Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:7

Και ο Παύλος λέει: «Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Εάν δε και το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;», αλλά υπερηφανεύεσαι για τα ξένα χαρίσματα σαν να είναι δικά σου. Το ότι δε η σωτηρία δωρίζεται σε εμάς με τη χάρη και το έλεος του Θεού, το μαρτυρεί εκείνος ο ληστής, ο οποίος δεν απέκτησε τη βασιλεία των ουρανών ως έπαθλο αρετής, αλλά με τη χάρη και το έλεος του Θεού. Γνωρίζοντας αυτά και οι Πατέρες μας, όλοι με μία γνώμη παρέδωσαν ότι δεν είναι δυνατόν με άλλον τρόπο να θέσουμε ασφαλές θεμέλιο για την τελείωση της αρετής, παρά μόνο διά της ταπεινώσεως, η οποία εκ φύσεως αποκτάται από την πίστη, την πραότητα και την τέλεια ακτημοσύνη. Μέσω αυτών κατορθώνεται η τέλεια αγάπη με τη χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα συν τω Αγίω Πνεύματι εις τους αιώνας. Αμήν.

Και όχι μόνο αυτό, αλλά προκαλείς και κατάκριση στον εαυτό σου, τολμώντας να αποδώσεις αυτό το κατόρθωμα σε σένα, για το οποίο αντίθετα πρέπει να αναπέμπεις ευχαριστία στον φιλάνθρωπο Θεό. Διότι λέει ο Απόστολος: «Τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες; Και αν το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;» Να λες δε στον λογισμό που σε επαινεί για οποιοδήποτε πράγμα, ότι εκείνοι που πλέουν στη θάλασσα, ακόμη και αν τύχει να βρουν γαλήνη, εξακολουθούν να βρίσκονται στο πέλαγος και περιμένουν την τρικυμία, τον κίνδυνο και το ναυάγιο. Και σε τίποτε δεν τους ωφέλησε η προσωρινή γαλήνη, διότι τότε και μόνο είναι ασφαλείς, όταν εισέλθουν στο λιμάνι, καθώς πολλοί ναυάγησαν ακόμη και στην είσοδό του. Έτσι λοιπόν και ο αμαρτωλός, εφόσον βρίσκεται στον κόσμο, οφείλει πάντοτε να τρέμει μπροστά στο ναυάγιο. Ποτέ λοιπόν να μην πλανηθείς να πιστέψεις τον λογισμό που σε επαινεί για κάποια καλή πράξη. Διότι το καλό ανήκει στον Θεό και δεν μπορούμε να είμαστε βέβαιοι ότι θα παραμείνει μαζί μας εξαιτίας της δικής μας αμέλειας, και πώς λοιπόν να τολμήσουμε να υπερηφανευτούμε;

Ερώτηση: Όταν αδικώ και διορθώνω το αδίκημα, ο λογισμός μου υπερηφανεύεται, σαν να έκανα κάτι αγαθό. Τι οφείλω, λοιπόν, να του λέω; Απόκριση: Πες του: Αυτός που αδικεί κολάζεται, ενώ εκείνος που εξαλείφει το αδίκημα διαφεύγει την κόλαση και λαμβάνει έπαινο. Διότι άλλο πράγμα είναι να πράττεις το αγαθό και άλλο να αδικείς. Το μεν πρώτο ευαρεστεί τον Θεό και προξενεί την αιώνια ανάπαυση, το δε δεύτερο Τον παροργίζει και προξενεί την αιώνια κόλαση. Αυτό είναι, άλλωστε, που λέει ο Δαβίδ: «Απομακρύνσου από το κακό και πράξε το αγαθό». Επειδή χωρίς τον Θεό δεν μπορούμε να πράξουμε κανένα αγαθό, καθώς Εκείνος είπε: «Χωρίς εμένα δεν μπορείτε να κάνετε τίποτα». Και ο Απόστολος λέει: «Τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Και αν το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;» Επομένως, ούτε κατά την πράξη του αγαθού δεν μπορούμε να υπερηφανευόμαστε, πόσο μάλλον κατά την απομάκρυνση από το κακό! Διότι είναι μεγάλη αφροσύνη να θεωρεί κανείς άξιο επαίνου το να μην αμαρτάνει. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, αδελφέ, μήπως σε πλανήσουν οι πονηροί δαίμονες, τους οποίους ο Κύριος θα καταργήσει με τις προσευχές των αγίων Του. Αμήν.

Και μια τρίτη τέτοια εκδοχή φαίνεται πως μπορεί να υπάρξει σχετικά με τους συνετούς και τους επιστήμονες: αφενός υπάρχουν αυτοί που είναι τέτοιοι χάρη στον Θεό, οι οποίοι έχουν επίγνωση της δωρεάς που προέρχεται από Αυτόν· αφετέρου, αυτοί που δεν ανάγουν στον Θεό την αιτία της συνέσεώς τους, αλλά αποδίδουν τα κατορθώματα στον εαυτό τους, είναι συνετοί για τον εαυτό τους και επιστήμονες ενώπιον του εαυτού τους. Προς αυτούς είναι κατάλληλο να λεχθεί: «Τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες; Και εάν το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;». Καθώς και το: «Εάν ο Κύριος δεν οικοδομήσει οίκο, μάταια κοπίασαν οι οικοδομούντες».

Κεφάλαιο Β΄. ΛΟΥΚΑΣ. Όποιος έχει δύο χιτώνες, ας δώσει σε εκείνον που δεν έχει· και όποιος έχει τρόφιμα, ας κάνει το ίδιο. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Διότι τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες; ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Β΄. Το δικό σας περίσσευμα ας καλύψει το δικό τους υστέρημα· ώστε και το δικό τους περίσσευμα να καλύψει το δικό σας υστέρημα, για να υπάρξει ισότητα, καθώς είναι γραμμένο: Σε εκείνον που συγκέντρωσε το πολύ, δεν περίσσεψε· και σε εκείνον που συγκέντρωσε το λίγο, δεν του έλειψε.

Κεφάλαιο Α΄. ΙΩΑΝΝΗΣ. Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να λάβει τίποτα, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Α΄. Τι όμως έχεις, το οποίο δεν έλαβες; ΠΡΟΣ ΕΦΕΣΙΟΥΣ. Διότι με τη χάρη έχετε σωθεί διά της πίστεως· και αυτό δεν προέρχεται από εσάς· είναι δώρο του Θεού· όχι από έργα, για να μην καυχηθεί κανείς. ΠΡΟΣ ΦΙΛΙΠΠΗΣΙΟΥΣ. Και αυτό προέρχεται από τον Θεό, διότι σε εσάς χαρίστηκε το υπέρ του Χριστού, όχι μόνο το να πιστεύετε σε αυτόν, αλλά και το να πάσχετε για αυτόν, έχοντας τον ίδιο αγώνα, και τα εξής.

Γιατί λοιπόν υπερηφανεύεσαι, πες μου, σαν να πρόκειται για δικά σου κατορθώματα, αντί να ομολογείς την ευγνωμοσύνη σου για τα δώρα προς τον Δωρητή; Διότι, τι έχεις που δεν το έλαβες; Και αν πράγματι το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το έλαβες; Δεν γνώρισες εσύ τον Θεό διά της δικαιοσύνης σου, αλλά ο Θεός σε γνώρισε διά της αγαθότητάς Του. «Αφού γνωρίσατε», λέει, «τον Θεό, ή μάλλον αφού γνωριστήκατε από τον Θεό». Δεν κατέλαβες εσύ τον Χριστό διά της αρετής σου, αλλά ο Χριστός σε κατέλαβε διά της παρουσίας Του.

