνε όσα συντελούν στη βοήθεια της καρποφορίας. Ο στρατιώτης, συγκακοπάθησε για το Ευαγγέλιο, αγωνίσου την καλή στρατεία κατά των πνευμάτων της πονηρίας, κατά των παθών της σάρκας, ανάλαβε όλη την πανοπλία του Πνεύματος· μην εμπλέκεσαι στις βιοτικές μέριμνες, ώστε να αρέσεις σε εκείνον που σε στρατολόγησε.

Διότι το ότι τα δόγματα της θεοσεβείας ονομάζονται οικία, μας το δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος μέσω της παραβολής, λέγοντας: «Καθένας που ακούει αυτούς τους λόγους μου και τους εφαρμόζει, θα μοιάσει με άνθρωπο συνετό, ο οποίος οικοδόμησε την οικία του πάνω στην πέτρα». Φαίνεται δε ότι και ο Παύλος στην Α΄ προς Κορινθίους επιστολή μάς διδάσκει ότι καθένας από όσους έχουν πιστέψει στον Χριστό οικοδομεί οικία για τον εαυτό του. «Διότι», λέει, «κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο, παρά εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Εάν δε κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, άχυρο...» —Επειδή όμως, από όσους διαμορφώνουν τα δόγματα, εκείνοι μεν που υποστηρίζουν απόψεις άξιες γέλιου και χλεύης οικοδομούν τρόπον τινά έναν περίγελο, ενώ οι πιο ικανοί κατασκευάζουν σπουδαία οικοδομήματα, ο προφήτης Μιχαίας, γκρεμίζοντας τα οικήματα των γελοίων, λέει: «Εσείς που βρίσκεστε στη Γεθ μην καυχιέστε· και εσείς που βρίσκεστε στην Ακαρείμ, μην ανοικοδομείτε από οικία που αποτελεί τον περίγελό σας». Και πάλι ο ίδιος, επιπλήττοντας τους φαύλους διδασκάλους, λέει: «Ακούστε τα αυτά, οι ηγέτες του οίκου Ιακώβ, και οι υπόλοιποι του οίκου Ισραήλ, εσείς που βδελύσσεστε τη δίκαιη κρίση και διαστρέφετε όλα τα ορθά, εσείς που οικοδομείτε τη Σιών με αίματα και την Ιερουσαλήμ με αδικίες...»

Κεφάλαιο ΚΑ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μου δόθηκε, ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο· άλλος δε οικοδομεί επάνω του. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς οικοδομεί. Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά εκείνο που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Άρα λοιπόν δεν είστε πλέον ξένοι και πάροικοι, αλλά συμπολίτες των αγίων και οικείοι του Θεού, έχοντας οικοδομηθεί επάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός, στον οποίο κάθε οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, αυξάνεται για να γίνει ναός άγιος εν Κυρίω, στον οποίο και εσείς συνοικοδομείστε ώστε να γίνετε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.

Το «ως» δεν λέγεται καθ' ομοίωσιν, αλλά υποδηλώνει ότι είναι αληθινά και τα δύο, Θεός και άνθρωπος. Θεός ήταν, άνθρωπος έγινε κατ' οικονομίαν. Δεν προηγήθηκε το «έγινε» και έπειτα το «ήταν»· αλλά προηγήθηκε το «ήταν» και έπειτα ακολούθησε το «έγινε». Ας μην αναιρεί, λοιπόν, το έργο της θείας οικονομίας τη θεότητα του Μονογενούς. Διότι αυτά αποτελούν παρεκκλίσεις των αιρετικών και μανίες των Μανιχαίων. «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Γεννήθηκε από γυναίκα, για να αναγεννήσει τους γεννημένους. Σταυρώθηκε εκούσια, για να αποκαθηλώσει εκείνους που δεν σταυρώθηκαν εκούσια. Πέθανε εκούσια, για να αναστήσει εκείνους που πέθαναν ακούσια.

Ο καθένας δε ας προσέχει πώς οικοδομεί. Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν δύναται να θέσει παρά εκείνο που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Χριστός.» Άρα, κανένας από τους Ιουδαίους δεν είναι σοφός αρχιτέκτονας, αλλά ούτε και συνετός ακροατής· θεωρούμε δε ότι τέτοιος είναι εκείνος που έχει το χάρισμα της διάκρισης των πνευμάτων και δύναται να κατανοεί ποιος είναι μεν αυτός που ομιλεί με το πνεύμα του Θεού, και ποιος πάλι με τον Βεελζεβούλ.

Λατρεύσαμε «την κτίση παρά τον κτίσαντα· και ήμασταν κάποτε σκοτάδι, τώρα όμως φως εν Χριστώ», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Διότι έχουμε κληθεί στην επίγνωση του Θεού, και στις διάνοιές μας άστραψε το φως της αληθείας. Διότι αυτό είναι το θεμέλιο κάθε αγαθού και η βάση κάθε αρετής μέσα μας. Γι' αυτό λοιπόν και ο ίδιος ο Θεός και Πατέρας από ψηλά, διαμέσου της φωνής των αγίων προφητών, αυτό ακριβώς επεσήμανε λέγοντας: «Ιδού, εγώ θέτω στα θεμέλια της Σιών λίθο εκλεκτό, ακρογωνιαίο, έντιμο· και όποιος πιστεύει σε αυτόν δεν θα καταισχυνθεί». Κατανοώντας το αυτό άριστα, ο θεσπέσιος Παύλος μάς φώναζε: «Ως σοφός αρχιτέκτονας έθεσα θεμέλιο». Και ποιο είναι το θεμέλιο, ή ποια άραγε είναι η βάση μας, θα το μάθεις από τον ίδιο να το διακηρύττει φανερά: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Έχοντας λοιπόν ως βάση και θεμέλιο της αληθινής θεογνωσίας τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ας κρατούμε την ομολογία, όπως λέει και η ιερή Γραφή, και ας εξετάζουμε την καρδιά μας, μήπως τυχόν διαλανθάνει κάποιο υπόλειμμα της θεομίσητης απιστίας, σαν κάποιο φίδι στη φωλιά του· μήπως κάποια «ρίζα πικρίας που φυτρώνει προς τα πάνω μάς ενοχλεί», σύμφωνα με το γεγραμμένο.

