Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 8:6

Ο μακάριος Παύλος λέει: «Διότι, και αν υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού». Έναν «Χριστό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», λέει. Ποιον ισχυρίζεστε ότι είναι αυτός; Αν μεν (εννοείτε) τον εκ Παρθένου, είναι ανάγκη να δεχθείτε ότι είναι ο ίδιος με τον εκ Θεού, τον προαιώνιο, αυτόν «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Αν πάλι θεωρείτε ότι ο εκ Θεού είναι άλλος από τον εκ Παρθένου, τότε σύμφωνα με εσάς δεν είναι Χριστός ο εκ Παρθένου· διότι για έναν Χριστό έκανε λόγο, αυτόν «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Εάν πάλι (πιστεύετε ότι) ο εκ Παρθένου είναι άλλος από τον εκ Θεού, τότε ή θα ισχυριστείτε ότι υπάρχουν δύο δημιουργοί των πάντων, ή ο εκ Θεού δεν θα είναι ούτε Χριστός ούτε δημιουργός.

Ο μακάριος Παύλος λέει: «Ένας Θεός και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Γιατί ο Ιησούς Χριστός συντάσσεται άμεσα με τον Πατέρα χωρίς να μεσολαβεί κανείς; Έπειτα, πού άραγε θα τοποθετήσουμε τον Μονογενή, αν ανεβάσουμε στη θέση του έναν άνθρωπο, και μάλιστα αυτόν, όπως λέτε, να ενεργείται από εκείνον και να τιμάται μέσω αυτού; Εάν πείτε ότι, όπως ακριβώς ο Χριστός γεννήθηκε μεν στη Βηθλεέμ, αλλά ονομάστηκε Ναζωραίος εξαιτίας της κατοίκησής του στη Ναζαρέτ, έτσι και ο Θεός Λόγος ονομάστηκε άνθρωπος εξαιτίας της κατοίκησής του μέσα σε άνθρωπο, τότε συνεπώς ούτε σάρκα ούτε άνθρωπος έγινε, ούτε θα ήταν εύλογο να ονομάζεται άνθρωπος, αλλά «σαρκαίος» και «ανθρωπαίος», όπως (ονομάζεται) Ναζωραίος. Διότι ο Χριστός δεν ονομάστηκε Ναζαρέτ, αλλά Ναζωραίος.

Όλα βεβαίως ενιαία, απλά και απόλυτα, όσα λέγονται για ολόκληρη τη θεότητα, λέγονται και για καθεμία από τις υποστάσεις, ο δε αριθμός τρία στην Αγία Τριάδα είναι δηλωτικός των τριών υποστάσεων. Διότι πολύ σωστά και εύστοχα είπε ο θεοφόρος Επιφάνιος: «Γιατί τα Σεραφείμ δεν λένε το “Άγιος” δύο ή τέσσερις φορές, αλλά τρεις, αν όχι επειδή φανερώνουν τον αριθμό των υποστάσεων που ενοποιείται σε μία κυριότητα και θεότητα;» «Άγιος ο Θεός» είναι και ο Πατέρας, από τον οποίο είναι Θεός ο Υιός και Θεός το Άγιο Πνεύμα· «Άγιος ισχυρός» είναι ο Υιός, η ενυπόστατη δύναμη του Θεού· «Άγιος αθάνατος» είναι το Άγιο Πνεύμα το ζωοποιό, όπως λέει ο απόστολος: «Ο νόμος του Πνεύματος της ζωής». Όχι βέβαια ότι δεν είναι Θεός ο Υιός ή το Άγιο Πνεύμα, ούτε ότι δεν είναι ισχυρός ο Πατέρας ή το Άγιο Πνεύμα, ούτε ότι δεν είναι αθάνατος ο Πατέρας ή ο Υιός, αλλά, όπως ακριβώς ο απόστολος θέλοντας να καταδείξει τις υποστάσεις λέει: «Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, μέσα στο οποίο υπάρχουν τα πάντα», το ίδιο συμβαίνει και εδώ. Αυτό άλλωστε προανεφώνησε και ο Δαβίδ λέγοντας: «Όπως αποζητά το ελάφι τις πηγές των υδάτων, έτσι αποζητά η ψυχή μου εσένα, τον Θεό».

Το Άγιο Πνεύμα είναι Πνεύμα Άγιο· διότι προέρχεται εκ του Πατρός διά του Υιού και Λόγου, όχι όμως με υιικό τρόπο. Διότι, αν ο Υιός είναι Υιός του Πατέρα και το Πνεύμα είναι υιός, θα αποκτήσει και άλλους υιούς, και αυτό στο άπειρο. Αν πάλι το Πνεύμα είναι υιός του Υιού, θα αποκτήσει και αυτό υιό, και εκείνο άλλον, και αυτό στο άπειρο, και θα υπάρξουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι και πλήθος θεών, και όχι ένας Θεός· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας και ο Λόγος Του και το Πνεύμα Του. Ο δε Λόγος είναι ενυπόστατο γέννημα, γι' αυτό και είναι Υιός· και το Πνεύμα είναι ενυπόστατο εκπόρευμα και προβολή εκ του Πατρός μεν, του Υιού δε, αλλά όχι εκ του Υιού, ως πνεύμα του στόματος του Θεού που εξαγγέλλει τον Λόγο. Βεβαίως, ούτε το στόμα είναι σωματικό μέλος ούτε το Πνεύμα είναι πνοή που διαλύεται και διασκορπίζεται. Αλλά αυτά απαιτούν ξεχωριστή πραγματεία. Προς το παρόν όμως, αφού τα διευκρινίσαμε όσο ήταν δυνατόν, ας ολοκληρώσουμε τον λόγο. Γνωρίζω δε ότι και εσείς, όντες πλήρεις θείου Πνεύματος, θα αναπληρώσετε όσα λείπουν κατά τον νόμο της φιλίας, προσευχόμενοι αδιαλείπτως για εμάς.

