Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:12

Οι δε βασιλείς της γης, δηλαδή αυτοί που την εξουσιάζουν και δεν έχουν αποκτήσει τίποτε στους ουρανούς, μαζί με όλους τους άρχοντες και τους πλουσίους των επιγείων και τους δούλους των κατώτερων πραγμάτων και εκείνους που είναι ελεύθεροι από τη δουλεία του Χριστού, θα ευχηθούν να καλυφθούν από τα σπήλαια, τους βράχους και τα όρη, παρά να δοκιμάσουν τη θεία οργή που θα επιπέσει βροχηδόν επάνω τους: είτε κατά την παρουσία του αντιχρίστου, όπου κατά θεία παραχώρηση θα υποστούν τις μάστιγες του λιμού και των άλλων πληγών, είτε κατά τις προσδοκώμενες μετά την ανάσταση ατέρμονες κολάσεις, οπότε και ακόμη περισσότερο η θεία οργή δικαίως θα αναφλεγεί σαν καμίνι, καταναλώνοντας ως τροφή της φωτιάς εκείνους που οικοδομούν πάνω στο θεμέλιο της πίστεως ξύλα, χόρτο και καλάμια. Από αυτήν είθε ο φιλάνθρωπος Θεός να μας λυτρώσει και να μας καταστήσει μετόχους των αιωνίων αγαθών που έχουν ετοιμαστεί για τους αγίους του, συντάσσοντάς μας με το πλήρωμα των σωζομένων, με τη χάρη του μονογενούς του Υιού, με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα, μαζί και με το Άγιο Πνεύμα, η δόξα και η προσκύνηση, στους αιώνες· αμήν.

Ο αρχιτέκτονας ας θέτει με ασφάλεια το θεμέλιο της πίστεως, που είναι ο Χριστός Ιησούς. Ο οικοδόμος ας προσέχει πώς εποικοδομεί πάνω σε αυτό· όχι με ξύλα, ούτε με χόρτο, ούτε με καλάμια, αλλά με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους. Ο ποιμένας, πρόσεχε μήπως σου διαφύγει κάτι από τα καθήκοντα που επιβάλλει η ποιμαντική. Και ποια είναι αυτά; Επίστρεφε το πλανημένο, περίδεσε το συντριμμένο, θεράπευσε αυτό που νοσεί. Ο γεωργός, σκάβε γύρω από την άκαρπη συκιά και ρίχνε όσα συντελούν στη βοήθεια της καρποφορίας. Ο στρατιώτης, συγκακοπάθησε για το Ευαγγέλιο, αγωνίσου την καλή στρατεία κατά των πνευμάτων της πονηρίας, κατά των παθών της σάρκας, ανάλαβε όλη την πανοπλία του Πνεύματος· μην εμπλέκεσαι στις βιοτικές μέριμνες, ώστε να αρέσεις σε εκείνον που σε στρατολόγησε.

Η γη σας είναι έρημη. Ο λόγος σε πολλά σημεία ονομάζει γη την ψυχή, αυτήν που υποδέχεται τα σπέρματα του λόγου, όπως διδαχθήκαμε στο Ευαγγέλιο μέσα από την παραβολή του Κυρίου, ότι κάποια έπεσαν στην καλή γη, τη δεκτική στα θεία διδάγματα και κατάλληλη για καρποφορία. Έρημη, αντίθετα, είναι αυτή που δεν έχει σοφία, ούτε λόγο, ούτε ζει με δικαιοσύνη, ούτε πορεύεται μέσα στην αλήθεια. —Οι πόλεις σας είναι πυρίκαυστες. Πόλη είναι ένα σύστημα ανθρώπων, συγκροτημένο από διάφορα επιτηδεύματα για την κοινωνία του βίου· το οποίο, επειδή περιέχει πολλή ματαιότητα στα έργα του, δηλαδή ξύλα, χόρτο και καλάμια, κατακαίγεται κατά την ημέρα της κρίσεως, και τα συστήματα των ασεβών γίνονται πυρίκαυστα.

Αληθινά Σάββατα είναι η ανάπαυση που επιφυλάσσεται στον λαό του Θεού· τα οποία ο Θεός αποδέχεται, επειδή είναι αληθινά. Και φθάνει βεβαίως σε εκείνα τα Σάββατα της αναπαύσεως εκείνος για τον οποίο ο κόσμος έχει σταυρωθεί, έχοντας δηλαδή απομακρυνθεί από τα κοσμικά και έχοντας καταλήξει στον οικείο τόπο της πνευματικής αναπαύσεως, όπου όποιος βρεθεί δεν πρόκειται πλέον να μετακινηθεί από τη θέση του, εφόσον σε εκείνη την κατάσταση επικρατεί ησυχία και αταραξία. Και πυρ δεν θα ανάψει στην αιώνια κατοικία, επειδή δεν θα εισκομίζεται ύλη ικανή να ανάψει το πυρ, δηλαδή ξύλα, χόρτο και καλάμια. Και δεν θα σηκώσει βάρος εκείνος που δεν έχει να τον βαραίνει το βαρύ φορτίο της ανομίας, αλλά θα αναπαυθεί πραγματικά σε τρυφερά Σάββατα.

Διότι το ότι τα δόγματα της θεοσεβείας ονομάζονται οικία, μας το δίδαξε ο ίδιος ο Κύριος μέσω της παραβολής, λέγοντας: «Καθένας που ακούει αυτούς τους λόγους μου και τους εφαρμόζει, θα μοιάσει με άνθρωπο συνετό, ο οποίος οικοδόμησε την οικία του πάνω στην πέτρα». Φαίνεται δε ότι και ο Παύλος στην Α΄ προς Κορινθίους επιστολή μάς διδάσκει ότι καθένας από όσους έχουν πιστέψει στον Χριστό οικοδομεί οικία για τον εαυτό του. «Διότι», λέει, «κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο, παρά εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός. Εάν δε κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, άχυρο...» —Επειδή όμως, από όσους διαμορφώνουν τα δόγματα, εκείνοι μεν που υποστηρίζουν απόψεις άξιες γέλιου και χλεύης οικοδομούν τρόπον τινά έναν περίγελο, ενώ οι πιο ικανοί κατασκευάζουν σπουδαία οικοδομήματα, ο προφήτης Μιχαίας, γκρεμίζοντας τα οικήματα των γελοίων, λέει: «Εσείς που βρίσκεστε στη Γεθ μην καυχιέστε· και εσείς που βρίσκεστε στην Ακαρείμ, μην ανοικοδομείτε από οικία που αποτελεί τον περίγελό σας». Και πάλι ο ίδιος, επιπλήττοντας τους φαύλους διδασκάλους, λέει: «Ακούστε τα αυτά, οι ηγέτες του οίκου Ιακώβ, και οι υπόλοιποι του οίκου Ισραήλ, εσείς που βδελύσσεστε τη δίκαιη κρίση και διαστρέφετε όλα τα ορθά, εσείς που οικοδομείτε τη Σιών με αίματα και την Ιερουσαλήμ με αδικίες...»