Α— Βεβαιότατα λοιπόν, εάν ορθοτομούμε τον αλάνθαστο λόγο της πίστεως, και είμαστε εραστές των δογμάτων της αλήθειας, και ακολουθούμε τα ίχνη της πίστεως των αγίων πατέρων, χωρίς να παρεκκλίνουμε από την ευθεία, ούτε βέβαια εγκαταλείποντας τη βασιλική οδό, και χωρίς να παρασυρόμαστε από τα μυθεύματα κάποιων προς έναν κίβδηλο νου, αλλά μάλλον εποικοδομούμαστε πάνω στο ίδιο το θεμέλιο, δηλαδή τον Χριστό —«διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που ήδη έχει τεθεί», όπως ακριβώς έγραψε αληθινά ο «σοφός αρχιτέκτων» και ιερουργός των μυστηρίων Του.

ΑΛΛΟ. Λέει κάπου στις επιστολές του ο σοφότατος Παύλος: «Κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο εκτός από αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός.» Εάν λοιπόν ο Χριστός έχει τεθεί ως θεμέλιο, και πρέπει οπωσδήποτε όσα οικοδομούνται πάνω του να είναι τέτοιας φύσεως όπως ακριβώς είναι το υποκείμενο θεμέλιο (διότι έτσι και η οικοδομή, συναρμολογούμενη αρμονικά, όπως έχει γραφτεί, θα ολοκληρωθεί σε άγιο ναό), είναι προφανές βεβαίως ότι δεν εννοεί πως έχει τεθεί ως θεμέλιο κατά το ότι είναι ο Λόγος. Διότι τίποτα δεν είναι κατά φύση όμοιο με τον Λόγο, ούτε θα μπορούσε κάτι από τα όντα να εναρμονιστεί φυσικά μαζί του, επειδή αυτός μεν είναι ο Δημιουργός, ενώ τα άλλα είναι κτίσματα. Αντιθέτως, κατά το ότι έγινε άνθρωπος και όμοιος με εμάς σε όλα, εκτός από την αμαρτία, λέει ότι έχει κατατεθεί ο ίδιος ως θεμέλιο εκείνων που οικοδομούνται πάνω του, ώστε να μπορούν να συναρμολογηθούν μαζί του.

Διότι δεν υπάρχει άλλο θεμέλιο· «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει, παρά μόνο αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός», ο Υιός του Θεού, «του οποίου είμαστε οικοδομή, και του οποίου είμαστε γεώργιο», «έχοντας οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των προφητών και των αποστόλων», ώστε να γνωρίζουμε ότι η οικοδομή μας είναι στερεή στην αλήθεια και ότι το θεμέλιό μας υπάρχει πάντοτε και δεν είχε αρχή της υπάρξεώς του. Αλλά «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους» σύμφωνα με τον αποστολικό λόγο, παρά μόνο σε εκείνους που καταξιώθηκαν μέσω του Αγίου Πνεύματος να γνωρίζουν τα μυστήρια της αλήθειας. Διότι ο Ίδιος που αποκάλυψε τον εαυτό Του, τον Πατέρα Του και το Άγιο Πνεύμα, επιπλήττοντας κάποιους από εκείνους που βρίσκονταν σε άγνοια, έλεγε: «Δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμή τους»· και πάλι αλλού: «Όποιος έχει αυτιά για να ακούει, ας ακούει»· και πάλι έλεγε στη Σαμαρείτιδα: «Αν γνώριζες ποιος είναι αυτός που σου ζητά να πιει, εσύ θα του ζητούσες»· και πάλι: «Δεν γνωρίζετε τίνος πνεύματος είστε». Άρα λοιπόν «η γνώση δεν υπάρχει σε όλους»· «διότι ο καθένας έχει διάφορα χαρίσματα από τον Θεό». Και αναφέρει ο άγιος λόγος: «Σε όποιον δίνεται περισσότερο, περισσότερο θα απαιτήσουν από αυτόν», καθώς κάποιοι λαμβάνουν λίγο, άλλοι καθόλου, και άλλοι έχουν λάβει περισσότερο.

Και εξαπέστειλε βέλη και τους σκόρπισε, και πλήθυνε τις αστραπές και τους συνετάραξε. Και φάνηκαν οι πηγές των υδάτων, και αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια της οικουμένης· από την επιτίμησή σου, Κύριε, από την πνοή του πνεύματος της οργής σου. Ως θεμέλια της οικουμένης θα εννοήσεις τις δυνάμεις της σοφίας του Θεού, διά των οποίων παλαιότερα είχε θεμελιωθεί ολόκληρη η κτίση, και ύστερα στερεώθηκε η οικουμένη, η οποία δεν θα σαλευθεί. Εάν πάλι θελήσεις να εννοήσεις ως οικουμένη την Εκκλησία του Θεού· και ως πρώτο θεμέλιό της την αρραγή και στερεά πέτρα, πάνω στην οποία έχει οικοδομηθεί σύμφωνα με το: «Πάνω στην πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και πύλες άδη δεν θα υπερισχύσουν εναντίον της». Η δε πέτρα ήταν ο Χριστός· ή, σύμφωνα με τον Απόστολο, για το οποίο διδάσκει ο ίδιος λέγοντας: «Διότι άλλο θεμέλιο ουδείς δύναται να θέσει παρά το ήδη τεθειμένο, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και έπειτα, μετά από αυτόν, ως θεμέλια της Εκκλησίας τους προφητικούς και αποστολικούς λόγους, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Έχοντας εποικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, όπου ακρογωνιαίος λίθος είναι ο ίδιος ο Ιησούς Χριστός»· τότε δεν θα απέκλινες από την αλήθεια.

Σε ποιο μέρος της γης έχει οικοδομηθεί αυτή η πόλη, μας το διδάσκει ο ψαλμός λέγοντας: «Στο άγιο όρος του, το εύριζο»· δηλαδή στο καλά θεμελιωμένο και ριζωμένο, και στο αγαλλίαμα όλης της γης. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό το όρος, το διδάσκει ο μέγας Απόστολος λέγοντας: «Έχουμε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Ότι δε αυτή ακριβώς είναι η αληθινή πόλη του Θεού, ο ίδιος το αποδεικνύει λέγοντας: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας». Και επάξιο όρος του Θεού είναι ο ίδιος ο ουρανός. Επειδή όμως δεν απαξίωσε από τη δική του βασιλεία ούτε τους ανθρώπους πάνω στη γη —διότι αυτό φανέρωνε ο προηγούμενος ψαλμός όταν έλεγε: «Ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε με σύνεση· εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών»— εύλογα έχει συσταθεί για αυτόν πόλη και πάνω στη γη, δηλαδή το θεοσεβές πολίτευμα το οποίο έχει συσταθεί σε όλη την οικουμένη διά του ευαγγελικού κηρύγματος. Ως όρος δε του Θεού στο οποίο συστήθηκε αυτό το πολίτευμα, μη διστάζεις να ονομάζεις τον Λόγο του Θεού, δηλαδή τον Χριστό· επειδή πάνω στην πέτρα έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία του· και η πέτρα ήταν ο ίδιος. Αυτός, λοιπόν, είναι και το όρος και η πέτρα και το θεμέλιο της Εκκλησίας, και αυτός μόνος θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και τυγχάνει να είναι επίσης το αγαλλίαμα όλης της γης.

