Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 5:8

Και φαίνεται ότι ολόκληρος ο λόγος περί θυσιών και ολοκαυτωμάτων εμπεριέχεται στον λόγο περί ελέους και αγάπης, επειδή και ολόκληρος ο νόμος ανακεφαλαιώνεται στο «Αγαπήσεις τον πλησίον σου ως σεαυτόν». Και το ζήτημα περί των εορτών θα υπαχθεί στο ίδιο είδος ερμηνείας, ώστε και το Πάσχα να μην το εορτάζουμε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας —καθώς θυσιάζεται προς το εσπέρας, δηλαδή κατά τη συντέλεια του αιώνος, το αληθινό πρόβατο, ο Χριστός, του οποίου η σάρκα είναι αληθώς τροφή—, και να κατοικούμε σε σκηνές όχι για έναν καθορισμένο αριθμό ημερών, αλλά καθ' όλο τον χρόνο της επίγειας παροικίας μας, αναμένοντας την αληθινή πατρίδα, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός, και να εορτάζουμε την Πεντηκοστή με τη συμπλήρωση επτά εβδομάδων, δηλαδή, σαν να βρισκόμαστε στην έσχατη ημέρα, έχοντας πλέον απαρνηθεί τον παρόντα βίο.

Επειδή όμως πρέπει να επανεξετάσουμε και να ερμηνεύσουμε με σαφήνεια το καθένα από όσα ειπώθηκαν, ας πούμε, λοιπόν, τι άραγε θέλει να δηλώσει ο ηλισγημένος άρτος. 'Ηλισγημένο' ονομάζει τον μολυσμένο και ακάθαρτο. Είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε ότι, σύμφωνα με τη βούληση του νομοθέτη, κατά τις θυσίες που τελούνταν προσφέρονταν και άρτοι, όμως άζυμοι και καθαροί· μόνο για τη θυσία της αινέσεως προστάχθηκε να τελείται με ένζυμους άρτους. Και ποιο θα μπορούσε να είναι το μυστικό νόημα αυτών, το έχουμε αναφέρει επαρκώς αλλού· θα το εκθέσω όμως και τώρα συνοπτικά, για να μη φανώ οκνηρός σε πράγματα τόσο ωφέλιμα. Επομένως, ο άζυμος άρτος αποτελεί σημείο της άζυμης και καθαρής ζωής. Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος γράφει σε αυτούς που έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστης λέγοντας: 'Ώστε να εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας'. Και πάλι: 'Καθαρίστε, λοιπόν, το παλαιό προζύμι, για να είστε νέο φύραμα, καθώς είστε άζυμοι'. Και ο Χριστός παραγγέλλει στους αγίους αποστόλους λέγοντας τα εξής: 'Προσέχετε από το προζύμι των Φαρισαίων και των Σαδδουκαίων'. Άρα, ο άρτος είναι σημείο μιας καθαρής, αγιασμένης και άζυμης ζωής. Εκείνοι, λοιπόν, που προσέφεραν άζυμους άρτους και χρησιμοποιούσαν άζυμα σύμφωνα με τον νόμο, τα προσέφεραν αντί του εαυτού τους, ως προτυπώσεις και σκιές ακόμη.

θ΄. Με αφορμή τόσο μεγάλα γεγονότα, αγαπητοί, ας εορτάσουμε· όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας, τιμώντας τον Βασιλέα μας με κάθε ευχαριστία· και υποδεχόμενοι τη νηστεία, τη μητέρα όλων των αγαθών, με την ευχαριστία που μας αρμόζει.

Διότι στο ιερό και εκλεκτό γένος, που είναι στεφανωμένο με τα καυχήματα της θείας λειτουργίας, ταιριάζει δικαιολογημένα να κηρύττει το μυστήριο του Χριστού, και να υποδεικνύει πάντοτε στους λαούς που βρίσκονται υπό την καθοδήγησή του τα μέσα με τα οποία θα γίνονταν άξιοι της επουράνιας πολιτείας, απομακρυνόμενοι από τα γήινα και μεθορμιζόμενοι προς έναν ευσεβή και εξαίρετο τρόπο ζωής, επιδεικνύοντας ανδρεία έναντι των εχθρών της αλήθειας και αντιτασσόμενοι γενναία σε εκείνους που πολεμούν τη δόξα του Χριστού, εορτάζοντας δε και τις εορτές Του καθαρά και άμεμπτα, και «όχι με παλαιό προζύμι,» όπως έχει γραφτεί, «αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας.» Και αυτό μας το διακήρυξε ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων λέγοντας: Εάν βγείτε σε πόλεμο στη γη σας εναντίον των εχθρών που σας επιτίθενται, και σημάνετε με τις σάλπιγγες, τότε θα σας θυμηθεί ο Κύριος και θα σωθείτε από τους εχθρούς σας. Και στις ημέρες της χαράς σας, και στις εορτές σας, και στις νουμηνίες σας θα σαλπίζετε με τις σάλπιγγες πάνω στα ολοκαυτώματά σας και στις θυσίες της σωτηρίας σας. Και αυτό θα είναι για εσάς υπενθύμιση ενώπιον του Θεού σας. Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας.

Μας έστειλε λοιπόν τον δικό Του Υιό ως σωτήρα και λυτρωτή, τον μόνο που μπορούσε να αποσπάσει την ανθρώπινη φύση από τα χέρια του διαβόλου, και επιδεικνύοντας τόση χρηστότητα και φιλανθρωπία προς εμάς, ο μονογενής Λόγος του Θεού Πατέρα, ο σύνθρονος, ισόδοξος και συναΐδιος με τον ίδιο τον Γεννήτορά του, ο κτίστης και δημιουργός του ουρανού και της γης, των αγγέλων και των ανθρώπων, «δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά ταπείνωσε (κένωσε) τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου», και δέχθηκε να γίνει όμοιος με εμάς, ώστε, αφού σώσει τους πάντες, να τους προσφέρει μέσω του εαυτού Του καθαρούς από κάθε ρύπο και μόλυσμα στον Θεό και Πατέρα, έχοντας γίνει όμοιος με τους αδελφούς Του σε όλα εκτός μόνο από την αμαρτία. Γι' αυτό και υπομένει την πείνα και νηστεύει στην κατάλληλη στιγμή, για να γίνει σε εμάς πρότυπο της αναμάρτητης ζωής και αρχή σωτηρίας. Επομένως, ας προΐσταται και σε εμάς τους ίδιους η νηστεία κατά την αγία πανήγυρη, όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας. Διότι, όταν διατηρήσουμε τους εαυτούς μας άμωμους και αμόλυντους, και ασκήσουμε με απόλυτη αγνότητα τον τρόπο ζωής που αρέσει στον Θεό, ως γνήσιοι δούλοι θα ακούσουμε την ταιριαστή προσφώνηση: «Εύγε, δούλε αγαθέ και πιστέ, σε λίγα στάθηκες πιστός, σε πολλά θα σε εγκαταστήσω· είσελθε στη χαρά του Κυρίου σου.»