Α. Μέσω του Πνεύματος, λοιπόν, ο Πατέρας είναι ζωοποιός, όχι επειδή ζωογονεί την κτίση μέσω κάποιου κτίσματος, αλλά επειδή, με τη μετοχή στη δική Του φύση, μεταπλάθει στη δική Του ζωή εκείνο που δεν έχει ζωή στη δική του φύση. Διότι, γνωρίζω καλά, θα έλεγαν ότι η ζωή είναι κάτι που δίνεται στην κτίση. Β. Θα το έλεγαν, βέβαια, και από την πλευρά μας θα ερωτηθεί η κτίση: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;» Α. Άρα, λοιπόν, το Άγιο Πνεύμα είναι ζωοποιό, και εφόσον αξιωθήκαμε τη μετοχή σε αυτό, γίναμε μέτοχοι του μόνου και αληθινού Θεού ως ζωής. Β. Συμφωνώ. Διότι σκέπτεσαι ορθά, εφόσον το Πνεύμα είναι αυτό που εκπληρώνει μέσα μας τη μετοχή και την παρουσία του Θεού. Θα θυμηθώ, άλλωστε, τον Ιωάννη που γράφει τα εξής: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι είναι μέσα μας, διότι μας έδωσε από το Πνεύμα Του.» Α. Πρόσεξε λοιπόν, φίλε μου, ως χορηγό και δοτήρα του θείου και ζωοποιού Πνεύματος τον Υιό που φανερώθηκε από τον Θεό. Διότι εμφύσησε στους μαθητές Του λέγοντας: «Λάβετε Πνεύμα Άγιον.» Έπειτα, πώς δεν θα ήταν από τα πλέον παράλογα να είναι χορηγός της ζωής αυτός που δεν είναι ζωή, εάν βεβαίως ανήκει πραγματικά σε εκείνους που έχουν τη ζωή ως κάτι επίκτητο, σύμφωνα με το πώς νομίζουν εκείνοι, δεν ξέρω πώς; Ωστόσο, γιατί άραγε, θα μπορούσα εύλογα να πω, εάν πράγματι δεν είναι ζωή, μεταδίδει το Πνεύμα ως δικό Του αγαθό, και με τη μέθοδο του εμφυσήματος αποδεικνύει τον Εαυτό Του χορηγό της ζωής;

Διότι, νομίζω, κάποιος που περιφρονεί την ευπρέπεια που ταιριάζει στους σοφούς άνδρες, θα πει: Το Θείο, ω φίλε, είναι κυρίως και πρωτίστως απλό και ασύνθετο, και δεν νοείται ως συντιθέμενο από φύση και ενέργεια, σαν να ήταν η ενέργεια φυσικά κάτι διαφορετικό από αυτό, αλλά πιστεύεται ότι είναι ένα ενιαίο σύνολο μαζί με εκείνα που κατέχει ουσιωδώς. Επομένως, εάν λέγεται ότι έχει ενέργεια κτιστή και δημιουργημένη, η οποία είναι δική του, δηλαδή το Πνεύμα, τότε και το ίδιο οπωσδήποτε θα είναι κτιστό, αφού η ενεργητική του δύναμη δεν είναι κάτι διαφορετικό από το ίδιο. Άραγε, δεν είναι απεχθής και μισητός αυτός ο λόγος, και δεν αποκλίνει πολύ προς την ασεβή δοξασία ότι έχει δημιουργηθεί; Β. Απολύτως. Α. Αλλά η δοξασία τους θα κατέληγε και σε άλλη μία ατοπία. Β. Ποια δηλαδή εννοείς; Α. Ο Θεός έχει ονομαστεί Κύριος των δυνάμεων, και βεβαίως είναι απολύτως αληθινό αυτό που υμνείται. Β. Αληθινό· πώς θα μπορούσε άλλωστε να μην είναι; Α. Εάν λοιπόν κάτι υποτάσσεται στην ανώτατη και θεία φύση, δεν θα μπορούσε να έχει δική του δύναμη· αλλά η δύναμη ρέει από τον Θεό σαν από πηγή, όπως τουλάχιστον μου φαίνεται, προς καθένα από τα όντα που ενδυναμώνονται, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη σοφία και με όλα όσα Εκείνος χορηγεί. Διότι ό,τι είναι κατά φύσιν ο Δεσπότης των πάντων, αυτό θα είναι κατά μέθεξιν και τα δημιουργήματά του, ώστε και εγώ θαυμάζω κάτι που έχει ειπωθεί πολύ σωστά: «Τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες;». Διότι αυτό θα ταίριαζε, όπως φαίνεται, εάν κάποιος επιθυμούσε να φιλοσοφήσει, όχι μόνο σε εμάς που βρισκόμαστε πάνω στη γη, αλλά μάλλον σε ολόκληρη την κτίση. Β.

Και για αυτό λέει: «Και η ζωή ήταν το φως των ανθρώπων», δηλαδή, ο Θεός Λόγος που ζωογονεί τα πάντα, η ζωή που υπάρχει σε όλα τα όντα, φωτίζει και το λογικό πλάσμα, και παρέχει άφθονα τη σύνεση σε όσους είναι ικανοί να τη δεχθούν· ώστε να διασώζεται και να ισχύει ορθά εκείνο που λέγεται για την κτίση: «Διότι, τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;». Επειδή η κτιστή και δημιουργημένη φύση δεν έχει κανέναν δικό της πλούτο, αλλά ό,τι κι αν φαίνεται να έχει, αυτό προέρχεται οπωσδήποτε από τον Θεό, ο οποίος χαρίζει και το είναι και το πώς αρμόζει να είναι το καθένα. Και πάλι, ορθά έχει τοποθετηθεί το ρήμα «ήταν» για τη ζωή, ώστε να υποδηλώνει παντού την αιώνια ύπαρξη του Λόγου, και να ανακόπτει τις φλυαρίες των ανόητων, οι οποίοι παρουσιάζουν σε εμάς τον Υιό ως προερχόμενο εκ του μη όντος, πράγμα που ολοφάνερα έρχεται σε πλήρη αντίθεση με τη θεία Γραφή.

Αλλά η κτίση έχει ανάγκη από εκείνον που φωτίζει, μη έχοντας τούτο από τον εαυτό της. Άρα ο Υιός είναι Θεός κατά φύση, και γι' αυτό είναι φως, καθώς δύναται να φωτίζει όσα έχουν ανάγκη φωτός. Άλλο. Εφόσον ο Υιός είναι φως κατά φύση, ή είναι κάτι διαφορετικό από την κτίση (πράγμα προφανές ως προς τον τρόπο ύπαρξής Του), ή είναι ομοφυής με αυτήν. Αν, λοιπόν, είναι ομογενής και ομοούσιος, μάταια, όπως φαίνεται, ήρθε σε εμάς λέγοντας «Εγώ ήρθα ως φως στον κόσμο»· διότι η κτίση θα έχει από μόνη της το να είναι και η ίδια φως· φως μάλιστα που δεν μετέχει σε άλλο φως, για να νοείται ως φως. Εάν όμως δεν είναι ομοφυής, και η κτίση έχει ανάγκη από φως, ακούγοντας το «τι έχεις που δεν έλαβες;», κατ' ανάγκη πλέον ο Υιός διαφεύγει το να θεωρείται κτιστός, ελκύοντας στον εαυτό Του μακριά από την κτίση το δικό Του αγαθό· διότι η κτίση δεν θα είναι φως κατά φύση, αλλά μάλλον θα έχει ανάγκη από το φως και θα είναι μέτοχος αυτού. Άλλο. Αν τίποτα δεν μετέχει στον ίδιο του τον εαυτό, αλλά η κτίση μετέχει στον Υιό ως φως, άρα ο Ίδιος δεν είναι κτίσμα, αλλά ούτε και η κτίση είναι το φως, το οποίο είναι ο Υιός. Άλλο. Αν είναι διαφορετικό το να φωτίζει κανείς και διαφορετικό το να φωτίζεται, όπως η ενέργεια και το πάθος, και ο μεν Υιός φωτίζει, ενώ η κτίση φωτίζεται, άρα ο Υιός και η κτίση δεν είναι το ίδιο, αφού ούτε το ενεργούν είναι ταυτόσημο με το ενεργούμενο. <Και το φως στο σκοτάδι φέγγει, και το σκοτάδι δεν το κατέλαβε.> Αναγκαίως ο σοφότατος Ευαγγελιστής σπεύδει να αναπτύξει για εμάς, μέσω όσων ακολουθούν, τη θεωρία που διατυπώθηκε στα προηγούμενα.

