Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:5

Όταν Εκείνος που δοκιμάζει τις καρδιές και τα νεφρά, «ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο μαχαίρι, που εισχωρεί μέχρι τη διαίρεση ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τις σκέψεις και τις προθέσεις», καθίσει για να μας δικάσει, τότε λοιπόν, τότε, δεν θα δεις λίγους από τους πολλούς, αλλά όλους αυτούς να καλύπτουν το πρόσωπό τους από ντροπή. Και ούτε η προβιά του προβάτου θα μπορούσε να κρύψει τον λύκο, ούτε το άσπρισμα του τάφου τον εσωτερικό μολυσμό. Διότι δεν θα υπάρχει «κτίση αφανής» σε Εκείνον που θα κρίνει τότε, αλλά «τα πάντα θα είναι γυμνά και ξεσκεπασμένα στα μάτια Του». Αυτό ακριβώς δηλώνοντας και ο Παύλος έλεγε στους Κορινθίους: «Ώστε μην κρίνετε τίποτα πριν από την ώρα του, μέχρι να έρθει ο Κύριος, ο οποίος θα φωτίσει τα κρυφά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών». Ακούγοντας αυτά, λοιπόν, αγαπητοί, ας σηκωθούμε ανανήφοντας, ας μην κοιμηθούμε πάλι τον ύπνο της αμαρτίας. Ας εξιλεωθούμε για τα περασμένα με τα μεταγενέστερα. Άδικα τα συγκέντρωσες· δίκαια ξόδεψέ τα.

Και εμείς λοιπόν θα προσκυνήσουμε τον άνθρωπο ή όχι; Αλλά εάν μεν δεν τον προσκυνήσουμε, πώς θα θεωρήσουμε ότι έχει ενωθεί, και πώς βαπτιζόμαστε στον θάνατό του; Εάν δε προσκυνήσουμε, όπως τον Θεό, έτσι και τον άνθρωπο, θα ασεβήσουμε, θέτοντας σε ίση μοίρα το κτίσμα με τον Κτίστη. Και εάν προσδοκούμε τον άνθρωπο ως κριτή μαζί με τον Θεό να φωτίζει τα κρυπτά του σκότους, θα αναθέσουμε την κρίση του Θεού σε άνθρωπο· εάν όμως όχι, πώς «του έδωσε ο Πατέρας εξουσία να κάνει κρίση, επειδή είναι Υιός ανθρώπου;» και πώς έχει ενωθεί με αυτόν που κρίνει; Ορθ. Διότι γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλαβε από τον Θεό την εξουσία να κάνει κρίση, όντας Κύριος της δόξας και κάθε εξουσίας, επειδή, ενώ ήταν Θεός Λόγος, έγινε άνθρωπος, προσλαμβάνοντας ολόκληρη την ανθρωπότητα. Διότι η μορφή του δούλου είναι ολόκληρη η ανθρωπότητα, όπως η μορφή του Θεού είναι ολόκληρη η θεότητα. Και εμείς και οι άγγελοι προσκυνούμε τον ίδιο τον Θεό Λόγο, ο οποίος έλαβε μορφή δούλου· και δεν προσκυνούμε εν μέρει τον Θεό και εν μέρει τον άνθρωπο, ούτε θέτουμε σε ίση μοίρα το κτίσμα και τον Κτίστη· αλλά, όπως ακριβώς εσύ, εάν βέβαια ομολογείς ότι έλαβε από την Παρθένο τουλάχιστον σάρκα ομοούσια με εμάς, τον προσκυνείς σεσαρκωμένο μαζί με τη σάρκα, χωρίς να θέτεις σε ίση μοίρα τη σάρκα και τη θεότητα, ούτε να χωρίζεις τη σάρκα και να την προσκυνείς εν μέρει, αλλά προσκυνείς τη θεότητα μαζί με τη σάρκα· έτσι και εμείς προσκυνούμε τη θεότητα που ενανθρώπησε, χωρίς να την χωρίζουμε από την ανθρωπότητα.

Και φωτίζει τα κρυπτά του σκότους ο Χριστός, όντας ένας και ο αυτός Θεός και άνθρωπος, φωτίζοντας ως πυρ μέσα στην ύλη εκείνους που προσέρχονται στο φως του, χωρίς να χωρίζεται από την ύλη με την οποία ενώθηκε, ούτε να καταναλώνεται η ύλη, όπως ακριβώς και η βάτος του Μωυσή.

Καθημερινά, λοιπόν, ας κάνει ο καθένας τον απολογισμό στον εαυτό του για τις ημερινές και τις νυκτερινές του πράξεις· και, εάν μεν αμάρτησε, ας σταματήσει· εάν δε δεν αμάρτησε, ας μην καυχιέται· αλλά ας επιμένει στο καλό, και ας μην αμελεί, ούτε να κατακρίνει τον πλησίον, ούτε να δικαιώνει τον εαυτό του, όπως είπε ο μακάριος απόστολος Παύλος, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο Οποίος ερευνά τα κρυπτά.

Επομένως, εάν κάτι έγκειται στη δική μας εξουσία, ή πολλές φορές είναι ακόμη και άδηλο, δεν πρέπει εξαιτίας αυτού να κρίνουμε τον αδελφό, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο περί των όσων αγνοούνται: «Ώστε μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών»· τα δε κρίματα του Θεού είναι απόλυτη ανάγκη να τα υπερασπιζόμαστε, για να μη γευθεί από κοινού την οργή του Θεού εκείνος που εφησυχάζει· εκτός εάν κάποιος, πράττοντας τα ίδια με τον εγκαλούμενο, δεν έχει την παρρησία να κρίνει τον αδελφό, ακούγοντας τον Κύριο που λέει: «Βγάλε πρώτα τη δοκό από τον οφθαλμό σου, και τότε θα δεις καθαρά για να βγάλεις το κάρφος από τον οφθαλμό του αδελφού σου».

Οι δε κινήσεις της διανοίας ενεργούνται άχρονα, επιτελούνται άκοπα, σχηματίζονται χωρίς εξωτερική πράξη, και κάθε καιρό τον βρίσκουν κατάλληλο. Και πού, κάποιος από τους σοβαρούς και συνοφρυωμένους από σεμνοφάνεια, ο οποίος εξωτερικά περιβάλλεται το προσωπείο της σωφροσύνης, ενώ κάθεται πολλές φορές ανάμεσα σε ανθρώπους που τον μακαρίζουν για την αρετή του, δραπέτευσε με τη διάνοιά του προς τον τόπο της αμαρτίας μέσα από την αόρατη κίνηση της καρδιάς του. Είδε με τη φαντασία του αυτά που επιδιώκει, ανέπλασε νοερά κάποια απρεπή συναναστροφή, και γενικώς, αφού ζωγράφισε στον εαυτό του ολοκάθαρα την ηδονή μέσα στο κρυφό εργαστήριο της καρδιάς του, διέπραξε εσωτερικά την αμαρτία χωρίς μάρτυρες, άγνωστη σε όλους, μέχρι να έλθει Εκείνος που αποκαλύπτει τα κρυφά του σκότους και φανερώνει τις βουλές των καρδιών. Πρόσεχε, λοιπόν, μήπως ποτέ γεννηθεί στην καρδιά σου κάποιος κρυφός και άνομος λογισμός. Διότι εκείνος που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του. Επειδή οι μεν πράξεις του σώματος εμποδίζονται από πολλά, εκείνος όμως που αμαρτάνει νοερά, ολοκληρώνει την αμαρτία του με την ταχύτητα των λογισμών.

