Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 7:5

Πόσες από τις άγαμες γυναίκες, οι οποίες προηγουμένως ήταν έτοιμες για γάμο, παρέμειναν παρθένες για τον Χριστό· πόσοι νέοι, βλέποντας άλλους, αγάπησαν τον μοναχικό βίο· πόσοι πατέρες προέτρεπαν τα τέκνα τους· και πόσοι παρακλήθηκαν από τα τέκνα τους να μην τα εμποδίσουν από την εν Χριστώ άσκηση· πόσες γυναίκες έπεισαν τους άνδρες τους, και πόσες πείστηκαν από τους άνδρες τους να «αφοσιωθούν στην προσευχή», όπως είπε ο απόστολος· πόσες χήρες και πόσα ορφανά, που προηγουμένως πεινούσαν και ήταν γυμνά, χάρη στη μεγάλη προθυμία του λαού ούτε πεινούσαν πλέον, αλλά και κυκλοφορούσαν ενδεδυμένα. Και γενικά, τόση ήταν η άμιλλα για την αρετή, ώστε κάθε οικία και το σπίτι του καθενός να θεωρείται πως είναι εκκλησία, εξαιτίας της φιλοκαλίας και της προς τον Θεό προσευχής αυτών που κατοικούσαν σε αυτά. Υπήρχε δε βαθιά και θαυμαστή ειρήνη στις εκκλησίες, καθώς οι επίσκοποι από παντού έγραφαν και δέχονταν από τον Αθανάσιο τα καθιερωμένα ειρηνικά γράμματα.

Και βέβαια ο μακάριος Παύλος γράφει λέγοντας: «Καλό είναι για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα· εξαιτίας όμως των πορνειών, ας έχει ο καθένας τη δική του γυναίκα, και η καθεμία ας έχει τον δικό της άνδρα. Αυτό όμως το λέω κατά συγκατάβαση, όχι ως προσταγή. Διότι θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως και εγώ. Αλλά ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό, άλλος έτσι, και άλλος αλλιώς.» Βλέπεις πώς μας υπέδειξε σαν βουνό την υπέρτατη υπεροχή της εγκράτειας, λέγοντας: «Καλό είναι για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα»· αλλά μας επέτρεψε να καταλύσουμε στη Σηγώρ, δηλαδή στον τρόπο ζωής που υπολείπεται του τελείου, εννοώντας το να επιτρέπεται να σμίγει κανείς μόνο με τη δική του γυναίκα; Και για την πολύ αγαθή γη, ο Σωτήρας έλεγε ότι θα αποδώσει καρπούς, η μία εκατό, η άλλη εξήντα και η άλλη τριάντα. Μοίρασε επίσης και το τάλαντο, όχι με ίσο μέτρο, αλλά στον ένα πέντε, στον άλλο δύο και στον άλλο ένα· δείχνοντας μέσα από αυτά, νομίζω, την άνιση δύναμη των έξεων, και διανέμοντας στον καθένα ανάλογα με την ικανότητα και τη διάθεση που θα είχε. Διότι, όπως είπαμε προηγουμένως, «Ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό, άλλος έτσι, και άλλος αλλιώς». ΠΑΛΛ. Σωστά τα λες. ΚΥΡ. Επιτρέπει, λοιπόν, ο μακάριος άγγελος να καταλύσει στη Σηγώρ. «Ιδού, λοιπόν,» λέει, «τίμησα το πρόσωπό σου και ως προς αυτόν τον λόγο, ώστε να μην καταστρέψω την πόλη για την οποία μίλησες. Σπεύσε λοιπόν να σωθείς εκεί.» Έπειτα λέει ότι, «Ο ήλιος ανέτειλε πάνω στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ.»

Διότι η απλότητα είναι περισσότερο αξιότιμη ενώπιον του Θεού. Η Ιερή Γραφή, άλλωστε, θαυμάζει τον θεσπέσιο Ιακώβ, λέγοντας τα εξής: «Και ήταν ο Ιακώβ άνθρωπος απλός, που κατοικούσε σε οικία». Επειδή από όλους τους άκακους ανθρώπους απουσιάζει η πανουργία. Προς τους αγίους αποστόλους, βέβαια, ο ίδιος ο Σωτήρας έλεγε: «Γίνετε φρόνιμοι σαν τα φίδια, και ακέραιοι σαν τα περιστέρια». Αλλά το να είναι κανείς ακέραιος είναι τίμιο ενώπιον του Θεού, και κατά κάποιον τρόπο συγκαταλέγεται μεταξύ των άριστων πραγμάτων. Η πανουργία όμως και η οξύνοια αρμόζουν στην οικονομία της αποστολής, την οποία χρησιμοποιούσε κατά καιρούς και ο μακάριος Παύλος, αποφεύγοντας παντοιοτρόπως το να υποστεί πρόωρο θάνατο από τους εχθρούς. Επομένως, η πανουργία στα θεάρεστα έργα θα μπορούσε μεν να γίνει αποδεκτή, δεν θα μπορούσε όμως σε καμία περίπτωση να λογαριαστεί ως ευωδία αρετής, εάν εξεταζόταν ως προς την ίδια της τη φύση. Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο και το μέλι, το οποίο παραλαμβάνεται ως τύπος της σαρκικής ηδονής, θα μπορούσε να υποδηλώσει, νομίζω, αυτή την εγκόσμια ζωή, η οποία δεν είναι απαλλαγμένη από τις σαρκικές ηδονές. Διότι τίμιος είναι ο γάμος, καθώς εξυπηρετεί την τεκνογονία, και είναι ανεπίληπτος σύμφωνα με τον νόμο για εκείνον που τον βιώνει εν Χριστώ. Πλην όμως, αυτό δεν θα αποτελέσει για κάποιους δύναμη αρετής, ούτε βεβαίως θα ταχθεί στο ίδιο επίπεδο με τα καυχήματα της εγκράτειας. Γι' αυτό και ο μακάριος Παύλος συμβουλεύει αυτούς που βρίσκονται σε γάμο: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία για λίγο καιρό, προκειμένου να αφοσιωθείτε στην προσευχή και τη δέηση».

Και πάλι: «Να είστε μαζί», λέει, «για να μην σας πειράζει ο Σατανάς εξαιτίας της ακρασίας σας.» Και πρόσθεσε σε αυτά: «Αυτό το λέω κατά παραχώρηση, όχι ως επιταγή.» Βλέπεις, λοιπόν, ότι δίνει συγκατάβαση σε όσους βρίσκονται σε γάμο; Πώς, λοιπόν, είναι αρετή αυτό που θεραπεύεται με συγκατάβαση; «Σχετικά δε με την παρθένο», λέει, «είναι πιο μακάρια εάν μείνει έτσι», δηλαδή άγαμη. Επομένως, το μέλι δεν είναι απορριπτέο, διότι ο γάμος είναι αποδεκτός. Πλην όμως, όχι ως οσμή ευωδίας, όπως ακριβώς συμβαίνει με τους τρόπους της αρετής. Αλλά βέβαια και στις θυσίες ρίχνεται αλάτι, διότι νομίζω ότι πρέπει να προσφέρουμε θυσία με σοφία και φρόνηση, και να είμαστε πάρα πολύ καλά εφοδιασμένοι προς οποιοδήποτε αγαθό.