Επομένως, εμείς θεωρούμε ότι ο εκλεκτός λίθος που δηλώνεται εδώ, ο οποίος είναι τόσο θαυμαστός και παράδοξος ώστε όσοι πίστεψαν σε αυτόν να μην καταισχυνθούν, δεν είναι άλλος από τον ιερό Λόγο του Θεού, πάνω στον οποίο ως σε σταθερό θεμέλιο έχει οικοδομηθεί η πνευματική και επουράνια Σιών, η οποία δεν είναι άλλη από την Εκκλησία του Θεού. Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Περί αυτού έχει ειπωθεί και στους Ψαλμούς: «Ο λίθος που αποδοκίμασαν οι οικοδομούντες, αυτός έγινε κεφαλή γωνίας», και έχει ονομαστεί ακρογωνιαίος. Και ο Δανιήλ ερμηνεύει αυτόν τον λίθο ως τη βασιλεία του Χριστού, εκεί που λέει: «και ο λίθος που χτύπησε την εικόνα έγινε μεγάλο όρος, και πάταξε ή και γέμισε όλη τη γη». Εκείνοι, λοιπόν, που οικοδομούσαν την οικοδομή σύμφωνα με το γράμμα του νόμου, αποδοκίμασαν αυτόν τον λίθο. Αυτός, όμως, παρόλο που αποδοκιμάστηκε από εκείνους, αναδείχθηκε χωρίς καμία υστέρηση σε κεφαλή γωνίας της Εκκλησίας των εθνών, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί κάπου: «Θα με καταστήσεις κεφαλή των εθνών». Σε αυτόν, επομένως, τον λίθο όποιος πιστεύει δεν θα καταισχυνθεί, καθώς επαληθεύεται και αυτή η προφητεία περί αυτού.

Διότι αληθινά έκτισε, δημιουργώντας αυτό που δεν υπήρχε, ο Δεσπότης μας Θεός· διότι δεν υπήρχε η σάρκα την οποία ανέλαβε ο Λόγος, αλλά ενώ δεν υπήρχε, την έκτισε. Και προσθέτει πάλι λέγοντας: Επομένως, αυτό σημαίνει το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Και συνεχίζει: «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», ονομάζοντας ως θεμέλιο αυτό ακριβώς, την προορισθείσα κατὰ σάρκα οικονομία Του. Όπως λέει και ο Απόστολος: «διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Μνημονεύει δε εδώ έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι έχουν θεμελιωθεί τα σχετικά με τον Χριστό. Και πάλι βεβαιώνει την ίδια φράση λέγοντας: εύλογα ο προφήτης είπε «προ του αιώνος με εθεμελίωσε», δηλαδή ως προς το κατά σάρκα, λόγω της κοινωνίας με τον αληθινό Υιό Του, τον Λόγο. Και ακολούθως προσθέτει έπειτα: «εν αρχή», λέει, «πριν να δημιουργήσει τη γη». Ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε και πάλι γη; Διότι λέει «γη είσαι και σε γη θα επιστρέψεις». Διότι έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως, ερχόμενη κατά κάποιον τρόπο σε κοινωνία με τον άγιο Λόγο. Δες όμως πώς σε αυτά ο Μάρκελλος αντιφάσκει με τον ίδιο του τον εαυτό. Αφού λοιπόν δήλωσε σε άλλο σημείο ότι η σάρκα είναι η κτισθείσα «αρχή των οδών» του Θεού και πάλι είπε ότι αυτή είναι το «θεμέλιο», προσθέτει έπειτα το «πριν να δημιουργήσει τη γη».

Όπως λέει και ο απόστολος: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Και προσθέτει ότι εδώ αναφέρει έναν αιώνα, από τον οποίο είπε ότι θεμελιώθηκαν τα σχετικά με τον Χριστό, αν και είχαν παρέλθει πολλοί αιώνες, όπως είπε ο Δαβίδ: «εκείνος που υπάρχει πριν από τους αιώνες». Και προχωρώντας στη συνέχεια στο «εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη», λέει πάλι ότι η γη είναι η σάρκα, και γράφει τα εξής: ποια είναι αυτή η γη, αν όχι προφανώς η δική μας σάρκα, η οποία μετά την παρακοή έγινε πάλι γη; «Διότι», λέει, «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις». Επειδή έπρεπε αυτή να τύχει ιάσεως. Και αυτά τα ισχυρίζεται, χωρίς να λάβει υπόψη του ο σοφότατος ότι και πιο πάνω, πριν δημιουργήσει τη γη, έτυχε να πει ότι πλάστηκε η σάρκα ως αρχή των οδών του Θεού. Αν όμως μέσω της «γης» εννοούσε γενικώς τη σάρκα, πώς δεν είναι αναγκαίο να ομολογήσουμε ότι προϋπάρχει της σάρκας αυτός που λέει ότι υπάρχει πριν δημιουργήσει τη γη; Διότι λέει: «Πριν από τον αιώνα με θεμελίωσε, εν αρχή, πριν δημιουργήσει τη γη». Επομένως, πριν από τη δημιουργία της σάρκας, αυτός που τα λέει αυτά υπήρχε. Ακόμη κι αν δεν έκανε μνεία πολλών αιώνων, αλλά ενός, τον οποίο και ο Σωτήρας ανέφερε λέγοντας: «Οι υιοί αυτού του αιώνα νυμφεύονται και παντρεύονται», και πάλι, δεν είναι η σάρκα που προσέλαβε ο Σωτήρας μας η οποία υπήρχε πριν από τον παρόντα αιώνα, αλλά ο Ίδιος που διδάσκει αυτά μέσω του Σολομώντα.