Ο Θεός ερευνά δίκαια καρδιές και νεφρούς. Επειδή η Γραφή σε πολλά σημεία εκλαμβάνει την καρδιά ως το ηγεμονικό μέρος, και τους νεφρούς σε πολλά σημεία ως το επιθυμητικό μέρος της ψυχής, και εδώ το ίδιο σημαίνει: Θεέ μου, κρίνε με και για τα δόγματα που κατέχω σχετικά με την ευσέβεια, και για τα κινήματα των παθών· διότι εσύ είσαι αυτός που ερευνά καρδιές και νεφρούς. Ετασμός, κυρίως, είναι η έρευνα που επιβάλλεται από τους κριτές στους εξεταζομένους με κάθε είδους βασανιστήρια, ώστε αυτοί που κρύβουν μέσα τους τα αναζητούμενα, να αναγκαστούν από τον πόνο να φέρουν στο φως το κρυμμένο. Διότι κατά τις ανεξαπάτητες εξετάσεις του κριτή ερευνώνται μεν οι λογισμοί μας, ερευνώνται δε και οι πράξεις μας. Κανείς, λοιπόν, ας μην προκαταλαμβάνει τον αληθινό κριτή, ούτε ας κρίνει κάποιος προ του κατάλληλου καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους, και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Κατά συνέπεια, με το να ερευνά καρδιές και νεφρούς, ο Θεός φανερώνει τη δική Του δικαιοσύνη.

Διότι, όπως ακριβώς αυτό το αισθητό φως δεν ανατέλλει σε όλους με τον ίδιο τρόπο, αλλά σε εκείνους που έχουν οφθαλμούς, που βρίσκονται σε εγρήγορση και που μπορούν χωρίς κανένα εμπόδιο να απολαύσουν την έλευση του ήλιου· έτσι και ο ήλιος της δικαιοσύνης, το αληθινό φως, που φωτίζει κάθε άνθρωπο ο οποίος έρχεται στον κόσμο, δεν χαρίζει τη λαμπρότητά του σε όλους, παρά μόνο σε εκείνους που πολιτεύονται επάξιά του. Διότι «φως», λέει η Γραφή, «ανέτειλε», όχι για τον αμαρτωλό, αλλά για τον δίκαιο. Όπως, δηλαδή, ο ήλιος ανέτειλε μεν, αλλά όχι για τις νυχτερίδες ούτε για τα άλλα νυκτόβια ζώα· έτσι και το φως από τη φύση του είναι λαμπρό και φωτιστικό, όμως δεν μετέχουν όλοι στη λαμπρότητά του. Έτσι και «κάθε άνθρωπος που πράττει τα φαύλα μισεί το φως και δεν έρχεται προς το φως, για να μη φανερωθούν τα έργα του». «Προσέλθετε, λοιπόν, προς Αυτόν και φωτιστείτε, και τα πρόσωπά σας δεν θα ντροπιαστούν». Μακάριος είναι εκείνος που, κατά την ημέρα της δικαιοκρισίας του Θεού – όταν θα έλθει ο Κύριος να φωτίσει τα κρυφά του σκότους και να φανερώσει τις βουλές των καρδιών – θα τολμήσει να βρεθεί κάτω από εκείνο το ελεγκτικό φως, και θα αποχωρήσει ακαταίσχυντος, επειδή διατήρησε τη συνείδησή του αμόλυντη από πονηρά έργα. Διότι όσοι έπραξαν τα φαύλα θα αναστηθούν για ονειδισμό και αισχύνη, βλέποντας στον ίδιο τους τον εαυτό το αίσχος και τα αποτυπώματα των αμαρτημάτων τους.

Αντίγραφο της ομολογίας πίστεως που υπαγορεύθηκε από τον αγιώτατο Βασίλειο και την οποία υπέγραψε ο επίσκοπος Σεβαστείας Ευστάθιος Εκείνους, οι οποίοι είτε είχαν προηγουμένως ασπαστεί άλλη ομολογία πίστεως και επιθυμούν να μεταστραφούν προς την κοινωνία των ορθοδόξων, είτε επιθυμούν τώρα για πρώτη φορά να εισαχθούν στην κατήχηση του λόγου της αληθείας, πρέπει κανείς να τους διδάσκει την πίστη που διατυπώθηκε εγγράφως από τους μακάριους Πατέρες στη σύνοδο η οποία συγκροτήθηκε κάποτε στη Νίκαια. Το ίδιο ακριβώς θα ήταν χρήσιμο και για εκείνους που υποπτευόμαστε ότι αντιτίθενται στην υγιαίνουσα διδασκαλία και συγκαλύπτουν το φρόνημα της κακοδοξίας τους με ευλογοφανείς υπεκφυγές. Διότι και για αυτούς είναι επαρκής η παρούσα ομολογία πίστεως. Επειδή είτε θα διορθώσουν την κρυφή τους νόσο, είτε, συνεχίζοντας να την κρύβουν βαθιά μέσα τους, οι ίδιοι μεν θα υποστούν την καταδίκη της απάτης τους, σε εμάς δε θα καταστήσουν ελαφριά την απολογία κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν ο Κύριος θα φέρει στο φως τα κρυφά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών.

Τι λέω λοιπόν, αδελφοί; Όχι ότι εγώ είμαι αναμάρτητος, ούτε ότι ο βίος μου δεν είναι πλήρης μυρίων ελαττωμάτων. Διότι γνωρίζω τον εαυτό μου και δεν παύω να χύνω δάκρυα για τα αμαρτήματά μου, μήπως και μπορέσω να καταστήσω ίλεων τον Θεό απέναντί μου και να αποφύγω την επαπειλούμενη κόλαση. Αλλά λέω ότι, εκείνος που κρίνει τα δικά μας, εάν μεν διαβεβαιώνει ότι έχει καθαρό τον οφθαλμό του, ας αφαιρέσει το κάρφος από το δικό μας μάτι. Διότι ομολογούμε ότι έχουμε ανάγκη από πολλή φροντίδα εκ μέρους εκείνων που υγιαίνουν. Εάν όμως δεν θα έλεγε κάτι τέτοιο, και μάλιστα τόσο περισσότερο δεν θα το πει όσο πιο καθαρός είναι (διότι είναι ίδιον των τελείων το να μην υπερυψώνουν τον εαυτό τους, αλλιώς εξάπαντος θα καταστούν υπόδικοι στην αλαζονεία του Φαρισαίου, ο οποίος, δικαιώνοντας τον εαυτό του, κατέκρινε τον τελώνη), τότε ας αναζητήσει μαζί με εμένα τον ιατρό και ας μην κρίνει προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος θα αποκαλύψει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Ας ενθυμείται δε και Εκείνον που είπε: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε» και «Μην καταδικάζετε, για να μην καταδικασθείτε». Εν γένει δε, αδελφοί, εάν μεν τα σφάλματά μας είναι ιάσιμα, γιατί δεν υπακούει στον διδάσκαλο των Εκκλησιών που λέει: «Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε»; Εάν όμως η ανομία μας είναι ανίατη, γιατί δεν μας αντιπαρατίθεται κατά πρόσωπο και, φανερώνοντας δημόσια τα ανομήματά μας, δεν ελευθερώνει τις Εκκλησίες από τη βλάβη που προέρχεται από εμάς;

Κεφάλαιο Γ΄. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Επομένως, μην κρίνετε τίποτα πριν από τον καιρό του, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυφά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών· και τότε ο έπαινος θα αποδοθεί στον καθένα από τον Θεό.