Πολλοί, δυσφορώντας με τα δυσάρεστα πράγματα του βίου, επισπεύδουν την έξοδό τους από αυτόν και επικαλούνται τον θάνατο. Σε αυτούς ταιριάζει να πει κανείς τα λόγια του Αμώς: Αλίμονο σε εκείνους που επιθυμούν την ημέρα του Κυρίου· διότι αυτή είναι σκοτάδι, και όχι φως. Όπως ακριβώς αν ένας άνθρωπος ξεφύγει από το πρόσωπο του λιονταριού, και πέσει πάνω του η αρκούδα· και πηδήξει μέσα στο σπίτι και στηρίξει τα χέρια του στον τοίχο, και τον δαγκώσει το φίδι. —Δεν είναι σκοτάδι η ημέρα του Κυρίου και όχι φως, και γνόφος που δεν έχει λάμψη; Εάν, λοιπόν, κάποιος δεν έχτισε στο οικοδόμημα της ζωής του ξύλα, ή χόρτο, ή καλάμια, ας επιθυμεί την ημέρα του Κυρίου, κατά την οποία το πυρ θα δοκιμάσει το έργο του καθενός, τι λογής είναι. Εάν όμως κανένας δεν είναι καθαρός από τα απαγορευμένα έργα, ας φοβάται την ημέρα εκείνη.

Υποδηλώνει δε, έμμεσα, κάτι πνευματικό και βαθύ. Διότι θέλει να πει ότι τα πάντα θα μεταβληθούν προς το καλύτερο, και τα δεύτερα θα υπερέχουν των πρώτων. Επειδή η παιδαγωγία του νόμου θα παραχωρήσει οπωσδήποτε τη θέση της στην παιδαγωγία διά του Χριστού, δηλαδή στα ευαγγελικά θεσπίσματα, και η μεταξύ τους διαφορά θα είναι τόσο μεγάλη, όση ακριβώς υπάρχει μεταξύ χαλκού και χρυσού. Διότι ο χαλκός φαίνεται μεν σαν χρυσός, αλλά δεν είναι χρυσός, και ο σίδηρος φαίνεται σαν άργυρος, διότι διαθέτει λαμπρότητα, πλην όμως δεν είναι άργυρος, αλλά υπολείπεται πολύ από εκείνον που υπερέχει. Επομένως, θα μπορούσε κανείς να παρομοιάσει την παιδαγωγία του νόμου με τον χαλκό, ενώ την παιδαγωγία διά του Χριστού με τον χρυσό. Και πάλι, τη δύναμη της πολιτείας του νόμου θα μπορούσε να την παρομοιάσει κανείς με τον σίδηρο, ο οποίος έχει μετρημένη τη λαμπρότητα, ενώ την εν Χριστώ και ευαγγελική πολιτεία περισσότερο με τον άργυρο, διότι, νοητώς, έχει την τελειότατη λαμπρότητα. Γι' αυτόν τον λόγο και ο πάνσοφος Παύλος, καίτοι έλεγε ότι απέκτησε πάρα πολύ μεγάλο καύχημα μέσω της ζωής σύμφωνα με τον νόμο και της γνώσης του, θεωρούσε τα πάντα σκουπίδια, και επιθυμούσε να κερδίσει τον Χριστό και την ανωτερότητα της γνώσης Του. Τα δε ξύλα και οι λίθοι είναι χρήσιμα για οικοδομή· και θα βρούμε τον πάνσοφο Παύλο να παρομοιάζει τη δύναμη της διδασκαλίας ορισμένων με αυτές τις ύλες: «Εάν γάρ τις», λέει, «εποικοδομεί πάνω στο θεμέλιο, ξύλα, χόρτο, λίθους, καλάμια».

Τους δικαίους θα θρέψει η θέα του Θεού, τους αμαρτωλούς θα λυπήσει η θέα του πυρός. Οι δίκαιοι είναι σκεύος εκλογής, οι αμαρτωλοί σκεύος γεέννης. Οι δίκαιοι είναι χρυσός πεπυρωμένος, και άργυρος δοκιμασμένος και τίμιοι λίθοι· οι αμαρτωλοί ξύλα, καλαμιά, χόρτο, προσάναμμα του πυρός.

Και για αυτές τις δύο παρουσίες λέγει ο προφήτης Μαλαχίας: «και ξαφνικά θα έλθει στον ναό του ο Κύριος, τον οποίο εσείς ζητάτε». Ιδού η μία παρουσία. Και πάλι για τη δεύτερη παρουσία λέγει: «Και ο άγγελος της διαθήκης, τον οποίο εσείς ζητάτε. Ιδού έρχεται Κύριος Παντοκράτορας. Και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της εισόδου του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Διότι αυτός εισέρχεται σαν φωτιά χωνευτηρίου και σαν καθαριστικό βότανο αυτών που πλένουν. Και θα καθίσει για να χωνεύσει και να καθαρίσει». Και αμέσως στη συνέχεια ο ίδιος ο Σωτήρας λέγει: «Και θα σας πλησιάσω για κρίση, και θα γίνω γρήγορος μάρτυρας εναντίον των μάγων και εναντίον των μοιχαλίδων και εναντίον αυτών που ορκίζονται στο όνομά μου με ψέμα», και τα εξής. Γι' αυτό ο Παύλος, προασφαλίζοντάς μας, λέγει: «Αν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα θα το δείξει, επειδή αποκαλύπτεται μέσα σε φωτιά».

Εμείς μεν αυτά, ως άνθρωποι, και τα παραγγέλλουμε και τα διδάσκουμε. Μην κάνετε όμως το οικοδόμημά μας χόρτο, και καλαμιές, και άχυρα, για να μη ζημιωθούμε σε περίπτωση που το έργο κατακαεί· αλλά κάντε το έργο χρυσάφι, και ασήμι, και πολύτιμους λίθους.

Με σταθερότητα λοιπόν μετανόησε εσύ που αμάρτησες, για να πετύχεις και την άφεση. Αληθινά είπε ο Παύλος, ότι όποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο ξύλα, χόρτο, καλάμια, θα ζημιωθεί. Όχι μόνο για το κήρυγμα, αλλά και για τις πράξεις το είπε ο Παύλος· όχι μόνο για τη διδασκαλία, αλλά και για τη μετάνοια. Το χόρτο είναι κάτι το εντελώς κούφιο. Αν κάποιος, λοιπόν, δεν μετανοεί με σταθερότητα, είναι καλάμι και ξύλα, τα οποία επιπλέουν στα νερά. Αν κάποιος, λοιπόν, δεν προσέρχεται με σταθερότητα στη μετάνοια, είναι ξύλο, και όχι μόνο απορρίπτεται ένας τέτοιος άνθρωπος, αλλά και θα κατακαεί, λέει, στη φωτιά. Γιατί; Επειδή και πολλούς εμπόδιζε, και νόμιζε ότι εμπαίζει τον Θεό.