Διότι ίσως κάποιοι θα έλεγαν ότι αυτά ταιριάζουν με την περίσταση. Εγώ όμως νομίζω ότι δεν πρέπει βεβαίως να επιδιώκεται από εμάς μόνο το να αγαπούμε να στολιζόμαστε με εξωτερικούς καλλωπισμούς, αλλά μάλλον να φροντίζουμε με κάθε τρόπο για την αποβολή των μολυσμών της ψυχής. Διότι αυτά μας παρουσιάζουν στον Χριστό καθαρούς και αποπλυμένους, ώστε να διαπρέπουμε με τη δική του χάρη, έχοντας ως πλούτο μας τον ίδιο, ως κόσμημα και σαν ένα αγιοπρεπές ένδυμα. Διότι έτσι έχει γράψει ο πάνσοφος Παύλος, λέγοντας: «Ενδυθείτε τον Κύριο Ιησού, και μην κάνετε πρόνοια για τη σάρκα προς ικανοποίηση των επιθυμιών της». Όταν είμαστε προετοιμασμένοι με αυτόν τον τρόπο, το να θέλουμε να βρισκόμαστε κοντά στον πανάγαθο Θεό δεν είναι καθόλου παράλογο. «Διότι άγιοι θα είστε», λέει, «επειδή εγώ είμαι άγιος». Επομένως, όπως λέει ο θεσπέσιος Παύλος, ας εορτάζουμε «όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας»· δηλαδή, με την ορθότητα και την ακρίβεια της πίστης, προσθέτοντας προφανώς σε αυτήν και τη λαμπρότητα που προέρχεται από τα έργα.

Ή δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; ΠΑΛΛ. Πώς να μην είναι; ΚΥΡ. Αλλά είτε λοιπόν η θυσία προσφέρεται από εμάς στις εκκλησίες παρουσία πλήθους, είτε τελείται σε άλλους τόπους, ίσως από έναν μόνο, ή από δύο κάπου, και τρεις, και ακόμη περισσότερους, η παρουσία εκείνων που συνηθίζουν να υμνολογούν και έχουν συντρέξει για αυτόν τον σκοπό είναι αδιαχώριστη· διότι ο κατηχούμενος ακόμη προσφέρει τη θυσία μαζί με αυτούς που έχουν ήδη καθαρθεί διά του αγίου βαπτίσματος· και αφού προσφέρει μαζί με τους τελείους την αίνεση, αποχωρεί από τα πιο μυστικά, και αποκλείεται από τη θυσία του Χριστού. Γι' αυτόν τον λόγο, ο νόμος ορθώς προανήγγειλε την οικονομία και πρόσταξε η θυσία της αινέσεως να γίνεται με ένζυμους άρτους και με άζυμα λάγανα. Διότι το καθένα από αυτά που ονομάστηκαν, όπως νομίζω, υποδηλώνει ένα είδος ζωής: ο ένζυμος άρτος είναι τύπος του βίου και της ζωής που δεν έχει ακόμη καθαρθεί διά του αγίου βαπτίσματος, ούτε βέβαια έχει απαλλαγεί εντελώς από την κοσμική ακαθαρσία· ενώ το άζυμο λάγανο είναι τύπος της ζωής που έχει ήδη καθαρθεί εν Χριστώ διά της πίστεως, δηλαδή της ζωής των τελείων, στους οποίους και ο θεσπέσιος Παύλος απευθύνεται λέγοντας: «Ώστε, ας εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας.» Και πάλι: «Καθαρίστε, λοιπόν, το παλαιό προζύμι, για να είστε νέο φύραμα, καθώς είστε άζυμοι.» ΠΑΛΛ. Άριστα τα είπες. ΚΥΡ.

Διότι θα χρειαστεί εκείνοι που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως στη δικαίωση μέσω του Χριστού, εορτάζοντας πνευματικά, να μην το πράττουν αυτό με το προζύμι της κακίας και της πονηριάς, αλλά μάλλον καθαρίζοντας το παλαιό προζύμι, να μεταπλάθονται προς το καλύτερο, και να φαίνονται πλέον σαν ένα νέο ζυμάρι, όλοι μαζί ως έθνος και ως οικογένεια, καθώς και εκείνοι σε ολόκληρη τη χώρα, με το οποίο υποδηλώνεται το μεγάλο και αναρίθμητο άγιο πλήθος όσων έχουν αποδεχθεί την πίστη. Την πρώτη μάλιστα ημέρα της εβδομάδας, είπε ότι πρέπει να ονομάζεται άγια, άγια δε και κλητή και την έβδομη, υποδεικνύοντας ο νόμος, νομίζω, εκείνο: ότι ο αρχικός χρόνος της ανθρώπινης ζωής ήταν άγιος, όπως στο πρόσωπο του προπάτορα του γένους Αδάμ, ο οποίος δεν είχε ακόμη παραβεί τις εντολές και δεν είχε αψηφήσει τα θεία προστάγματα. Άγιος όμως και πολύ μεγαλύτερος είναι ο χρόνος στους έσχατους καιρούς, δηλαδή ο χρόνος εν Χριστώ, ο οποίος είναι ο δεύτερος Αδάμ, που αναδημιουργεί το γένος από τα όσα συνέβησαν στο ενδιάμεσο, σε μια καινούργια ζωή εν Πνεύματι.

Επομένως, εάν θέλεις να μάθεις για ποιον λόγο, ενώ δημιουργηθήκαμε με τιμή και εγκατασταθήκαμε στον παράδεισο, τελικά παραβληθήκαμε με τα ανόητα κτήνη και γίναμε όμοιοι με αυτά, έχοντας εκπέσει από την άχραντη δόξα, μάθε ότι αυτό συνέβη επειδή, γινόμενοι μέσω της παρακοής δούλοι στα πάθη της σάρκας, εξορίσαμε τους εαυτούς μας από τη μακάρια χώρα των ζώντων και, έχοντας αιχμαλωτιστεί, καθόμαστε ακόμη δίπλα στους ποταμούς της Βαβυλώνας· και επειδή καθόμαστε ακόμη στην Αίγυπτο, δεν κληρονομήσαμε ακόμη τη γη της επαγγελίας που ρέει μέλι και γάλα· δεν ζυμωθήκαμε ακόμη με το προζύμι της ειλικρίνειας και της αλήθειας, αλλά βρισκόμαστε ακόμη στο πονηρό προζύμι της σάρκας· δεν ραντίστηκε ακόμη η καρδιά μας με το αίμα του αμνού του Θεού, διότι η παγίδα του άδη και το κεντρί της κακίας εδρεύουν ακόμη μέσα της· δεν λάβαμε ακόμη την αγαλλίαση του σωτηρίου χρίσματος, διότι το κεντρί του θανάτου είναι ακόμη ριζωμένο μέσα μας· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τον καινό άνθρωπο που δημιουργήθηκε κατά Θεόν εν θεότητι, επειδή δεν φροντίσαμε ακόμη να απεκδυθούμε τον παλαιό άνθρωπο που φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες· δεν φορέσαμε ακόμη την εικόνα του επουράνιου, ώστε να γίνουμε σύμμορφοι με τη δόξα Του, διότι φοράμε ακόμη την εικόνα του χοϊκού· δεν προσκυνήσαμε ακόμη τον Θεό εν πνεύματι και αληθεία, επειδή η αμαρτία βασιλεύει στο θνητό μας σώμα· δεν είδαμε ακόμη τη δόξα του αφθάρτου, διότι ακόμη ενεργούμε υπό τη σκιά· δεν ενδυθήκαμε ακόμη τα όπλα και τα έργα του φωτός· δεν μεταμορφωθήκαμε ακόμη με την ανακαίνιση του νου μας, διότι ακόμη συσχηματιζόμαστε με τούτον τον αιώνα· δεν συνδοξαστήκαμε ακόμη με τον Χριστό, επειδή δεν συμπάσχουμε μαζί Του· δεν βαστάσαμε ακόμη τα στίγματά Του στη σάρκα μας, μετέχοντας στο μυστήριο του σταυρού του Χριστού, διότι βρισκόμαστε ακόμη στα σαρκικά πάθη και τις επιθυμίες· δεν γίναμε ακόμη κληρονόμοι του Χριστού, διότι υπάρχει ακόμη μέσα μας πνεύμα δουλείας και όχι υιοθεσίας· δεν γίναμε ακόμη ναός του Θεού και κατοικητήριο του Αγίου Πνεύματος, διότι είμαστε ακόμη ναός ειδώλων και δοχείο πονηρών πνευμάτων.