Όμως, επειδή ο αγαθός και εύσπλαχνος Θεός, δείχνοντας μακροθυμία απέναντί μας, ευδόκησε να μας υποδείξει το ίδιο πράγμα πολλές φορές και με πολλούς τρόπους, ώστε χάρη στο πλήθος και τη συνέχεια των υποδείξεων να μπορέσει η ψυχή, αφού επιτέλους παρακινηθεί βαθιά και συντριβεί, να αποβάλει την πολυχρόνια συνήθεια της παρανομίας, είναι αναγκαίο προς το παρόν να μνημονεύσουμε μόνο εκείνους που κατά τη μεγάλη και φοβερή ημέρα της κρίσεως θα σταθούν στα αριστερά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού· προς τους οποίους έλεγε Εκείνος που έλαβε όλη την εξουσία της κρίσεως από τον Πατέρα, ο Οποίος έρχεται να φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και να φανερώσει τις βουλές των καρδιών: «Πορευθείτε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του».

ΑΛΛΟ. «Ώστε», λέει, «μην κρίνετε τίποτα προ του καιρού, μέχρις ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών, και τότε θα δοθεί ο έπαινος στον καθένα από τον Θεό». Στα Ευαγγέλια, όμως, ο Χριστός υπόσχεται ότι θα στήσει στα δεξιά τα πρόβατα και στα αριστερά τα ερίφια, κατά τον καιρό της δευτέρας παρουσίας Του· και τους μεν εργάτες της ανομίας θα τους στείλει στο αιώνιο πυρ, ενώ σε αυτούς που κατέχουν τη θέση στα δεξιά θα αποδώσει τους επαίνους μαζί με τις αμοιβές, λέγοντας το: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου». Επομένως, εάν ο Θεός πρόκειται να επαινέσει τον εργάτη και γνώστη της αρετής, και αυτός που επαινεί είναι ο Χριστός, πώς θα είναι δημιούργημα, και όχι μάλλον Θεός εκ Θεού, έχοντας ολόκληρο το ίδιον της πατρικής ουσίας, και όντας εξαιτίας αυτού κατά φύση Θεός, όπως ακριβώς και Εκείνος που Τον γέννησε;

Έρχεται για να παρηγορήσει αυτούς που πένθησαν και έκλαψαν, όχι για κάποιον νεκρό, ούτε για την πρόσκαιρη απώλεια των χρημάτων, αλλά εξαιτίας της αμαρτίας που εύκολα μας παγιδεύει και για τη βασιλεία της οποίας δεν θα υπάρξει τέλος, και για τη μακάρια τρυφή του παραδείσου, από όπου εκδιωχθήκαμε παραβαίνοντας την εντολή του Θεού, εκεί όπου πάλι επιστρέφουν αυτοί που πενθούν και κλαίνε. Έρχεται για να στεφανώσει εκείνους που αγωνίστηκαν νόμιμα, και αγάπησαν τη στενή και τεθλιμμένη οδό. Έρχεται για να ελεήσει τους ελεήμονες. Έρχεται για να μακαρίσει εκείνους που έγιναν φτωχοί για χάρη του. Έρχεται για να γεμίσει με αγαθά εκείνους που πείνασαν και δίψασαν για χάρη του. Έρχεται να φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και να φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Και γιατί δεν το λέω με συντομία; Έρχεται να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Έρχεται όχι πλέον από τη γη, όπως πρώτα, αλλά από τους ουρανούς με δύναμη και πολλή δόξα. Τότε οι σάλπιγγες θα ηχήσουν από τους ουρανούς, και οι δυνάμεις τους θα σαλευτούν, όλη η γη, σαν το νερό της θάλασσας, τρέμει από τη δόξα του· ποταμός πυρός προπορεύεται μπροστά του, καθαρίζοντας τη γη από τις ανομίες.

Θα μαρτυρήσει δε και ο μακάριος Παύλος για την εξέταση των λογισμών, λέγοντας ότι ο Κύριος θα αποκαλύψει τις βουλές των καρδιών και τα κρυπτά του σκότους.

Έτσι πρέπει και όσοι διάγουν τον πνευματικό βίο να αγρυπνούν και να νήφουν και να φυλάσσουν τον θείο σπόρο και να μην εγκαταλείπουν τον σκοπό της προς τον Θεό αγάπης, μέχρις ότου αποδώσουν τον τέλειο καρπό στον Κύριο, και το σώμα εισαχθεί στον τάφο. Διότι τότε ο καρπός θα είναι βέβαιος και σε πολλή ασφάλεια, μη δυνάμενος πλέον να συληθεί. Είθε δε ο Κύριος να μας αξιώσει να παραγάγουμε καρπούς ευπρόσδεκτους σε Αυτόν, ώστε να βρούμε έλεος ενώπιόν Του κατά την ημέρα εκείνη τη φοβερή και φρικτή, όταν θα αποκαλύψει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Στον οποίο ανήκει η δόξα και η μεγαλωσύνη και η αίνεση, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Για εμένα δε, μην παύετε να προσεύχεστε, ώστε να βρω έλεος από τον Κύριο, όταν με καταλάβει η στενοχώρια εκείνη και ο πνιγμός του θανάτου. Και να μην ντροπιαστώ, όταν ο Κύριος αποκαλύψει τα κρυπτά του σκότους και φανερώσει τις βουλές των καρδιών. Αλίμονο σε εκείνον που θα ντροπιαστεί εκείνη την ώρα. Ο δε Δεσπότης Θεός και Παντοκράτορας, που εξετάζει κάθε λόγο, είθε να σπλαχνιστεί και εσάς και εμάς σύμφωνα με το πλήθος των οικτιρμών του. Και του καθενός μας το όνομα να το καταγράψει στη βασιλεία των ουρανών. Διότι σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και ότι ο κανόνας της αλήθειας έχει τέτοιον χαρακτήρα, είναι σαφές στον καθένα. Διότι, μετά την πρώτη μετάνοια, αυτήν δια του λουτρού της παλιγγενεσίας, στην οποία μετάνοια ανακαινίσθηκε κάθε άνθρωπος, δεύτερη τέτοια δεν υπάρχει. Επειδή ούτε δύο βαπτίσματα υπάρχουν, αλλά ένα, ούτε ο Χριστός σταυρώθηκε δύο φορές, αλλά μία φορά, ούτε πέθανε δύο φορές για εμάς και αναστήθηκε. Και για τον λόγο αυτόν πρέπει να διασφαλιστούμε, ώστε, παραπίπτοντας, να μην χάσουμε τον στέφανο του ανακαινισμού. Αλλά εάν κάποιος παραπέσει και «προληφθεί σε κάποιο παράπτωμα», όπως λέγει ο απόστολος, «εσείς οι πνευματικοί καταρτίζετε [διορθώνετε] έναν τέτοιον άνθρωπο με πνεύμα πραότητας, προσέχοντας τον εαυτό σου, μήπως πειραστείς και εσύ». Εάν λοιπόν κάποιος περιπέσει σε παράπτωμα, οποιοδήποτε και αν είναι αυτό, ας μετανοήσει. Διότι ο Θεός δέχεται τη μετάνοια και μετά το βάπτισμα, εάν κάποιος παραπέσει. Το πώς όμως ενεργεί Εκείνος με έναν τέτοιον άνθρωπο, μόνος Του το γνωρίζει· «διότι είναι ανεξερεύνητα τα κρίματά Του και ανεκδιήγητες οι οδοί Του». Και πριν από την Παρουσία δεν πρέπει να κρίνουμε, «έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα αποκαλύψει τα κρυπτά της καρδίας· και τότε ο έπαινος του καθενός θα γίνει φανερός». «Διότι η ημέρα θα το φανερώσει, επειδή με πυρ αποκαλύπτεται». 6. Ούτε λοιπόν υποσχόμαστε απόλυτη ελευθερία σε όσους έχουν παραπέσει μετά το βάπτισμα, ούτε απελπιζόμαστε για τη ζωή τους· διότι ο Θεός «είναι ελεήμων και οικτίρμων», και «έδωσε σε όσους μετανοούν την επάνοδο».