Αλλά οπωσδήποτε θα μου πεις ότι σε ορισμένους τόπους οι πρεσβύτεροι, οι διάκονοι και οι υποδιάκονοι τεκνογονούν ακόμη. Αυτό όμως δεν γίνεται σύμφωνα με τον κανόνα, αλλά εξαιτίας της διάνοιας των ανθρώπων, η οποία με τον καιρό έγινε ράθυμη, και επειδή, λόγω του πλήθους των πιστών, δεν βρίσκεται επαρκής διακονία. Διότι η Εκκλησία, μεριμνώντας πάντοτε για το πλέον αρμόζον και ούσα ορθώς οργανωμένη από το Άγιο Πνεύμα, έκρινε ότι πρέπει να φροντίζει ώστε να επιτελείται η λατρεία στον Θεό «απερισπάστως» και να εκπληρώνονται οι πνευματικές ανάγκες με την πλέον αγαθή συνείδηση. Λέγω, λοιπόν, ότι είναι πρέπον, εξαιτίας των έκτακτων λειτουργιών και αναγκών, ο πρεσβύτερος, ο διάκονος και ο επίσκοπος να είναι ολοκληρωτικά αφοσιωμένοι στον Θεό. Διότι, εάν ο άγιος απόστολος δίνει παραγγελία ακόμη και στους λαϊκούς λέγοντας να «αφιερωθούν για ένα διάστημα στην προσευχή», πόσο μάλλον δεν προστάζει το ίδιο στον ιερέα; Και με το απερίσπαστο εννοώ την αφοσίωση στην ιερωσύνη, η οποία τελεσιουργείται κατά Θεόν για τις πνευματικές ανάγκες. Επιτρέπεται, εξάλλου, στον λαό να γίνεται αυτό ανεκτό λόγω της ανθρώπινης αδυναμίας, και σε όσους δεν μπόρεσαν να παραμείνουν μόνο με την πρώτη σύζυγο, να συνάπτουν γάμο με δεύτερη, μετά τον θάνατο της πρώτης.

Οι άνθρωποι, όμως, εγκατέλειψαν τα αναγκαία, αυτά που αφορούν την αλήθεια της πίστεως, αυτά που συντελούν στη δοξολογία του Θεού, και από οπουδήποτε βρίσκουν αφορμή, αποκομίζουν για τον εαυτό τους πράγματα προς βλάβην, τα οποία – αλίμονο – είναι φοβερό και να τα σκέπτεται κανείς, ιδίως εφόσον η Γραφή δεν τα αναφέρει. 16. Διότι, εάν η Γραφή τα έλεγε, θα ομολογούσαμε την αλήθεια και δεν θα σκεφτόμασταν τίποτε άλλο. Μήπως ο γάμος είναι άσεμνος; Μήπως είναι βέβηλη η κλίνη; Μήπως δεν είναι «η κοίτη αμίαντος»; Μήπως νοθεύεται ο γάμος; Αλλά για τους προφήτες και τους αρχιερείς (η χρήση του) αναστέλλεται εξαιτίας της υπηρεσίας σε κάτι ανώτερο. Διότι, αφότου ο Μωυσής άρχισε να προφητεύει, δεν έρχεται πλέον σε συνάφεια με γυναίκα, δεν κυοφορούνται πλέον τέκνα από αυτόν, δεν τεκνοποιεί πλέον ένας τέτοιος άνδρας. Διότι διήγε τον βίο του περισσότερο απερίσπαστος για χάρη του Δεσπότη. Επειδή, πώς θα μπορούσε να παραμείνει στο όρος Σινά «σαράντα νύχτες και σαράντα ημέρες», εάν ήταν προσκολλημένος στον γάμο; Ή πώς θα μπορούσε επί σαράντα έτη στην έρημο να είναι έτοιμος για την οικονομία του Θεού, και να αφοσιώνεται στην ιεροσύνη; Και πώς θα μπορούσε να εξαγγέλλει τα μυστήρια και να συνομιλεί με τον Θεό, παραμένοντας συνδεδεμένος με τον γάμο; Διότι, εάν ο άγιος απόστολος αναφέρει ρητώς για εμάς και λέει «για λίγο καιρό, ώστε να αφοσιωθούν στην προσευχή», πόσο μάλλον θα είναι αληθινός αυτός ο λόγος για τους προφήτες; Προφήτις λοιπόν ήταν και η Μαρία. Διότι αναφέρει: «εισήλθε προς την προφήτιδα και συνέλαβε και γέννησε υιό. Και μου είπε ο Κύριος, κάλεσε το όνομά του Ταχέως σκύλευσον, οξέως προνόμευσον» και τα εξής.

Διότι, όπως ακριβώς στο παράδειγμα με το νερό και την πηγή που προαναφέραμε, όταν ο γεωργός, διοχετεύοντας το νερό, το κατευθύνει προς κάποιο χωράφι, και προκύψει ενδιάμεσα η ανάγκη για μια μικρή εκτροπή, επιτρέπει να παραρρεύσει μόνο τόσο, όσο είναι σύμμετρο με την απαιτούμενη ανάγκη, ώστε να μπορέσει και πάλι εύκολα να αναμειχθεί με το κύριο ρεύμα. Εάν όμως ανοίξει την εκτροπή στο νερό απεριόριστα και χωρίς μέτρο, τότε αυτό θα κινδυνεύσει, εγκαταλείποντας την ευθεία πορεία του, να διοχετευθεί εξ ολοκλήρου προς τα πλάγια σχηματίζοντας χαράδρα. Με τον ίδιο τρόπο, επειδή στον βίο υπάρχει ανάγκη και για τη διαδοχή των γενεών, εάν κάποιος αντιμετωπίζει αυτή την κατάσταση με τέτοιον τρόπο, ώστε, θέτοντας σε προτεραιότητα τα πνευματικά, να ικανοποιεί την επιθυμία για τέτοια πράγματα με φειδώ και συγκράτηση εξαιτίας της συντομίας του χρόνου, αυτός θα ήταν ο σώφρων γεωργός, που καλλιεργεί με σοφία τον εαυτό του σύμφωνα με το παράγγελμα του αποστόλου, χωρίς να αναλώνεται διαρκώς στην απόδοση εκείνων των ψυχρών οφειλών, αλλά αφιερώνοντας την εκ συμφώνου αγνότητα στον χρόνο της προσευχής, επειδή φοβάται μήπως εξαιτίας μιας τέτοιας προσκόλλησης γίνει ολόκληρος σάρκα και αίμα, «στα οποία δεν παραμένει το Πνεύμα του Θεού». Εκείνος όμως που έχει πνευματική αδυναμία, ώστε να μην μπορεί να σταθεί με ανδρεία απέναντι στην ορμή της φύσης, θα ήταν προτιμότερο να κρατά τον εαυτό του μακριά από τέτοια πράγματα, παρά να εισέρχεται σε αγώνα που ξεπερνά τις δυνάμεις του.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΗΡΩΝΑ Αν και ο γάμος είναι τίμιος και η συζυγική κλίνη νόμιμη, εντούτοις δεν πρέπει κανείς να καταφεύγει πάντοτε σε αυτήν, αλλά πρέπει ορισμένες φορές να απέχει και να δίνει χρόνο στη φύση, μέχρι να παραμείνει καθαρή και να καταστεί κατάλληλη για τεκνοποιία. Και αυτό βέβαια ο νόμος το θέσπισε, η δε χάρις συνεβούλευσε να γίνεται αυτό και για την αγνεία και για τις συνεχείς προσευχές, λέγοντας αφενός διά του Παύλου: για να αφιερωθείτε στην προσευχή, και αφετέρου διά του Πέτρου αυτό ακριβώς που θέλησες να μάθεις: διότι είπε ότι πρέπει οι άνδρες να αποδίδουν τιμή στο γυναικείο φύλο ως σε πιο ασθενές σκεύος.