Αυτήν δίδαξε ο Απόστολος ότι είναι η νέα εν Χριστώ κτίση, αλλά και το χωρίο «καθαρίστε την παλιά ζύμη, για να είστε νέο φύραμα», και το «ας εορτάζουμε όχι με παλιά ζύμη, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας», τον ίδιο σκοπό φανερώνει. Και επειδή δεν επαρκούμε από μόνοι μας για την πάλη απέναντι στις αρχές και τις εξουσίες, και απέναντι στα πνεύματα της πονηρίας, μας προτρέπει να αναλάβουμε την πανοπλία του Θεού: «ντυθείτε τον θώρακα της δικαιοσύνης, φορέστε υποδήματα στα πόδια σας με την ετοιμασία του Ευαγγελίου της ειρήνης, και περιζωστείτε τη μέση σας με την αλήθεια· πάνω από όλα αυτά, αφού αναλάβετε την ασπίδα της πίστεως, με την οποία», λέει, «θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πύρινα βέλη του Πονηρού» – τα οποία είναι οι ενέργειες των μιαρών παθών –, «και δεχθείτε την περικεφαλαία του σωτηρίου, και την αγία μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού», ώστε μέσω των προαναφερθέντων πνευματικών όπλων, τα οποία υπερβαίνουν την ανθρώπινη φύση, να μπορέσουμε να σταθούμε όρθιοι απέναντι στις σκληρές μεθοδείες του Διαβόλου.

Και παρομοίως το πάσχα καθώς και τα άζυμα, ότι ήταν εικόνες, το φανερώνει και ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «διότι το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε», και: «για να είστε, λέει, άζυμοι, χωρίς να μετέχετε σε ζύμη (και ως ζύμη εννοεί εδώ την κακία), αλλά να είστε νέο φύραμα». 6. Έτσι, λοιπόν, και ο ίδιος ο νόμος, ο οποίος ομολογείται ότι προέρχεται από τον Θεό, διαιρείται σε τρία μέρη: σε εκείνο που εκπληρώνεται από τον Σωτήρα (διότι το «ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις, ουκ επιορκήσεις» συμπεριλαμβάνεται στο να μην οργίζεσαι, να μην επιθυμείς και να μην ορκίζεσαι)· διαιρείται επίσης σε εκείνο που καταργείται εντελώς. Διότι το «οφθαλμόν αντί οφθαλμού και οδόντα αντί οδόντος», όντας συνυφασμένο με την αδικία και εμπεριέχοντας και το ίδιο το έργο της αδικίας, καταργήθηκε από τον Σωτήρα διαμέσου των αντιθέτων του. Και τα αντίθετα αναιρούν το ένα το άλλο: «διότι εγώ σας λέω να μην αντισταθείτε καθόλου στον πονηρό, αλλά εάν κάποιος σε ραπίσει, στρέψε του και την άλλη σιαγόνα». Διαιρείται ακόμη και σε εκείνο που μετατέθηκε και μεταβλήθηκε από το σωματικό στο πνευματικό, δηλαδή το συμβολικό αυτό μέρος που νομοθετήθηκε ως εικόνα των ανώτερων πραγμάτων. Διότι οι εικόνες και τα σύμβολα, εφόσον είναι παραστατικά άλλων πραγμάτων, ορθώς τηρούνταν εφόσον δεν ήταν παρούσα η αλήθεια· με την παρουσία όμως της αλήθειας πρέπει να πράττουμε τα της αλήθειας, όχι τα της εικόνας.

Ζ΄. Και οι μεν ακόλουθοι του Μωυσή θυσίαζαν το πρόβατο του Πάσχα μία φορά σε ολόκληρο το έτος, τη δεκάτη τετάρτη του πρώτου μήνα, προς το βράδυ· εμείς όμως, οι της Καινής Διαθήκης, τελώντας το δικό μας Πάσχα κάθε ημέρα Κυριακή, ΠΑΝΤΟΤΕ ΤΡΕΦΟΜΑΣΤΕ ΑΠΟ ΤΟ ΣΩΤΗΡΙΟ ΣΩΜΑ, ΠΑΝΤΟΤΕ ΜΕΤΑΛΑΜΒΑΝΟΥΜΕ ΑΠΟ ΤΟ ΑΙΜΑ ΤΟΥ ΠΡΟΒΑΤΟΥ. Πάντοτε έχουμε ζωσμένη την οσφύ της ψυχής μας με αγνεία και σωφροσύνη, πάντοτε έχουμε τους πόδες μας προετοιμασμένους με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, πάντοτε κρατάμε τις ράβδους στα χέρια, και επαναπαυόμαστε στη ράβδο που προήλθε από τη ρίζα του Ιεσσαί, πάντοτε απαλλασσόμαστε από την Αίγυπτο, πάντοτε διασχίζουμε την έρημο του ανθρώπινου βίου, πάντοτε αναλαμβάνουμε την πορεία προς τον Θεό, πάντοτε εορτάζουμε τα διαβατήρια. Διότι ο ευαγγελικός λόγος θέλει να τα πράττουμε όλα αυτά όχι μία φορά το έτος, αλλά πάντοτε και κάθε ημέρα. Γι' αυτό, άλλωστε, και κάθε εβδομάδα επιτελούμε την εορτή του δικού μας Πάσχα κατά τη σωτήρια ημέρα της Κυριακής, εκπληρώνοντας τα μυστήρια του αληθινού προβάτου, διά του οποίου λυτρωθήκαμε· και ούτε περιτέμνουμε το σώμα με σίδηρο, αλλά αφαιρούμε κάθε κακία της ψυχής με τον κοφτερό λόγο· ούτε χρησιμοποιούμε υλικά άζυμα, παρά μόνο εκείνα της ειλικρίνειας και της αλήθειας.

ια΄. Βλέπεις πώς, από εκείνη τη στιγμή, αυτός χωριζόταν από αυτούς και απομακρυνόταν από την ιουδαϊκή μιαιφονία, και ενωνόταν με τους μαθητές, πανηγυρίζοντας μαζί τους την ποθητή εορτή; Επομένως και εμείς πρέπει να φάμε το Πάσχα μαζί με τον Χριστό, καθαρίζοντας αφενός από τη διάνοιά μας κάθε ζύμη κακίας και πονηρίας, και χορταίνοντας αφετέρου με τα άζυμα της αλήθειας και της ειλικρίνειας, έχοντας μέσα μας, βαθιά στην ψυχή, τον «εν κρυπτώ» Ιουδαίο και την αληθινή περιτομή, και αλείφοντας τους παραστάτες της διάνοιής μας με το αίμα του προβάτου που θυσιάστηκε για εμάς, προς αποτροπή του εξολοθρευτή μας. Και αυτό ας μη γίνεται μόνο κατά τη διάρκεια μιας περιόδου όλου του έτους, αλλά καθ' όλη τη διάρκεια κάθε εβδομάδας. Η Παρασκευή ας είναι για εμάς ημέρα νηστείας, ως σύμβολο πένθους για τα προηγούμενα αμαρτήματά μας, και προς ανάμνηση του σωτηρίου πάθους.

Χθες σφαζόταν ο αμνός, και χρίονταν οι παραστάδες των θυρών, και θρήνησε η Αίγυπτος τα πρωτότοκα, και εμάς μας προσπέρασε ο ολοθρευτής, και η σφραγίδα στάθηκε φοβερή και σεβάσμια, και περιτειχιστήκαμε με το τίμιο αίμα· σήμερα αναχωρήσαμε οριστικά από την Αίγυπτο, και από τον Φαραώ, τον πικρό δεσπότη, και από τους σκληρούς επιστάτες, και ελευθερωθήκαμε από τον πηλό και την πλινθοποιία· και κανείς δεν θα μας εμποδίσει να εορτάσουμε για τον Κύριο τον Θεό μας την εορτή της Εξόδου, και να την εορτάσουμε, όχι με παλαιά ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας, χωρίς να φέρουμε μαζί μας απολύτως τίποτα από το αιγυπτιακό και άθεο φύραμα.