Οι σεμνοί άγγελοι στον ουρανό ψάλλουν τον επινίκιο ύμνο, δοξάζοντας μαζί με τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ την Τριάδα ομόδοξα, ομόστοιχα και ομοούσια, και λέγοντας το «άγιος, άγιος, άγιος», εκφωνώντας τρεις φωνές, λέγοντάς τες όμως με ενότητα και όχι πολυώνυμα. Διότι δεν λέγουν το «άγιος» τέταρτη φορά, για να μην προσθέσουν κάτι στην ονομασία της Τριάδας· ούτε λέγουν το «άγιος» δύο φορές, για να μην καταστεί ελλιπής η δόξα της τελειότητας, αλλά τρεις φορές, ώστε να υμνήσουν την αγιότητα του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος με την ίδια τιμή. Και δεν λέγουν «άγιος» και «ημιάγιος», αλλά λέγουν το «άγιος» ισότιμα, δοξάζοντας ταυτόχρονα με μία φωνή, με έναν λόγο και με μία τελειότητα την Τριάδα εν ενότητι και την ενότητα εν Τριάδι. Διότι αυτή τη γνώση ήλθε να μας διδάξει ο μονογενής Υιός του Θεού, αυτή τη σύνεση μας κήρυξε το Άγιο Πνεύμα, αυτή την τελειότητα μας αποκάλυψε ο Πατέρας· αληθινά, αυτή τη ζωή μάς χάρισε ο σαρκωθείς Λόγος, αυτή την οικοδομή οικοδόμησε σε εμάς το Άγιο Πνεύμα. «Διότι εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο με χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια» (και τα εξής).

Αν όμως αναζητήσει κανείς σε αυτούς τον έμψυχο, γόνιμο και ζωντανό λόγο, από τον οποίο «όποιος πιει θα αποκτήσει πηγή ύδατος που θα αναβλύζει για την αιώνια ζωή», δεν θα τον έβρισκε. Γι' αυτό και προφητεύεται ότι θα είναι «σαν παράδεισος που δεν έχει ύδωρ». «Η ισχύς τους», λέει, «θα είναι σαν το καλάμι», όχι του σιταριού ούτε κάποιου άλλου από τα αναγκαία, αλλά σαν «το καλάμι του λιναριού» (στουπί), διότι έχει αφαιρεθεί από αυτούς «ο ισχυρός και η ισχυρή, η δύναμη του άρτου και η δύναμη του ύδατος, ο γίγαντας και ο δυνατός». Γι' αυτό και δεν μπορούν να πουν, παρόμοια με τους μαθητές του Χριστού: «τα πάντα μπορώ δια του Χριστού που με ενδυναμώνει», και: «ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη ή στενοχώρια;» και τα εξής. Διότι έτσι έχει γίνει η ισχύς τους «σαν το καλάμι του λιναριού», ώστε όχι μόνο να χάσουν την ελευθερία τους, για την οποία πρωτύτερα καυχιούνταν απολαμβάνοντας αυτονομία και δικό τους βασίλειο, αλλά και να υποδουλωθούν στους τυχαίους Ρωμαίους στρατιωτικούς. «Και τα έργα τους έχουν γίνει σαν σπινθήρες», επειδή οι πράξεις τους γίνονται αιτία πυρός, εφόσον «δεν οικοδομούν με χρυσάφι ούτε με ασήμι ούτε με πολύτιμους λίθους, αλλά μόνο με ξύλα, χορτάρι και καλάμια». Γι' αυτό και σε όλα αυτά προστίθεται: «και θα κατακαούν οι άνομοι και οι αμαρτωλοί μαζί, και δεν θα υπάρχει κανείς για να τους σβήσει». Βλέπεις πώς ο λόγος τους απειλεί με πυρπόληση και εμπρησμό.

Ο λόγος προαναγγέλλει σκόπιμα όσα πρόκειται να συμβούν «πριν γίνουν», επιδιώκοντας να ανακόψει την κακία μέσω του φόβου της απειλής· διότι ήταν αναμενόμενο να συνετιστούν οι ακροατές, μαθαίνοντας εκ των προτέρων όσα επρόκειτο να επακολουθήσουν. Σε αυτούς λοιπόν που αμαρτάνουν επίμονα λέει για τον λόγο αυτόν τα εξής: δεν θα σας βρουν αυτά και εκείνα τα δεινά από κάποια σύμπτωση, ούτε από φυσική αναγκαιότητα, ούτε λόγω της ειμαρμένης, αλλά εξαιτίας των ατοπημάτων που προαναφέρθηκαν. Εφόσον, λοιπόν, εσείς, «ο αμπελώνας του Κυρίου», δεν συγκεντρώσατε σταφύλια ούτε αγαθούς καρπούς, αλλά «ξύλα και χόρτα και καλάμια» και πληθύνατε «τα αγκάθια σας». Γι' αυτόν τον λόγο εύλογα λέει: «με τον τρόπο που θα καεί η καλαμιά από το κάρβουνο της φωτιάς και θα κατακαεί από την ορμητική φλόγα», έτσι και της κακίας σας η «ρίζα θα γίνει σαν χνούδι» και σαν τροφή της φωτιάς, αλλά «και το άνθος» σας (η ωραιότητα, δηλαδή, του σώματος, και η δόξα του πλούτου, και η ευπρέπεια ολόκληρου του έθνους) πολύ σύντομα θα διασκορπιστεί σαν «σκόνη». Και λέει ότι αυτά θα τους συμβούν, επειδή, εκτός από τα όσα προαναφέρθηκαν, «δεν θέλησαν να αποδεχθούν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά παρόξυναν και τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ». Και παρατήρησε εδώ πώς δεν τους κατηγορεί για ειδωλολατρία, αλλά για το ότι «δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ»· και ποιον «νόμο» άραγε, παρά αυτόν για τον οποίο έγινε λόγος παραπάνω: «διότι από τη Σιών θα εξέλθει ο νόμος και ο λόγος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ»;

Αντί δε της φράσης: «αυτός που έχει στη Σιών σπέρμα και οικείους στην Ιερουσαλήμ», ο μεν Σύμμαχος αναφέρει: «ο Κύριος έχει πυρ στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», ενώ ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων είπαν: «έχει φως στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», διδάσκοντας ο λόγος ότι ο Θεός και Κύριος των πάντων, ο οποίος απείλησε με όσα ελέχθησαν εναντίον του Ασσυρίου, «έχει πυρ στη Σιών και κλίβανο στην Ιερουσαλήμ», ώστε, όποτε θέλει, με αυτό το «πυρ» και τον «κλίβανο» να κατακάψει και να οπτήσει όσους έχουν ανάγκη καύσεως. Γι' αυτό δεν αρμόζει να καταφρονεί κανείς την πόλη του Θεού. Αυτά βεβαίως ευλόγως θα μπορούσαν να λεχθούν και για την Εκκλησία, επειδή αυτή είναι «η δεδοξασμένη πόλη του Θεού», για την οποία έχει λεχθεί: «Δεδοξασμένα έχουν ειπωθεί για σένα, η πόλη του Θεού», και: «Τα ορμήματα του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Διότι υπάρχει και μέσα σε αυτήν «πυρ και κλίβανος» για να καταφλέγει και να αναλώνει τα «ξύλα και το χόρτο και την καλάμη» που υπάρχουν σε κάθε ψυχή.