Αλλά, ακόμη κι αν ο καθένας από αυτούς προσποιείται ότι είναι μεσημβρινός, δεν παραμένουν τέτοιοι όπως προσποιούνται, καθώς το φως των ασεβών θα σβήσει, όταν έλθει ο Χριστός, φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και φανερώσει τις βουλές των καρδιών. «Θα πέσει από το πλάι σου χιλιάδα». Οι μυριάδες θα επιβουλεύονταν τα δεξιά, ως πιο κραταιά και ισχυρά. Αλλά είναι περισσότεροι αυτοί που πέφτουν μέσω εκείνων που φαίνονται να είναι δεξιά, παρά εκείνοι που αμαρτάνουν φανερά. Διότι οι περισσότεροι άνθρωποι, προβάλλοντας κάποια προσχήματα δικαιοσύνης, διαπερνώνται από τις αμαρτίες.

Αν, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, νομίζω ότι έχει αποσαφηνιστεί το αποστολικό χωρίο που πρόβαλες: «Ώστε να μην κρίνετε τίποτε πριν από τον ορισμένο καιρό». Είναι φανερό ότι αυτό αναφέρεται είτε στα αφανή και μη εύκολα ανιχνεύσιμα ζητήματα είτε στις αδιάφορες τροφές, για τις οποίες, γράφοντας και προς τους Ρωμαίους, αφιέρωσε εκτενή λόγο. Διότι, ως προς τα φανερά, και ο ίδιος έκρινε και πρόσταξε να κρίνουν, και απέβαλε και διέταξε να αποβάλλουν από την Εκκλησία· ως προς τα αφανή, όμως, παρήγγειλε να περιμένουν έως ότου έλθει ο Κύριος. Διότι είναι άτοπο να σφετερίζεται κανείς το αξίωμα του Κριτή, να εκφέρει απερίσκεπτα την απόφαση και να μην την αναθέτει «στον κανόνα της αλήθειας».

Ο Παύλος δεν σου επέτρεψε να κρίνεις τον σύνδουλό σου, λέγοντας τα εξής: «Επομένως, μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, μέχρις ότου έλθει ο Κύριος»· και εσύ σέρνεις τον Δεσπότη στο δικαστήριο, απαιτείς λόγο για τα πεπραγμένα Του, και ούτε φρίττεις ούτε φοβάσαι; Και ποιας συγγνώμης θα τύχεις, και ποιας απολογίας, πες μου, ενώ, από τη μία, λαμβάνεις κάθε ημέρα και ώρα τόσες αποδείξεις της πρόνοιάς Του, από την άλλη, εξαιτίας της φαινομενικής ανωμαλίας σχετικά με τον πλούτο και τη φτώχεια, καταδικάζεις την ευταξία που υπάρχει στα πάντα, και μάλιστα αδίκως; Διότι, εάν ήθελες να τα εξετάσεις αυτά με την πρέπουσα διάθεση και με βαθιά σκέψη, ακόμη κι αν δεν υπήρχε τίποτε άλλο που να συνιστά την πρόνοια του Θεού, ο πλούτος και η φτώχεια θα την είχαν αποδείξει με τον πλέον σαφή τρόπο. Διότι, εάν καταργήσεις τη φτώχεια, κατήργησες ολόκληρη τη συγκρότηση του βίου και κατέστρεψες τη ζωή μας· και δεν θα υπάρχει ούτε ναύτης, ούτε κυβερνήτης πλοίου, ούτε γεωργός, ούτε οικοδόμος, ούτε υφαντής, ούτε υποδηματοποιός, ούτε ξυλουργός, ούτε χαλκουργός, ούτε βυρσοδέψης, ούτε αρτοποιός, ούτε κανένας άλλος από αυτούς τους τεχνίτες· και εάν δεν υπάρχουν αυτοί, τα πάντα για εμάς θα χαθούν. Διότι τώρα, σαν μια άριστη δασκάλα, η ανάγκη της φτώχειας που επιβάλλεται στον καθέναν από αυτούς, τους ωθεί στην εργασία ακόμη και παρά τη θέλησή τους· εάν όμως όλοι επρόκειτο να είναι πλούσιοι, όλοι θα ζούσαν μέσα στην αργία· και έτσι τα πάντα θα είχαν χαθεί και καταστραφεί.

Θ΄. Είδες πώς παντού κατακρίνει τον εαυτό του; Διότι γνωρίζει το κέρδος αυτής της κατηγορίας, ότι δηλαδή κατεργάζεται δικαιοσύνη. Όταν, λοιπόν, πρέπει να κατηγορήσει τον εαυτό του, χρησιμοποιεί την κατηγορία αφειδώς· όταν όμως βλέπει άλλους να δικάζουν τα ξένα σφάλματα, δες με πόση αυστηρότητα τους αποστομώνει, λέγοντας τα εξής: «Ώστε, μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών».

Και αυτό διδαχθήκαμε, ότι τότε θα δοθεί ο έπαινος στον καθένα από τον Θεό, και μάθαμε ότι ο καθένας θα σηκώσει το δικό του φορτίο, και βεβαιωθήκαμε ότι οι έτοιμοι εισέρχονται μαζί Του στις αιώνιες σκηνές, και δεν μας διέφυγε ότι για τους ράθυμους η θύρα έχει κλείσει· για να πω μάλιστα το φοβερότερο, μας φανερώθηκε ότι οι κολάσεις δεν έχουν τέλος, αλλά παρατείνονται σε άπειρους αιώνες· και ακούσαμε και τούτο, ότι όλοι γυμνοί θα παραστούμε στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε· και δεν αμφιβάλαμε ότι η κρίση είναι ανηλεής· και καθημερινά ομολογούμε με το στόμα μας ότι έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· και όλοι γνωρίζουμε ότι καθένας που αμάρτησε και αμέλησε τη μετάνοια, στέλνεται στην αιώνια κόλαση. Εφόσον λοιπόν γνωρίζουμε όλα αυτά με βεβαιότητα, πώς δεν τρέμουμε; Πώς δεν θρηνούμε; Πώς δεν αφυπνίζουμε ο ένας τον άλλον και δεν συσκεπτόμαστε για μια απόφαση σωτήρια και αρεστή στον Θεό;