«Ο ήλιος ας μη δύει επί του παροργισμού σας», λέγει ο απόστολος, ο οποίος παραγγέλλει να εορτάζουμε όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας. Αυτό δε που γνωρίσαμε για το ένα είδος της κακίας, αναλόγως διδασκόμαστε ότι ισχύει και για τα υπόλοιπα είδη της. Η δε πικρίδα αποβάλλει τη νωθρότητα και τη χαλαρότητα του βίου, και εισάγει στη θέση τους τον εγκρατή, σκληραγωγημένο και δυσάρεστο στις αισθήσεις βίο, επειδή κάθε διαπαιδαγώγηση προς το παρόν δεν φαίνεται να είναι πρόξενος χαράς, αλλά λύπης.

Ελάτε λοιπόν και εσείς, Πατέρες και πνευματικοί αδελφοί, που έχετε διδαχθεί να εορτάζετε με την καινότητα του πνεύματος και όχι με την παλαιότητα του γράμματος, που οφείλετε να εορτάζετε το τίμιο και ζωοποιό Πάσχα της θυσίας του Χριστού με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας· εσείς που, με τη θεία αναγέννηση του αγίου βαπτίσματος, απεκδυθήκατε τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και ενδυθήκατε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται προς επίγνωση σύμφωνα με την εικόνα Εκείνου που τον έκτισε. Ελάτε, ας αγαλλιάσουμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε στον Θεό τον Σωτήρα μας. Ας πούμε το: «Πόσο φοβερά είναι τα έργα σου, Κύριε!», έστω και αν μπροστά στο πλήθος της δυνάμεώς σου οι εχθροί σου αποδείχθηκαν ψεύτες, κλείνοντας εκούσια τα μάτια τους στο θείο σου φως που φανερώθηκε στον κόσμο.

Διότι, όταν η ψυχή μισήσει την αμαρτία, οικειωθεί τον Θεό όσο της είναι δυνατόν με την πολιτεία της αρετής και, έχοντας μεταμορφωθεί ως προς τον βίο της, δεχθεί μέσα της τη χάρη του Πνεύματος, γίνεται ολόκληρη καινή και αναδημιουργείται. Και το ρητό «Αποκαθάρετε την παλαιά ζύμη, για να είστε νέο φύραμα», αυτό ακριβώς δηλώνει, καθώς και το «Ας εορτάζουμε, όχι με παλαιά ζύμη, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Διότι, επειδή ο πειραστής στήνει πολλές παγίδες στην ψυχή, προβάλλοντάς της από παντού τη δική του κακία, και η ανθρώπινη δύναμη από μόνη της υπολείπεται για την εναντίον του νίκη, ο απόστολος μας προστάζει να οπλίσουμε τα μέλη μας με τα ουράνια όπλα. Έτσι, παραγγέλλει να ενδυθούμε τον θώρακα της δικαιοσύνης, να βάλουμε ως υπόδημα στα πόδια την ετοιμότητα της ειρήνης και να περιζώσουμε την οσφύ μας με την αλήθεια. Πάνω από όλα δε, αφού αναλάβουμε τον θυρεό της πίστεως, διά του οποίου λέει ότι «Θα μπορέσετε να σβήσετε όλα τα πεπυρωμένα βέλη του πονηρού» —και πεπυρωμένα βέλη είναι τα ακόλαστα πάθη— μας προτρέπει να δεχθούμε την περικεφαλαία του σωτηρίου και την αγία μάχαιρα του Πνεύματος. Και ως αγία μάχαιρα ονομάζει τον γεμάτο θεία δύναμη λόγο του Θεού, με τον οποίο πρέπει κανείς, αφού οπλίσει τη δεξιά της ψυχής του, να αποκρούει τις μηχανουργίες του εχθρού.

Όρισαν οι Απόστολοι να μην κρίνουμε κανέναν για ζητήματα φαγητού και ποτού ή σχετικά με γιορτές ή νεομηνίες ή σάββατα. Από πού λοιπόν προέρχονται αυτές οι μάχες, από πού τα σχίσματα; Εορτάζουμε, αλλά με προζύμι κακίας και πονηρίας, διασπώντας την εκκλησία του Θεού, και τηρούμε τα εξωτερικά, ώστε να αποβάλουμε τα ανώτερα, την πίστη και την αγάπη.

Αλλά εμείς πρέπει να απομακρυνόμαστε, και να γνωρίζουμε σαφώς ότι τίποτα δεν είναι κακό, παρά μόνο η αμαρτία, και τίποτα δεν είναι αγαθό, παρά μόνο η αρετή, και το να είμαστε αρεστοί στα πάντα στον Θεό. Δεν προκαλεί ευφροσύνη η μέθη, αλλά η πνευματική προσευχή· ούτε ο οίνος, αλλά ο διδακτικός λόγος. Ο οίνος προκαλεί τρικυμία, ενώ ο λόγος φέρνει γαλήνη· εκείνος εισάγει θόρυβο, αυτός αποβάλλει την ταραχή· εκείνος σκοτίζει τη διάνοια, αυτός φωτίζει τη σκοτισμένη· εκείνος προκαλεί ανύπαρκτες θλίψεις, αυτός διώχνει τις υπάρχουσες. Διότι τίποτα δεν συνηθίζει να προκαλεί τόση ευθυμία και ευφροσύνη, όσο τα δόγματα της φιλοσοφίας, το να περιφρονεί κανείς τα παρόντα, το να προσβλέπει με λαχτάρα στα μέλλοντα, το να θεωρεί ότι τίποτα το ανθρώπινο δεν είναι βέβαιο, ούτε ο πλούτος, ούτε η εξουσία, ούτε οι τιμές, ούτε οι περιποιήσεις. Εάν γνωρίζεις να τα φιλοσοφείς αυτά, ακόμη κι αν δεις κάποιον να πλουτίζει, δεν θα πληγείς από τον φθόνο, και αν ξεπέσεις στη φτώχεια, δεν θα ταπεινωθείς από την ένδεια· έτσι μπορείς να εορτάζεις διαρκώς. Διότι ο Χριστιανός δεν πρέπει να εορτάζει μήνες, ούτε νουμηνίες, ούτε κυριακές, αλλά σε όλη του τη ζωή να τελεί την εορτή που του αρμόζει. Και ποια είναι η εορτή που του αρμόζει; Ας ακούσουμε τον Παύλο που λέει: «Ώστε ας εορτάζουμε, όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας».

βʹ. Και για να μάθετε ότι μας επιτρέπεται να εορτάζουμε πάντοτε, και ότι δεν υπάρχει καθορισμένος καιρός, ούτε είμαστε αναγκαστικά περιορισμένοι στον χρόνο, ακούστε τι λέει ο Παύλος: «Ώστε ας εορτάζουμε». Αν και δεν ήταν εορτή τότε που τα έγραφε αυτά· δεν ήταν Πάσχα, δεν ήταν Επιφάνεια, δεν ήταν Πεντηκοστή. Αλλά το έγραψε δείχνοντας ότι δεν δημιουργεί ο καιρός την εορτή, αλλά η καθαρή συνείδηση. Διότι η εορτή δεν είναι τίποτε άλλο, παρά ευφροσύνη· και την πνευματική και νοερή ευφροσύνη δεν τη δημιουργεί τίποτε άλλο, παρά μόνο η συνείδηση των αγαθών πράξεων. Εκείνος, λοιπόν, που έχει αγαθή συνείδηση και τέτοιες πράξεις, μπορεί να εορτάζει πάντοτε.