Σκοτάδι δε ονομάζει τη φύση που έχει ανάγκη φωτισμού, δηλαδή, γενικώς τη δημιουργημένη φύση. Διότι, επειδή ονόμασε αυτόν φως, υποδεικνύοντας ότι η λογική κτίση είναι διαφορετική, ως ελλιπής και αμέτοχη αυτού, στρέφει τη δύναμη της σημασίας στο αντίθετο. Δεν το κάνει αυτό χωρίς σκοπό, κατά τη δική μας αντίληψη, αλλά επειδή είχε οπωσδήποτε υπ' όψιν του εκείνο, ότι δηλαδή η φύση των δημιουργημάτων, μη πηγάζοντας απολύτως τίποτα από τον εαυτό της, αλλά δεχόμενη το σύνολο του «είναι» και του «ευ είναι» κατ' αυτόν τον τρόπο από τον Δημιουργό, δικαίως ακούει: «Τι έχεις που δεν το έλαβες;». Επειδή λοιπόν, εκτός από τα άλλα, έχει και το ίδιο το φως ως θεόσδοτο, είναι προφανές ότι το λαμβάνει επειδή δεν το κατέχει. Εκείνο όμως που δεν κατέχει το φως από μόνο του, πώς θα μπορούσε να μην είναι το αντίθετο; Ή πώς δεν θα ονομαζόταν σκοτάδι; Διότι αποτελεί πειστική, ή μάλλον πλέον και απολύτως αναγκαία, απόδειξη του ότι η μεν κτίση είναι σκοτάδι, ενώ το φως πάλι είναι ο Λόγος του Θεού, το γεγονός ότι το φως φέγγει στο σκοτάδι. Διότι, εάν η φύση των δημιουργημάτων δέχεται τον Λόγο του Θεού κατά μετοχή, ως φως ή ως κάτι που προέρχεται από το φως, αυτή προφανώς τον λαμβάνει ως σκοτάδι, ενώ μέσα της φέγγει ο Υιός, όπως το φως μέσα στο σκοτάδι, έστω και αν το σκοτάδι δεν γνώρισε πλήρως το φως. Διότι αυτό νομίζω ότι σημαίνει το: «Η σκοτία αυτό ου κατέλαβεν».

Εάν λοιπόν ο Υιός χορηγεί, ως από φυσικό πλήρωμα, ενώ η κτίση δέχεται τη χορηγία, πώς να μην νοηθεί επομένως ότι έχει δόξα όχι όμοια με τους άλλους, αλλά εκείνην ακριβώς που θα ταίριαζε στον Μονογενή εκ Θεού, ο οποίος κατέχει ως καρπό της δικής του φύσης τα πλεονεκτήματα έναντι όλων, και ως αξίωμα της πατρικής ιδιότητας την υπεροχή; Νομίζω δε και εγώ ότι ο σοφότατος Παύλος, διαπραγματευόμενος τη φύση των συμπάντων, οδηγήθηκε μέσω αυτών σε αληθείς έννοιες, και έτσι λοιπόν είπε απευθυνόμενος προς την κτίση: «Τι έχεις που δεν το έλαβες;» Διότι, εκτός από το «είναι», και το «ευ είναι» κατ' αυτόν τον τρόπο αποτελεί θείο δώρο στην κτίση, η οποία δεν έχει τίποτα από τον εαυτό της, αλλά πλουτίζει μόνο χάρη στη φιλοδωρία Εκείνου που δίνει. Πρέπει δε να σημειωθεί πάλι, ότι λέει πως ο Υιός είναι πλήρης, δηλαδή στα πάντα παντέλειος, και τόσο πολύ απέχει από το να είναι σε κάτι έστω ελλιπής, ώστε να δύναται να χορηγεί στα πάντα, αποκλείοντας κάθε μείωση και διατηρώντας πάντοτε αναλλοίωτο το μέγεθος της δικής του υπεροχής. <Και χάρη αντί χάριτος, διότι ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια έγιναν μέσω του Ιησού Χριστού.> Αφού είπε ότι η δόξα του Μονογενούς φανερώθηκε λαμπρότερη από το μεγαλείο όλων των ανθρώπων, και αποδίδοντάς Του μεγαλείο αγιότητας ασύγκριτο προς τους αγίους, σπεύδει να παρουσιάσει την απόδειξη του τεθέντος σκοπού βασιζόμενος σε εκείνους που έχουν ανέλθει στο απόγειο της αρετής.

Επομένως, λαμβάνει το Πνεύμα για εμάς μέσω του εαυτού Του, και ανανεώνει στη φύση μας το αρχέγονο αγαθό. Διότι για τον λόγο αυτόν λέγεται επίσης ότι πτώχευσε για εμάς. Επειδή, αν και ήταν πλούσιος ως Θεός, και δεν είχε ανάγκη από κανένα αγαθό, έγινε άνθρωπος που έχει ανάγκη από τα πάντα, προς τον οποίο έχει ειπωθεί κάπου πολύ σωστά: «Διότι τι έχεις που δεν το έλαβες;» Όπως λοιπόν, ενώ από τη φύση Του είναι ζωή, πέθανε κατά σάρκα για εμάς, για να νικήσει τον θάνατο υπέρ ημών και να συναναστήσει μαζί Του ολόκληρη τη φύση μας (διότι όλοι ήμασταν μέσα Του, εφόσον έγινε άνθρωπος), έτσι δέχεται και το Πνεύμα για εμάς, ώστε να αγιάσει ολόκληρη τη φύση. Διότι δεν ήλθε για να ωφελήσει τον εαυτό Του, αλλά για να γίνει σε όλους μας και θύρα και αρχή και οδός των επουράνιων αγαθών. Επειδή, αν δεν φαινόταν ότι λαμβάνει ως άνθρωπος, ή και ότι πάσχει ως ένας από εμάς, πώς θα μπορούσε να αποδείξει κανείς ότι ταπείνωσε τον εαυτό Του; Ή πώς θα διατηρούνταν σωστά η μορφή του δούλου, αν δεν είχε γραφτεί γι' αυτόν και κάτι που προσιδιάζει σε δούλο; Ας μη διασύρεται λοιπόν ο πάνσοφος λόγος της θείας Οικονομίας, τον οποίο και ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος δικαίως θαυμάζει αναφωνώντας: «Για να γνωριστεί τώρα στις αρχές και στις εξουσίες στα επουράνια, διαμέσου της Εκκλησίας, η πολυποίκιλη σοφία του Θεού, σύμφωνα με την προαιώνια πρόθεση που πραγματοποίησε στον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας». Διότι πράγματι, το μέγα μυστήριο της ενανθρωπήσεως θεωρείται σοφία και θεοπρεπές.

Και πραγματικά λυπούν εκείνους, προς τους οποίους απευθυνόταν ο λόγος· και με δυσκολία απαλλάσσονται από αυτούς, και αναχωρούν από τους μαθητές του Ιωάννη, υφιστάμενοι πολύ μεγαλύτερη ήττα από αυτή την απερίσκεπτη λογομαχία. Διότι, έστω και από ανάγκη και χωρίς τη θέλησή τους, στεφανώνουν τον Κύριο με επαίνους. <Ραββί, εκείνος που ήταν μαζί σου πέρα από τον Ιορδάνη, για τον οποίο εσύ έδωσες μαρτυρία, δες, αυτός βαπτίζει, και όλοι πηγαίνουν προς αυτόν. Αποκρίθηκε ο Ιωάννης και είπε:> Οι μαθητές, ενοχλημένοι έντονα από τα λόγια των Φαρισαίων, και αποβλέποντας στην ίδια τη φύση του πράγματος, δεν ήταν σε θέση να τους ελέγξουν ως ψευδόμενους, αλλά απορούν δικαιολογημένα, και, καθώς δεν γνώριζαν το μεγάλο αξίωμα του Σωτήρος ημών, πτοούνται πάρα πολύ για τη μειονεκτική θέση του Ιωάννη, και, αναμειγνύοντας τον λόγο της αγάπης με σεβασμό και θαυμασμό, ζητούν πλέον να μάθουν για ποιον λόγο εκείνος, για τον οποίο δόθηκε μαρτυρία από τα δικά του (του Ιωάννη) λόγια, τον ξεπερνά σε δόξα, προπορεύεται στη χάρη, και ελκύει βαπτίζοντας όχι μόνο ένα μέρος από όλο το ιουδαϊκό πλήθος, αλλά πλέον τους πάντες. Αλλά, όπως ήταν φυσικό, έκαναν αυτή την αναζήτηση όχι χωρίς τη θεία οικονομία· διότι εξαιτίας αυτού ο Βαπτιστής προχωρά σε μια ακριβή και εκτενή εξήγηση περί του Σωτήρος, και παρουσιάζει την πλέον ξεκάθαρη διαφορά των βαπτισμάτων. <Δεν μπορεί ο άνθρωπος να λαμβάνει τίποτα, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό.> Λέει ότι δεν υπάρχει κανένα αγαθό στους ανθρώπους, που να μην πρέπει οπωσδήποτε να είναι και θεόσδοτο. «Διότι τι έχεις που να μην το έλαβες;»