«Διότι γιατί κρίνεις τον αδελφό σου;» λέει· «ή και εσύ γιατί εξουθενώνεις τον αδελφό σου;» Διότι δεν έλαβες τέτοια εντολή, άνθρωπε, να κρίνεις τους άλλους, αλλά να εξετάζεις τα δικά σου έργα. Γιατί λοιπόν οικειοποιείσαι τη δικαιοδοσία του Δεσπότη; Δικό Του έργο είναι να κρίνει, όχι δικό σου. Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Ώστε μην κρίνετε τίποτε πριν από την ώρα του, έως ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει όσα είναι κρυμμένα στο σκοτάδι και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών· και τότε ο καθένας θα λάβει τον έπαινο από τον Θεό». Τι λοιπόν, δεν πρέπει οι διδάσκαλοι να το πράττουν αυτό; Πρέπει βεβαίως προκειμένου περί των φανερών και ομολογημένων αμαρτημάτων, και μάλιστα στον κατάλληλο χρόνο, και τότε με πόνο και θλίψη ψυχής, και όχι από κενοδοξία και αλαζονεία, όπως έπρατταν εκείνοι τότε. Διότι και εδώ δεν κάνει λόγο για τα ομολογημένα αμαρτήματα, αλλά για το να προτιμάται ο τάδε έναντι του δείνα, και να γίνονται συγκρίσεις των βίων τους. Διότι αυτά μόνος Εκείνος γνωρίζει να τα κρίνει με ακρίβεια, Εκείνος που πρόκειται να κρίνει τα απόκρυφά μας, δηλαδή ποια είναι άξια μεγαλύτερης και ποια μικρότερης τιμωρίας και τιμής· ενώ εμείς τα κρίνουμε αυτά με βάση τα φαινόμενα. Διότι, λέει, εάν δεν έχω σαφή γνώση ούτε για τα δικά μου αμαρτήματα, πώς θα ήμουν άξιος να εκφέρω κρίση για άλλους; Και πώς, εφόσον δεν γνωρίζω με ακρίβεια τα δικά μου, θα μπορέσω να κρίνω τα έργα των άλλων; Εάν λοιπόν ο Παύλος το βίωνε αυτό, πόσο μάλλον εμείς.

Και ούτε θέτει πρώτο το έγκλημα, ώστε να μην αποθρασυνθεί, επειδή εγκαλείται πριν από τους άλλους· ούτε όμως τελευταίο, ώστε να μη νομίσει ότι η περίπτωσή του αποτελεί κάτι το δευτερεύον· αλλά αφού πρώτα του ενέβαλε μεγάλο φόβο με την παρρησία του απέναντι στους άλλους, τότε στρέφεται σε αυτόν, καταρρίπτοντας εκ των προτέρων την αλαζονεία του μέσω της επίπληξης προς τους άλλους. Διότι αυτά ακριβώς τα λόγια, το «δεν έχω να προσάψω τίποτα στη συνείδησή μου, αλλά δεν έχω δικαιωθεί εξαιτίας αυτού», και το «εκείνος που με κρίνει είναι ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους, και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών», ελέγχουν δριμύτατα τόσο εκείνον όσο και αυτούς που τον επιδοκιμάζουν, ενώ ταυτόχρονα περιφρονούν τους αγίους. Διότι τι σημασία έχει, λέγει, εάν εξωτερικά κάποιοι φαίνονται ενάρετοι και θαυμαστοί;

Διότι πράγματι, επαινούμε πολλούς, όχι επειδή επιθυμούμε να αναδείξουμε εκείνους, αλλά για να πληγώσουμε άλλους μέσω αυτών. Και η πράξη μεν είναι καλή (διότι επαινείται εκείνος που κατορθώνει το καλό), αλλά η πρόθεση είναι διεφθαρμένη, καθώς προέρχεται από σατανική διάθεση. Διότι πολλές φορές κάποιος το πράττει αυτό, όχι επειδή συμμετέχει στη χαρά του αδελφού, αλλά επειδή επιθυμεί να πλήξει τον άλλον. Πάλι, διέπραξε κάποιος μια μεγάλη αμαρτία· κάποιος άλλος, θέλοντας να τον υποσκελίσει, ισχυρίζεται ότι δεν έκανε τίποτα, και δήθεν τον παρηγορεί για την αμαρτία του, προφασιζόμενος την κοινή ανθρώπινη φύση· το κάνει όμως αυτό πολλές φορές όχι για να δείξει κατανόηση, αλλά επειδή επιθυμεί να τον καταστήσει πιο ράθυμο. Άλλες φορές, πάλι, τον επιπλήττει, όχι για να τον ελέγξει και να τον νουθετήσει, αλλά για να τον διαπομπεύσει και να διατυμπανίσει την αμαρτία του στον πλησίον. Όμως αυτές τις προθέσεις οι άνθρωποι μεν δεν τις γνωρίζουν, Εκείνος όμως που ερευνά τις καρδιές τις γνωρίζει με ακρίβεια, και τότε θα τα φέρει όλα εκείνα στο φως. Γι' αυτό και έλεγε: «Ο οποίος θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών».

Εάν με αυτά τα διηγήματα τους νουθετούμε, και τους εαυτούς μας και εκείνους θα διορθώσουμε, και από την ασθένεια γρήγορα θα τους απαλλάξουμε, και κατά την ημέρα εκείνη θα έχουμε τον Θεό να μας επαινεί, όπως ακριβώς λέει και ο Παύλος: «Και τότε ο έπαινος στον καθένα θα προέλθει από τον Θεό». Διότι ο έπαινος από τους ανθρώπους και εξανεμίζεται και πολλές φορές δεν προέρχεται από αγαθή προαίρεση· ενώ ο έπαινος από τον Θεό και παραμένει στο διηνεκές και λάμπει ξεκάθαρα. Διότι, όταν Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους και είναι απαλλαγμένος από κάθε πάθος μάς επαινεί, τότε και η απόδειξη της αρετής είναι αναμφισβήτητη. Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ας πράττουμε τέτοια έργα, ώστε να επαινούμαστε από τον Θεό και να επιτύχουμε τα μέγιστα αγαθά. Είθε όλοι μας να τα αξιωθούμε, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, και συνάμα στο Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα, η δύναμη, η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Μίλησες σωστά και απέσπασες χειροκροτήματα; Και ποιο είναι το όφελος; Διότι, αν βέβαια ωφελήθηκαν αυτοί που χειροκρότησαν, και άλλαξαν τρόπο ζωής και έγιναν καλύτεροι, και απομακρύνθηκαν από τα προηγούμενα κακά, πρέπει όντως να χαίρεσαι, όχι για τους επαίνους που σου έγιναν, αλλά για την καλή και θαυμαστή αυτή αλλαγή. Αν όμως συνεχώς επαινούν και θορυβούν και χειροκροτούν, αλλά δεν αποκομίζουν κανέναν απολύτως καρπό από τα χειροκροτήματα, πρέπει μάλλον να θλίβεσαι, επειδή αυτά θα τους γίνουν αιτία καταδίκης. Αλλά μήπως έχεις φήμη για την ευλάβειά σου; Αν πράγματι είσαι ευλαβής και η συνείδησή σου δεν σε ελέγχει για τίποτα πονηρό, πρέπει να χαίρεσαι, όχι επειδή φαίνεσαι, αλλά επειδή είσαι. Αν όμως δεν είσαι, αλλά επιθυμείς τη δόξα των πολλών, αναλογίσου ότι δεν θα μας κρίνουν αυτοί κατά την ημέρα εκείνη, αλλά Εκείνος που γνωρίζει με ακρίβεια τα κρυπτά. Αν πάλι, ενώ η συνείδησή σου σε ελέγχει για αμαρτήματα, όλοι νομίζουν ότι είσαι καθαρός, όχι μόνο δεν πρέπει να χαίρεσαι, αλλά και να θλίβεσαι και να στενάζεις πικρά, αναλογιζόμενος συνεχώς την ημέρα κατά την οποία τα πάντα θα αποκαλυφθούν, κατά την οποία τα κρυπτά του σκότους θα έρθουν στο φως. Απολαμβάνεις τιμές; Να τις αποκρούεις, γνωρίζοντας ότι σε καθιστούν οφειλέτη. Δεν σου προσφέρει κανείς τιμή; Πρέπει να χαίρεσαι και γι' αυτό· διότι, μαζί με τα άλλα, ο Θεός θα σου ζητούσε λόγο και για τούτο, για το ότι δηλαδή απόλαυσες τιμές.