Ε΄. Ακούσατε, αγαπητοί, από πού προέκυψε σε αυτούς η αιτία της διασποράς και η διαίρεση των γλωσσών. Ας αποφύγουμε, παρακαλώ, τη μίμησή τους, και ας χρησιμοποιήσουμε όπως πρέπει όσα μας έχουν παραχωρηθεί από τον Θεό· και, αναλογιζόμενοι την ανθρώπινη φύση, ας σκεπτόμαστε έτσι, όπως αρμόζει να σκέπτονται άνθρωποι που είναι θνητοί. Συνειδητοποιώντας το εφήμερο της παρούσας ζωής και το πόσο σύντομος είναι ο χρόνος της ζωής μας, ας αποθησαυρίσουμε εκ των προτέρων για τον εαυτό μας μεγάλη παρρησία μέσω της εργασίας των αγαθών πράξεων. Και ας μην επιδείξουμε κατά τις ημέρες αυτές μόνο εντατικοποίηση της νηστείας, αλλά και αφθονία ελεημοσύνης και εκτενείς προσευχές. Διότι η προσευχή πρέπει πάντοτε να είναι συζευγμένη με τη νηστεία. Και ότι αυτό είναι αληθές, άκουσε τον Χριστό που λέει: «Αυτό το γένος δεν εξέρχεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». Και πάλι για τους Αποστόλους: «Αφού προσευχήθηκαν», λέει, «και νήστεψαν, τους εμπιστεύθηκαν στον Κύριο, στον οποίο είχαν πιστέψει». Και πάλι ο Απόστολος: «Μην αποστερείτε», λέει, «ο ένας τον άλλον, παρά μόνο για να αφοσιωθείτε στην προσευχή και τη νηστεία». Είδες πώς η νηστεία έχει ανάγκη από τη συμμαχία της προσευχής; Διότι τότε κυρίως οι προσευχές γίνονται με νήψη, καθώς η διάνοια είναι ελαφρύτερη και δεν βαρύνεται από τίποτα, ούτε πιέζεται από το πονηρό φορτίο της τρυφηλότητας.

Όταν δείχνεις και εσύ να έχεις όχι λιγότερη συστολή από εκείνη, συζητώντας λίγα, και αυτά με πολλή σοβαρότητα και μετρημένο ύφος· τότε να της καταθέσεις τα λόγια της πνευματικής φιλοσοφίας· διότι έτσι η ψυχή τα αποδέχεται· οδήγησέ την στην άριστη εσωτερική κατάσταση, εννοώ τη σεμνότητα. Εάν όμως το επιθυμείτε, θα αναφέρω και χάριν παραδείγματος τι πρέπει να της λέει κανείς. Διότι, εάν ο Παύλος δεν δίστασε να πει, «μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον», και εξέφρασε λόγια νυμφευτρίας, ή μάλλον όχι νυμφευτρίας, αλλά πνευματικής ψυχής· πολύ περισσότερο εμείς δεν θα διστάσουμε να μιλήσουμε. Τι πρέπει, λοιπόν, να της λέει; Να της απευθύνεται, βέβαια, με πολλή χάρη: «Εμείς, παιδί μου, σε λάβαμε ως σύντροφο της ζωής και σε εισαγάγαμε στην οικία μας για να γίνεις κοινωνός στα πιο πολύτιμα και αναγκαία πράγματα για εμάς, στην τεκνοποιία και στην προστασία του σπιτιού. Τι σε παρακαλούμε, λοιπόν;» Μάλλον, όμως, πριν από αυτό, πες της τα λόγια της αγάπης· διότι τίποτα δεν συμβάλλει τόσο πολύ στο να πειστεί αυτός που ακούει να αποδεχθεί τα λεγόμενα, όσο το να κατανοήσει ότι αυτά λέγονται με πολλή αγάπη.

Βʹ. Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι τους τα έλεγε αυτά νομοθετώντας, πρόσθεσε: «Αυτό όμως το λέω κατά συγκατάβαση, όχι ως προσταγή». Διότι δεν προηγούνταν κάποια επιτακτική κρίση εξουσίας, αλλά η συγκατάβαση στη δική τους ακράτεια. Γι' αυτό λέει: «Εξαιτίας της ακράτειάς σας». Διότι, αν θέλεις να μάθεις τη γνώμη του Παύλου, άκουσε τι λέει: «Θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως κι εγώ, σε εγκράτεια». Έτσι και εδώ, οι απόστολοι δεν το επέτρεπαν υπερασπιζόμενοι τον νόμο, αλλά συγκαταβαίνοντας στην ιουδαϊκή αδυναμία. Διότι, αν υπερασπίζονταν τον νόμο, δεν θα κήρυτταν έτσι μεν στους Ιουδαίους, αλλιώς δε στους εθνικούς. Διότι, εάν ήταν αναγκαίο να τηρηθεί αυτό από τους απίστους, είναι ολοφάνερο ότι θα έπρεπε να τηρηθεί και από όλους τους πιστούς. Εφόσον όμως νομοθετούσαν για τους εθνικούς να μην παρενοχλούνται εξαιτίας αυτών των πραγμάτων, έδειξαν ότι και στους Ιουδαίους το επέτρεπαν από συγκατάβαση.

Να μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο κατόπιν κοινής συμφωνίας. Τι ακριβώς σημαίνει αυτό; Να μην ασκεί εγκράτεια, λέει, η γυναίκα χωρίς να το θέλει ο άνδρας, ούτε ο άνδρας χωρίς να το επιθυμεί η γυναίκα. Γιατί άραγε; Διότι από αυτήν την εγκράτεια γεννιούνται μεγάλα κακά· επειδή και μοιχείες και πορνείες και διαλύσεις οικογενειών έχουν πολλές φορές προκύψει εξαιτίας της. Διότι, εάν ενώ έχουν τις δικές τους γυναίκες πορνεύουν, πολύ περισσότερο θα το πράξουν εάν τους αποστερήσεις αυτήν την παραμυθία. Και ορθώς είπε: «Μην αποστερείτε», χρησιμοποιώντας εδώ τη λέξη αποστέρηση και προηγουμένως τη λέξη οφειλή, προκειμένου να καταδείξει το μέγεθος της κυριότητος.

2. Διότι, όταν σε μία οικία ο άνδρας και η γυναίκα βρίσκονται σε διάσταση, η οικία δεν θα βρίσκεται σε καλύτερη κατάσταση από ένα πλοίο που δοκιμάζεται από τρικυμία, επειδή ο κυβερνήτης συγκρούεται με τον πρωρέα. Γι' αυτό λέγει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ίσως με κοινή συμφωνία για ένα χρονικό διάστημα, για να αφοσιωθείτε στη νηστεία και στην προσευχή»· εννοώντας εδώ την προσευχή που γίνεται με μεγαλύτερη επιμέλεια και ζέση. Διότι, εάν η συζυγική συνεύρεση εμπόδιζε αυτούς που σμίγουν από το να προσεύχονται, πότε θα υπήρχε χρόνος για την αδιάλειπτη προσευχή; Είναι λοιπόν δυνατόν και να συνευρίσκεται κανείς με τη σύζυγό του, και να προσηλώνεται στην προσευχή· όμως, με την εγκράτεια η προσευχή αυτή γίνεται πιο απερίσπαστη. Διότι δεν είπε απλώς, «για να προσεύχεσθε», αλλά, «για να αφοσιωθείτε», επειδή η πράξη αυτή προκαλεί περισπασμό, αλλά όχι ακαθαρσία.