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζ'. Ότι κανένα από τα θεοπρεπή αξιώματα ή πλεονεκτήματα δεν υπάρχει στον Υιό κατά μετοχήν ή επίκτητα. <Διότι ούτε ο Πατέρας κρίνει κανέναν, αλλά όλη την κρίση την έχει δώσει στον Υιό.> Εισάγει και άλλο ένα θεοπρεπές και εξαίσιο στοιχείο, πείθοντας με πολλά επιχειρήματα ότι είναι Θεός κατά φύση και αληθινά. Διότι σε ποιον άλλον θα ταίριαζε να κρίνει την οικουμένη παρά μόνο στον Θεό που είναι πάνω από όλους, τον οποίον ακριβώς προσκαλούν προς τούτο οι Θείες Γραφές λέγοντας, άλλοτε μεν «Ανάστα, ο Θεός, κρίνε την γη», και άλλοτε πάλι «Διότι ο Θεός είναι κριτής, αυτόν τον ταπεινώνει και εκείνον τον υψώνει». Λέει βέβαια ότι η κρίση έχει δοθεί στον ίδιο από τον Πατέρα, όχι επειδή ο ίδιος στερείται αυτής της εξουσίας, αλλά κατά θεία οικονομία ως άνθρωπος, διδάσκοντας ότι είναι πιο πρέπον να αποδίδονται τα πάντα στη θεία φύση, στην οποία και ο ίδιος ανήκει, και καθόσον μεν είναι Λόγος και Θεός, κατέχει από την ίδια του τη φύση την εξουσία επί πάντων· καθόσον δε έγινε άνθρωπος, προς τον οποίον έχει ειπωθεί κάπου «Τι άραγε έχεις που δεν το έλαβες;», ομολογεί πρεπόντως ότι την έχει δεχθεί.

Και πάλι ο λόγος μου θα προχωρήσει με περισσότερη λεπτομέρεια από ό,τι ίσως θα έπρεπε, όμως αναγκαστικά, για να καταδείξει την αρχική μας κατάσταση. Διότι νομίζω πως η επιθυμία να κατανοήσει κανείς ορθά τα θεολογικά νοήματα, θα τον απαλλάξει εντελώς από τα σφάλματα που προέρχονται από την οκνηρία. Έχει πλαστεί, λοιπόν, αυτό το λογικό ον πάνω στη γη, εννοώ δηλαδή τον άνθρωπο, εξ αρχής «κατ' εικόνα» του Κτίστη σύμφωνα με τις Γραφές. Και η έννοια της εικόνας είναι ποικίλη. Διότι είναι εικόνα όχι με έναν μόνο τρόπο, αλλά με πολλούς. Όμως το πιο φανερό από όλα τα άλλα γνωρίσματα της ομοιότητας προς τον Θεό που τον έπλασε, είναι το άφθαρτο και το ανώλεθρο. Αλλά νομίζω ότι ποτέ δεν θα επαρκούσε το ίδιο το πλάσμα από μόνο του για να μπορεί να έχει αυτή την ιδιότητα, τουλάχιστον σύμφωνα με τον λόγο της δικής του φύσης. Διότι πώς αυτός που προέρχεται από τη γη θα αποδεικνυόταν ότι κατέχει το καύχημα της αφθαρσίας στη δική του φύση, εάν δεν το είχε λάβει από τον κατά φύση άφθαρτο και ανώλεθρο Θεό, ο οποίος υπάρχει πάντοτε αναλλοίωτος, έχοντας πλουτίσει και με αυτό καθ' ομοίωση των άλλων αγαθών; «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;» πολύ εύλογα και αληθινά μας λέει κάπου ο θεσπέσιος Παύλος. Για να μην επιστρέψει, λοιπόν, αυτό που παρήχθη από το μη ον στην ύπαρξη προς την οικεία του αρχή και χαθεί πάλι στο μηδέν, αλλά αντίθετα να διασώζεται στο διηνεκές· διότι αυτός ήταν ο σκοπός του Κτίστη· ο Θεός τον καθιστά μέτοχο της δικής Του φύσης."

Και επειδή η φράση «Του έδωσες εξουσία σε κάθε σάρκα» είναι πιθανό να ταράξει μερικούς από τους πιο απλοϊκούς, ας πούμε πάλι λίγα χρήσιμα πράγματα για αυτό, χωρίς να διστάζουμε λόγω της ανάγκης, αν και κάθε ανθρώπινος λόγος είναι ασθενής για την εξήγηση τέτοιων θεμάτων. Διότι, πρωτίστως, ο Κύριος θα πει και αυτό ταιριαστά προς το σχήμα που έλαβε, εννοώ δηλαδή το σχήμα της ταπεινώσεως και στα μέτρα της ανθρωπότητας. Και δέξου αυτόν τον συλλογισμό. Αν από τη μία ντρεπόμαστε όταν ακούμε ότι έγινε δούλος για εμάς, αν και είναι Κύριος των πάντων μαζί με τον Πατέρα, και ότι έχει εγκατασταθεί «βασιλιάς στη Σιών, το άγιο όρος Του», αν και έχει τη δύναμη να εξουσιάζει τα πάντα εκ της ίδιας Του της φύσεως και όχι ως κάτι επίκτητο, θα ήταν επακόλουθο να ντρεπόμαστε και όταν λέει ότι λαμβάνει κάτι και πάλι ως άνθρωπος. Αν όμως, σε εκείνα τα θέματα, θαυμάζουμε την εκούσια υποταγή Του, μην αγνοώντας το αξίωμα που Του ανήκει ουσιωδώς, γιατί, μαζί με εκείνα, να μην θαυμάζουμε και τούτο; Διότι, ενώ έχει τα πάντα ως Θεός, λέει ότι τα λαμβάνει ως άνθρωπος, για τον οποίο η βασιλεία δεν είναι ιδίωμα ουσιώδες, αλλά κάτι που του δίνεται. Διότι το «τι έχεις που δεν το έλαβες;» θα αρμόζει στα μέτρα των κτιστών όντων· και ο Χριστός είναι κτιστός (γενητός), κατά το ότι έγινε άνθρωπος, μολονότι κατά τη φύση Του είναι άκτιστος, εφόσον γεννήθηκε από τον Θεό. Διότι, όλα τα αγαθά και νοούνται και υπάρχουν αληθινά στον Θεό φυσικά και ως οικεία Του, ενώ σε εμάς είναι επίκτητα και χορηγούνται μέσω της θείας χάριτος.