Διότι μάθαμε ότι από το Άγιο Πνεύμα και τη δύναμη του Υψίστου, παρ' όλα αυτά κτίσθηκε αυτός ο καινός άνθρωπος, τον οποίο μας προστάζει ο Παύλος, ο καθοδηγητής των άρρητων μυστηρίων, να ενδυθούμε, ονομάζοντας το ένδυμα με δύο τρόπους, τη μία λέγοντας «Ενδυθείτε τον καινόν άνθρωπον, τον κατά Θεόν κτισθέντα», και πάλι ότι «Ενδυθείτε τον Κύριον Ιησούν Χριστόν». Διότι αυτός, για εμάς που τον έχουμε ενδυθεί, γίνεται η αρχή των οδών της σωτηρίας, αυτός που είπε «Εγώ είμαι η οδός», ώστε να μας καταστήσει έργα των δικών του χειρών, αναπλάθοντάς μας από το πονηρό πλάσμα της αμαρτίας και πάλι σύμφωνα με τη δική του εικόνα. Ο ίδιος δε γίνεται για εμάς και θεμέλιο προ του μέλλοντος αιώνος, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, ο οποίος λέγει ότι «Θεμέλιον ουδείς δύναται να θέσει παρά τον κείμενον», και «Πριν έλθουν οι πηγές των υδάτων και πριν εδραιωθούν τα όρη και πριν δημιουργήσει τις αβύσσους και προ πάντων των βουνών, με γεννά». Διότι είναι δυνατόν το καθένα από αυτά, σύμφωνα με την παροιμιώδη συνήθεια, εάν αναχθεί σε τροπική θεωρία, να εφαρμοσθεί στον Λόγο. Επειδή ο μέγας Δαβίδ ονομάζει τα όρη του Θεού δικαιοσύνη, και αβύσσους τα κρίματα, πηγές δε τους διδασκάλους στις εκκλησίες λέγοντας «Ευλογείτε τον Κύριον Θεόν εκ πηγών Ισραήλ»· και βουνά την ακακία, την οποία υπέδειξε με το σκίρτημα των αμνών. Προ αυτών, λοιπόν, γεννάται μέσα μας ο άνθρωπος που κτίσθηκε για εμάς, ώστε και η κτίση αυτών των καταστάσεων να βρει τόπο μέσα μας.

Αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Εκείνο που μάλλον αρμόζει να κατανοήσουμε με επιμέλεια, είναι τι θέλει να πει η ποικιλία και η πολυμορφία της ύλης και πώς συμπεριλαμβάνεται, μαζί με τον χρυσό, τον άργυρο, την πορφύρα και τους λίθους, και η φύση του ξύλου στην κατασκευή του φορείου. Καίτοι το ξύλο ο σοφός αρχιτέκτονας Παύλος, μαζί με το χορτάρι και το καλάμι, το κρίνει απορριπτέο για την οικοδόμηση του οίκου, επειδή καταναλώνεται από την αναλωτική δύναμη του πυρός που δοκιμάζει το έργο. Αλλά γνωρίζουμε κάποια φύση ξύλου που δεν παραμένει σε αυτό που είναι, αλλά μεταβάλλει τον εαυτό της σε χρυσό ή άργυρο ή σε κάτι άλλο από τα πολύτιμα· διότι στη μεγάλη οικία του Θεού, λέει ο απόστολος, άλλα μεν σκεύη είναι από τη φύση τους χρυσά και αργυρά, υπονοώντας, νομίζω, μέσω αυτών την ασώματη και νοερή κτίση, άλλα δε ξύλινα και πήλινα, υποδεικνύοντας ίσως μέσω αυτών εμάς, τους οποίους η παρακοή μάς έκανε γήινους και μας κατέστησε πήλινους, ενώ η αμαρτία μέσω του ξύλου μάς έκανε ξύλινα σκεύη αντί για χρυσά. Έχει διαχωριστεί δε και η χρήση των σκευών ανάλογα με την αξία της ύλης· διότι αυτά μεν που είναι από πολυτιμότερη ύλη προορίζονται για τιμή, ενώ τα άλλα έχουν απορριφθεί για ταπεινή υπηρεσία. Αλλά τι λέει περί αυτών ο Παύλος;

Ως προς το πώς πρέπει να ερμηνευθούν τα αινίγματα σχετικά με τους στύλους, εάν γίνουμε μαθητές του αγίου Παύλου δεν θα εκπέσουμε από την αληθινή έννοια, διότι αυτός ονόμασε τους προεξάρχοντες ανάμεσα στους αποστόλους, τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, στύλους της Εκκλησίας. Επειδή όμως αρμόζει να μάθουμε και τούτο, το πώς είναι δυνατόν να γίνει κάποιος στύλος, ώστε να γίνουμε και εμείς άξιοι αυτής της κλήσεως, πάλι και αυτό το ακούμε από τη σοφία του Παύλου, ο οποίος λέει ότι στύλος είναι το εδραίωμα της αλήθειας. Επομένως, το μεν χρυσάφι είναι η αλήθεια, η οποία γίνεται βάση των κνημών και μέσω του εαυτού της στολίζει τα χέρια και το κεφάλι, ενώ όποιος ταυτίσει το εδραίωμα με τη φύση του μαρμάρου δεν θα σφάλει. Ώστε η έννοια των λεγομένων είναι η εξής: ότι οι κνήμες του σώματος, οι μαρμάρινοι στύλοι (δηλαδή εκείνοι που με τον λαμπρό βίο και τον υγιή λόγο βαστάζουν και στηρίζουν το κοινό σώμα της Εκκλησίας, μέσω των οποίων η βάση της πίστης αποκτά τη σταθερότητά της, ο δρόμος της αρετής διανύεται και με τα άλματα των θείων ελπίδων ολόκληρο το σώμα ανυψώνεται) εδραιώνονται μέσω αυτών των δύο: της αλήθειας και της σταθερότητας. Το μεν χρυσάφι εκλαμβάνεται ως η αλήθεια, η οποία, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, γίνεται και ονομάζεται θεμέλιο της θείας οικοδομής (διότι έτσι λέει: «Θεμέλιο άλλο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»).

Επειδή, λοιπόν, ο Χριστός είναι η σοφία, ο συνετός ακροατής ας εξετάσει τα επιχειρήματα τόσο εκείνων που μας πολεμούν όσο και τα δικά μας, και ας κρίνει ποια είναι τα ευσεβέστερα. Ας εξετάσει ποιος διασώζει καλύτερα τις θεοπρεπείς έννοιες του ρητού: εκείνος που υποστηρίζει ότι ο κτίστης και κύριος των πάντων έχει δημιουργηθεί και τον καθιστά ομότιμο με την υποδουλωμένη κτίση, ή μάλλον εκείνος που αποβλέπει στην οικονομία και διαφυλάσσει το πρέπον τόσο στην αντίληψη περί του θείου όσο και στην αντίληψη περί του ανθρωπίνου; Στο δόγμα αυτό συμμαρτυρεί και ο μέγας Παύλος, ο οποίος αφενός βλέπει την κτίση στο πρόσωπο του καινού ανθρώπου, και αφετέρου βλέπει την εξουσία επί της κτίσεως στην αληθινή σοφία. Συμφωνεί δε και η σειρά του λόγου με τη θεωρία του δόγματος. Διότι, εάν δεν είχε κτιστεί για εμάς η αρχή των οδών, δεν θα είχε τεθεί το θεμέλιο των προσδοκώμενων αιώνων, ούτε ο Κύριος θα γινόταν για εμάς πατέρας του μέλλοντος αιώνος, εάν δεν είχε γεννηθεί για εμάς ως παιδί, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και δεν είχε κληθεί το όνομά του με όλα τα άλλα που ονόμασε ο προφήτης, και μαζί με όλα αυτά «πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Πρώτα, επομένως, συντελέστηκε το μυστήριο της παρθενίας και η οικονομία του πάθους, και έπειτα οι σοφοί αρχιτέκτονες της πίστεως έθεσαν το θεμέλιο της πίστεως. Αυτό δε το θεμέλιο είναι ο Χριστός, ο πατέρας του μέλλοντος αιώνος, πάνω στον οποίο εποικοδομείται η ζωή των ατελεύτητων αιώνων.