«Και πάλι να συνέρχεστε, για να μη σας πειράζει ο Σατανάς». Διότι, για να μη φανεί ότι το ζήτημα αποτελεί επιβολή νόμου, προσθέτει και την αιτία. Ποια είναι δε αυτή; «Για να μη σας πειράζει ο Σατανάς». Και για να μάθεις ότι δεν είναι μόνο ο διάβολος που απεργάζεται το αμάρτημα της μοιχείας, πρόσθεσε: «Εξαιτίας της ακράτειάς σας». «Αυτό όμως το λέω κατά συγκατάβαση, όχι ως προσταγή. Διότι θέλω όλοι οι άνθρωποι να είναι, όπως κι εγώ, εγκρατείς». Αυτό το κάνει σε πολλά σημεία, όταν συμβουλεύει για πράγματα δύσκολα: προβάλλει τον εαυτό του και λέει: «Να γίνεστε μιμητές μου». «Αλλά ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό, άλλος έτσι, και άλλος αλλιώς». Επειδή δηλαδή τους κατηγόρησε αυστηρά λέγοντας «εξαιτίας της ακράτειάς σας», τους παρηγόρησε πάλι προσθέτοντας: «Ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό»· χωρίς να δηλώνει με αυτό ότι το κατόρθωμα δεν έχει ανάγκη από τη δική μας προσπάθεια, αλλά, όπως ήδη προείπα, για να τους παρηγορήσει. Διότι, εάν πρόκειται απλώς για χάρισμα, και ο άνθρωπος δεν συνεισφέρει τίποτα σε αυτό, πώς προσθέτεις: «Λέω δε στους άγαμους και στις χήρες· καλό είναι για αυτούς εάν μείνουν όπως κι εγώ. Εάν όμως δεν μπορούν να εγκρατευτούν, ας παντρευτούν»;

Γʹ. Τι λοιπόν συμβουλεύω; Για να αποκόψετε τις ρίζες, όσοι έχετε νεαρά παιδιά και πρόκειται να τα κατευθύνετε προς τον κοσμικό βίο, να τα οδηγήσετε γρήγορα υπό τον ζυγό του γάμου. Διότι, επειδή οι επιθυμίες τα ενοχλούν ενόσω είναι ακόμη νέα, τον μεν χρόνο πριν από τον γάμο να τα συγκρατείτε με παραινέσεις, με απειλές, με φόβους, με υποσχέσεις και με μύριους άλλους τρόπους· όταν δε φθάσει ο καιρός του γάμου, ας μην αναβάλλει κανείς (ιδού, προφέρω λόγια προξενήτρας) να νυμφεύσει τα παιδιά του. Αλλά δεν αισθάνομαι ντροπή λέγοντάς τα αυτά· διότι ούτε ο Παύλος αισθάνθηκε ντροπή όταν έλεγε: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον», πράγμα το οποίο φαίνεται να προκαλεί μεγαλύτερη ντροπή από αυτό· και όμως δεν ντράπηκε.

Ακούστε με, εσείς που σκύψατε τον αυχένα και δεχθήκατε τον χρηστό και ελαφρύ και μακάριο ζυγό, μοναχοί και παρθένες· ακούστε με, όσες αφιερώσατε τον εαυτό σας και προσφέρατε τα σώματά σας στον Κύριο· ακούστε με, εσείς που είστε τα στεφάνια του ουράνιου νυμφίου, ακούστε με, εσείς που είστε λαμπρότερες από τον ήλιο, ακούστε με, οι είσοδοι της βασιλείας, ακούστε με, οι φίλες του Θεού, ακούστε με, οι χορεύτριες του Δαβίδ, ακούστε με, τα εγγόνια της Ελισάβετ, ακούστε με, οι σύντροφοι του Ιωάννη, ακούστε με, οι κληρονόμοι του Θεού, ακούστε με, εσείς που περιφέρετε το στάδιο του αγώνα και τη νίκη και τον αγωνοθέτη μέσα στο στάδιο, ακούστε με, οι αδελφές της Μαρίας, ακούστε με, οι μητέρες και νύμφες και δούλες του Χριστού· μάλλον μην ακούσετε εμένα, σας παρακαλώ, αλλά τον Απόστολο που λέει: «Σας παρακαλώ, λοιπόν, να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, αγία, ευάρεστη στον Θεό». Αξιόπιστος είναι αυτός που παρακαλεί, γι' αυτό μην αρνηθείτε την προσφορά. Δες ποιος είναι αυτός που σε παρακαλεί, και νιώσε δέος για το αίτημα· αυτός που ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, αυτός που αξιώθηκε να ακούσει τη φωνή του Θεού, αυτός που άκουσε άρρητα ρήματα, αυτός παρακαλεί: «Παραστήστε τα σώματά σας αγνά στον Θεό». Τι παρακαλείς, Παύλε; Τι σε νοιάζει για τις παρθένες; Δεν είπες εσύ ότι: «Για τις παρθένες δεν έχω εντολή Κυρίου»; Δεν είπες εσύ: «Τίμιος είναι ο γάμος»; Δεν είπες εσύ: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον από τη συζυγική ένωση»; Τότε γιατί τώρα κηρύττεις την αγνεία;

Επομένως, σε αυτές απευθύνεται ο λόγος του. Το ίδιο πράττει και ως προς τη συνουσία εντός του γάμου. Διότι, αφού είπε: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία για κάποιο χρονικό διάστημα, ώστε να αφοσιωθείτε στη νηστεία και την προσευχή, και πάλι να συνέρχεσθε»· για να μη νομίσεις ότι το πράγμα αυτό αποτελεί νόμο, προσθέτει στη συνέχεια την αιτία, λέγοντας: «Για να μη σας βάζει σε πειρασμό ο Σατανάς». «Αυτό όμως το λέω κατά συγκατάβαση, και όχι ως επιταγή, εξαιτίας της ακράτειάς σας».

Εάν λοιπόν σε καλέσει πόρνη, αναλογίσου μέσα σου αυτόν τον λόγο, και πες ότι: «Ο άνδρας δεν έχει την εξουσία του δικού του σώματος, αλλά η γυναίκα»· και τον λόγο αυτόν γράψε τον στην καρδιά σου, και πες στην πόρνη: «Τι με καλείς; Το σώμα δεν είναι δικό μου, αλλά της γυναίκας μου· δεν τολμώ λοιπόν να προδώσω αυτό που ανήκει σε άλλην. Την προίκα της δεν τολμώ να τη μειώσω, ούτε τα υπάρχοντά της τολμώ να τα ξοδέψω, και το σώμα θα τολμήσω να το μολύνω; Πώς; Δεν μπορώ». Πες στην πόρνη: «Τι με καλείς; Δεν θα το αγγίξεις· διότι αυτό δεν είναι δικό μου, είναι ξένο». Διότι, μήπως το σώμα είναι της πόρνης; Εγώ σώμα πόρνης δεν δέχομαι· τούτο είναι της γυναίκας μου. Να φοβηθείς τον Χριστό, και να πεις ότι το σώμα μας είναι μέλη του Χριστού. Ας το ακούσουν αυτό και οι γυναίκες, και ας αναλογιστούν σε τι κατάσταση τις κάλεσε ο Χριστός, ότι βεβαίως τις κάλεσε στον αγιασμό, και ας λένε ότι: «Η γυναίκα δεν έχει την εξουσία του δικού της σώματος, αλλά ο άνδρας». Αναλογίσου τη σοφία του Παύλου, τι λέει. Επειδή πολλοί εγκρατεύονται, και έχουν σεμνές και σώφρονες γυναίκες, και εγκρατεύονται παρά το πρέπον, και η άσκησή τους αυτή γίνεται αφορμή μοιχείας, για τον λόγο αυτό λέει: «Ο καθένας ας απολαμβάνει τη δική του γυναίκα». Και δεν ντρέπεται, αλλά εισέρχεται και κάθεται στη συζυγική κλίνη νύχτα και μέρα, και συγκρατεί τον άνδρα και τη γυναίκα, και έτσι τους ενώνει, και κηρύττει και βροντοφωνάζει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία».