Γ΄. Ας μιμηθούμε λοιπόν και εμείς τη γυναίκα, και για τα δικά μας αμαρτήματα ας μην ντρεπόμαστε τους ανθρώπους, αλλά ας φοβόμαστε όπως πρέπει τον Θεό, ο οποίος και τώρα βλέπει αυτό που γίνεται, και τότε θα τιμωρήσει αυτούς που δεν μετανόησαν τώρα· ενώ τώρα κάνουμε το αντίθετο. Διότι, αυτόν που πρόκειται να μας κρίνει, δεν τον φοβόμαστε· αυτούς όμως που δεν μας βλάπτουν σε τίποτα, αυτούς τους τρέμουμε, και την ντροπή που προέρχεται από αυτούς τη φοβόμαστε πολύ. Γι' αυτό, στο σημείο ακριβώς που φοβηθήκαμε, εκεί υφιστάμεθα την τιμωρία. Διότι αυτός που υπολογίζει τώρα μόνο την ντροπή των ανθρώπων, ενώ δεν ντρέπεται τον Θεό που τον βλέπει να πράττει κάτι άτοπο, και δεν θέλει να μετανοήσει και να αλλάξει, εκείνη την ημέρα δεν θα παραδειγματιστεί ενώπιον ενός και δύο, αλλά ενώπιον ολόκληρης της οικουμένης που θα τον βλέπει. Διότι, το ότι και για τις αγαθές πράξεις και για τις μη αγαθές θα συγκροτηθεί εκεί μεγάλο θέατρο, ας σε διδάξει η παραβολή των προβάτων και των εριφίων, καθώς και ο μακάριος Παύλος, που λέει: «Διότι πρέπει όλοι μας», λέει, «να παρουσιαστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, για να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε διά του σώματος, είτε αγαθό είτε κακό»· και πάλι: «Ο οποίος θα φανερώσει τα κρυπτά του σκότους». Έπραξες κάτι πονηρό, ή το σκέφτηκες, και το κρύβεις από τον άνθρωπο; Από τον Θεό όμως δεν το κρύβεις. Αλλά για τίποτα από αυτά δεν ενδιαφέρεσαι· τα μάτια των ανθρώπων, αυτός είναι ο φόβος σου. Σκέψου, επομένως, ότι ούτε από τους ανθρώπους θα μπορέσεις να κρυφτείς κατά την ημέρα εκείνη.

Και, Εσύ ποιος είσαι που κρίνεις ξένο δούλο; Και πάλι: Ώστε να μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, μέχρις ότου έλθει ο Κύριος. Πώς λοιπόν αλλού λέει: Έλεγξε, επιτίμησε, παρακάλεσε; Και, Αυτούς που αμαρτάνουν να τους ελέγχεις ενώπιον όλων; Και ο Χριστός λέει στον Πέτρο: Πήγαινε, έλεγξέ τον μεταξύ εσού και αυτού μόνου· και αν παρακούσει, πάρε μαζί σου και άλλον· εάν όμως ούτε και έτσι υποχωρήσει, ανάγγειλέ το στην εκκλησία· και κατέστησε τόσους πολλούς για να επιτιμούν, και όχι μόνο να επιτιμούν, αλλά και να τιμωρούν; Διότι εκείνον που δεν άκουσε κανέναν από αυτούς, διέταξε να θεωρείται ως εθνικός και τελώνης. Και πώς τους έδωσε και τις κλείδες;

ε'. Και τι να πω για τα λόγια και τα όσα ακούμε, από τη στιγμή που υπέχουμε ευθύνη ακόμη και για τις σκέψεις μας; Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Ώστε μην κρίνετε τίποτε πριν από την ώρα του, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυπτά του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών». Και ο Ψαλμωδός επίσης λέει: «Η σκέψη του ανθρώπου θα εξομολογηθεί σε εσένα». Τι σημαίνει «Η σκέψη του ανθρώπου θα εξομολογηθεί σε εσένα»; Σημαίνει, για παράδειγμα, εάν μίλησες στον αδελφό σου με δόλο και πονηρή πρόθεση, εάν, ενώ τον επαινούσες με το στόμα και τη γλώσσα, μέσα στη διάνοιά σου του ευχήθηκες το κακό και τον φθόνησες. Διότι και πάλι, ο Χριστός, υπονοώντας αυτό ακριβώς, ότι δηλαδή λογοδοτούμε όχι μόνο για τα έργα αλλά και για τις σκέψεις, έλεγε: «Εκείνος που κοιτάζει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του». Μολονότι η αμαρτία δεν προχώρησε σε πράξη, αλλά προς το παρόν βρίσκεται στη διάνοια, ούτε και έτσι μπορεί να μείνει ακατηγόρητος εκείνος που για τον σκοπό αυτό περιεργάζεται τα κάλλη των γυναικών, προκειμένου να ανάψει μέσα του την επιθυμία της πορνείας.

Είναι δε πιθανό να υπάρχει και κάποια άλλη άρρητη αιτία, φανερή μόνο σε Εκείνον που μας δημιούργησε. Θ'. Ένα ζήτημα υπολείπεται ακόμη: για ποιον άραγε λόγο εκείνοι που βάδιζαν στον ορθό δρόμο πριν από τους πειρασμούς, κατέπεσαν μετά τους πειρασμούς. Ποιος, λοιπόν, γνωρίζει καλά εκείνους που βαδίζουν στον ορθό δρόμο, εκτός από Εκείνον που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές μας και κατανοεί όλα τα έργα μας; Διότι συχνά πολλοί από εκείνους που φαίνονται ότι είναι ενάρετοι, είναι οι πιο πονηροί από όλους. Και αυτό έχει ήδη αποδειχθεί και στην παρούσα ζωή, αλλά σε ορισμένους μόνο, όταν προέκυψε κάποια περίσταση και ανάγκη. Όταν όμως Εκείνος που ερευνά τις καρδιές και τους νεφρούς, που είναι ζωντανός και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη ρομφαία, που εισχωρεί μέχρι του σημείου του μερισμού ψυχής και σώματος, αρθρώσεων και μυελών, Εκείνος που είναι κριτής των σκέψεων και των προθέσεων, καθίσει για να μας δικάσει, τότε, ναι, τότε θα δεις να αποκαλύπτονται όχι μόνο λίγοι ανάμεσα σε πολλούς, αλλά όλοι οι παρόμοιοι άνθρωποι. Και ούτε η προβιά του προβάτου θα μπορέσει να αποκρύψει τον λύκο, ούτε το ασβέστωμα του τάφου τον εσωτερικό μολυσμό. Διότι δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αφανές ενώπιον Εκείνου που θα κρίνει τότε, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του· αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος στους Κορινθίους όταν έλεγε: «Επομένως, μην κρίνετε τίποτα πριν από τον κατάλληλο καιρό, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα φωτίσει τα κρυφά του σκότους, και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών».