Αλλά εκείνοι μεν που υπάκουσαν, απολαμβάνουν τα υπεσχημένα· σε εκείνους όμως που αθετούν τη χάρη, τους απειλεί το πυρ κατά την ένδοξη παρουσία του, καθώς πρόκειται να έλθει από την επουράνια Σιών, για την οποία ο Παύλος λέγει: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας»· και, «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ». «Ευπρέπεια δε ωραιότητος» είναι η ένδοξη θεοφάνειά του· αυτήν φανερώνει και το «Ο Θεός εμφανώς θα έλθει». Κατά την πρώτη του λοιπόν παρουσία, ενώ κρινόταν από ανθρώπους, σιωπούσε· ούτε αμύνθηκε μολονότι υπέφερε τόσα πολλά, ούτε φανέρωσε σε όλους τη δική του θεότητα· Τότε όμως, λέγει, θα έλθει εμφανώς και δεν θα παραμείνει σιωπηλός. Το δε πυρ, προπορευόμενο, καθαρίζει τη βασιλεία του, αναλίσκοντας κάθε εύφλεκτη ύλη, ώστε να μην φαίνονται ξύλα, ούτε χόρτα, ούτε καλαμιές ενώπιόν του. Και θα ελέγξει ή θα αποδεχθεί, λέγοντας στους μεν: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου», στους δε: «Φύγετε από εμένα».

Θεωρώντας ότι η ευσέβεια δεν συνίσταται στο να μιλά κανείς συχνά για τον Θεό, αλλά στο να σιωπά τις περισσότερες φορές· διότι η γλώσσα αποτελεί ολίσθημα για τους ανθρώπους όταν δεν κυβερνάται από τον ορθό λόγο· και θεωρώντας πάντοτε την ακοή πιο ακίνδυνη από την ομιλία, ώστε με μεγαλύτερη ευχαρίστηση να μαθαίνουν κάτι για τον Θεό παρά να διδάσκουν· παραχωρώντας την ακριβέστερη εξέταση αυτών των ζητημάτων στους οικονόμους του λόγου· ενώ οι ίδιοι εκδηλώνουν την ευσέβειά τους λίγο με τα λόγια, αλλά περισσότερο με τα έργα, και αποδεικνύουν την αγάπη τους προς Αυτόν περισσότερο με την τήρηση των νόμων παρά με τον θαυμασμό προς τον Νομοθέτη, αποφεύγοντας την κακία, επιδιώκοντας την αρετή, ζώντας κατά το Πνεύμα, πορευόμενοι κατά το Πνεύμα, αντλώντας τη γνώση μέσω αυτού, εποικοδομώντας πάνω στο θεμέλιο της πίστεως όχι ξύλα, ούτε χόρτα, ούτε καλαμιές, ύλη δηλαδή αδύναμη και εύκολα αναλώσιμη, όταν τα έργα μας πρόκειται να κριθούν ή να καθαριστούν με το πυρ· αλλά χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, τα οποία παραμένουν και αντέχουν.

Αφού είπε αυτά, μεταβαίνει πάλι σε κάτι υψηλότερο· διότι ζητά να στηριχθεί προς την βεβαιότητα των αγαθών με τα μύρα. «Στηρίξτε με», λέει, «με μύρα». Ώ, παράδοξοι στύλοι και καινοφανή στηρίγματα! Πώς τα μύρα γίνονται στύλοι του οίκου; Πώς με την ευωδία στηρίζεται η σταθερότητα της κατασκευής της οροφής; Ή είναι πάντως φανερό ότι το αγαθό των αρετών, το οποίο κατορθώνεται μέσα μας με ποικίλους τρόπους, ονομάζεται επίσης ανάλογα με τις διαφορές των ενεργειών του; Διότι αρετή δεν είναι μόνο το να βλέπει κανείς το αγαθό και να γίνεται μέτοχος του κρείττονος, αλλά και το να διατηρείται ακλόνητος στο καλό. Εκείνος λοιπόν που θέλει να στηριχθεί με τα μύρα, ζητά να αποκτήσει τη σταθερότητα στις αρετές· διότι η αρετή είναι το μύρο, επειδή είναι χωρισμένη από κάθε δυσωδία των αμαρτημάτων. Θα μπορούσε δε κανείς να θαυμάσει και την ακολουθία των όσων ειπώθηκαν, με τι δηλαδή επιθυμεί να επιστρωθεί ο οίκος της· όχι με κάποιους βάτους, αγκάθια, σκουπίδια και καλαμιές (ή μάλλον, όπως λέει ο Απόστολος, όχι με ξύλα, καλάμια και χόρτο), με τα οποία κατασκευάζονται οι υλικοί οίκοι, αλλά επίστρωση της στέγης αυτού του οίκου γίνονται τα μήλα· διότι λέει: «Περιβάλετέ με με μήλα», ώστε να γίνει τα πάντα εν πάσι για αυτήν ο καρπός αυτός· η ομορφιά, το μύρο, η γλυκύτητα, η τροφή, η αναψυχή διά της σκιάς, ο θρόνος που αναπαύει, ο στύλος που στηρίζει, η οροφή που επισκεπάζει.

Αλλά δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Εκείνο που μάλλον αρμόζει να κατανοήσουμε με επιμέλεια, είναι τι θέλει να πει η ποικιλία και η πολυμορφία της ύλης και πώς συμπεριλαμβάνεται, μαζί με τον χρυσό, τον άργυρο, την πορφύρα και τους λίθους, και η φύση του ξύλου στην κατασκευή του φορείου. Καίτοι το ξύλο ο σοφός αρχιτέκτονας Παύλος, μαζί με το χορτάρι και το καλάμι, το κρίνει απορριπτέο για την οικοδόμηση του οίκου, επειδή καταναλώνεται από την αναλωτική δύναμη του πυρός που δοκιμάζει το έργο. Αλλά γνωρίζουμε κάποια φύση ξύλου που δεν παραμένει σε αυτό που είναι, αλλά μεταβάλλει τον εαυτό της σε χρυσό ή άργυρο ή σε κάτι άλλο από τα πολύτιμα· διότι στη μεγάλη οικία του Θεού, λέει ο απόστολος, άλλα μεν σκεύη είναι από τη φύση τους χρυσά και αργυρά, υπονοώντας, νομίζω, μέσω αυτών την ασώματη και νοερή κτίση, άλλα δε ξύλινα και πήλινα, υποδεικνύοντας ίσως μέσω αυτών εμάς, τους οποίους η παρακοή μάς έκανε γήινους και μας κατέστησε πήλινους, ενώ η αμαρτία μέσω του ξύλου μάς έκανε ξύλινα σκεύη αντί για χρυσά. Έχει διαχωριστεί δε και η χρήση των σκευών ανάλογα με την αξία της ύλης· διότι αυτά μεν που είναι από πολυτιμότερη ύλη προορίζονται για τιμή, ενώ τα άλλα έχουν απορριφθεί για ταπεινή υπηρεσία. Αλλά τι λέει περί αυτών ο Παύλος;