Αυτό ακριβώς, λοιπόν, καταδεικνύοντας ο Παύλος έλεγε: «Ώστε ας εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Βλέπεις πώς δεν σε δέσμευσε στην αναγκαιότητα των καιρών, αλλά σε προέτρεψε να έχεις καθαρή συνείδηση;

Τι λέγει λοιπόν ο Δαβίδ; Επιθυμώ να επαναλάβω μαζί σας: Αυτή είναι η ημέρα που εποίησε ο Κύριος· ας αγαλλιαστούμε και ας ευφρανθούμε κατ' αυτήν. Όντως, η σημερινή ημέρα είναι γεμάτη από ευφροσύνη. Γιατί είναι γεμάτη ευφροσύνη; Διότι κατά την ημέρα αυτή έκλεισε τον άδη και άνοιξε τον ουρανό, εσκύλευσε τον άδη και ανέθαλε τη ζωή, έδεσε τον διάβολο και ελευθέρωσε τον Αδάμ, απομάκρυνε την πύρινη ρομφαία και, διά του ζωοποιού ξύλου, εισήγαγε στον παράδεισο την ψυχή του ληστή που πίστεψε, εκδίωξε τα κριάρια και τους θεούς και προετοίμασε τον λογικό αμνό να μελίζεται. Και ποιος είναι μάρτυρας αυτού; Ο Παύλος, που αναφωνεί: Το πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για εμάς. Επομένως, εορτάζουμε όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας. Λάβαμε την προσταγή να εορτάζουμε το πάθος που έχει γεύση Χριστού, και όχι με τα άζυμα της ιουδαϊκής πονηρίας. Επειδή άλλα επιδιώκουν οι Ιουδαίοι και άλλα εμείς· εκείνοι την πονηρία και εμείς την ευλογία.

Και πρόσεξε τη σύνεσή του· Στην προηγούμενη Επιστολή δεν δίνει ελπίδες επιστροφής σε αυτόν που διέπραξε πορνεία, αλλά του παραγγέλλει να περάσει όλο τον βίο του εν μετανοία, για να μην τον κάνει πιο ράθυμο με την υπόσχεση. Διότι δεν είπε: «Παραδώστε τον στον σατανά, ώστε αφού μετανοήσει να παραδοθεί και πάλι στην Εκκλησία», αλλά τι; «Για να σωθεί κατά την έσχατη ημέρα». Διότι τον παραπέμπει σε εκείνον τον καιρό, για να του προκαλέσει αγωνία· και αυτό που επρόκειτο να του χαρίσει μετά τη μετάνοια δεν το αποκαλύπτει, μιμούμενος τον δικό του Δεσπότη. Επειδή, όπως ακριβώς ο Θεός λέει: «Ακόμη τρεις ημέρες και η Νινευή θα καταστραφεί», και δεν πρόσθεσε: «Εάν όμως μετανοήσει, θα σωθεί»· έτσι και αυτός δεν είπε: «Εάν όμως μετανοήσει επαξίως, θα επικυρώσουμε προς αυτόν την αγάπη μας»· αλλά περιμένει να κάνει εκείνος το έργο, και τότε να λάβει τη χάρη. Διότι, εάν το έλεγε αυτό από την αρχή, θα του διέλυε τον φόβο· γι’ αυτό, όχι μόνο δεν κάνει αυτό, αλλά μέσω του παραδείγματος της ζύμης δεν τον αφήνει καν να ελπίσει σε επιστροφή, αλλά τον φυλάσσει για εκείνη την ημέρα, λέγοντας: «Καθαρίστε την παλαιά ζύμη» και «Ας μην εορτάζουμε με παλαιά ζύμη». Επειδή όμως μετανόησε, τον επανέφερε και πάλι με κάθε προθυμία.

Αυτή, εν συντομία, είναι η σεμνή εορτή του Πάσχα, και αυτά είναι τα μυστήρια των Χριστιανών· για την ανάσταση των νεκρών και την αιώνια ζωή πανηγυρίζουμε. Επομένως, ας εορτάσουμε όχι με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας, πιστεύοντας στον Πατέρα, και στον Υιό, και στο Άγιο Πνεύμα, σε Τριάδα ομοούσια, άκτιστη· πιστεύοντας στην ανάσταση, προσδοκώντας τον Κύριο να έρχεται και πάλι, όχι πλέον ταπεινά, αλλά ένδοξα με ουράνια λαμπρότητα, με φωτεινούς αγγέλους, με σάλπιγγα και με φόβο και χαρά· χαρά μεν για τους αγίους και τους δικαίους, φόβο δε για τους αδίκους και τους αμαρτωλούς. Ο δε Θεός της ειρήνης είθε να μας αξιώσει όλους της αναστάσεως μαζί με τους αγίους, έχοντας βρεθεί με καλά έργα και ορθόδοξη πίστη, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του μονογενούς Του Υιού, μαζί με τον οποίο ανήκει σε Αυτόν η δόξα, η τιμή και η προσκύνηση, όπως και στο πανάγιο και αγαθό και ζωοποιό Πνεύμα, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Διότι αποτελεί ανάμνηση του πάθους του Χριστού στον καιρό της κοσμικής νύχτας, μετά την οποία θα διαλάμψει η ημέρα και θα φανερωθεί η ζωή του Χριστού. Σύμφωνα με το: «Η δε ημέρα έχει πλησιάσει». Κανείς δε δεν συντρίβει οστό. Διότι ούτε οι δήμιοι συνέτριψαν τα σκέλη του Χριστού, ενώ συνέτριψαν τα σκέλη των συσταυρωθέντων, όπως μαρτύρησε ο ευαγγελιστής. Τα πικρά χόρτα που τρώγονταν μαζί με το πρόβατο, φανέρωναν την πικρία των θλίψεων· τα άζυμα φανέρωναν την απλότητα και την ειλικρίνεια, όπως λέει ο Παύλος, δηλαδή την απουσία ανάμειξης της παλαιάς κακίας με τη νέα αρετή. Σου απομένει να εξετάσεις πνευματικά το σχήμα (τη στάση) εκείνων που τρώνε το Πάσχα και να το μιμηθείς· διότι το σωματικό σχήμα θα λάβει την πνευματική του εφαρμογή. Δεν αποτελεί κενό σχήμα, αλλά σωτήριο έργο το να περιζώσεις την οσφύ σου, όχι του σώματος με ιμάντα, αλλά της ψυχής με ετοιμότητα. Υπόδησε τα πόδια σου ομοίως με την ετοιμασία του Ευαγγελίου, κατά τον Απόστολο. Να κρατάς βακτηρία στα χέρια, όχι ξύλινη, αλλά της πίστης που σε στηρίζει. Ολόκληρο εκείνο το σχήμα που είναι οδοιπορικό, σαν εκείνων που επείγονται για την έξοδο από την Αίγυπτο, μιμήσου το εσύ με τελειότερο τρόπο, ως επειγόμενος για την έξοδο από τον κόσμο και τη φθορά. Ας υπάρχει προθυμία και σε καμία περίπτωση ραθυμία, κατά την πνευματική βρώση του Πάσχα.