Η δε φράση, «είτε τα παρόντα είτε τα μέλλοντα», δηλώνει τα αγαθά που τους δίνονται και πρόκειται να τους δοθούν. Διότι έχει δοθεί στην μεν παρούσα ζωή αυτή η άφεση των αμαρτιών, ο αρραβώνας του Πνεύματος, τα χαρίσματα που προέρχονται μέσω του Πνεύματος. Και το ότι θα απολαύσουν και τα μελλοντικά αγαθά είναι αναμφίβολο, εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Ελάτε οι ευλογημένοι, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς». «Διότι τα πάντα είναι δικά σας, και εσείς είστε του Χριστού, και ο Χριστός είναι του Θεού». Και τα παρόντα και τα μέλλοντα, και η ημέρα, η ζωή και ο θάνατος και ο κόσμος, θα γίνουν δικά σας, λέει, επειδή πιστέψατε στον Χριστό, ο Οποίος είναι Υιός του Θεού. ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Έτσι ας σας θεωρεί ο κάθε άνθρωπος, ως υπηρέτες του Χριστού και οικονόμους των μυστηρίων του Θεού». Μην εγκαταλείπετε λοιπόν τον Δεσπότη, λέει, για να ονομάζεστε από τους υπηρέτες. «Αυτό που επιπλέον ζητείται από τους οικονόμους, είναι να βρεθεί κανείς πιστός. Σε εμένα όμως ελάχιστη σημασία έχει το να κριθώ από εσάς ή από ανθρώπινο δικαστήριο· αλλά ούτε και τον εαυτό μου δεν ανακρίνω· διότι η συνείδησή μου δεν με ελέγχει για τίποτα, αλλά δεν έχω δικαιωθεί εξαιτίας αυτού· εκείνος που με ανακρίνει είναι ο Κύριος. Επομένως, μην κρίνετε τίποτα πριν από την κατάλληλη ώρα, μέχρι να έλθει ο Κύριος, ο Οποίος και θα φωτίσει τα κρυμμένα στο σκοτάδι και θα φανερώσει τις προθέσεις των καρδιών. Και τότε ο καθένας θα λάβει τον έπαινο από τον Θεό». Δηλαδή, για να μην οικειοποιηθεί τα όσα ανήκουν στον Δεσπότη. «

Όπως λοιπόν το άλογο πρόβατο δεν μπορεί να ακονίσει τα δόντια του εναντίον του ποιμένα, έτσι δεν αρμόζει ούτε στο λογικό πρόβατο να ακονίζει τη γλώσσα του για να τον κατηγορήσει. Εσύ, που διδάσκεσαι και καθοδηγείσαι από αυτόν, δεν έχεις την εξουσία να τον κρίνεις και να τον ελέγχεις· όπως είπε ο Απόστολος: «Μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, μέχρις ότου έλθει ο Κύριος, ο οποίος και θα ρίξει φως στα κρυφά έργα του σκότους και θα φανερώσει τις βουλές των καρδιών, και τότε θα δοθεί στον καθένα ο έπαινος από τον Θεό». Εκείνος έχει την εξουσία να κρίνει εσένα· αυτός δε που κρίνει εκείνον, είναι ο Κύριος. Και πάλι: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε».

Πρόσεξε καλά και τον άγιο Μάξιμο που γράφει: «Πώς να μη φρίξει κανείς, και να μην εκπλαγεί, και να μην εκσταθεί η διάνοιά του, από το γεγονός ότι ο μεν Θεός και Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό· και ο Υιός κράζει: “μην κρίνετε για να μην κριθείτε”, και “μην καταδικάζετε για να μην καταδικαστείτε”· και ο απόστολος ομοίως: “μην κρίνετε τίποτα προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος”· και “με το κρίμα που κρίνεις τον άλλον, κατακρίνεις τον εαυτό σου”· οι δε άνθρωποι, αφήνοντας το να κλαίνε για τις δικές τους αμαρτίες, άρπαξαν την κρίση από τον Υιό, και οι ίδιοι, ως αναμάρτητοι, κρίνουν και καταδικάζουν ο ένας τον άλλον; Και ο μεν ουρανός εξέστη γι' αυτό, η δε γη έφριξε, αυτοί όμως δεν ντρέπονται παραμένοντας αναίσθητοι;». Αλλά ο ζήλος σε θλίβει; Ας σε πείσει ο άγιος Ισαάκ που λέει: «Ο ζηλωτής άνθρωπος ποτέ δεν φτάνει στην ειρήνη της διάνοιας· και αυτός που είναι ξένος προς την ειρήνη, είναι ακόμη πιο ξένος προς τη χαρά· διότι, αν η ειρήνη της διάνοιας αποκαλείται τέλεια υγεία, και ο ζήλος είναι αντίθετος προς την ειρήνη, λοιπόν πάσχει από μεγάλη νόσο αυτός που έχει πονηρό ζήλο». Ώ άνθρωπε, εσύ που νομίζεις ότι εκδηλώνεις τον ζήλο σου απέναντι στα νοσήματα των άλλων!

Οπωσδήποτε θα έλθει Εκείνος που αποκαλύπτει τα κρυπτά του σκότους και φανερώνει τις βουλές των καρδιών, ο αδέκαστος κριτής, ο οποίος ούτε τον πλούσιο υπολογίζει ούτε τον φτωχό χαριστικά ελεεί, Εκείνος που αφαιρεί το εξωτερικό προσωπείο και φανερώνει την κρυμμένη εσωτερική αλήθεια· Εκείνος που στεφανώνει αυτούς που πολιτεύθηκαν σύμφωνα με τη συνείδησή τους ως αληθινούς αγωνιστές και αθλητές, παρουσία των αγγέλων ενώπιον του δικού Του Πατέρα, ενώ εκείνους που υποκρίθηκαν και περιβλήθηκαν απλώς τη μορφή της ευσέβειας, επιδεικνύοντας στους ανθρώπους μόνο μια φαινομενική πολιτεία και στηριζόμενοι μάταια σε αυτήν εξαπατώντας τον εαυτό τους, θα τους διαπομπεύσει ενώπιον της άνω Εκκλησίας των αγίων και όλης της επουράνιας στρατιάς, με αποτέλεσμα να ντροπιαστούν φρικτά και να καταδικαστούν στο εξώτερο σκότος, όπως οι μωρές παρθένες. Αυτές, από τη μια πλευρά, φύλαξαν την εξωτερική παρθενία του σώματος—διότι για αυτό δεν κατηγορήθηκαν—αλλά είχαν και εν μέρει λάδι στα αγγεία τους, δηλαδή είχαν μερίδιο σε κάποιες αρετές, εξωτερικά κατορθώματα και ορισμένα χαρίσματα· γι' αυτό και οι λαμπάδες τους άναβαν μέχρις ενός σημείου. Εξαιτίας όμως της αμέλειας, της άγνοιας και της ραθυμίας τους, δεν προνόησαν· και δεν διέγνωσαν με ακρίβεια το σμήνος των παθών που κρυβόταν μέσα τους, το οποίο ενεργούνταν από τα πονηρά πνεύματα, αλλά ο νους τους διαφθειρόταν από τις αντίθετες δαιμονικές ενέργειες. Μόλυναν τον εαυτό τους δίνοντας συγκατάθεση στους λογισμούς, παρασυρόμενες κρυφά και νικώμενες από τον χείριστο φθόνο, από τον μισόκαλο ζήλο, την έριδα, το μίσος, τη φιλονικία, την οργή, την πικρία, τη μνησικακία, την υποκρισία, τον θυμό, την υπερηφάνεια, την κενοδοξία, την ανθρωπαρέσκεια, την αυταρέσκεια, τη φιλαργυρία, τη σαρκική επιθυμία—καλλιεργώντας την ηδυπάθεια μέσω των λογισμών—την απιστία, την έλλειψη φόβου Θεού, τη δειλία, την ακηδία, τη λύπη, την αντιλογία, τη χαυνότητα, τον πνευματικό ύπνο, την οίηση περί της δικαιοσύνης τους, την έπαρση, την αλαζονεία, την απληστία, την ασωτία, την πλεονεξία, την απελπισία που είναι πιο φοβερή από όλα, και από τα υπόλοιπα λεπτότατα ενεργήματα της κακίας.