Διότι, εάν προερχόταν από σπέρμα, δεν θα ήταν νέος άνθρωπος, ούτε θα μπορούσε, όντας από το παλαιό φύραμα και κληρονόμος εκείνου του πταίσματος, να δεχθεί μέσα του το πλήρωμα της αμόλυντης θεότητας και να γίνει ανεξάντλητη πηγή αγιασμού· και έτσι, όχι μόνο δεν θα μπορούσε με την αφθονία της δύναμης να αποπλύνει τον μολυσμό της αμαρτίας εκείνων των προπατόρων, αλλά ούτε και στους μεταγενέστερους θα επαρκούσε για αγιασμό. Διότι, όπως ακριβώς δεν αρκεί σε μια πόλη, και μάλιστα μεγίστη, για διαρκή πόση το νερό που βρίσκεται αποθηκευμένο σε κάποιο δοχείο, αλλά πρέπει να έχει μέσα της πηγή, ώστε να μην παραδοθεί ποτέ στους εχθρούς λόγω δίψας· έτσι δεν θα αρκούσε για να παρέχει διαρκή αγιασμό σε όλους ούτε άνθρωπος, ούτε άγιος άγγελος που έχει την ικανότητα να αγιάζει κατά μετοχή χάριτος, αλλά χρειαζόταν για την κτίση μια κρήνη που να έχει την πηγή του αγιασμού μέσα της, ώστε όσοι την πλησιάζουν και εμφορούνται από αυτήν να παραμένουν αήττητοι από εκείνους που επιτίθενται εναντίον των έμφυτων αδυναμιών και στερήσεών της. Γι' αυτό ούτε άγγελος ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος ήλθε και μας έσωσε, γενόμενος άνθρωπος όμοιος με εμάς για χάρη μας και παραμένοντας αναλλοίωτος Θεός. Διότι, οικοδομώντας ήδη τη νέα Ιερουσαλήμ και ανεγείροντας για τον εαυτό Του ναό από έμψυχους λίθους και συγκεντρώνοντάς μας ως ιερή και παγκόσμια Εκκλησία, εγκαθιδρύει στο θεμέλιό της, το οποίο είναι ο Χριστός, την αέναη πηγή της χάριτος.

Δες πώς το συνέδεσε· και δείχνει ότι άλλοτε μεν από πάνω συγκρατεί όλο το σώμα και το συγκροτεί, άλλοτε δε από κάτω βαστάζει την οικοδομή, όντας η ρίζα της. Λέγοντας δε τη φράση, «έκτισε στον εαυτό Του σε έναν καινούργιο άνθρωπο», με αυτό δήλωσε ότι μέσω του εαυτού Του συνέδεσε και τους δύο τοίχους, και πάλι ότι εν Αυτώ κτίστηκε. Και λέει, «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως»· δηλαδή, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Στον οποίο όλη η οικοδομή συναρμολογείται. Είτε την οροφή αναφέρεις, είτε τους τοίχους, είτε οτιδήποτε άλλο, τα πάντα Αυτός τα βαστάζει. Αλλού πάλι Τον ονομάζει θεμέλιο: «Διότι άλλο θεμέλιο», λέει, «κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά το ήδη τεθειμένο, που είναι ο Ιησούς Χριστός». «Στον οποίο», λέει, «κάθε οικοδομή συναρμολογείται». Εδώ φανερώνει την ακρίβεια, και δείχνει ότι δεν είναι δυνατόν να ενταχθεί κανείς διαφορετικά, παρά μόνο αν ζήσει με πολλή ακρίβεια. «Διότι αυξάνει», λέει, «σε ναό άγιο, στον οποίο και εσείς», λέει, «συνοικοδομείσθε». Το επαναλαμβάνει συνεχώς: «Σε ναό άγιο, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι». Ποιο σκοπό έχει λοιπόν η οικοδομή; Το να κατοικήσει ο Θεός σε αυτόν τον ναό. Διότι καθένας από εσάς είναι ναός, και όλοι μαζί από κοινού, και κατοικεί όπως στο σώμα του Χριστού, και κατοικεί όπως σε ένα πνευματικό ναό.

Εάν λοιπόν είστε γεώργιο του Θεού, είναι δίκαιο να παίρνετε το όνομά σας όχι από αυτούς που σας καλλιεργούν, αλλά από τον Θεό. Διότι ο αγρός δεν παίρνει το όνομα του γεωργού, αλλά του οικοδεσπότη. Είστε οικοδομή του Θεού. Και πάλι, η οικοδομή δεν ανήκει στον τεχνίτη, αλλά στον κύριό της. Εάν όμως είστε οικοδομή, δεν πρέπει να είστε διασπασμένοι· επειδή τότε αυτό δεν θα ήταν οικοδομή. Εάν είστε γεώργιο, δεν πρέπει να διαιρείστε, αλλά να περιτειχίζεστε με τον έναν φράχτη της ομόνοιας. Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μου δόθηκε, ως σοφός αρχιτέκτονας, έθεσα θεμέλιο. Ονόμασε εδώ τον εαυτό του σοφό, όχι για να υπερηφανευτεί, αλλά για να τους δώσει ένα πρότυπο και να δείξει ότι αυτό είναι το γνώρισμα του σοφού: το να θέτει ένα θεμέλιο. Δες, λοιπόν, πώς μετριοπαθεί. Διότι, αφού ονόμασε τον εαυτό του σοφό, δεν άφησε να θεωρηθεί ότι αυτό προέρχεται από τον ίδιο, αλλά, αφού πρώτα ανέθεσε ολόκληρο τον εαυτό του στον Θεό, τότε ονόμασε τον εαυτό του έτσι: «Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού που μου δόθηκε», λέει. Διότι ταυτόχρονα δείχνει ότι τα πάντα ανήκουν στον Θεό και ότι αυτό κυρίως είναι χάρη: το να μην υπάρχει διαίρεση, αλλά να στηρίζονται όλοι σε ένα θεμέλιο. Άλλος χτίζει επάνω σε αυτό· αλλά ο καθένας ας προσέχει πώς χτίζει. Εδώ μου φαίνεται ότι πλέον τους εισάγει στον αγώνα της πνευματικής πολιτείας, αφού άπαξ και τους ένωσε τους έκανε ένα σώμα. Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο εκτός από αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Και δεν μπορεί να το κάνει αυτό, εφόσον παραμένει αρχιτέκτονας· εάν όμως τεθεί (άλλο θεμέλιο), τότε δεν είναι πλέον αρχιτέκτονας.