Εγκρατεύεσαι, και δεν θέλεις να κοιμηθείς με τον άνδρα σου, και εκείνος δεν σε απολαμβάνει; Φεύγει και αμαρτάνει, και τελικά η αμαρτία εκείνου καταλογίζεται στη δική σου εγκράτεια. Είναι προτιμότερο να κοιμάται μαζί σου, παρά με την πόρνη. Η σχέση μαζί σου δεν έχει απαγορευθεί· η σχέση με εκείνην όμως έχει απαγορευθεί. Εάν κοιμηθεί μαζί σου, δεν αποτελεί παράπτωμα· εάν κοιμηθεί με εκείνην, οδήγησες στην απώλεια τα ίδια σου τα μέλη. Κάθεται, λοιπόν, σχεδόν στη συζυγική κλίνη του άνδρα και της γυναίκας και ανακράζει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία». Γι' αυτό τον λόγο πήρες άνδρα, γι' αυτό κι εσύ πήρες γυναίκα, για να ζείτε με σωφροσύνη.

Θέλεις να εγκρατεύεσαι; Πείσε και τον άνδρα σου, ώστε να υπάρξουν δύο στεφάνια, η σωφροσύνη και η ομόνοια· για να μην υπάρχει σωφροσύνη και μάχη, για να μην υπάρχει ειρήνη και συνάμα πόλεμος. Διότι, όταν εσύ εγκρατεύεσαι, ενώ εκείνος φλέγεται από την επιθυμία, και ο Παύλος λέει «μην πορνεύσεις», αμέσως εκείνος θορυβείται και κλυδωνίζεται. Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο κατόπιν συμφωνίας. Διότι όπου υπάρχει ειρήνη, εκεί υπάρχουν όλα τα αγαθά· όπου υπάρχει ειρήνη, λάμπει και η σωφροσύνη· όπου υπάρχει ομόνοια, στεφανώνεται και η εγκράτεια· όπου όμως υπάρχει πόλεμος, υπονομεύεται και η σωφροσύνη. Μην αποστερείτε λοιπόν ο ένας τον άλλον, παρά μόνο κατόπιν συμφωνίας. Διότι ο Παύλος ξεπερνά κάθε νυμφαγωγό, αυτός που είναι ο νυμφαγωγός της οικουμένης.

Γι' αυτό δεν ντρέπεται να λέει: «Τίμιος είναι ο γάμος για όλους, και η κλίνη αμίαντη». Διότι και ο Δεσπότης του παρευρέθηκε σε γάμο, τιμώντας τον γάμο με την παρουσία του, και πρόσφερε δώρα. Διότι μετέβαλε το νερό σε οίνο. Τρέξε, λοιπόν, όσο θέλεις· όταν όμως ατονήσεις, λάβε ως φάρμακο τη συνουσία, για να μη σας πειράξει ο Σατανάς. Ο καθένας, λοιπόν, ας έχει τη δική του γυναίκα. Διότι τρία είναι αυτά: η παρθενία, ο γάμος, η πορνεία.

Είδες πόση είναι η δύναμη των ύμνων; Πόση ισχύ έχει ο αίνος; Πόση ισχύ έχει η προσευχή; Πάντοτε, βεβαίως, είναι μεγάλη η δύναμη της προσευχής· το να γίνεται όμως η προσευχή με νηστεία, καθιστά την ψυχή δυνατότερη. Τώρα αναπτύσσεται μέσα μας πολλή σωφροσύνη των λογισμών, τώρα διεγείρεται η διάνοια και η ψυχή στρέφει το βλέμμα της σε όλα τα άνω. Γι' αυτό η Γραφή συνέζευξε πάντοτε την προσευχή με τη νηστεία. Πώς και πότε; «Να μην αποστερείτε», λέει, «ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ίσως με κοινή συμφωνία, για να αφιερώνεστε στη νηστεία και την προσευχή». Και πάλι αλλού: «Το γένος αυτό δεν εξέρχεται, παρά μόνο με προσευχή και νηστεία». Και πάλι αλλού λέει: «Αφού προσευχήθηκαν και νήστεψαν, έθεσαν πάνω τους τα χέρια».

Ότι παλαιότερα μεν ο γάμος είχε δύο σκοπούς, τώρα όμως έχει μόνον έναν. Δόθηκε λοιπόν ο γάμος και για την τεκνοποιία· πολύ περισσότερο όμως για να σβήσει την πύρωση της φύσεως. Και μάρτυρας είναι ο Παύλος που λέει: «Εξαιτίας όμως των πορνειών ο καθένας ας έχει τη δική του γυναίκα», όχι εξαιτίας της τεκνοποιίας. Και πάλι παραγγέλλει να συνέρχονται, όχι για να γίνουν πατέρες πολλών παιδιών, αλλά τι; «Για να μη σας πειράζει ο σατανάς», λέει. Και προχωρώντας δεν είπε: «Εάν επιθυμούν παιδιά», αλλά τι; «Εάν δεν εγκρατεύονται, ας νυμφευθούν». Διότι στην αρχή βέβαια, όπως είπα, είχε αυτές τις δύο αιτίες· αργότερα όμως, όταν γέμισε και η γη και η θάλασσα και ολόκληρη η οικουμένη, απομένει ένας μόνο λόγος για αυτόν, η εξάλειψη της ακολασίας και της ασέλγειας.

Το ότι το «μη στερείτε ο ένας τον άλλον» είναι λόγος εκείνου που παρακινεί στην παρθενία. Αφού, λοιπόν, είπε: «Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το ίδιο της το σώμα», προσθέτει: «Μη στερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία για κάποιο χρονικό διάστημα, προκειμένου να αφοσιωθείτε στην προσευχή και στη νηστεία, και έπειτα πάλι να συνέρχεστε». Νομίζω πως στο σημείο αυτό πολλοί από όσους έχουν επιλέξει την παρθενία και κοκκινίζουν και ντρέπονται για τη μεγάλη συγκατάβαση του Παύλου.

Γιατί λοιπόν επεκτείνεται διεξοδικότερα σε αυτό το θέμα; Δεν ήταν άραγε αρκετό, έχοντας ήδη υποδείξει το ζήτημα με πιο σεμνό τρόπο προηγουμένως, να σταματήσει την προτροπή του μέχρι εκείνο το σημείο; Διότι τι περισσότερο προσθέτει το «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ύστερα από κοινή συμφωνία για κάποιο χρονικό διάστημα» σε σχέση με το «Ο άνδρας ας αποδίδει στη γυναίκα την οφειλόμενη εύνοια» και το «Ο άνδρας δεν εξουσιάζει το δικό του σώμα»; Τίποτα περισσότερο. Απλώς, αυτό που ειπώθηκε εκεί με συντομία και αμυδρά, εδώ το ανέπτυξε σαφέστερα και πιο διεξοδικά. Και το πράττει αυτό μιμούμενος τον άγιο του Θεού, Σαμουήλ. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος εξηγούσε με κάθε ακρίβεια τους νόμους της βασιλείας στον απλό λαό, όχι για να τους αποδεχθούν αλλά για να μην τους αποδεχθούν, και το γεγονός φαινόταν μεν ως διδασκαλία, αλλά στην πραγματικότητα αποτελούσε μια προσπάθεια αποτροπής από την άκαιρη επιθυμία τους, έτσι και ο Παύλος αναλύει συνεχώς και πιο καθαρά τον τυραννικό χαρακτήρα του γάμου, θέλοντας με αυτά τα ίδια τα λόγια να τους αποτραβήξει από αυτόν. Αφού δηλαδή είπε: «Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα», προσθέτει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον παρά μόνο ύστερα από κοινή συμφωνία, για να αφοσιωθείτε στη νηστεία και την προσευχή». Βλέπεις πώς, ανύποπτα και χωρίς να γίνεται φορτικός, οδήγησε αυτούς που βρίσκονται στον γάμο στην άσκηση της εγκράτειας; Διότι στην αρχή επαίνεσε το πράγμα απλώς, λέγοντας: «Καλό είναι για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα».