Ανανήψτε, λέει, για λίγο. Και αφού στρέψετε το μάτι της διανοίας σας στα λόγια του πάνσοφου Μωυσή, κατανοήστε το μυστήριο του Χριστού. Διότι ο Μωυσής είπε: «Ο Κύριος ο Θεός σας θα αναστήσει για εσάς έναν προφήτη σαν εμένα από τους αδελφούς σας· αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα σας πει.» Ακούστε λοιπόν τον λόγο του Κυρίου, προσέξτε τον νόμο του Θεού· δηλαδή, κατανοήστε και εσείς τη δύναμη των ευαγγελικών θεσπισμάτων. Αυτό δεν έχει προστάξει ο Μωυσής; Διότι παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και το τέλος των νομικών θεσπισμάτων αποβλέπει στο δικό Του μυστήριο. Αλλά νομίζετε, λέει, ότι ευαρεστείτε τον Θεό, με το να επιθυμείτε να εκπληρώνετε όσα αφορούν τύπους και σκιές. Ακούστε τα λόγια Εκείνου που σας μίλησε στο παρελθόν και για τον νόμο. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης. Διότι αν τις προσφέρετε σαν να έχω ανάγκη, έχετε πλανηθεί από το ορθό, και έχετε απομακρυνθεί από τον σοφό και αληθινό λογισμό. Διότι δεν λείπει απολύτως τίποτα από τη φύση που πληροί τα πάντα, επειδή τα πάντα ανήκουν σε αυτήν, και από αυτήν δίδονται στα υπόλοιπα. «Διότι τι έχεις που δεν το έλαβες;» Αυτό θα ταίριαζε να λέγεται στην κτιστή φύση. Απέχω πλέον, λέει, και έχω χορτάσει, και δεν θα επέλεγα πια τις θυσίες τους. Διότι πώς, πες μου, θα ωφελήσει τον Θεό των όλων ένα ολοκαυτωμένο κριάρι; Τι ευχαρίστηση θα προσφέρει το λίπος των αρνιών; Και αν βέβαια προσφερόταν αίμα από τράγους και ταύρους, πώς θα ευχαριστιόταν ο Θεός με αυτό;

Διότι ίδιον της ανθρωπότητας είναι το να μην κατέχει αφ' εαυτής και ως εκ της ιδίας αυτής φύσεως κανένα από τα άνωθεν χαρίσματα· «Διότι τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες;» έχει ειπωθεί προς αυτήν, αλλά μάλλον το να καταπλουτίζεται έξωθεν και επίκτητα, από τον Θεό δηλαδή, με όσα υπερβαίνουν τη δική της φύση.

Αυτοί όμως, αφαιρώντας - δεν ξέρω πώς - από τον Μονογενή την τόσο σεπτή και θαυμαστή οικονομία, συνάπτουν σε αυτόν κατά σχέση έναν άνθρωπο, στολισμένο με εξωτερικές τιμές και λαμπρυσμένο με ξένη δόξα, και όχι αληθινά Θεό, αλλά κοινωνό και μέτοχο του Θεού, και Υιό ψευδώνυμο, και Σωτήρα που σώζεται, και Λυτρωτή που λυτρώνεται, αν και ο μακάριος Παύλος έγραψε τα εξής: «Διότι φανερώθηκε η σωτήρια χάρη του Θεού σε όλους τους ανθρώπους, για να αρνηθούμε την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες, και να ζήσουμε με σωφροσύνη και επιείκεια στον τωρινό αιώνα, προσμένοντας τη μακάρια ελπίδα και επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού». Β— Ναι, λένε. Επειδή ακριβώς αξιώθηκε τη συνάφεια με τον Θεό Λόγο, ονομάστηκε και αυτός μέγας Θεός, αν και προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ. Α— Ω, τι παραφροσύνη! «Ενώ υποστήριζαν πως είναι σοφοί, αποδείχθηκαν μωροί», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. Διότι μετατρέπουν, όπως είπα, τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού σε κάτι εντελώς αντίθετο. Και το να λένε ότι «αξιώθηκε» δεν είναι τίποτε άλλο παρά να τον παρουσιάζουν ως κοινό άνθρωπο και να τον διαχωρίζουν απερίσκεπτα στην απόλυτη ετερότητα, έτσι ώστε να γίνεται αντιληπτή μια προσκυνητή δυάδα υιών, από τους οποίους ο ένας είναι Υιός εκ φύσεως και αληθινά, ενώ ο άλλος θετός και νόθος, ο οποίος δεν έχει τίποτε δικό του, ώστε να μπορεί να ειπωθεί και γι' αυτόν, όπως και σε εμάς: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;».

Διότι ο Χριστός είναι πλήρης, και απολύτως τίποτα δεν του έχει δοθεί καθόσον νοείται [και είναι] Θεός, έστω κι αν συνέβη σε αυτόν η λήψη εξαιτίας του μέτρου της ανθρωπότητας και καθόσον φανερώθηκε όμοιος με εμάς, για τους οποίους θα λεγόταν και μάλιστα πολύ ορθά: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;» Β— Ναι, λέγει. Ένας είναι ο Χριστός και Υιός και Κύριος, ο εκ του Θεού Πατρός Λόγος, εφόσον συνάφθηκε με αυτόν ο προερχόμενος εκ του σπέρματος του Δαβίδ. Α— Αλλά, ω βέλτιστοι, θα μπορούσε κανείς να τους πει, αυτός που έχει κάποιον άλλον συναμμένο με αυτόν, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ως ένας; Αλλά είναι ένας μαζί με έναν, ή έστω μαζί με έτερον, και αυτοί είναι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε δύο.

Αποτελεί δε ίδιον της ανθρώπινης φύσεως το να λαμβάνει από τον Θεό, σύμφωνα με το ρητό που λέει: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;» Έλαβε, επομένως, ως άνθρωπος κατά χάριν, αυτά τα οποία είχε ως Θεός εκ φύσεως.

Άλλο. «Οι άνδρες, να αγαπάτε τις γυναίκες σας, όπως ακριβώς και ο Χριστός αγάπησε την Εκκλησία, και παρέδωσε τον εαυτό Του για χάρη της, για να την αγιάσει, αφού την καθάρισε με το λουτρό του ύδατος μέσω του λόγου.» Εάν κανένα από τα πλεονεκτήματα που προσιδιάζουν στη θεία φύση δεν βρίσκεται σε κανένα από τα δημιουργήματα να υπάρχει φυσικά και κυριολεκτικά, αλλά μάλλον έχει ενσπαρεί και έχει εναποτεθεί σε αυτά από Εκείνον που τα δημιούργησε, όπως ακριβώς βεβαίως και ο Παύλος, θέτοντας έναν τέτοιο αληθέστατο κανόνα για τα πάντα, λέει: «Διότι τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;»· είναι ολοφάνερο ότι και η αγιότητα ανήκει μόνο στον Θεό, ενώ στα άλλα όντα όχι. Διότι μάλλον αγιάζονται από τον άγιο Θεό, δεχόμενα τον αγιασμό σαν από πηγή.

Γιατί, άραγε, αποδίδουν ως κάτι μέγα και εξαιρετικό στον Θεό και Πατέρα το να είναι φως αληθινό; Διότι φαίνεται ότι, αν και σύμφωνα με αυτούς ο Υιός είναι γενητός, υπάρχει ως φως αληθινό. Εάν λοιπόν τα θεία πλεονεκτήματα είναι απρόσιτα στα δημιουργήματα, και κανένα από τα κτίσματα δεν είναι δυνατόν ποτέ να είναι ουσιωδώς, δηλαδή κυρίως, αυτό ακριβώς που είναι εκ φύσεως, έστω και κατά τι, ο επί πάντων Θεός· ας λεχθεί προς την κτίση: «Τι έχεις που δεν το έλαβες;». Διαπιστώνεται όμως ότι τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του Πατέρα ενυπάρχουν εκ φύσεως στον Υιό. Επομένως, είναι ομοούσιος με αυτόν, και απέχει τόσο πολύ από τη συγγένεια με τα γενητά όντα, όσο θα έβλεπε κανείς να απέχει και Εκείνος που τον γέννησε. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει το θεοπρεπές αξίωμα απρόσιτο, και μάλιστα όχι μερικώς, αλλά ολοκληρωτικώς.