Δ΄. Δες πώς και από τις κοινές έννοιες συγκροτεί ολόκληρο το προκείμενο θέμα. Αυτό δε που λέει, είναι το εξής: Κήρυξα τον Χριστό, σας παρέδωσα το θεμέλιο, να προσέχετε πώς εποικοδομείτε, μήπως ενεργείτε με κενοδοξία, μήπως αποσπάτε τους μαθητές προς τους ανθρώπους. Ας μην δίνουμε προσοχή, λοιπόν, στις αιρέσεις· διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνον αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και ας κρατιόμαστε από το θεμέλιο όπως το κλήμα από το αμπέλι, και ας μην υπάρχει τίποτε ανάμεσα σε εμάς και στον Χριστό· διότι, εάν παρεμβληθεί κάτι ενδιάμεσα, αμέσως χανόμαστε. Επειδή και το κλήμα αντλεί τους ζωτικούς χυμούς του χάρη στην αδιάκοπη σύνδεση, και η οικοδομή στέκεται όρθια χάρη στην προσκόλλησή της στο θεμέλιο· εάν όμως αποχωριστεί, καταρρέει, μη έχοντας πού να στηριχθεί. Ας μην κρατιόμαστε, λοιπόν, απλώς από τον Χριστό, αλλά ας προσκολληθούμε στενά σε αυτόν· διότι, εάν αποχωριστούμε, χανόμαστε. «Διότι εκείνοι που απομακρύνουν τον εαυτό τους από εσένα», λέει η Γραφή, «θα καταστραφούν».

Και βέβαια, το να κάνει κανείς αυτά τα πράγματα είναι βαρύ, όχι το να μην τα κάνει. Ποια απολογία λοιπόν έχουμε, εφόσον δεν τηρούμε τα τόσο ελαφρά και εύκολα; Δεν μπορούμε να προβάλουμε καμία απολύτως. Ότι λοιπόν η κόλαση είναι αιώνια, είναι φανερό από όλα όσα ελέχθησαν· επειδή όμως σε κάποιους φαίνεται πως ο λόγος του Παύλου έρχεται σε αντίθεση προς αυτά, ας φέρουμε και αυτόν στο μέσον για να τον εξετάσουμε. Διότι, αφού είπε: «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· και αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί», πρόσθεσε: «Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ας εξετάσουμε πρώτα ποιο είναι το θεμέλιο, και ποιος ο χρυσός, και ποιοι οι πολύτιμοι λίθοι, και ποιος ο χόρτος, και ποια η καλαμιά. Ότι το θεμέλιο είναι ο Χριστός, το δήλωσε φανερά ο ίδιος λέγοντας: «Διότι άλλο θεμέλιο δεν μπορεί κανείς να θέσει, παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Η δε οικοδομή, κατά τη γνώμη μου, είναι οι πράξεις. Αν και μερικοί ισχυρίζονται ότι και αυτό ακριβώς έχει ειπωθεί για διδασκάλους και μαθητές, και για διεφθαρμένες αιρέσεις· αλλά η λογική δεν το επιτρέπει. Διότι αν συμβαίνει αυτό, πώς το μεν έργο καταστρέφεται, αυτός δε που το οικοδόμησε θα σωθεί, έστω και μέσα από τη φωτιά; Διότι θα έπρεπε μάλλον να χαθεί ο αίτιος· τώρα όμως θα βρεθεί να τιμωρείται περισσότερο αυτός που οικοδομήθηκε. Διότι αν ο διδάσκαλος έγινε αίτιος της κακίας, είναι άξιος να υποστεί μεγαλύτερη τιμωρία· πώς λοιπόν θα σωθεί;

Επειδή γνωρίζω τον Χριστό που πείνασε, και γνωρίζω τον Χριστό που από πέντε άρτους και δύο ψάρια έθρεψε πεντακισχίλιους, χωρίς τις γυναίκες και τα παιδιά· γνωρίζω τον Χριστό που δίψασε, και γνωρίζω τον Χριστό που μετέβαλε το ύδωρ σε οίνο· γνωρίζω τον Χριστό που έπλευσε στη θάλασσα, και γνωρίζω τον Χριστό που περπάτησε πάνω στα ύδατα· γνωρίζω τον Χριστό που πέθανε, και γνωρίζω τον Χριστό που ανέστησε νεκρούς· γνωρίζω τον Χριστό που στάθηκε ενώπιον του Πιλάτου, και γνωρίζω τον Χριστό που συγκαθέζεται με τον Πατέρα· γνωρίζω τον Χριστό που εμπτύεται από τους Ιουδαίους, και γνωρίζω τον Χριστό που προσκυνείται από τους αγγέλους· και το μεν ένα το αποδίδω στη θεότητα, το δε άλλο στην ανθρωπότητα. Διότι γι' αυτόν τον λόγο αναφέρονται και τα δύο μαζί, επειδή γνωρίζω τον Χριστό που γεννήθηκε από τη Μαρία, και γνωρίζω τον Χριστό που υπάρχει προ των αιώνων. Ας δοξάσουμε λοιπόν τον Ιησού Χριστό, το άρρηκτο τείχος, το θεμέλιο που είναι τεθεμελιωμένο πάνω στην πέτρα. Ο Ίδιος λέει στον Πέτρο: «Εσύ είσαι ο Πέτρος, και πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την Εκκλησία μου, και οι πύλες του Άδη δεν θα την κατανικήσουν». Ομοίως δε και ο Παύλος λέει: «Κανένας δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Σας παρακαλώ, λοιπόν, με κάθε πραότητα να προσέχουμε ο ένας τον άλλον. Διότι στον μεν παρόντα βίο δελεαζόμαστε με το φαγητό, το ποτό και με ποικίλες ηδονές, στον δε μέλλοντα υπάρχει κρίση και δίκη. Ας μη δώσουμε, λοιπόν, τόπο στον διάβολο.