Καιρός για να καθαιρεί κανείς και καιρός για να οικοδομεί. Αυτά μπορεί να τα μάθει κανείς και από όσα ειπώθηκαν από τον Θεό προς τον προφήτη Ιερεμία, στον οποίο δόθηκε από τον Θεό η δύναμη πρώτα να καθαιρεί, να εκριζώνει και να κατασκάπτει, και έπειτα να ανορθώνει, να ανοικοδομεί και να φυτεύει. Διότι πρέπει πρώτα να ερειπωθούν μέσα μας τα οικοδομήματα της κακίας και τότε να βρεθεί χρόνος και ευρυχωρία για την κατασκευή του ναού του Θεού που οικοδομείται μέσα στις ψυχές, για τον οποίο η αρετή χρησιμεύει ως υλικό. Διότι εάν κάποιος εποικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσάφι, ασήμι και πολύτιμους λίθους, αυτά ονομάζονται αρετή· ενώ με το ξύλο, το χόρτο και το καλάμι ερμηνεύεται η φύση της κακίας, η οποία δεν προετοιμάζεται για τίποτα άλλο παρά για να καταναλωθεί από τη φωτιά. Όταν λοιπόν τα οικοδομήματα είναι φτιαγμένα από χόρτο και καλάμι, δηλαδή από αδικία, υπερηφάνεια και την υπόλοιπη κακία της ζωής, ο λόγος του Θεού παραγγέλλει πρώτα να οδηγηθούν αυτά στον αφανισμό, και έπειτα με αυτόν τον τρόπο να χρησιμοποιήσουμε το χρυσάφι της αρετής ως υλικό για την κατασκευή του πνευματικού οίκου. Διότι δεν είναι δυνατόν να συμφυεί το ασήμι με το καλάμι, ή να ενωθεί το χρυσάφι με το χόρτο, ή το μαργαριτάρι με το ξύλο, αλλά εάν πρόκειται να συμβεί αυτό, πρέπει οπωσδήποτε να αφανιστεί το ένα από τα δύο. Διότι ποια κοινωνία μπορεί να έχει το φως με το σκοτάδι; Επομένως, ας καθαιρεθούν πρώτα τα έργα του σκότους και τότε θα κατασκευαστούν τα φωτεινά οικοδομήματα της ζωής.

Επομένως, πρέπει να κατανοήσουμε ποιοι είναι οι λίθοι που ρίχνονται εναντίον ενός τέτοιου ανθρώπου, ώστε να μην ολοκληρωθεί η σπουδή για τη συλλογή των ξύλων. Και τι είναι τα ξύλα, με τα οποία θα ανάψει η φωτιά για εκείνον που τα συγκέντρωσε; Πάντως, αυτά δεν είναι καθόλου ασαφή σε όποιον κατανοεί έστω και ελάχιστα τους μυστικούς λόγους. Διότι, εάν ορθώς ο Απόστολος ονομάζει την πονηρή οικοδομή «ξύλα και καλάμια και χόρτα», επειδή τέτοιου είδους οικοδομήματα κατά τον καιρό της κρίσεως γίνονται φωτιά, και η φωνή του Ευαγγελίου λέει ότι το άχυρο ετοιμάζεται για τη φωτιά, και αποφάνθηκε ότι η άκαρπη κληματίδα είναι κατάλληλη μόνο για τη φωτιά, τότε καθίσταται σαφές ότι τα ξύλα που συγκεντρώνονται για την ετοιμασία της φωτιάς είναι τα μάταια επιτηδεύματα αυτού του βίου. Και αυτός που λιθοβολείται την κατάλληλη στιγμή είναι εκείνος, τον οποίο, εάν κανείς τον θεωρήσει ως τον λογισμό που ρέπει προς τα κακά, δεν θα έσφαλλε ως προς το ορθό. Πρέπει οπωσδήποτε να κατανοήσουμε ότι οι λογισμοί που αναιρούν την κακία είναι αυτοί οι λίθοι που σφενδονίζονται εύστοχα από τον Εκκλησιαστή, οι οποίοι πρέπει πάντοτε και να εξακοντίζονται και να συγκεντρώνονται. Αφενός μεν να εξακοντίζονται για την καθαίρεση εκείνου που υψώνεται εναντίον της ζωής μας, αφετέρου δε να συγκεντρώνονται, ώστε ο κόλπος της ψυχής να είναι πάντοτε πλήρης από τέτοια εφόδια, για να είναι έτοιμη η βολή εναντίον του εχθρού, σε περίπτωση που αυτός σκεφθεί κάποια άλλη επιβουλή εναντίον μας. Από πού, λοιπόν, θα συγκεντρώσουμε τους λίθους, με τους οποίους θα καταλιθοβολήσουμε τον εχθρό; Άκουσα την προφητεία που λέει: «Λίθοι άγιοι κυλίονται επί της γης».

Ας δούμε όμως και το πιο δυσδιάκριτο σημείο της οξυδέρκειας του συγγραφέα, πώς δηλαδή, με την αφθονία της διαλεκτικής του εμπειρίας, παρασύρει με επιτηδειότητα τους πιο απλοϊκούς προς το αντίθετο. Προσέθεσε στην προσηγορία του «ποιήματος» και του «κτίσματος» και τη λέξη «γέννημα», λέγοντας ότι η ουσία του Υιού δέχεται στον εαυτό της αυτά τα ονόματα, και, σαν να αγορεύει σε συνέδριο μεθυσμένων, νομίζει ότι η δολιότητά του γύρω από το δόγμα δεν θα γίνει αντιληπτή από κανέναν. Διότι, συνδέοντας το γέννημα με το κτίσμα και το ποίημα, θεωρεί ότι συγκαλύπτει τη διαφορά ως προς τη σημασία των ονομάτων μέσω της σύνταξης ασυμβίβαστων εννοιών. Αυτά είναι τα σοφά τεχνάσματα της διαλεκτικής. Εμείς όμως, που είμαστε απλοϊκοί στον λόγο, αφενός δεν αρνούμαστε ότι είμαστε τέτοιοι ως προς τη φωνή και τη γλώσσα, όπως ακριβώς φανερώνει για εμάς ο χαρακτηρισμός, αφετέρου ομολογούμε ότι και σε εμάς, όπως λέει ο προφήτης, έχουν καταρτιστεί αυτιά για συνετή ακοή. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν παρασυρόμαστε διόλου στη σύγχυση των σημασιών εξαιτίας της συνένωσης των ασυμβίβαστων ονομάτων· αλλά, ακόμη κι αν ο μέγας απόστολος ονομάσει ταυτόχρονα ξύλα και χόρτο και άχυρο, καθώς και χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, αφενός θα υπολογίσουμε συνολικά τον αριθμό αυτών που αναφέρθηκαν, και αφετέρου δεν θα αγνοήσουμε την ιδιαίτερη φύση καθενός από όσα ονομάστηκαν.

Ότι δε υπάρχουν διαφορετικές τιμές, άκουσε τον Παύλο που το φανερώνει αυτό και λέει: «Άλλη είναι η δόξα του ηλίου, και άλλη η δόξα της σελήνης, και άλλη η δόξα των αστέρων· διότι αστέρας από αστέρα διαφέρει ως προς τη δόξα». Και πάλι: «Εάν κάποιος οικοδομεί επάνω σε αυτόν τον θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους». Διότι ο Παύλος, θέλοντας να καταδείξει την ποικιλία της αρετής, διαμόρφωσε έτσι τον λόγο του. Και τα έλεγε αυτά, δείχνοντας ότι δεν είναι δυνατόν να εισέλθουν στη βασιλεία των ουρανών εκείνοι που κοιμούνται και ραθυμούν, αλλά πρέπει να λάβουν εκείνα τα βραβεία μέσα από πολλές θλίψεις. Επειδή δηλαδή, λόγω του ότι απολάμβαναν μεγάλη φιλία και οικειότητα, νόμιζαν ότι θα προτιμηθούν έναντι των άλλων, για να μη γίνουν πιο ράθυμοι έχοντας αυτή την εντύπωση, απομακρύνοντάς τους από αυτήν την αντίληψη, λέει: «Δεν εξαρτάται από εμένα το να δώσω, αλλά από εσάς το να λάβετε, εάν το θελήσετε· ώστε να επιδείξετε περισσότερη προθυμία, μεγαλύτερο κόπο, πολλή σπουδή· διότι στα έργα απονέμω τους στεφάνους, και στους κόπους τις τιμές, και στον ιδρώτα τα βραβεία· αυτή είναι για εμένα η άριστη σύσταση, η απόδειξη που προέρχεται από τα έργα».

Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, άχυρο. Γι' αυτό έλεγε: Χωρίς να θέτουμε πάλι θεμέλιο μετάνοιας από τα νεκρά έργα. βʹ. Τι σημαίνει όμως το, «Ας προχωρήσουμε προς την τελειότητα»;

ΟΜΙΛΙΑ Θ΄. Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια· το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται με φωτιά· και η ίδια η φωτιά θα δοκιμάσει το έργο του καθενός, τι είδους είναι. Εάν το έργο που οικοδόμησε κάποιος παραμείνει, θα λάβει μισθό· εάν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί· ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά έτσι, σαν μέσα από φωτιά.

Και βέβαια, το να κάνει κανείς αυτά τα πράγματα είναι βαρύ, όχι το να μην τα κάνει. Ποια απολογία λοιπόν έχουμε, εφόσον δεν τηρούμε τα τόσο ελαφρά και εύκολα; Δεν μπορούμε να προβάλουμε καμία απολύτως. Ότι λοιπόν η κόλαση είναι αιώνια, είναι φανερό από όλα όσα ελέχθησαν· επειδή όμως σε κάποιους φαίνεται πως ο λόγος του Παύλου έρχεται σε αντίθεση προς αυτά, ας φέρουμε και αυτόν στο μέσον για να τον εξετάσουμε. Διότι, αφού είπε: «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· και αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί», πρόσθεσε: «Ο ίδιος όμως θα σωθεί, αλλά σαν μέσα από φωτιά». Τι θα μπορούσαμε λοιπόν να πούμε ως προς αυτό; Ας εξετάσουμε πρώτα ποιο είναι το θεμέλιο, και ποιος ο χρυσός, και ποιοι οι πολύτιμοι λίθοι, και ποιος ο χόρτος, και ποια η καλαμιά. Ότι το θεμέλιο είναι ο Χριστός, το δήλωσε φανερά ο ίδιος λέγοντας: «Διότι άλλο θεμέλιο δεν μπορεί κανείς να θέσει, παρά αυτό που έχει τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός». Η δε οικοδομή, κατά τη γνώμη μου, είναι οι πράξεις. Αν και μερικοί ισχυρίζονται ότι και αυτό ακριβώς έχει ειπωθεί για διδασκάλους και μαθητές, και για διεφθαρμένες αιρέσεις· αλλά η λογική δεν το επιτρέπει. Διότι αν συμβαίνει αυτό, πώς το μεν έργο καταστρέφεται, αυτός δε που το οικοδόμησε θα σωθεί, έστω και μέσα από τη φωτιά; Διότι θα έπρεπε μάλλον να χαθεί ο αίτιος· τώρα όμως θα βρεθεί να τιμωρείται περισσότερο αυτός που οικοδομήθηκε. Διότι αν ο διδάσκαλος έγινε αίτιος της κακίας, είναι άξιος να υποστεί μεγαλύτερη τιμωρία· πώς λοιπόν θα σωθεί;

Ότι δε και τώρα επείγεται να απευθυνθεί σε αυτόν που έχει πορνεύσει, αφού μίλησε για το θεμέλιο, πρόσθεσε: Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας; Εάν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, αυτόν θα τον φθείρει ο Θεός. Αυτά δε τα έλεγε κλονίζοντας ήδη με τον φόβο την ψυχή εκείνου που είχε πορνεύσει. Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια.

Γι' αυτό ανέφερε: χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια. Το έργο του καθενός θα γίνει φανερό. Εδώ υπονοεί την πράξη. Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό· αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα υποστεί ζημία. Και όμως, εάν τα λεγόμενα αφορούσαν μαθητές και διδασκάλους, δεν θα έπρεπε να ζημιωθεί ο διδάσκαλος, αν οι μαθητές δεν άκουσαν. Διότι γι' αυτό λέει: Ο καθένας θα λάβει τον δικό του μισθό σύμφωνα με τον δικό του κόπο· όχι σύμφωνα με το αποτέλεσμα, αλλά σύμφωνα με τον κόπο. Διότι, τι φταίει εκείνος, αν δεν πρόσεχαν όσοι άκουγαν; Επομένως, είναι φανερό και από αυτό, ότι τα λεγόμενα αφορούν τα έργα. Και αυτό που λέει είναι το εξής: Αν κάποιος έχει κακό βίο παρότι έχει ορθή πίστη, η πίστη του δεν θα τον προστατεύσει ώστε να μην κολαστεί, εφόσον το έργο του κατακαίγεται. Το δε «θα κατακαεί» σημαίνει τούτο: δεν θα αντέξει την ορμή του πυρός.

Διότι τέτοια είναι η αμαρτία· όπως ακριβώς τα άχυρα είναι τροφή για τα άλογα ζώα και καύσιμη ύλη για τη φωτιά, έτσι και η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του μελλοντικού πυρός. Θέλεις να μάθεις πώς η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του πυρός; Εάν κάποιος οικοδομεί, λέγει, πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια, το έργο του καθενός θα γίνει φανερό· διότι η ημέρα εκείνη θα το φανερώσει, επειδή αποκαλύπτεται μέσα από το πυρ. Εάν το έργο κάποιου κατακαεί, εκείνος θα ζημιωθεί. Ιδού, λοιπόν, ότι η αμαρτία είναι καύσιμη ύλη του πυρός.

Αυτό δε θα συμβεί, εάν, αφού αξιωθούμε των αγίων μυστηρίων, οικοδομήσουμε πάνω στο θεμέλιο χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους. Διότι έτσι θα μπορέσουμε, όταν αναχωρήσουμε εκεί, να εμφανιστούμε πλούσιοι, όταν δεν αφήσουμε τα χρήματα εδώ, αλλά τα μεταφέρουμε στους ασύλητους θησαυρούς μέσω των χεριών των φτωχών· όταν δανείσουμε τον Χριστό. Πολλά οφείλουμε εκεί, όχι χρήματα, αλλά αμαρτήματα. Ας Του δανείσουμε, λοιπόν, χρήματα, για να λάβουμε τη συγχώρηση των αμαρτιών μας· διότι Αυτός είναι ο κριτής. Ας μην αδιαφορήσουμε γι' Αυτόν εδώ όταν πεινά, ώστε και Αυτός να μας θρέψει εκεί. Εδώ ας Τον ντύσουμε, ώστε να μην μας αφήσει γυμνούς από την ασφάλεια που παρέχει ο Ίδιος.