Εδώ δε πρόσθεσε και προτροπή, λέγοντας: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ύστερα από αμοιβαία συμφωνία». Γιατί όμως αυτό που ήθελε να θεσπίσει το εισήγαγε με τη μορφή προτροπής και όχι με το σχήμα της προσταγής; Διότι δεν είπε: «Να αποστερείτε ο ένας τον άλλον κατόπιν συμφωνίας, για να αφιερωθείτε στην προσευχή», αλλά τι είπε; «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο ύστερα από αμοιβαία συμφωνία». Διότι ο λόγος αυτός υπήρξε πιο ήπιος, φανερώνοντας ότι η γνώμη του διδασκάλου δεν το απαιτεί αυτό με αυστηρότητα, τότε που μάλιστα η απόδοση της οφειλής γίνεται με πολλή αγαθή προαίρεση.

Αυτό υπονοώντας και ο Παύλος, αποτρέπει από τη σαρκική συνεύρεση και χρησιμοποιεί τη λέξη με μεγάλη ευστοχία. Διότι δεν είπε: «για να μη μολυνθείτε», αλλά «Για να αφοσιωθείτε στη νηστεία και στην προσευχή», καθώς η συνεύρεση με τη γυναίκα δεν οδηγεί στην ακαθαρσία, αλλά στον περισπασμό.

Δεν είναι αυτός καιρός για περιπτύξεις ούτε για ηδονές, αλλά για δάκρυα και πικρούς στεναγμούς, για γονυκλισίες, για ακριβή εξομολόγηση, για εκτενή δέηση και πολλή ικεσία. Διότι είναι ευκταίο, ακόμη και αν προσέλθει κανείς με τόσο μεγάλο ζήλο, να μπορέσει να καταπραΰνει εκείνη την οργή, όχι επειδή ο Δεσπότης μας είναι σκληρός ή άσπλαχνος —καθώς μάλιστα είναι εξαιρετικά πράος και φιλάνθρωπος— αλλά επειδή το πλήθος και η βαρύτητα των δικών μας αμαρτημάτων δεν επιτρέπει ούτε στον αγαθό, τον επιεική και τον πολυέλεο Κύριο να μας συγχωρήσει γρήγορα. Γι' αυτό λέει: «Για να αφιερώνεστε στη νηστεία και την προσευχή». Τι θα μπορούσε λοιπόν να είναι πιο πικρό από αυτή τη δουλεία; Θέλεις, λέει, να επιδοθείς στην αρετή, να πετάξεις προς τον ουρανό, και παραμένοντας συνεχώς αφοσιωμένος σε νηστείες και προσευχές να αποκαθάρεις τον ρύπο της ψυχής; Έπειτα, αν εκείνη δεν θέλει να συναινέσει σε αυτήν την απόφαση, είναι ανάγκη να υποδουλωθείς στη δική της λαγνεία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, ξεκινώντας τον λόγο του έλεγε: «Καλό είναι για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα». Γι' αυτό και οι μαθητές είπαν στον Κύριο: «Αν έτσι έχει η υπόθεση του ανθρώπου με τη γυναίκα, δεν συμφέρει να παντρευτεί». Διότι, αναλογιζόμενοι ότι είναι απολύτως αναπόφευκτο το ένα από τα δύο μέρη να υποστεί βλάβη, και πιεζόμενοι από αυτούς τους λογισμούς, εξέφεραν αυτά τα λόγια.

Το να λέει κανείς για δεύτερη φορά τα ίδια πράγματα είναι χαρακτηριστικό εκείνων που μιμούνται τον Χριστό. Γι' αυτό και ο Παύλος συνεχώς επαναφέρει το ίδιο θέμα, για να οδηγήσει τους Κορινθίους σε αυτήν τη σκέψη: «Ο καθένας ας έχει τη δική του γυναίκα, ο άνδρας ας αποδίδει στη γυναίκα την οφειλόμενη στοργή, η γυναίκα δεν έχει την εξουσία του δικού της σώματος, μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, να συνέρχεστε πάλι μαζί». Διότι ούτε εκείνοι οι μακάριοι μαθητές ένιωσαν τότε αμέσως από την πρώτη κουβέντα αυτή την επίδραση, αλλά όταν τα άκουσαν αυτά για δεύτερη φορά, τότε κατανόησαν την αναγκαιότητα της εντολής. Επειδή και όταν ο Χριστός καθόταν στο όρος, μίλησε για αυτό το ζήτημα και έπειτα πάλι ύστερα από πολλά άλλα· έτσι τους εισήγαγε στον έρωτα της εγκράτειας. Με αυτόν τον τρόπο, όταν τα ίδια πράγματα λέγονται συνεχώς, έχουν μεγαλύτερη δραστικότητα.

Αλλά ο μακάριος Παύλος δεν το αφήνει έτσι, θέτοντας μεγάλη απόσταση μεταξύ των δύο καταστάσεων. Διότι η μία, λέει, μεριμνά για τα του Κυρίου, ενώ η άλλη μεριμνά για τα του κόσμου. Αφού, λοιπόν, επέτρεψε στους εγγάμους να συνευρίσκονται και τους έκανε αυτή την παραχώρηση, άκουσε πώς τους επιπλήττει και πάλι: «Να συνέρχεσθε και πάλι μαζί», λέει, «ώστε να μην σας πειράζει ο Σατανάς». Και θέλοντας να δείξει ότι δεν οφείλονται όλα στον δικό του πειρασμό, αλλά περισσότερο στη δική μας νωθρότητα, πρόσθεσε την κυριότερη αιτία, λέγοντας: «εξαιτίας της ακρασίας σας».

Και πιο πάνω βέβαια έλεγε: «Να μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, εκτός εάν αυτό γίνει με κοινή συμφωνία.» Εδώ όμως, εφόσον έχει χωριστεί, την προστάζει πλέον να εγκρατεύεται ακόμη και χωρίς να το θέλει· διότι λέει: «Ας παραμείνει άγαμη ή ας συμφιλιωθεί με τον άνδρα της.» Βλέπεις ότι έχει εγκλωβιστεί ανάμεσα σε δύο πολέμους; Διότι είτε πρέπει να υπομείνει τη βία της επιθυμίας, είτε, εάν δεν το θέλει αυτό, να κολακεύει τον υβριστή και να παραδίδει τον εαυτό της σε εκείνον για ό,τι κι αν εκείνος βούλεται, είτε της καταφέρει χτυπήματα, είτε την περιλούσει με λοιδορίες, είτε την παραδώσει στην περιφρόνηση των υπηρετών, είτε οτιδήποτε άλλο παρόμοιο. Διότι πολλοί τρόποι έχουν επινοηθεί από τους άνδρες, όταν θέλουν να τιμωρήσουν τις γυναίκες τους. Εάν πάλι δεν μπορεί να τα υπομείνει αυτά, πρέπει να ασκεί την άκαρπη εγκράτεια· την ονομάζω δε άκαρπη, επειδή δεν έχει το πρέπον γι' αυτήν κίνητρο. Διότι δεν γίνεται από επιθυμία για αγιοσύνη, αλλά εξαιτίας της οργής προς τον άνδρα. «Ας παραμείνει», λέει, «άγαμη ή ας συμφιλιωθεί με τον άνδρα της.» Τι γίνεται λοιπόν, λέει, εάν δεν θελήσει ποτέ να συμφιλιωθεί; Έχεις δεύτερη λύση και απαλλαγή. Ποια είναι αυτή;