Ο τρόπος είναι απλός και άκακος, αποβάλλοντας εκείνο το παλαιό και πανούργο, ωσάν προζύμι, και προσλαμβάνοντας το νέο και άδολο, ώστε να είναι άζυμος· «Διότι το Πάσχα μας», λέγει, «θυσιάστηκε, ο Χριστός, ώστε να εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας»· είναι δε πικρές οι θλίψεις, «αλλά και στις θλίψεις», λέγει, «καυχιόμαστε, γνωρίζοντας ότι η θλίψη κατεργάζεται υπομονή, η δε υπομονή δοκιμή, η δε δοκιμή ελπίδα, και η ελπίδα δεν καταισχύνει. Διαμέσου πολλών θλίψεων πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία», ώστε να αποδεχόμαστε τη θλίψη ως ήδυσμα, εξαιτίας της ελπίδας που προέρχεται από αυτήν και της βασιλείας.

Διότι ήταν πλέον καιρός να διαπαιδαγωγούνται στα πάντα μέσω των υψηλοτέρων, και δεν έπρεπε να παραμένουν δεμένα τα χέρια εκείνου που έχει μεν απαλλαγεί από την πονηρία, έχει δε φτερώσει προς όλα τα αγαθά· ούτε να μαθαίνουν από αυτό ότι ο Θεός εποίησε τα πάντα· ούτε να γίνονται από αυτό πράοι εκείνοι που καλούνται στην ίδια τη μίμηση της φιλανθρωπίας του Θεού· («Γίνεσθε γάρ», λέει, «οικτίρμονες, όπως ο Πατέρας σας ο ουράνιος»·) ούτε να εορτάζουν μία μόνο ημέρα εκείνοι που έχουν λάβει την εντολή να περνούν ολόκληρο τον βίο τους ως εορτή· («Ας εορτάζουμε», λέει, «όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας»·) ούτε άλλωστε να στέκονται δίπλα σε κιβωτό και χρυσό θυσιαστήριο εκείνοι που έχουν ένοικο τον ίδιο τον Δεσπότη των πάντων, και επικοινωνούν μαζί Του με κάθε τρόπο, και διά της προσευχής, και διά της προσφοράς, και διά των Γραφών, και διά της ελεημοσύνης, και διά του να Τον φέρουν μέσα τους. Τι ανάγκη, λοιπόν, έχει το Σάββατο εκείνος που εορτάζει διαρκώς, εκείνος που πολιτεύεται στον ουρανό; Ας εορτάζουμε, λοιπόν, αδιάκοπα, και ας μην πράττουμε τίποτα πονηρό· διότι αυτό είναι εορτή. Αλλά ας αυξάνονται τα πνευματικά, και ας παραχωρούν τη θέση τους τα επίγεια, και ας τηρούμε πνευματική αργία, απομακρύνοντας τα χέρια μας από την πλεονεξία, απαλλάσσοντας το σώμα από τους περιττούς και ανώφελους κόπους, καθώς και από εκείνους που υπέμεινε τότε στην Αίγυπτο ο λαός των Εβραίων.

Έτσι και ο Παύλος παρήγγειλε να τελούμε εορτή εξαιτίας του σταυρού· «Ας εορτάζουμε», λέει, «όχι με παλαιά ζύμη, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας». Έπειτα, προσθέτοντας την αιτία, συμπλήρωσε: «Διότι το Πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για χάρη μας». Βλέπεις πώς παραγγέλλει να εορτάζουμε εξαιτίας του σταυρού; Διότι πάνω στον σταυρό θυσιάστηκε ο Χριστός. Όπου δε υπάρχει θυσία, εκεί υπάρχει εξάλειψη των αμαρτιών, εκεί καταλλαγή με τον Δεσπότη, εκεί εορτή και χαρά. Το Πάσχα μας, ο Χριστός, θυσιάστηκε για χάρη μας. Και πού θυσιάστηκε, πες μου; Πάνω στο ψηλό ικρίωμα. Καινό είναι το θυσιαστήριο αυτής της θυσίας, επειδή και η θυσία είναι καινή και παράδοξη.

Βλέπεις πόσων αγαθών αιτία είναι για εμάς ο σταυρός; Δικαίως, λοιπόν, εορτάζουμε. Έτσι και ο Παύλος προτρέπει να εορτάζουμε, λέγοντας: Ώστε ας εορτάζουμε όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας. Και για ποιον λόγο μας παραγγέλλεις να εορτάζουμε, μακάριε Παύλε;

Ομιλία στους μάρτυρες. Οι εορτές των μαρτύρων δεν κρίνονται μόνο από την εναλλαγή των ημερών, αλλά και από το φρόνημα εκείνων που τις επιτελούν. Τι εννοώ με αυτό; Μιμήθηκες τον μάρτυρα; Ζήλωσες την αρετή του; Ακολούθησες τα ίχνη της πνευματικής του φιλοσοφίας; Τότε, και αν ακόμη δεν είναι ημέρα μνήμης του μάρτυρα, εσύ επιτέλεσες την εορτή του. Διότι τιμή προς τον μάρτυρα είναι η μίμηση του μάρτυρα. Όπως ακριβώς, λοιπόν, εκείνοι που πράττουν τα φαύλα δεν εορτάζουν πραγματικά ακόμη και μέσα στις εορτές, έτσι και εκείνοι που επιδιώκουν την αρετή, ακόμη και όταν δεν υπάρχει πανήγυρις, επιτελούν εορτή· διότι η εορτή χαρακτηρίζεται από την καθαρότητα της συνειδήσεως. Αυτό ακριβώς φανέρωνε και ο Παύλος όταν έλεγε: «Ώστε ας εορτάζουμε όχι με το παλαιό προζύμι της κακίας και της πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας». Υπάρχουν, λοιπόν, άζυμα στους Ιουδαίους, υπάρχουν και σε εμάς· αλλά σε εκείνους μεν το άζυμο είναι από αλεύρι, ενώ σε εμάς είναι η καθαρότητα του βίου και η ζωή που έχει απαλλαγεί από κάθε κακία. Επομένως, όποιος διατηρεί τη ζωή του καθαρή από ρύπο και κηλίδα, καθημερινά εορτάζει, πανηγυρίζοντας πάντοτε, έστω και αν δεν είναι ημέρα εορτής, ούτε βρίσκεται στους ιερούς ναούς των μαρτύρων, αλλά ακόμη και όταν κάθεται στο σπίτι του. Διότι είναι δυνατόν να επιτελεί κάποιος και από μόνος του την εορτή των μαρτύρων. Και τα λέω αυτά, όχι για να μην προσερχόμαστε στους τάφους των μαρτύρων, αλλά για να προσερχόμαστε με την πρέπουσα προθυμία, και όχι μόνο κατά τις ημέρες των εορτών τους, αλλά και εκτός αυτών να επιδεικνύουμε την ίδια ευλάβεια.

Και τι χρειάζεται να γίνεται λόγος για δασκάλους και προφήτες, εφόσον έσφαξαν ακόμη και τους ίδιους τους γιους τους; Διότι θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια. Τη φύση την αγνόησαν, και επρόκειτο να τηρήσουν ημέρες; Πες μου· τη συγγένεια την καταπάτησαν, τα τέκνα τους τα λησμόνησαν, τον ίδιο τον Θεό που τους δημιούργησε τον λησμόνησαν· διότι λέει η Γραφή, εγκατέλειψες τον Θεό που σε γέννησε, και λησμόνησες τον Θεό που σε τρέφει· τον Θεό τον εγκατέλειψαν, και επρόκειτο να τηρήσουν τις εορτές; Και ποιος θα μπορούσε να το ισχυριστεί αυτό; Επειδή και ο Χριστός γι' αυτόν τον λόγο τέλεσε το Πάσχα μαζί τους, όχι για να το τελούμε και εμείς μαζί με εκείνους, αλλά για να φέρει την αλήθεια στη θέση της σκιάς. Διότι και την περιτομή υπέμεινε, και τα σάββατα τήρησε, και τις εορτές τέλεσε, και άζυμα έφαγε, και στα Ιεροσόλυμα τα έπραξε όλα αυτά. Όμως εμείς δεν υποκείμεθα σε κανένα από αυτά, αλλά ο Παύλος διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν περιτέμνεστε, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα». Και για τα άζυμα πάλι λέει: «Ώστε ας εορτάζουμε, όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Διότι τα δικά μας άζυμα δεν είναι ζυμωμένο αλεύρι, αλλά ειλικρινής πολιτεία και ενάρετος βίος.