Δεν γνωρίζετε ότι αυτή η τράπεζα είναι γεμάτη από πνευματικό πυρ, και όπως ακριβώς οι πηγές αναβλύζουν φυσικά νερό, έτσι και αυτή έχει μια άρρητη φλόγα; Μην προσέλθεις, λοιπόν, φέρνοντας άχυρα, ξύλα και χόρτα, για να μην προκαλέσεις μεγαλύτερη ανάφλεξη και κατακάψεις την ψυχή που μεταλαμβάνει· αλλά να έχεις πολύτιμους λίθους, χρυσό και άργυρο, ώστε να καταστήσεις την ύλη καθαρότερη και να αναχωρήσεις έχοντας αποκομίσει μεγάλο πνευματικό κέρδος. Αν υπάρχει κάτι πονηρό, εξόρισέ το, φυγάδευσέ το από την ψυχή σου. Έχει κάποιος εχθρό και έχει αδικηθεί κατάφωρα; Ας καταλύσει την έχθρα, ας καταστείλει τη διάνοιά του που φλεγμαίνει και διογκούται, ώστε να μην υπάρχει μέσα του κανένας θόρυβος ούτε ταραχή.

Σε δέχομαι, αρκεί μόνο να βρίσκεσαι μέσα στο ένδυμα. Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: Εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτόν τον θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους. Δεν μπορείς να είσαι πολύτιμος λίθος; Γίνε χρυσός. Δεν μπορείς να είσαι χρυσός; Γίνε άργυρος, αρκεί μόνο να παραμένεις στον θεμέλιο.

Ε΄. Πού είναι τώρα εκείνοι που λένε: «Ας τα λάβει όλα ο βασιλιάς, και ας μας παραχωρήσει ελεύθερο το σώμα»; Ας μάθουν τι τέλος πάντων σημαίνει το να είναι το σώμα ελεύθερο. Διότι δεν το καθιστά ελεύθερο το να μην τιμωρείται, αλλά το να ζει κανείς αδιάκοπα με δικαιοσύνη. Τα σώματα αυτών των νέων, λοιπόν, ήταν ελεύθερα ακόμη και όταν παραδόθηκαν στο καμίνι· διότι είχαν αποβάλει από καιρό τη δουλεία της αμαρτίας. Και πράγματι, αυτό μόνο είναι ελευθερία, και όχι το να μην τιμωρείται κανείς, ούτε το να μην υφίσταται κάτι δεινό. Εσύ όμως, καθώς γνωρίζεις το καμίνι, να αναλογιστείς τους ποταμούς του πυρός, εκείνους της φοβερής εκείνης ημέρας. Διότι, όπως ακριβώς εδώ το πυρ άλλους μεν τους άρπαξε, ενώ άλλους τους σεβάστηκε, έτσι θα συμβεί και στους ποταμούς εκείνους· και εάν μεν κάποιος φέρει χόρτο, ξύλα, καλαμιά, το πυρ ανάβει· εάν όμως κάποιος φέρει χρυσό και άργυρο, γίνεται πιο λαμπρός.

Κάποιος ονομάζεται πλούσιος, αλλά δεν είναι. Και πώς δεν είναι, όταν ρέουν άφθονα γύρω του πολύς άργυρος, πολύς χρυσός, πολύτιμοι λίθοι, χρυσά ενδύματα και όλα τα άλλα; Διότι δεν τον κάνουν πλούσιο ο χρυσός, ούτε τα ενδύματα, ούτε τα χρήματα, αλλά η ελεημοσύνη. Διότι αυτά είναι χόρτο, αυτά είναι ξύλα και άχυρο. Επειδή ποιο ένδυμα, πες μου, θα μπορέσει τότε να περιβάλει εκείνον που θα στέκεται γυμνός ενώπιον του φοβερού εκείνου βήματος;

ιβ΄. Και βλέπετε την Εκκλησία να τιμάται από όλους. Και ορθώς είπε: Το πρόσωπό σου, δηλαδή τη δόξα σου, την ομορφιά σου, την καλλονή σου. Έπειτα, επειδή αναφέρθηκε σε πρόσωπο, σε ενδύματα και σε ομορφιά, για να μην εκλάβει κάποιος από τους πιο επιφανειακούς στη σκέψη κάτι το αισθητό (υλικό), πρόσθεσε λέγοντας: Όλη η δόξα της θυγατέρας του βασιλιά βρίσκεται στο εσωτερικό. Εισέλθε στη διάνοια, λέει, κατανόησε την ομορφιά της ψυχής· γι' αυτά σου μιλώ, και αν αναφέρω ένδυμα, και αν αναφέρω ομορφιά, και αν αναφέρω χρυσό, και αν αναφέρω κρόσσια, και αν αναφέρω χρυσοποίκιλτα, ή οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, για τη διάνοια γίνεται ο λόγος, για την ψυχή είναι η διδασκαλία, για την αρετή είναι αυτά που λέγονται, για την εσωτερική δόξα. Γι' αυτό ακριβώς, πάλι με θάρρος, στρέφει τον λόγο του στις σωματικές εικόνες, έχοντας ήδη διορθώσει τον επιφανειακό ακροατή με όσα ειπώθηκαν. «Περιβεβλημένη με χρυσά κρόσσια, πολύστολισμένη». Κάποιος άλλος λέει: «Ντυμένη με ποικίλματα μέσω χρυσών δεσμών»· αποκαλώντας πάλι την αρετή με το όνομα του χρυσού. Έτσι και ο Παύλος λέει: «Αν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια»· παρουσιάζοντάς μας την αρετή και την κακία με τις ονομασίες αυτών των υλών. Διότι, για να μη νομίσεις πως πρόκειται για αυτά τα υλικά πράγματα, η λέξη «έσωθεν» (στο εσωτερικό) που έχει τεθεί, δεν σε αφήνει να φαντάζεσαι τα εξωτερικά, αλλά ελκύει τη διάνοια στο εσωτερικό.

Γνωρίζοντας, λοιπόν, όλα αυτά, ας μην απομακρυνθούμε ποτέ από την εργασία των αγαθών, ούτε, όταν δεν μπορέσουμε να φθάσουμε στην τάξη του ηλίου ή της σελήνης, να περιφρονήσουμε και την τάξη των αστέρων. Εφόσον επιδείξουμε τουλάχιστον τόση αρετή, θα μπορέσουμε να βρισκόμαστε στον ουρανό. Και αν δεν γίνουμε χρυσός ούτε πολύτιμος λίθος, ας παραμείνουμε [στο θεμέλιο] κατέχοντας έστω την τάξη του αργύρου, αρκεί μόνο να μην παλινδρομήσουμε προς εκείνη την ύλη την οποία εύκολα καταφλέγει το πυρ, ούτε, όταν δεν μπορέσουμε να κατορθώσουμε τα μεγάλα, να απέχουμε και από τα μικρά· διότι αυτό αποτελεί έσχατη ανοησία, την οποία είθε να μην υποστούμε.

Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και από αυτό ως θεμέλιο ας κρατιόμαστε. «Αν δε κάποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χορτάρι, καλάμια.» Το μεν θεμέλιο το φανέρωσε ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο λέγοντας ότι είναι ο Χριστός. Η δε οικοδομή είναι προφανές ότι αναφέρεται στις αγαθές πράξεις. Η διαφορά ως προς το υλικό όσων οικοδομούνται υποδηλώνει την ποικίλη προαίρεση εκείνων που εργάζονται, επειδή άλλοι μεν είναι πιο επιμελείς, άλλοι δε πιο ράθυμοι· και άλλοι μεν είναι πιο ακριβείς, άλλοι δε υποδεέστεροι· και άλλοι μεν κατορθώνουν τα λιγότερα, άλλοι δε τα περισσότερα· και άλλοι μεν διαπράττουν βαρύτερα σφάλματα, άλλοι δε ελαφρύτερα. «Του καθενός το έργο θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα θα το αποκαλύψει, επειδή μέσα στη φωτιά φανερώνεται, και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός.» Τους προκαλεί φόβο μέσα από τα μελλοντικά γεγονότα, προαναγγέλλοντάς τους εκείνη την φοβερή ημέρα, την ημέρα του θείου δικαστηρίου, κατά την οποία, όταν θα παρακαθήσει ο Κριτής, ένας ποταμός φωτιάς θα ρέει μπροστά του. «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί.» Αυτό που λέει σημαίνει το εξής: αν κάποιος ζει κακό βίο έχοντας όμως ορθή πίστη, η πίστη του θα συντελέσει στο να μην κολαστεί, ενώ το έργο του θα κατακαεί.

Γίνεται, λοιπόν, από ασεβής ευσεβής και ρόδο από αγκάθια, από ειδωλολάτρισσα χριστιανή. Και έκανε την πίστη κύριο έργο της, όχι πάρεργο. Δεν αμαυρώνει τη χάρη· δεν ατιμάζει το δώρο, μέσω του οποίου είναι φυσικό να μεταβαίνει κανείς προς Αυτόν που το δωρίζει. Δεν οικοδόμησε τον πύργο της δικής της πίστης πάνω στην άμμο, αλλά πάνω στην πέτρα. Δεν εποικοδομεί στο θεμέλιο των αποστόλων ξύλα, χόρτο ή καλάμια. Δεν ονομάζεται απλώς χριστιανή, ενώ με τα έργα της απαρνείται την πίστη. Δεν θάβει το τάλαντο. Δεν εκθηλύνει την προαίρεσή της ανάλογα με το σώμα της, αλλά στερέωσε ανδρείο φρόνημα μέσα σε γυναικείο σώμα. Αποδείχθηκε ως ένας ακλόνητος προμαχώνας· διότι, αφού πίστεψε και αγάπησε με ελπίδα Αυτόν στον οποίο πίστεψε, αναδείχθηκε θυγατέρα της άνω Ιερουσαλήμ. Την ομορφιά της, βλέποντάς την ο Βασιλεύς, την επιθύμησε και, αφού κατοίκησε μέσα της, την ανέδειξε αλώβητη από τα πάθη. Έτσι, το αγαθό γίνεται κτήμα εκείνου που το επιλέγει, όχι λιγότερο από ό,τι Εκείνου που παρέχει τα σπέρματά του.

Διότι ο οίκος του Θεού, που είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, έχει κυνηγούς, οδοιπόρους, αρχιτέκτονες, οικοδόμους, γεωργούς, ποιμένες, αθλητές, στρατιώτες. Σε όλους αυτούς βρίσκει εφαρμογή αυτός ο σύντομος λόγος, ο οποίος εμπνέει στον καθένα προθυμία και ζήλο για το έργο. Είσαι κυνηγός, απεσταλμένος από τον Κύριο που είπε: «Ιδού, εγώ αποστέλλω κυνηγούς, και θα τους κυνηγήσουν πάνω σε κάθε βουνό». Πρόσεχε με επιμέλεια, μήπως σου ξεφύγει το θήραμα, ώστε, αφού συλλάβεις με τον λόγο της αλήθειας εκείνους που έχουν εξαγριωθεί από την κακία, να τους οδηγήσεις σε Εκείνον που σώζει. Είσαι οδοιπόρος, όμοιος με εκείνον που προσεύχεται: «Κατεύθυνε τα διαβήματά μου». Πρόσεχε όμως τον εαυτό σου, μην εκτραπείς από την οδό, μην αποκλίνεις δεξιά ή αριστερά· να πορεύεσαι τη βασιλική οδό. Ο αρχιτέκτονας, ας θέσει με ασφάλεια το θεμέλιο της πίστεως, που είναι ο Ιησούς Χριστός. Ο οικοδόμος, ας προσέχει πώς οικοδομεί επάνω του, όχι με ξύλα, χόρτο ή καλάμια, αλλά με χρυσό, άργυρο και πολύτιμους λίθους. Εσύ που είσαι ποιμένας, πρόσεχε μήπως παραμελήσεις κάτι από όσα επιβάλλει η ποιμαντική. Και ποια είναι αυτά; Το πλανημένο να το επαναφέρεις· το συντετριμμένο να το επιδέσεις· το ασθενές να το θεραπεύσεις. Ο γεωργός, σκάψε γύρω από την άκαρπη συκιά και ρίξε αυτά που βοηθούν την καρποφορία. Ο στρατιώτης, συγκακοπάθησε για το Ευαγγέλιο, διεξάγοντας την καλή στρατεία εναντίον των πνευμάτων της πονηρίας, εναντίον των παθών της σάρκας· αναζώσου ολόκληρη την πανοπλία του πνεύματος.

Το οποίο θα προπορεύεται ενώπιον του Θεού, σύμφωνα με όσα έχει πει ο Δαβίδ, το οποίο, αφού υποδεχθεί και δοκιμάσει τους αγίους και αγαθούς δασκάλους, που οικοδομούν τα λαμπρά έργα πάνω στο θεμέλιο του Χριστού, θα τους κάνει πιο λαμπρούς και πιο φωτεινούς και, εξαιτίας της διάρκειας και της λαμπρότητας του έργου τους, θα τους γίνει πρόξενος μισθού, επειδή ακριβώς έχουν κοπιάσει. Σε εκείνους όμως που οικοδόμησαν με ξύλα, χορτάρι, καλάμια, υλικά ευτελή και εύφλεκτα, που δεν ταιριάζουν στο καλό θεμέλιο, όπως ήταν εκείνος ο πόρνος που ήθελε να είναι ακόμη δάσκαλος, όχι μόνο δεν θα δοθεί κανένας μισθός για τη διδασκαλία, αλλά και το ίδιο το έργο της διδασκαλίας, επειδή θα κατακαεί, καθώς είναι συνυφασμένο με τέτοιες πράξεις, θα γίνει πρόξενος ζημιάς και όχι μισθού. Διότι κανένα τέτοιο έργο και καμία τέτοια διδασκαλία δεν αντέχει εκείνο το πυρ. Ωστόσο, ο ίδιος ο δάσκαλος αυτού του είδους δεν θα καταστραφεί μαζί με το δικό του έργο, αλλά θα σωθεί και θα παραμείνει και θα σταθεί μπροστά στον κριτή και θα δώσει λόγο για όσα έχει πράξει και θα υποστεί την αιώνια καταδίκη, χωρίς να ωφεληθεί καθόλου από το έργο εκείνης της διδασκαλίας, επειδή αυτό καταστράφηκε. Έτσι, λοιπόν, λέει ότι θα σωθεί, σαν μέσα από τη φωτιά, η οποία αναφλέγει και κατακαίει τέτοιου είδους ύλη, και θα σωθεί με μια σωτηρία χειρότερη από την απώλεια. Διότι θα ήταν καλύτερο για αυτόν να μην είχε γεννηθεί και να μην είχε σωθεί τότε, φέροντας μαζί του τέτοια ύλη.