Διότι το να αγιάζει είναι ίδιον αποκλειστικά του Θεού, και ως κάτι το εξαιρετικό αληθώς θα αποδίδεται το έργο αυτό σε Αυτόν, ενώ το να μπορεί να αγιάζει άλλους μια γενητή και δημιουργημένη φύση, πώς θα ήταν ποτέ δυνατόν; Διότι αυτή αποκτά τον αγιασμό μόνον εκ μετοχής άνωθεν. Θα της ταίριαζε δε να της απευθύνεται η φωνή των αγίων: «Τι γάρ έχεις το οποίο δεν έλαβες;» Και πράγματι ο Ιωάννης λέγει περί του Μονογενούς, ότι «Εκ του πληρώματος αυτού εμείς πάντες λάβαμε.» Και, «Δεν δίδει το Πνεύμα με το μέτρο», αλλά μάλλον, επειδή ο ίδιος είναι πηγή του αγιασμού, χορηγεί το Πνεύμα στους αξίους και αγιάζει τη λογική κτίση. «Επί δε σαρκός ανθρώπου, λέγει, δεν θα χρισθεί», αν και είχε προστάξει ότι πρέπει να χριστούν με αυτό και ο Ααρών και όσοι ιερουργούν μαζί του. Επομένως, το ιερό βρίσκεται ήδη υπεράνω του ανθρώπινου γένους, καθώς είναι μέτοχο του Χριστού, ο οποίος είναι υπεράνω της κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο, ανυψώνοντάς μας προς το υπέρ φύσιν αξίωμα, και αποκόπτοντάς μας τρόπον τινά από τα επίγεια, μας προσνέμει στα επουράνια. Διότι «Πατέρα σας», λέγει, «μην ονομάσετε κανέναν επί της γης· διότι ένας είναι ο Πατέρας σας, ο εν τοις ουρανοίς, και όλοι εσείς είστε αδελφοί.» Όλεθρος δε είναι η τιμωρία για εκείνους που παρέχουν από αυτό σε αλλογενή· «Διότι μην δώσετε», λέγει, «τα άγια στους σκύλους, ούτε να ρίξετε τους μαργαρίτες σας μπροστά στους χοίρους.»

Ούτε, λοιπόν, το θείο θα μπορούσε ποτέ να υποστεί τροπές, εκδιωγμένο από τη δική του σταθερότητα εξαιτίας κάποιου από τα πάθη, ούτε η φθαρτή και αλλοιούμενη φύση, δηλαδή η κτιστή, θα μπορούσε να πλουτίσει με την ουσιώδη ατρεψία, ούτε η κτίση θα μπορούσε να καυχηθεί για τα αγαθά της θείας φύσης ως δικά της. Διότι εύλογα θα ακούσει: «Τι έχεις που να μην το έλαβες;» Ότι δε η φύση του Λόγου είναι παντελώς άτρεπτη και αναλλοίωτη, ενώ η κτιστή φύση παντελώς αλλοιωτή, μπορεί κάποιος πολύ εύκολα να το διαπιστώσει από τον μακάριο Δαβίδ που ψάλλει εν Πνεύματι: «Οι ουρανοί θα καταστραφούν, εσύ όμως παραμένεις, και όλοι θα παλιώσουν σαν ιμάτιο, και σαν πανωφόρι θα τους τυλίξεις, και θα αλλαχθούν. Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν.» Πού λοιπόν παρέμεινε ο ίδιος ο εκ Θεού Λόγος, εάν είναι ακριβές να πούμε ότι, εγκαταλείποντας το να είναι σταθερός και ακλόνητος, κατέβηκε σε κάτι που δεν ήταν, και μεταποιήθηκε στη φύση της σάρκας και σε αυτό που από τη φύση του φθείρεται; Άραγε, δεν είναι όλα αυτά φλυαρία και μανία; Β— Πολύ σωστά. Α— Είναι ώρα, λοιπόν, να πούμε, αντιτείνοντας στις δικές τους αμάθειες με τρόπο πιο αμαθή, ότι δεν είναι απίθανο και η φτιαγμένη από γη σάρκα να μπορέσει κάποτε να ανέλθει προς τη φύση της θεότητας, και να γίνει σύσταση της ανώτατης από όλες ουσίας.

Άλλο. Ότι από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε. Εάν η απόλυτη τελειότητα ανήκει αποκλειστικά στη θεία φύση, δεδομένου ότι αυτή δεν έχει ανάγκη από τίποτε που να προέρχεται από άλλον, αλλά αντίθετα έχει την ικανότητα και τη δύναμη να πληροί όσα είναι δεκτικά σε αυτήν· και εάν αυτό υπάρχει στον Χριστό, πώς θα μπορούσε να είναι ξένος προς τη θεία ουσία εκείνος που ενεργεί τα δικά της, και ο οποίος είναι αυτό ακριβώς με το οποίο θα ορίζαμε τη θεία ουσία, τουλάχιστον ως προς την έννοια της τελειότητας; Πώς λοιπόν θα μπορούσε κάποιος να δεχθεί ότι η φύση του Υιού, που έχει αυτή την ιδιότητα, είναι κτιστή; Διότι τότε θα ακούσει μαζί με εμάς: «Τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες;», πράγμα το οποίο είναι άκρως ασεβές.

Κεφάλαιο 77. Ερώτηση: Γιατί ολιγωρεί ο αδελφός όταν κάθεται στο κελί του; Απόκριση: Εφόσον η ψυχή φαντάζεται τα γήινα, οι ποικίλες επιθυμίες αυτού του κόσμου και οι μάταιες ηδονές που προσάγονται στην ψυχή μέσω των λογισμών, παραλύουν τον ζήλο της. Γι' αυτόν τον λόγο ολιγωρεί ο αδελφός καθώς κάθεται στο κελί του. Εάν όμως μισήσει αυτόν τον κόσμο και την απάτη του, και παραδώσει τον εαυτό του ως δούλο στον Κύριο με όλη του την καρδιά και την ψυχή, η ολιγωρία δεν πρόκειται να τον κατισχύσει, και στο εξής θα επιτελεί το έργο του με άνεση. Απέναντι στον λογισμό της κενοδοξίας βρίσκεται αντιμέτωπος με την πάλη. Αυτήν όμως θα την αποδιώξει ο δούλος του Κυρίου, αναλογιζόμενος την αδυναμία της δικής του φύσης και ποιανού είναι το δώρο, σύμφωνα με εκείνον που λέει: Τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες; Και εάν το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;

Και τώρα, για χάρη σου, ώστε να μπορείς από τα λίγα να συμπεράνεις το όλον, αφού υπενθυμίσω μερικά, θα επανέλθω στον προκείμενο σκοπό των λόγων μου, αποδεικνύοντας τη διαφωνία των δικών του θέσεων μεταξύ τους. Ποιος λοιπόν από εμάς λέει ότι υπάρχει κάτι άλλο άκτιστο εκτός από τον Θεό, και ποιος μιλάει για μεγαλύτερο και μικρότερο Θεό; Και ποιος δεν γνωρίζει ότι όλες οι φυσικές χάριτες είναι κτιστές; «Διότι τι έχουμε το οποίο δεν λάβαμε;»

ΟΤΙ Η ΣΥΝΕΧΗΣ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ ΜΕ ΤΟΝ ΘΕΟ ΜΕΣΩ ΤΗΣ ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΨΑΛΜΩΔΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΘΕΜΕΛΙΟ ΚΑΙ ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΚΑΘΕ ΚΑΛΟΥ ΚΑΙ ΑΠΟΤΡΟΠΗ ΚΑΙ ΛΥΤΡΩΣΗ ΑΠΟ ΚΑΘΕ ΚΑΚΙΑ ΚΑΙ ΔΥΣΧΕΡΕΙΑ. Φέρνοντας στον νου του ο Δαβίδ και αναλογιζόμενος το πλήθος και το μέγεθος των δωρεών του Θεού προς εμάς, και ότι κανείς δεν διαθέτει τίποτα άξιο για ανταπόδοση, λέει: «Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;». Εντούτοις, είναι φανερό, σε όσους το εξετάσουν έστω και λίγο, ότι ο προφήτης εδώ δεν μνημόνευσε τις προγενέστερες δωρεές του Θεού προς εμάς, αλλά μόνο τις μεταγενέστερες. Ποιες είναι, όμως, οι προγενέστερες από τον άνθρωπο δωρεές του Θεού προς αυτόν, δηλαδή αυτές που υπήρξαν πριν δημιουργηθεί ο άνθρωπος; Ο ουρανός και η γη και ολόκληρος αυτός ο αισθητός κόσμος, καθώς και οτιδήποτε από τα υπερκόσμια δημιουργήθηκε για χάρη μας. Διότι όλα αυτά, αν και προγενέστερα από κάθε άνθρωπο, κτίστηκαν για εμάς εκ του μη όντος και προετοιμάστηκαν με φιλανθρωπία. Γι' αυτό και δίνονται αμέσως στον κάθε άνθρωπο από τον Θεό, μόλις γεννηθεί σε αυτόν τον κόσμο, για τη συντήρηση και την απόλαυσή του, και αυτά δεν αποτελούν απόδοση ούτε ανταπόδοση, αλλά αληθινά μια δωρεά που δίνεται εντελώς δωρεάν από τον μεγαλότέχνο και μεγαλόδωρο Θεό. «Διότι τι έχεις», λέει ο Παύλος, «το οποίο δεν έλαβες;». «Και ποιος έδωσε στον Θεό» (και μάλιστα πριν καν έρθει στην ύπαρξη) «ώστε να του ανταποδοθεί;».