Διότι, αφού ονόμασε τον εαυτό του σοφό, δεν άφησε να θεωρηθεί ότι αυτό προερχόταν από τον ίδιο, αλλά αφού πρώτα αφιέρωσε ολόκληρο τον εαυτό του στον Θεό, τότε τον ονόμασε σοφό: «Σύμφωνα με τη χάρη του Θεού», λέει, «που μου δόθηκε». «Άλλος δε εποικοδομεί. Ο καθένας όμως ας προσέχει πώς εποικοδομεί». Στο σημείο αυτό, λοιπόν, τους εισάγει στον αγώνα που αφορά την πνευματική τους πολιτεία, επειδή άπαξ και τους ένωσε, τους έκανε ένα. «Διότι κανένας δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Αυτό που λέει είναι το εξής: Κήρυξα τον Χριστό· σας παρέδωσα το θεμέλιο· προσέξτε πώς οικοδομείτε. Όχι με κενοδοξία, όχι αποσπώντας τους μαθητές ώστε να ακολουθούν ανθρώπους. Ας μην δίνουμε, λοιπόν, προσοχή στις αιρέσεις.

Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και από αυτό ως θεμέλιο ας κρατιόμαστε. «Αν δε κάποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χορτάρι, καλάμια.» Το μεν θεμέλιο το φανέρωσε ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο λέγοντας ότι είναι ο Χριστός. Η δε οικοδομή είναι προφανές ότι αναφέρεται στις αγαθές πράξεις. Η διαφορά ως προς το υλικό όσων οικοδομούνται υποδηλώνει την ποικίλη προαίρεση εκείνων που εργάζονται, επειδή άλλοι μεν είναι πιο επιμελείς, άλλοι δε πιο ράθυμοι· και άλλοι μεν είναι πιο ακριβείς, άλλοι δε υποδεέστεροι· και άλλοι μεν κατορθώνουν τα λιγότερα, άλλοι δε τα περισσότερα· και άλλοι μεν διαπράττουν βαρύτερα σφάλματα, άλλοι δε ελαφρύτερα. «Του καθενός το έργο θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα θα το αποκαλύψει, επειδή μέσα στη φωτιά φανερώνεται, και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός.» Τους προκαλεί φόβο μέσα από τα μελλοντικά γεγονότα, προαναγγέλλοντάς τους εκείνη την φοβερή ημέρα, την ημέρα του θείου δικαστηρίου, κατά την οποία, όταν θα παρακαθήσει ο Κριτής, ένας ποταμός φωτιάς θα ρέει μπροστά του. «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί.» Αυτό που λέει σημαίνει το εξής: αν κάποιος ζει κακό βίο έχοντας όμως ορθή πίστη, η πίστη του θα συντελέσει στο να μην κολαστεί, ενώ το έργο του θα κατακαεί.

Διότι ο οίκος του Θεού, που είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, έχει κυνηγούς, οδοιπόρους, αρχιτέκτονες, οικοδόμους, γεωργούς, ποιμένες, αθλητές, στρατιώτες. Σε όλους αυτούς βρίσκει εφαρμογή αυτός ο σύντομος λόγος, ο οποίος εμπνέει στον καθένα προθυμία και ζήλο για το έργο. Είσαι κυνηγός, απεσταλμένος από τον Κύριο που είπε: «Ιδού, εγώ αποστέλλω κυνηγούς, και θα τους κυνηγήσουν πάνω σε κάθε βουνό». Πρόσεχε με επιμέλεια, μήπως σου ξεφύγει το θήραμα, ώστε, αφού συλλάβεις με τον λόγο της αλήθειας εκείνους που έχουν εξαγριωθεί από την κακία, να τους οδηγήσεις σε Εκείνον που σώζει. Είσαι οδοιπόρος, όμοιος με εκείνον που προσεύχεται: «Κατεύθυνε τα διαβήματά μου». Πρόσεχε όμως τον εαυτό σου, μην εκτραπείς από την οδό, μην αποκλίνεις δεξιά ή αριστερά· να πορεύεσαι τη βασιλική οδό. Ο αρχιτέκτονας, ας θέσει με ασφάλεια το θεμέλιο της πίστεως, που είναι ο Ιησούς Χριστός. Ο οικοδόμος, ας προσέχει πώς οικοδομεί επάνω του, όχι με ξύλα, χόρτο ή καλάμια, αλλά με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους. Εσύ που είσαι ποιμένας, πρόσεχε μήπως παραμελήσεις κάτι από όσα επιβάλλει η ποιμαντική. Και ποια είναι αυτά; Το πλανημένο να το επαναφέρεις· το συντετριμμένο να το επιδέσεις· το ασθενές να το θεραπεύσεις. Ο γεωργός, σκάψε γύρω από την άκαρπη συκιά και ρίξε αυτά που βοηθούν την καρποφορία. Ο στρατιώτης, συγκακοπάθησε για το Ευαγγέλιο, διεξάγοντας την καλή στρατεία εναντίον των πνευμάτων της πονηρίας, εναντίον των παθών της σάρκας· αναζώσου ολόκληρη την πανοπλία του πνεύματος.

Απευθύνεται, λοιπόν, με έμφαση προς εκείνον που διέπραξε πορνεία: ας προσέχει, λέει, ο καθένας αν τα έργα του είναι σύμφωνα με τους λόγους της διδασκαλίας και με το τεθειμένο θεμέλιο. Διότι κυρίως μέσω των έργων συγκροτείται η οικοδομή των διδασκάλων και αυτά την αναδεικνύουν. Ας μην εξετάζει, επομένως, απλώς το ότι οικοδομεί, ούτε να νομίζει ότι με αυτό κάνει κάτι περισσότερο, αλλά ας αναλογίζεται τι είδους είναι τα όσα οικοδομούνται· διότι αυτά θα δοκιμαστούν διά πυρός κατά την ημέρα εκείνη. Ποιου πυρός;