Διότι δεν είναι μόνο η πορνεία παλαιό προζύμι, αλλά και κάθε κακία. Και δεν είπε, καθαρίστε, αλλά «εκκαθαρίστε»· δηλαδή, καθαρίστε με απόλυτη ακρίβεια, ώστε να μην υπάρχει ούτε υπόλειμμα ούτε σκιά τέτοιου πράγματος. «Για να είστε νέο φύραμα, όπως ακριβώς είστε άζυμοι». Αυτό δηλώνει και φανερώνει ότι η κακία δεν κυριαρχούσε σε πάρα πολλούς. Όταν δε λέει, «Όπως ακριβώς είστε άζυμοι», δεν εννοεί με αυτό ότι όλοι ήταν καθαροί, αλλά «Όπως ακριβώς πρέπει να είστε». «Διότι και το Πάσχα μας θυσιάστηκε για εμάς, που είναι ο Χριστός, ώστε να εορτάζουμε, όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας. Σας έγραψα στην επιστολή να μη συναναστρέφεστε με πόρνους. Και όχι βέβαια με τους πόρνους αυτού του κόσμου, ή με τους πλεονέκτες, ή τους άρπαγες, ή τους ειδωλολάτρες». Πάλι τους υπενθυμίζει τις ευεργεσίες. Διότι, λέει, ο παρών καιρός είναι καιρός εορτής. Γιατί όμως το ονομάζει πάλι προζύμι; Μήπως επειδή έτσι είναι η ζωή μας; «Επειδή τότε θα οφείλατε να εξέλθετε από τον κόσμο. Τώρα όμως σας έγραψα να μη συναναστρέφεστε, εάν κάποιος που ονομάζεται αδελφός είναι πόρνος ή πλεονέκτης». Διότι, για να μη νομίσουν ότι δεν τους το πρόσταξε αυτό επειδή ήταν πιο ατελείς, και επιχειρήσουν να το πράξουν θεωρώντας τάχα τους εαυτούς τους τέλειους, αποδεικνύει ότι αυτό δεν είναι δυνατόν να γίνει, ακόμη κι αν το ήθελαν πάρα πολύ, επειδή, λέει, θα έπρεπε να αναζητήσουν άλλη οικουμένη. «Ή ειδωλολάτρης, ή υβριστής, ή μέθυσος, ή άρπαγας, με έναν τέτοιον ούτε να συντρώγετε».

Διότι και ο Χριστός και την περιτομή υπέμεινε, και τα σάββατα τήρησε, και τις εορτές τέλεσε, και άζυμα έφαγε, και όλα αυτά τα έπραξε στα Ιεροσόλυμα. Και μάλιστα κατά τη δέκατη τέταρτη ημέρα του πρώτου μήνα. Αλλά εμείς σε κανένα από αυτά δεν δεσμευόμαστε. Και ο Παύλος διακηρύσσει λέγοντας: «Εάν περιτέμνεσθε, ο Χριστός σε τίποτα δεν θα σας ωφελήσει». Και για τα άζυμα πάλι: «Ώστε να εορτάζουμε όχι με παλαιό προζύμι, ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας, αλλά με τα άζυμα της ειλικρίνειας και της αλήθειας». Διότι για εμάς τα άζυμα δεν είναι ζυμωμένο αλεύρι, αλλά ο ενάρετος βίος. Και πάλι: «Το τέλος του νόμου είναι ο Χριστός. Αν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση. Όσοι είστε υπό τον νόμο, έχετε εκπέσει από τη χάρη. Τα αρχαία παρήλθαν, ιδού τα πάντα έγιναν καινούργια». Ένα δε από όλα αυτά είναι και το μυστήριο του Πάσχα. Διότι αυτό είναι εορτή των εορτών και πανήγυρις των πανηγύρεων. Και για ποιον λόγο το έκανε αυτό ο Χριστός; Επειδή το παλαιό Πάσχα ήταν τύπος αυτού που επρόκειτο να έλθει, και έπρεπε η αλήθεια να τεθεί επί του τύπου, αφού πρώτα έδειξε τη σκιά, τότε εισήγαγε την αλήθεια. Και με την έλευση της αλήθειας η σκιά πλέον παραμερίζεται και δεν έχει πια θέση. Διότι, σε τι χρειαζόταν ο τύπος, εφόσον ήλθε η αλήθεια; Σε τι χρειαζόταν η σκιά, όταν τα ίδια τα πράγματα έχουν κάνει την εμφάνισή τους; Σε τι χρειαζόταν ο άλογος αμνός, εφόσον εισήχθη αντ' αυτού το ιερό θύμα που μας απήλλαξε από την αλογία;

«Ώστε», λέει, «ας εορτάζουμε όχι με παλαιά ζύμη» της αμαρτίας, ούτε «με ζύμη κακίας και πονηριάς, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας», δηλαδή με καθαρότητα βίου και πίστεως, με την οποία, πιστεύοντας κατά την αλήθεια στον Θεό, γινόμαστε αληθινοί προσκυνητές του. Έτσι και ο Μέγας Γρηγόριος ο Θεολόγος εξέλαβε αυτό το ρητό. Και έτσι είναι, ω σοφότατοι, το νόημα αυτού του αποστολικού ρητού, και όχι όπως εσείς το εκλαμβάνετε (σχετικά με την εορτή των αζύμων και τη μετάληψή τους). Διότι, εάν ο Παύλος έστελνε επιστολή στους Κορινθίους για τα άζυμα και την εορτή τους και τους προέτρεπε να εορτάζουν με άζυμα, δεν θα παρήγγελλε σε όλους με επιτίμιο ούτε θα διασφάλιζε, όταν νομοθετούσε μαζί με τους Έντεκα και έθετε κανόνες για όλη την εκκλησία των πιστών, μέσω του εβδομηκοστού κανόνα, το να μην δέχονται τέτοια πράγματα από τους Ιουδαίους. «Εάν κάποιος», αναφέρει, «επίσκοπος ή πρεσβύτερος ή διάκονος ή γενικά οποιοσδήποτε από τον κατάλογο των κληρικών νηστεύει μαζί με Ιουδαίους ή εορτάζει μαζί τους ή δέχεται από αυτούς τα δώρα της εορτής τους, όπως άζυμα ή κάτι παρόμοιο, ας καθαιρείται· εάν δε είναι λαϊκός, ας αφορίζεται». Εάν όμως λέτε ότι δεν πρέπει να τα δεχόμαστε αυτά από τους Ιουδαίους, αλλά να τα φτιάχνουμε οι ίδιοι στο σπίτι μας· τι νόημα έχει αυτό;

Γι' αυτό και ο θείος απόστολος Παύλος λέει: «ας εορτάζουμε, επομένως, όχι με παλαιά ζύμη, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Ή μήπως δεν τα λέει αυτά ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, ο διδάσκαλος της οικουμένης; Ή μήπως δεν είναι εύλογος ο λόγος της χρήσεως των αζύμων;

Εφόσον αυτά κατανοούνται με αυτόν τον τρόπο, κατανόησέ μου αναλόγως και τα εξής· ή μάλλον, ας καθοδηγείσαι από τα ίδια τα αποστολικά λόγια προς την ασφαλή και αληθινή κατανόησή τους. Λέγει λοιπόν: «Ώστε ας εορτάζουμε, όχι με παλαιό προζύμι». Και δεν σταμάτησε εδώ, αλλά πρόσθεσε: «ούτε με προζύμι κακίας και πονηρίας». Και πάλι, αφού είπε «αλλά με άζυμα», δεν αρκέστηκε σε αυτό, ώστε να μη δοθεί η εντύπωση ότι νομοθετεί τη χρήση των αζύμων, αλλά πρόσθεσε, νομοθετώντας πολύ ορθά, το αντί ποιων πραγμάτων χρησιμοποιείται από αυτόν η λέξη των αζύμων: της ειλικρίνειας και της αλήθειας.