Εσύ όμως, αν δεν προστρέχεις στον Θεό σε καιρό θλίψεων, αν δεν διορθώνεσαι με τη δική Του παιδαγωγία, ποιος άραγε καιρός, τι από όσα υπάρχουν ή συμβαίνουν θα συντελέσει στη διόρθωσή σου; Αλλά το σώμα έχει ανάγκη και από τη σωματική τροφή και από τα άλλα αναγκαία αγαθά, θα μπορούσε να πει κάποιος. Μάλιστα· πώς όχι άλλωστε; Αν λοιπόν έχεις αφθονία από αυτά, έχοντάς τα οπωσδήποτε λάβει από τον Θεό (διότι λέει: "τι έχεις που να μην το έλαβες;"), ευχαρίστησε Αυτόν που στα έδωσε, δώσε Του την ευχαριστία μέσω των έργων σου· όπως Εκείνος εισάκουσε το θέλημά σου και εκπλήρωσε την επιθυμία σου, έτσι και εσύ πρόσελθε και άκουσε και μάθε καλά το δικό Του θέλημα, και υπάκουσε και εφάρμοσέ το, ώστε να επαινεθείς ως φρόνιμος (διότι λέει: "όποιος ακούει τους λόγους μου και τους εφαρμόζει, θα μοιάσει με φρόνιμο άνθρωπο"), και στο εξής να Τον έχεις πλουσιοπάροχο ευεργέτη όχι μόνο στα παρερχόμενα και γήινα, αλλά και στα μελλοντικά και μόνιμα και επουράνια· διότι λέει: "εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ· σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω· είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου". Αν πάλι δεν έχεις τώρα αφθονία για τις σωματικές ανάγκες ή φοβάσαι κάποια αναμενόμενη στέρηση, και πάλι πρόσελθε σε Αυτόν, και πάλι ζήτησε από Αυτόν, και πάλι υπάκουσέ Τον· διότι λέει: "υποτάξου στον Κύριο και ικέτευσέ Τον".

Εσείς όμως καυχιέστε, σαν να μην τα έχετε λάβει· θέλατε να παραμείνετε εις τον αιώνα ακλόνητοι μέσα σε εκείνη την ευημερία. Πολύ ορθά ο προφήτης, λαμβάνοντας το πρόσωπο τέτοιων ανθρώπων, στηλίτευσε την ασθένειά τους λέγοντας: «Εγώ δε είπα κατά την ευημερία μου, δεν θα κλονιστώ ποτέ». Ναι, δεν έδωσες άρτο, επειδή δεν αναγνώρισες τον Θεό που στον προσέφερε· γιατί όμως δεν με δέχθηκες έστω κάτω από τη στέγη σου; Διότι και γι' αυτό υπάρχει μεγάλος μισθός. Ή γιατί δεν με επισκέφθηκες όταν ήμουν ασθενής; Διότι δεν θα παρέβλεπα τα βήματά σου. Ή, όταν ήμουν στη φυλακή, δεν ήρθες για να μου προσφέρεις έναν λόγο παρηγοριάς; Και βέβαια δεν θα έχανες τον μισθό σου. Ή εάν με έντυνες όταν ήμουν γυμνός, ή εάν με πότιζες ένα ποτήρι νερό όταν διψούσα, πόση ανταπόδοση θα ελάμβανες από εμένα;

Διότι πολλοί από τους απλούς ανθρώπους, μη έχοντας δική τους αφορμή για έπαρση, ούτε τη δυνατότητα να πλήττουν τους πλησίον, αφού έθεσαν κάποιους ως αρχηγούς τους, χρησιμοποιούσαν τα πλεονεκτήματα εκείνων για να επιδεικνύουν υπερηφάνεια εναντίον των άλλων· και η σοφία εκείνων που τους δίδασκαν έγινε γι' αυτούς πρόφαση αλαζονείας απέναντι στους άλλους. Πράγμα που αποτελούσε δείγμα έσχατης κενοδοξίας: το να μην έχουν δικά τους προσόντα για να καυχηθούν, και να καταχρώνται την υπεροχή των άλλων για να περιφρονούν τους αδελφούς. Επειδή, λοιπόν, κυριεύθηκαν από αλαζονεία και δημιουργούσαν διενέξεις, και κατατεμάχιζαν τους εαυτούς τους σε πολλά μέρη, και υπερηφανεύονταν για τη διδασκαλία, σαν να την είχαν ανακαλύψει από μόνοι τους και με τις δικές τους δυνάμεις, και όχι ότι παρέλαβαν τα δόγματα της αλήθειας άνωθεν και εκ της χάριτος του Θεού, θέλοντας να καταστείλει την οίησή τους, αμέσως από το προοίμιο ονόμασε τον εαυτό του κλητό, σαν να έλεγε: Εάν εγώ, ο δάσκαλος, δεν βρήκα τίποτα από μόνος μου, ούτε προσήλθα πρώτος εγώ στον Θεό, αλλά υπάκουσα αφού προηγουμένως κλήθηκα, πώς εσείς οι μαθητές, που παραλάβατε από εμένα τα δόγματα, μπορείτε να υπερηφανεύεστε, σαν να γίνατε εσείς οι ίδιοι εφευρέτες αυτών; Γι' αυτόν τον λόγο και προχωρώντας παρακάτω τους έλεγε: Διότι, ποιος σε ξεχωρίζει; Και τι έχεις το οποίο δεν έλαβες; Εάν λοιπόν και το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το έλαβες;

Πώς όμως μπορεί κανείς να πορευθεί επάξια; Με κάθε ταπεινοφροσύνη. Ένας τέτοιος άνθρωπος πορεύεται επάξια· αυτό αποτελεί το θεμέλιο κάθε αρετής. Εάν είσαι ταπεινός και αναλογιστείς ποιος ήσουν και πώς σώθηκες, λαμβάνεις αυτήν τη μνήμη ως αφορμή για αρετή, και ούτε για τα δεσμά υπερηφανεύεσαι, ούτε για αυτά τα ίδια που προανέφερα, αλλά, γνωρίζοντας ότι τα πάντα προέρχονται από τη χάρη, συστέλλεις τον εαυτό σου. Ο ταπεινόφρων και ευγνώμων μπορεί να είναι και ευάρεστος δούλος. Διότι, τι έχεις, λέγει, το οποίο δεν έλαβες;