5. Το τρίτο επιχείρημα, το οποίο ελήφθη από την πρώτη επιστολή προς Κορινθίους του μακαρίου Παύλου, στην οποία, συζητώντας για εκείνον που οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο, που είναι ο Χριστός, «χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια», προσθέτει: «Διότι η ημέρα του Κυρίου θα το φανερώσει, επειδή με φωτιά αποκαλύπτεται, και του καθενός το έργο τι λογής είναι, η φωτιά θα το δοκιμάσει· αν κάποιου το έργο, το οποίο οικοδόμησε, μείνει, θα λάβει μισθό· αν κάποιου το έργο κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά», φαίνεται μεν περισσότερο από όλα να εισάγει το καθαρτήριο πυρ, αλλά στην πραγματικότητα περισσότερο από όλα το αναιρεί. Διότι, πρώτον, ο θείος απόστολος το ονόμασε δοκιμαστικό, και όχι καθαρτικό. Έπειτα, όρισε ότι και τα αγαθά και πολυτιμότατα από τα έργα θα περάσουν μέσα από αυτό, και είναι φανερό ότι αυτά δεν έχουν ανάγκη από καμία κάθαρση. Στη συνέχεια, λέει ότι εκείνοι που φέρουν τα πονηρά έργα, καθώς αυτά θα κατακαίγονται, θα ζημιωθούν· ενώ εκείνοι που καθαίρονται, εκτός από το ότι δεν ζημιώνονται καθόλου, αποκομίζουν και μεγάλα οφέλη. Έπειτα, λέει ότι αυτά θα συμβούν κατά την ημέρα εκείνη, δηλαδή της κρίσεως, και στον μέλλοντα αιώνα· διότι η ημέρα θα τα φανερώσει, λέει, επειδή με φωτιά αποκαλύπτεται. Το να υποθέτει λοιπόν κανείς ότι υπάρχει τότε καθαρτήριο πυρ, μετά από εκείνη τη φοβερή παρουσία του κριτή και την τελική απόφαση, μήπως είναι εξαιρετικά άτοπο;

Τώρα λοιπόν αποφάσισα να θέσω την πέτρα ως θεμέλιο, ώστε να διασωθεί ο οίκος, έχοντας εκείνους τους λίθους που είναι πολύτιμοι, αγνά στολισμένοι με χρυσό και άργυρο, οι οποίοι αποτελούν πλούτο για τους ευσεβείς και την ύψιστη ευδαιμονία. Διότι τι έχει καταστεί ανώτερο από τη σεμνή σωφροσύνη;

Θεμέλιο είναι η πίστη στον Χριστό. Πάνω σε αυτήν οικοδομεί κανείς ως χρυσό μεν τη θεολογική μυσταγωγία, ως άργυρο δε τον διαυγή βίο, ως πολύτιμους λίθους τους ευσεβείς λογισμούς, ως ξύλα την προσκόλληση στα αισθητά, ως χόρτο εκείνος που τρέφεται από την αλογία, και ως καλαμιά εκείνος που απεργάζεται τη φθορά. Και όσον αφορά εκείνους που έχουν να επιδείξουν αγαθές πράξεις, η ημέρα της γνώσεως φανερώνει ότι η αποκάλυψή τους έχει γίνει εν πυρί, δηλαδή εν Πνεύματι.

Δεν γνωρίζουν όμως ότι η γλώσσα και τα χείλη που προφέρουν όσα δεν αρμόζουν είναι υπόλογα στην κατάρα της εξολόθρευσης. Όμως, κατά κάποια οικονομία και θεία παραχώρηση, αφού εκπλήρωσαν όσα κακώς σχεδίασαν και με παρέδωσαν σε ταφή: «Τώρα θα αναστηθώ εξαιτίας της ταλαιπωρίας των πτωχών και του στεναγμού των πενήτων» μαθητών μου, για να μην καταπονούνται μέχρι τέλους, θεωρώντας ότι πλανήθηκαν από εμένα. «Θα τεθώ ως σωτηρία, θα μιλήσω με παρρησία δι' αυτής», αντί του θα τεθώ ως σωτήριο θεμέλιο, όπως φρονεί και ο Παύλος: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». «Τα λόγια του Κυρίου» αυτά είναι «λόγια αγνά», σαν «άργυρος δοκιμασμένος στη φωτιά», δόκιμος για τους ανθρώπους, «καθαρισμένος» πολλαπλώς. «Εσύ όμως, Κύριε, είθε να μας φυλάξεις» τους μαθητές σου, «και είθε να μας διατηρήσεις από τη γενεά αυτή» την πονηρή και από όσες όμοιές της ακολουθήσουν. «Γύρω μας περιπατούν οι ασεβείς» ραδιουργώντας εναντίον μας· «Σύμφωνα με το ύψος του ελέους σου φρόντισες», δηλαδή φύλαξες, «τους υιούς των ανθρώπων» και τους μύστες σου, που περιφέρονται ως αμνοί εν μέσω λύκων μέχρι τέλους.

Επειδή, όμως, με τη χάρη του Θεού, μέσω πολύτιμων προφητικών λίθων, εδραιώσαμε τα θεμέλια της Εκκλησίας, ας τη στερεώσουμε τώρα και πάνω σε αποστολικό θεμέλιο. «Διότι άλλο θεμέλιο», λέει ο Παύλος, «κανείς δεν μπορεί να θέσει, εκτός από αυτό που ήδη υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Αν, μάλιστα, κάποιος χτίζει πάνω σε αυτό το θεμέλιο με χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χορτάρι, καλάμια, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με τη φωτιά». Είτε είναι σαθρό και χορταρένιο και γίνεται παρανάλωμα του πυρός, είτε λάμπει σαν τον χρυσό, λέει, θα γίνει φανερό την ημέρα της κρίσεως, όταν «η φωτιά θα δοκιμάσει το έργο» και την πίστη «του καθενός».

Γι' αυτό ακριβώς το θεμέλιο έλεγε και ο θειότατος Παύλος ότι: «Διότι άλλο θεμέλιο δεν μπορεί κανείς να θέσει πέρα από αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Εάν δε κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλο, χόρτο, καλάμι, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα θα το δείξει, επειδή μέσα στη φωτιά αποκαλύπτεται· εάν το έργο κάποιου, που οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό, εάν όμως το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί, ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι σαν μέσα από φωτιά». Είναι δε φοβερή η απειλή για όσους έχουν αυτιά για να ακούν. Το μεν ξυλώδες και χορτώδες έργο του, λέει, θα κατακαεί και θα αφανιστεί, ο ίδιος όμως θα παραμείνει σώος μέσα στη φωτιά βασανιζόμενος αιώνια. «Διότι η πορνεία και κάθε ακαθαρσία» και κάθε κακία είναι έργο χορτώδες και παρανάλωμα του πυρός, που καίγεται εύκολα και αφανίζεται, εκείνος όμως που το έπραξε δεν αφανίζεται μαζί με το έργο του· διότι η αμαρτία είναι έργο ανυπόστατο και συμβεβηκός, γι' αυτό και θα γίνει στάχτη σαν το χόρτο και θα αφανιστεί, και θα ζημιωθεί ο εργάτης της επειδή έπραξε κακώς. Αυτός όμως, όντας ενυπόστατος και επειδή πρόκειται να λάβει άφθαρτο σώμα κατά την ανάσταση, δεν θα φθαρεί από τη φωτιά ώστε να αφανιστεί στο μη ον, αλλά θα σωθεί, δηλαδή θα διαμείνει μέσα στη φωτιά κολαζόμενος.