Δεν αναγκάζονται να αγοράζουν πλήθος από υπηρέτριες, ούτε χρυσά κοσμήματα και περιδέραια, ούτε σπίτια λαμπρά και μεγάλα, ούτε τόσα και τόσα στρέμματα γης. Αλλά, εγκαταλείποντας όλα αυτά, φροντίζουν για ένα μόνο ένδυμα και για την τροφή τους. Είναι δυνατόν, λοιπόν, και σε εκείνον που έχει γυναίκα να οδηγήσει τον εαυτό του σε αυτήν τη φιλοσοφία. Διότι αυτό που ελέχθη πιο πάνω: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον», έχει ειπωθεί μόνο για τη σαρκική συνεύρεση. Επειδή ως προς αυτό παραγγέλλει να ακολουθούν ο ένας τον άλλον και δεν αφήνει κανέναν να είναι κύριος του εαυτού του· όπου όμως χρειάζεται να ασκούν την άλλη φιλοσοφία, αυτή που αφορά τα ενδύματα, τη διατροφή και όλα τα υπόλοιπα, πλέον ο ένας δεν καθίσταται υπόλογος στον άλλον, αλλά επιτρέπεται στους άνδρες, έστω και αν η γυναίκα δεν το επιθυμεί, να περικόψουν κάθε τρυφή και το πλήθος των φροντίδων που τους κατακλύζει. Το ίδιο ισχύει παρομοίως και για τη γυναίκα: δεν υπάρχει καμία ανάγκη, εφόσον δεν το επιθυμεί, να καλλωπίζεται, να κενοδοξεί και να μεριμνά για τα περιττά, και ευλόγως. Διότι εκείνη η επιθυμία είναι φυσική και για τον λόγο αυτό έτυχε μεγάλης συγκατάβασης, και δεν είναι κύριος ο ένας να την αποστερεί από τον άλλον παρά τη θέλησή του· η επιθυμία όμως για τρυφή, για περιττή περιποίηση και για ανώφελη μέριμνα δεν ορμάται από τη φύση, αλλά γεννιέται από τη ραθυμία και την πολλή αλαζονεία. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν αναγκάζει τους έγγαμους να υποτάσσονται ο ένας στον άλλον και σε αυτά, όπως ακριβώς συμβαίνει σε εκείνα.

Πώς λοιπόν ο Παύλος εμπόδισε, λέει κάποιος, τις νέες να παραμένουν χήρες, ακόμη και όταν το ήθελαν, γράφοντας τα εξής: «Τις νεότερες όμως χήρες να τις αποκλείεις»; Δεν εμπόδισε ο Παύλος όσες ήθελαν να παραμένουν χήρες, αλλά εκείνες ανάγκασαν τον Παύλο, χωρίς να το θέλει, να θεσπίσει αυτόν τον κανόνα για αυτές. Διότι, εάν θέλεις να μάθεις το θέλημα του Παύλου, άκουσε τι λέει: «Θέλω δε όλοι οι άνθρωποι να είναι όπως ακριβώς εγώ», δηλαδή σε κατάσταση εγκράτειας. Επομένως, δεν θα ερχόταν σε σύγκρουση με τον εαυτό του, ούτε θα υπέπιπτε σε τόση αντίφαση εκείνος ο μακάριος, ούτε αυτός που επιθυμούσε όλοι οι άνθρωποι να ζουν με εγκράτεια θα εμπόδιζε όσες ήθελαν να παραμένουν χήρες. Πώς λοιπόν λέει: «Τις νεότερες όμως χήρες να τις αποκλείεις»; Αλλά πες μου, για ποιον λόγο και γιατί; Διότι δεν το είπε αυτό έτσι απλά, αλλά πρόσθεσε και την αιτία λέγοντας: «Επειδή, όταν κυριευθούν από σαρκικές επιθυμίες αποστατώντας από τον Χριστό, θέλουν να παντρεύονται». Βλέπεις ότι δεν εμποδίζει εκείνες που θέλουν να παραμένουν χήρες, αλλά εκείνες που προτιμούν να παντρευτούν αφού χηρέψουν, αποτρέποντάς τες από το να καταταγούν σε εκείνον τον άγιο χορό; Και αυτό το πράττει με μεγάλη σύνεση. Διότι, αν πρόκειται, λέει, να προχωρήσεις σε δεύτερο γάμο, μην υπόσχεσαι καν χηρεία· διότι το να αθετήσεις την υπόσχεσή σου, αφού πρώτα την έδωσες, είναι πολύ χειρότερο από το να μην υποσχεθείς απολύτως τίποτα. Όπως ακριβώς, λοιπόν, επέτρεψε τις συνεχείς συζυγικές σχέσεις, όχι θεσπίζοντας νόμο, αλλά δείχνοντας συγκατάβαση προς αυτούς: «Αυτό το λέω», αναφέρει, «κατά συγκατάβαση και όχι ως επιταγή, εξαιτίας της ακράτειάς σας».

Αυτό δε δεν αποτελεί μόνο εντροπή, αλλά και καταναγκασμό προς την αρετή· διότι, γιατί αποποιείσαι όσα θέλεις, λέγει; Δεν είσαι κύριος του εαυτού σου; Γι' αυτό και πρόσθεσε: «Αγοραστήκατε με τίμημα». ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ζʹ. «Σχετικά δε με εκείνα για τα οποία μου γράψατε». Αφού διόρθωσε τα βαρύτερα εγκλήματα, πρώτον τον διχασμό της Εκκλησίας, δεύτερον εκείνο του πόρνου, και τρίτον εκείνο του πλεονέκτη, χρησιμοποιεί πλέον ηπιότερο λόγο, και παραθέτει ενδιάμεσα προτροπή και συμβουλή σχετικά με τον γάμο και την παρθενία. «Είναι καλό για τον άνθρωπο να μην αγγίζει γυναίκα· εξαιτίας όμως της πορνείας, ο καθένας ας έχει τη δική του γυναίκα, και η καθεμία ας έχει τον δικό της άνδρα. Ο άνδρας ας αποδίδει στη γυναίκα την οφειλόμενη εύνοια· παρομοίως δε και η γυναίκα στον άνδρα. Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα, αλλά ο άνδρας· παρομοίως δε και ο άνδρας δεν εξουσιάζει το δικό του σώμα, αλλά η γυναίκα». Εάν μεν ζητάς το καλό, λέγει, και το εξαιρετικά ανώτερο, είναι προτιμότερο να μην έχεις καθόλου σχέση με γυναίκα. Εάν όμως ζητάς το ασφαλές και εκείνο που βοηθά την ασθένειά σου, σύναψε γάμο. «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, εκτός ίσως από κοινής συμφωνίας για ένα διάστημα, ώστε να αφοσιωθείτε στη νηστεία». Ας μην εγκρατεύεται η γυναίκα, λέγει, παρά τη θέληση του άνδρα, ούτε ο άνδρας, χωρίς να το θέλει η γυναίκα.

Και γιατί άραγε; Επειδή από αυτήν την εγκράτεια γεννιούνται μεγάλα κακά, και πορνείες, και μοιχείες, και συχνά έχουν προκληθεί από αυτό καταστροφές οικογενειών. «...και στην προσευχή· και πάλι να επανέρχεστε στη συζυγική σχέση, για να μην επιχειρεί ο Σατανάς να σας βάλει σε πειρασμό εξαιτίας της ακρασίας σας. Αυτό όμως το λέω κατά συγκατάβαση». Εδώ εννοεί την προσευχή που γίνεται με μεγαλύτερη ζέση. «Όχι ως επιταγή· θέλω δε να είναι όλοι οι άνθρωποι όπως ακριβώς και εγώ». Στην εγκράτεια, δηλαδή. Και αυτό το κάνει σε πολλά σημεία, όταν δίνει συμβουλές για δύσκολα ζητήματα. «Αλλά ο καθένας έχει το δικό του χάρισμα από τον Θεό· άλλος έτσι και άλλος αλλιώς. Λέω δε στους αγάμους και στις χήρες: είναι καλό γι' αυτούς να παραμείνουν όπως και εγώ». Επειδή τους κατηγόρησε αυστηρά, λέγοντας «εξαιτίας της ακρασίας σας», πάλι τους παρηγόρησε, λέγοντας ότι έχουν χάρισμα από τον Θεό. «Αν όμως δεν εγκρατεύονται, ας έλθουν σε γάμο». Δεν εξαναγκάζει εκείνον που δεν μπορεί να φτάσει στην εγκράτεια, επειδή φοβάται μήπως υποπέσει σε παράπτωμα. «Διότι είναι προτιμότερο να παντρεύεται κανείς παρά να φλέγεται. Στους νυμφευμένους παραγγέλλω, όχι εγώ, αλλά ο Κύριος: η γυναίκα να μην χωρίζεται από τον άνδρα της. Αν όμως χωριστεί, ας παραμείνει άγαμη, ή ας συμφιλιωθεί με τον άνδρα της· και ο άνδρας να μην εγκαταλείπει τη γυναίκα του. Στους δε υπολοίπους λέω εγώ, όχι ο Χριστός». Φανέρωσε πόσο μεγάλη είναι η τυραννία της επιθυμίας. Και αυτό που λέει σημαίνει το εξής: Αν υφίστασαι μεγάλη βία και πύρωση, απαλλάξου από τους πόνους και τους ιδρώτες, μήπως τυχόν και παρεκτραπείς. «