Θα παραλείψω, λοιπόν, τα κρυφά σφάλματα, όσα ο καθένας έχει την εξουσία να διαπράττει μέσω των λογισμών του· και θα αναφέρω μόνο όσα πράττουμε έχοντας έχθρα μεταξύ μας, μάλιστα απέναντι σε αυτούς που θεωρούμε ότι μας έχουν αδικήσει, μη συμπεριφερόμενοι σύμφωνα με το θέλημα του Θεού ούτε προς τους μικρούς ούτε προς τους μεγάλους. Διότι απέναντι στους πιο ασήμους και φτωχούς επιδεικνύουμε φανερά αλαζονεία, θέλοντας να τους εξουσιάζουμε σαν να είναι μισθωτοί ή δούλοι, μη διεκδικώντας πλέον την ευγένεια εν Χριστώ, αλλά με βάση τη σάρκα και τον πλούτο. Και όταν βέβαια δούμε κάποιον από τους πιο ισχυρούς να αμαρτάνει, δεν τολμάμε να τον ελέγξουμε, αλλά λέμε στους παρευρισκόμενους ότι είναι γραμμένο: «Μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού, έως ότου έλθει ο Κύριος», ενώ όταν βρούμε μια μικρή αφορμή στους πιο ταπεινούς, αμέσως τους επιτιθέμεθα επιδεικτικά και λέμε ότι είναι γραμμένο: «Αυτόν που αμαρτάνει, έλεγχέ τον ενώπιον όλων». Και κατ' αυτόν τον τρόπο συγκαλύπτουμε διαστροφικά τη δική μας υποκρισία ή κακία με μαρτυρίες από τις Γραφές, δίνοντας την εντύπωση ότι τους ελέγχουμε σύμφωνα με το θέλημα του Θεού.

Θα γνωρίσουμε και εμείς, παρακαλώ, ποιο είναι το έργο. Ο ασκητής είπε: Το να ζητούμε μέσω της προσευχής τη βασιλεία του Θεού και τη δικαιοσύνη Του, για την οποία έχει πει ότι βρίσκεται εντός μας και φανέρωσε ότι σε όσους την αναζητούν θα προστεθούν όλα τα σωματικά. Εφόσον λοιπόν τα ακούσαμε αυτά από τον Κύριο και τα πιστέψαμε και τα εφαρμόζουμε κατά δύναμη, πώς λες ότι πράττουμε έξω από τη φύση; Αν όμως σου φαίνεται παρά φύση, γνώριζε ποιον κατηγορείς· διότι ο Θεός είναι αυτός που έδωσε την εντολή. Ομοίως και το να μην αδικούμε αυτούς που μας αδικούν είναι εντολή του Θεού. Πώς λοιπόν παρανομούν όσοι την εφαρμόζουν, εφόσον ο Θεός έχει πει μέσω του προφήτη: «Σε εμένα ανήκει η εκδίκηση, εγώ θα ανταποδώσω, λέγει ο Κύριος», και στα Ευαγγέλια: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε», και ο Απόστολος: «Μην κρίνετε τίποτε προ του καιρού», και πάλι: «Μην εκδικείστε για τους εαυτούς σας», και πάλι: «Εσύ ποιος είσαι που κρίνεις ξένο υπηρέτη;». Ποιος είναι λοιπόν αυτός που θέσπισε δικαιότερους νόμους από αυτούς και θέλει να κρίνει εκείνους που αδικούν πριν από τον Θεό, σαν να είναι αναμάρτητος, και κατηγορεί για παρανομία όσους προσπαθούν να τηρήσουν τον νόμο του Θεού και ονομάζει την ανεξικακία κακία;

ΝΔ΄. Δεν προκαλεί φρίκη, έκπληξη και έκσταση της διάνοιας το γεγονός ότι ο μεν Θεός και Πατέρας δεν κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό; Και ο Υιός αναφωνεί: «Μην κρίνετε, για να μην κριθείτε· μην καταδικάζετε, για να μην καταδικασθείτε». Και ο Απόστολος παρομοίως: «Μην κρίνετε τίποτε πριν από την ώρα του, έως ότου έλθει ο Κύριος», και: «Με την κρίση που κρίνεις τον άλλο, κατακρίνεις τον εαυτό σου».

Η φράση «εν ανθρώποις» αναφέρεται είτε στους δασκάλους —διότι δεν έχουν τίποτα δικό τους από μόνοι τους— είτε στους ανθρώπινους συλλογισμούς —διότι μέσω αυτών δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί η αλήθεια. Μάλλον όμως η πρώτη εκδοχή ταιριάζει καλύτερα και στο λεκτικό του χωρίου και στα όσα ακολουθούν. «Εσείς δε είστε του Χριστού, και ο Χριστός του Θεού. Όλα είναι δικά σας» ως ευεργεσίες και δωρεές, «εσείς δε του Χριστού» ως κτήματα και δημιουργήματα, «ο Χριστός δε του Θεού» ως γέννημα και Υιός. Πολύ σωστά δε το πρόσθεσε αυτό· διότι επειδή είπε: «όλα είναι δικά σας, εσείς δε του Χριστού», για να μην νομίσουν, αν σταματούσε εκεί, ότι ο Υιός είναι αγέννητος και αναίτιος, πρόσθεσε: «ο Χριστός δε του Θεού». 1 Κορ. 4,1-5 Διότι αυτό, λέει, είναι το ζητούμενο και αυτό που οφείλουν με κάθε τρόπο να τηρούν οι οικονόμοι, το να είναι πιστοί και να θεωρούν τους εαυτούς τους υπηρέτες, και να μην ιδιοποιούνται και σφετερίζονται τα πράγματα του δεσπότου τους. Ή και με αυτόν τον τρόπο: «έτσι ας μας θεωρεί ο κάθε άνθρωπος»· και τα άλλα τα οποία, λέει, ανέφερα, αλλά και αυτό που επιπλέον ζητείται από τους οικονόμους, και αυτό ας μας θεωρεί —ώστε το ρήμα «ας μας θεωρεί» να λαμβάνεται από κοινού. Τι είναι δε αυτό που ζητείται από τους οικονόμους; «Να βρεθεί», λέει, «κανείς πιστός». Έπειτα, προς εκείνους που πρόκειται να φανούν αναίσχυντοι και να επιχειρήσουν να πουν: «Τι λοιπόν; Εσύ τέτοιος είσαι;» προκαταλαμβάνοντάς τους λέει: «για μένα όμως έχει ελάχιστη σημασία να ανακριθώ από εσάς». Αυτό δε το λέει όχι για να εξυψώσει τον εαυτό του, αλλά για να διαφυλάξει την πρέπουσα αξία στο κήρυγμα και στη διδασκαλία.