Δεν ήθελα, πιστέψτε με, δεν ήθελα, παρά μόνο εγκώμια και επαίνους να εκφωνώ· τώρα όμως για αυτά είναι ο καιρός. Το να θρηνεί κανείς, αγαπητοί μου, δεν είναι το οδυνηρό, αλλά το να πράττει έργα άξια θρήνων· το να οδύρεται κανείς δεν είναι αποτρόπαιο, αλλά το να πράττει όσα είναι άξια οδυρμών. Μην κολαστείς, και δεν πενθώ· μην πεθάνεις, και δεν κλαίω. Αν όμως το σώμα κείτεται νεκρό, παρακαλείς τους πάντες να συμπάσχουν μαζί σου, και θεωρείς άσπλαχνους όσους δεν πενθούν· όταν όμως χάνεται η ψυχή, μου λες να μην πενθώ; Αλλά δεν δύναμαι να είμαι πατέρας χωρίς να δακρύζω· είμαι πατέρας φιλόστοργος. Ακούστε τι φωνάζει ο Παύλος: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες». Ποια κυοφορούσα μητέρα βγάζει τόσο πικρές φωνές, όσο εκείνος; Είθε να ήταν δυνατόν να δείτε την ίδια τη φωτιά της διανοίας μου, και θα βλέπατε ότι καίγομαι περισσότερο από κάθε γυναίκα και νέα που υπέστη πρόωρη χηρεία. Δεν πενθεί έτσι εκείνη τον άνδρα της, ούτε η μητέρα τον Υιό της, όπως εγώ αυτό το πλήθος που βρίσκεται ανάμεσά μας. Καμία προκοπή δεν βλέπω, όλα αναλώνονται σε διαβολές και κατηγορίες· κανείς δεν θέτει ως έργο του να είναι αρεστός στον Θεό, αλλά λέει: ας κακολογήσουμε τον τάδε και τον δείνα· ο τάδε είναι ανάξιος του κλήρου, ο δείνα ζει ανάρμοστα. Ενώ οφείλουμε να πενθούμε για τα δικά μας κακά, κρίνουμε τους άλλους, πράγμα που δεν θα έπρεπε να κάνουμε ούτε καν αν ήμασταν καθαροί από αμαρτήματα. Διότι λέει: «Ποιος σε ξεχωρίζει; Και τι έχεις, το οποίο δεν το έλαβες;»

Εάν όμως και το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το έλαβες; Και εσύ γιατί κρίνεις τον αδελφό σου, ενώ ο ίδιος είσαι γεμάτος από μύρια κακά; Όταν πεις, «Ο τάδε είναι πονηρός, και λυμεώνας, και μοχθηρός», αναλογίσου τον εαυτό σου, και εξέτασε με ακρίβεια τα δικά σου, και θα μετανιώσεις για όσα είπες. Διότι δεν υπάρχει, δεν υπάρχει καμία άλλη τέτοια προτροπή προς την αρετή, όπως η ανάμνηση των αμαρτημάτων. Εάν αυτά τα δύο τα αναλογιζόμαστε μέσα μας, θα μπορέσουμε να επιτύχουμε τα υποσχεθέντα αγαθά, θα μπορέσουμε να καθαρίσουμε και να αποπλύνουμε τους εαυτούς μας· αρκεί μόνο να ενδιαφερθούμε κάποτε, να μεριμνήσουμε για το ζήτημα, αγαπητοί· ας πονέσουμε εδώ στον λογισμό μας, για να μην πονέσουμε εκεί στην κόλαση, αλλά για να απολαύσουμε τα αιώνια αγαθά, από όπου απέδρασε η οδύνη, η λύπη και ο στεναγμός· για να επιτύχουμε τα αιώνια αγαθά που υπερβαίνουν τον ανθρώπινο νου, εν Χριστώ Ιησού· στον Οποίο ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Άκουσε τι λέει ο Πέτρος: «Γιατί μας ατενίζετε, σαν να τον έχουμε κάνει να περπατήσει με δική μας δύναμη ή ευσέβεια;» Και στον Κορνήλιο επίσης έλεγε: «Και εμείς είμαστε άνθρωποι ομοιοπαθείς με εσάς»· και προς τον Χριστό: «Ιδού, εμείς αφήσαμε τα πάντα και σε ακολουθήσαμε». Αλλά και ο Παύλος, αφού είπε ότι «Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς», πρόσθεσε: «Όχι όμως εγώ, αλλά η χάρις του Θεού που είναι μαζί μου». Και αλλού, απευθυνόμενος προς τους ίδιους, έλεγε: «Διότι τι έχεις, το οποίο δεν έλαβες;». Επειδή δεν έχεις τίποτα δικό σου, ούτε χρήματα, ούτε λόγο, ούτε την ίδια σου την ψυχή· διότι και αυτή ανήκει στον Δεσπότη.

«Διότι, ποιος σε κάνει να ξεχωρίζεις; Και τι έχεις το οποίο δεν έλαβες;» Λοιπόν, αφού αφήνει τους αρχομένους, στρέφεται προς τους άρχοντες. Και αυτό που λέγει είναι το εξής: Από πού είναι φανερό ότι είσαι άξιος επαίνου; Έγινε μήπως κάποια κρίση; Προχώρησε κάποια εξέταση; Κάποια δοκιμασία και ακριβής έλεγχος; Αλλά δεν θα μπορούσες να πεις κάτι τέτοιο. Κι αν ακόμη οι άνθρωποι σε επιδοκιμάζουν, η κρίση τους δεν είναι ορθή. Ας υποθέσουμε, όμως, ότι είσαι πράγματι άξιος επαίνων, και κατέχεις όντως το χάρισμα, και δεν έχει διαφθαρεί η κρίση των ανθρώπων· ούτε και τότε θα έπρεπε να υψηλοφρονείς. Διότι δεν έχεις τίποτα από τον εαυτό σου, αλλά τα έχεις λάβει από τον Θεό. Γιατί, λοιπόν, προσποιείσαι ότι κατέχεις κάτι, το οποίο δεν έχεις; Εξάλλου, αυτό το έχεις εσύ, όπως και άλλοι μαζί με εσένα. Επομένως, το έχεις επειδή το έλαβες, και όχι μόνο τούτο και εκείνο, αλλά τα πάντα, όσα έχεις.

β'. Διότι αυτά δεν είναι δικά σου κατορθώματα, αλλά της χάριτος του Θεού. Ακόμη και αν αναφέρεις την πίστη, αυτή προήλθε από την κλήση· ακόμη και αν αναφέρεις την άφεση των αμαρτιών, τα χαρίσματα, τον διδακτικό λόγο, τις θαυματουργικές δυνάμεις, όλα από Εκείνον τα έλαβες. Τι έχεις, λοιπόν, πες μου, το οποίο να μην το έχεις λάβει, αλλά να το κατόρθωσες εσύ από μόνος σου; Τίποτε δεν θα μπορούσες να πεις. Αλλά έλαβες, και γι' αυτό υπερηφανεύεσαι; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο θα έπρεπε να ταπεινώνεσαι· διότι αυτό που δόθηκε δεν είναι δικό σου, αλλά Εκείνου που το έδωσε. Διότι αν έλαβες, από Εκείνον έλαβες· και αν έλαβες από Εκείνον, δεν έλαβες κάτι δικό σου· και αν δεν έλαβες κάτι δικό σου, γιατί υπερηφανεύεσαι σαν να έχεις κάτι δικό σου; Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αν όμως και το έλαβες, γιατί καυχάσαι σαν να μην το είχες λάβει;». Αφού λοιπόν διαμόρφωσε τον λόγο του συγκαταβατικά, δείχνει ότι έχουν ανάγκη ακόμη από πολλά, και λέει ότι: «Κατά κύριο λόγο, ακόμη και αν τα είχατε λάβει όλα, δεν θα έπρεπε να καυχάστε· διότι τίποτε δεν είναι δικό σας· τώρα όμως στερείστε πολλά». Και στην αρχή βέβαια άφησε να εννοηθεί αυτό λέγοντας: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως σε πνευματικούς»· και «Δεν έκρινα σωστό να γνωρίζω τίποτε άλλο ανάμεσά σας, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, και μάλιστα σταυρωμένο». Εδώ όμως μιλά επιτιμητικά λέγοντας: «Έχετε ήδη χορτάσει, έχετε ήδη πλουτίσει»· δηλαδή, «Δεν έχετε ανάγκη από τίποτε πλέον, έχετε γίνει τέλειοι, κατέχετε την ίδια την κορυφή, νομίζετε ότι δεν έχετε ανάγκη κανέναν, ούτε αποστόλους, ούτε διδασκάλους. Έχετε ήδη χορτάσει».