Ο άνδρας ας αποδίδει στη γυναίκα την οφειλόμενη στοργή. Παρομοίως δε και η γυναίκα στον άνδρα. Η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα, αλλά ο άνδρας· παρομοίως δε και ο άνδρας δεν εξουσιάζει το δικό του σώμα, αλλά η γυναίκα. Μην στερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία για ορισμένο χρόνο, προκειμένου να αφοσιωθείτε στην προσευχή, και έπειτα να είστε και πάλι μαζί, ώστε να μην σας πειράζει ο Σατανάς εξαιτίας της ακρασίας σας. Λέω δε στους άγαμους και στις χήρες: καλό είναι γι' αυτούς εάν παραμείνουν όπως κι εγώ. Εάν όμως δεν μπορούν να εγκρατευθούν, ας παντρευτούν.

Αναλογίσου τη φιλοσοφία του Παύλου· τι λέει; Επειδή πολλοί δεν μπορούν να εγκρατευτούν, αλλά έχουν σεμνές και σώφρονες συζύγους, και παρά τη θέληση εκείνων, αυτές εγκρατεύονται· και έτσι η δική τους φιλοσοφία γίνεται για εκείνους αφορμή μοιχείας, γι' αυτό λέει: «Ο καθένας ας απολαμβάνει τη δική του σύζυγο». Και δεν ντρέπεται, αλλά εισέρχεται και κάθεται στη συζυγική κλίνη νύχτα και μέρα, και κρατώντας τον άνδρα και τη γυναίκα τους ενώνει με αυτόν τον τρόπο, και κράζει και βροντοφωνάζει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία».

Ασκείς εγκράτεια και δεν θέλεις να κοιμηθείς με τον άνδρα σου; Εκείνος όμως, μην έχοντας τη συζυγική απολαβή σου, φεύγει και κατά συνέπεια αμαρτάνει, και η δική του αμαρτία καταλογίζεται στη δική σου εγκράτεια. Τι είναι καλύτερο; Να κοιμηθεί μαζί σου ή με πόρνη; Η απόλαυση μαζί σου δεν απαγορεύεται, ενώ μαζί με εκείνην απαγορεύεται· εάν κοιμηθεί μαζί σου, δεν υπάρχει αμάρτημα· εάν όμως κοιμηθεί με εκείνην, απώλεσες τα μέλη σου. Κάθεται λοιπόν, όπως είπα, στην κλίνη του άνδρα και της γυναίκας, και φωνάζει: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, εκτός ίσως από κοινή συμφωνία για κάποιο διάστημα». Βλέπεις ότι για αυτόν τον λόγο πήρες γυναίκα, και εσύ πήρες άνδρα, για να συμφωνείτε, και θέλεις να ασκείς εγκράτεια; Πείσε και τον άνδρα σου, ώστε να υπάρξουν δύο στεφάνια, της σωφροσύνης και της ομόνοιας, και όχι της σωφροσύνης και του πολέμου. Διότι, ακόμη κι αν εσύ ασκείς εγκράτεια, εκείνος φλέγεται από την επιθυμία. Λέγει δε ο Παύλος: «Μην πορνεύσεις», και αμέσως εκείνος θορυβείται και κλυδωνίζεται. Μην αποστερείτε λοιπόν ο ένας τον άλλον, παρά μόνο από κοινή συμφωνία. Διότι όπου υπάρχει ειρήνη, εκεί υπάρχουν και όλα τα αγαθά· όπου υπάρχει ειρήνη, λάμπει και η σωφροσύνη. Όπου υπάρχει ομόνοια, η εγκράτεια στεφανώνεται.

Όπου όμως υπάρχει πόλεμος, εκεί και η σωφροσύνη αποκόπτεται. Ο Παύλος, ο νυμφαγωγός της οικουμένης, δεν ντρέπεται να λέει: Τίμιος είναι ο γάμος και η κοίτη αμίαντη. Διότι και ο ίδιος ο Δεσπότης του παρευρέθηκε σε γάμο, τιμώντας τον γάμο με την παρουσία Του, και προσέφερε δώρα· διότι μετέτρεψε το νερό σε οίνο. Τρέξε όσο δύνασαι· όταν όμως ατονήσεις, λάβε ως φάρμακο τη συνουσία, για να μη σας πειράξει ο Σατανάς. Ο καθένας, λοιπόν, ας έχει τη δική του γυναίκα. Διότι τρία είναι αυτά: η παρθενία, ο γάμος, η πορνεία. Η παρθενία βρίσκεται ψηλά, ο γάμος στη μέση, η πορνεία κάτω· η παρθενία έχει στέφανο, ο γάμος σύμμετρο έπαινο, η πορνεία κόλαση και τιμωρία.

Πρέπει δε να σημειώσουμε και τούτο, ότι όπως πρέπει να γίνεται νηστεία την Τετάρτη, την Παρασκευή και τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή από τα φαγητά, έτσι πρέπει να γίνεται νηστεία και από τις ηδονές της σάρκας. Γι' αυτό ούτε γάμοι πρέπει να τελούνται αυτές τις ημέρες, διότι ο θείος Παύλος παραγγέλλει να μην συνευρίσκονται τα ανδρόγυνα τον καιρό της προσευχής και της νηστείας: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον, παρά μόνο με κοινή συμφωνία για ορισμένο χρόνο, για να αφοσιωθείτε στη νηστεία και την προσευχή». Και ο θείος Χρυσόστομος, φέρνοντας ως μαρτυρία το ρητό του Ιωήλ που λέγει «Αγιάστε νηστεία..... ας εξέλθει ο νυμφίος από τον κοιτώνα του και η νύμφη από τον παστό της», αναφέρει ότι οι νεόνυμφοι, που έχουν ακμαία την επιθυμία, σφριγηλή τη νεότητα και αχαλίνωτο τον πόθο, δεν πρέπει να συνευρίσκονται σε καιρό νηστείας και προσευχής· πόσο μάλλον τα άλλα ανδρόγυνα, που δεν υφίστανται τόση πίεση από τη σάρκα, δεν πρέπει να συνευρίσκονται; (Στον Λόγο περί Παρθενίας). Επομένως, όπως ο Βαλσαμών λέγει ότι τα ανδρόγυνα, τα οποία δεν εγκρατεύονται τη Μεγάλη Τεσσαρακοστή, όχι μόνο δεν πρέπει να κοινωνήσουν το Πάσχα, αλλά και να τους επιβάλλονται επιτίμια, με τον ίδιο τρόπο και τα ανδρόγυνα, που συνευρίσκονται την Τετάρτη και την Παρασκευή, πρέπει να διορθώνονται με επιτίμια.