Επειδή, λοιπόν, του παρουσιάστηκε μια και καλή για την προαναφερθείσα αιτία το ζήτημα σχετικά με τη ζύμη και το άζυμο, και αυτός μεν το χρησιμοποίησε απολύτως όπως έπρεπε, όμως προγνώρισε μέσω του Πνεύματος ότι κάποιοι αμαθείς και αστήρικτοι κάποτε θα διαστρεβλώσουν αυτήν τη χρήση και θα την καταχραστούν για τη δική τους κακοβουλία, εκλαμβάνοντάς την και κατά της ζύμης και υπέρ των αζύμων, δες πόσο εξαιρετικά ευφυώς και όσο γινόταν πιο σύντομα και σαφώς, μέσα από τα ίδια του τα λόγια, με τα οποία θα φαινόταν ότι εισάγει τη χρήση των αζύμων και ότι κατηγορεί τη ζύμη, μέσα από αυτά μάλλον αποβάλλει τα άζυμα, ως πράγματα που είχαν παραληφθεί από τον νόμο υπό μορφήν σκιάς και τα οποία καταργούνται πλέον μετά την έλευση της αλήθειας. Διότι ο πρωταρχικός σκοπός του λόγου του ήταν η εξάλειψη της αμαρτίας μέσα από το πλήρωμα των πιστών. Προς τον σκοπό αυτό, αφού παρέθεσε χρήσιμα από τον νόμο το κεφάλαιο του αζύμου και της ζύμης, ταυτόχρονα φέρνει εις πέρας και τον προκείμενο σκοπό του, και συνεξορίζει τον παλαιό νόμο μαζί με την αμαρτία. Διότι το να μην εορτάζουν με παλαιά ζύμη αποτελεί γνώρισμα εκείνου που αποβάλλει τον παλαιό νόμο, μαζί με τον οποίο οπωσδήποτε συναποβάλλονται και τα άζυμα· το δε να μην εορτάζουν ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αυτό υπηρετεί τον προκείμενο σκοπό, το να μην διατηρείται δηλαδή κανένα λείψανο κακίας.

Και ως προς τα δύο πάλι κατάλληλα έχει προστεθεί το «με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας», καθώς αντίκεινται στην μεν ειλικρίνεια η κακία και η πονηρία, στην δε αλήθεια η σκιά του νόμου. Διότι, όπως λέει ο ίδιος αυτός ο απόστολος, ο νόμος είχε τη σκιά των μελλόντων· με την έλευση όμως της αλήθειας η σκιά έχει παύσει και έχει καταργηθεί.

Το δε «ακούγεται γενικώς» είναι λόγος ανθρώπου που έχει εκπλαγεί από τη φήμη και αγανακτεί. Αλίμονο για την ατοπία. «Ακούγεται γενικώς», λέει; Έφτασε πράγματι στο στόμα κάποιων να λένε τέτοια πράγματα για εσάς; 1 Κορ. 5,6—8 «Καθώς είστε άζυμοι»· καθώς, λέει, είναι χρέος σας να είστε «άζυμοι». Και από πού είναι φανερό ότι οφείλουμε να είμαστε «άζυμοι»; Είναι αυτόχρημα φανερό· «διότι το δικό μας πάσχα θυσιάστηκε για εμάς, ο Χριστός». Όπως λοιπόν εκείνοι που ζούσαν σύμφωνα με τον Νόμο, όταν θυσιαζόταν για αυτούς ο προσωρινός και άλογος αμνός, έμεναν για επτά ημέρες άζυμοι —διότι δεν τους επιτρεπόταν ούτε να έχουν στο σπίτι τους κάτι ζυμωμένο ούτε να το φάνε—, έτσι και εσείς, αφού θυσιάστηκε για εμάς ο αιώνιος και λογικός «αμνός που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου»· διότι αυτό είναι το δικό μας πάσχα. Έτσι οφείλουμε να είμαστε «άζυμοι» πάντοτε και «νέο φύραμα», χωρίς να φέρουμε μαζί μας τίποτα από την παλαιά «ζύμη», δηλαδή την αμαρτία. Δες δε πώς κατάλληλα και ταιριαστά επέμεινε στη μεταφορά· διότι, επειδή ονόμασε την αμαρτία εκείνου που πόρνευσε «ζύμη», υποδηλώνοντας ότι, αν αυτή δεν καθαριστεί, γρήγορα ζυμώνεται μαζί της και το υπόλοιπο φύραμα, ακολούθως προσάρμοσε και τα επόμενα, υποδηλώνοντας τις αρετές και τις κακίες με αυτά τα ονόματα: «παλαιά ζύμη» και «νέο φύραμα» και «άζυμους». 1 Κορ. 5,9—11 «Σας έγραψα». Πού έγραψε; Εκεί που λέει: «και δεν πενθήσατε μάλλον, ώστε να απομακρυνθεί από ανάμεσά σας» ο τέτοιος άνθρωπος, όχι ο δείνα ή ο δείνα, αλλά όποιος κι αν είναι τέτοιου είδους.

Και αυτοί που μεταλαμβάνουν τα θεία μυστήρια, άλλοι μεν μεταλαμβάνουν ως πρόβατο, επειδή ακριβώς έχουν αποκτήσει την τέλεια αρετή, άλλοι δε ως ερίφιο, εξαλείφοντας τις κηλίδες των αμαρτημάτων μέσω της μετάνοιας· έτσι και ο Κύριός μας έθρεψε αυτούς που είχαν συγκεντρωθεί όχι μόνο με σταρένιους, αλλά και με κρίθινους άρτους. Και σε εμάς παρήγγειλε να έχουμε τις οσφύες μας περιεζωσμένες και τα πόδια με υποδήματα και τους λύχνους αναμμένους, ως υπηρέτες που περιμένουν τον κύριό τους. Αλλά οι μεν Εβραίοι, επειδή απαλλάσσονταν από τους Αιγυπτίους και εισάγονταν στη γη Χαναάν, είχαν αυτή την εμφάνιση, εμείς όμως [το πράττουμε] επειδή μεταβαίνουμε από εδώ σε άλλον βίο. Γι' αυτό και σε εμάς ο θείος Παύλος παραγγέλλει αναφωνώντας: «εκκαθαρίστε την παλαιά ζύμη», και λέγοντας στη συνέχεια: «ώστε να εορτάζουμε όχι με ζύμη παλαιά, ούτε με ζύμη κακίας και πονηρίας, αλλά με άζυμα ειλικρίνειας και αλήθειας». Εξαρχής δε ο Θεός προμήνυσε τη σωτηρία των εθνών· διότι πρόσταξε να μετέχουν στο Πάσχα και οι προσήλυτοι, αφού κάλεσε τον προσήλυτο «γιώρα», και του προσέφερε ισονομία· διότι λέει: «θα είναι σαν αυτόχθονας της γης». Και το «σε ένα μόνο σπίτι θα φαγωθεί» το τηρούν οι πιστοί, μεταλαμβάνοντας τα θεία μυστήρια μόνο μέσα στην Εκκλησία, αποστρεφόμενοι με βδελυγμία τις συναγωγές των αιρετικών.