Διότι θυσίασαν, λέγει, σε δαίμονες και όχι στον Θεό, σε θεούς τους οποίους δεν γνώριζαν οι πατέρες τους· νέοι και πρόσφατοι εμφανίστηκαν, διότι είναι γενεά διεστραμμένη και δεν υπάρχει πίστη μέσα τους. Από αυτήν, λοιπόν, την πονηρή και άπιστη γενεά σε προσκαλεί ο Κύριος, λέγοντάς σου: Έξελθε από το μέσο τους και αποχωρίσου, και μην αγγίξεις ακάθαρτο, αλλά σώσου από αυτήν τη σκολιά γενεά· σήκω και πορεύσου, διότι δεν υπάρχει για εσένα εδώ ανάπαυση· διότι η πολυαρχία των θεών σας είναι κατάσταση και άτακτη και στασιαστική και παντελώς ανύπαρκτη. Για εμάς, όμως, δεν είναι έτσι, ούτε υπάρχουν πολλοί θεοί και κύριοι· αλλά ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς πορευόμαστε προς αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εμείς δι' αυτού, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης και όλων των αιώνων, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει· και ένα Πνεύμα Άγιο, εν τω οποίω συνιστώνται τα πάντα, το Κύριο και ζωοποιό, που είναι Θεός και θεοποιεί, Πνεύμα αγαθό, Πνεύμα ευθές, Πνεύμα παράκλητο, Πνεύμα υιοθεσίας.

ΙΩΣ. Πώς το όνομα «Θεός» δεν δηλώνει πρόσωπο, άνθρωπε; Εφόσον και ο πολυύμνητος ύμνος προς τον Θεό αποδέχεται το όνομα «Θεός» αντί του «Πατήρ»; Και ο θειότατος Παύλος μάς λέει «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα»; Και όλοι ομολογούμε ρητώς ότι πιστεύουμε «εις ένα Θεόν, Πατέρα, Παντοκράτορα»; Ακόμη και στο τέταρτο βιβλίο του «Προς Ευνόμιον» ο ουρανοφάντωρ λέει: «ακόμη κι αν ο Θεός ονομάζεται Πνεύμα από τον Κύριο, φανερώνει τον Πατέρα, ότι δηλαδή είναι ασώματος»; Έπειτα, το ότι «ο προβολέας δεν δηλώνει πρόσωπο» και ότι «η προβολή δεν είναι υποστατικό ιδίωμα», αυτά τα δικά σου επιχειρήματα, πού είναι γραμμένα στην κανονική Γραφή; Πού έχουν τεθεί ως θέση πίστεως; Πού βρίσκονται στα αποστολικά συγγράμματα ή στα κείμενα των αγίων που συνήλθαν στις οικουμενικές συνόδους; Ο Πατέρας μάς μίλησε με πολλούς τρόπους μέσω των προφητών· ο Υιός μέσω του εαυτού Του και των αποστόλων· το ίδιο και το Άγιο Πνεύμα. Πού, λοιπόν, έχει ειπωθεί στους ανθρώπους από κάποιον από αυτούς ότι «ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένας προβολέας»; Και ότι «η προβολή δεν είναι προσωπικό ιδίωμα»; Και ότι «ο προβολέας δεν δηλώνει πρόσωπο»; Και όλα όσα εσύ πρότεινες; Διότι από τον Χριστό και Σωτήρα, και από τον συνάναρχο Πατέρα Του, και από το Πνεύμα, όπως δεν ειπώθηκε κάτι που έπρεπε να αποσιωπηθεί, έτσι και δεν παραλείφθηκε κάτι που έπρεπε να ειπωθεί· αλλά και τα δύο έγιναν στον κατάλληλο καιρό με τρόπο απολύτως θεοπρεπή. Επομένως, επειδή αυτά δεν έχουν την αρχή τους από εκεί, αλλά είναι αναπλάσματα της δικής σας διάνοιας, ας παραδοθούν στην αφάνεια και στη λήθη.

Και λοιπόν λέμε, τόσο αμετακίνητοι είμαστε και ανυποχώρητοι, ότι οι άγιοι που μίλησαν με το Άγιο Πνεύμα περί του ίδιου του Αγίου Πνεύματος, δεν είπαν αόριστα ότι το εκπορευόμενο είναι ίδιον του Πνεύματος, αλλά με τον σαφέστατο προσδιορισμό, ότι το εκ του Πατρός εκπορευόμενο απεφάνθησαν πως είναι ίδιον του Πνεύματος· και πολύ δικαιολογημένα· διότι, επειδή το γεννητό εισάγει συνειρμικά στη διάνοια τον Πατέρα, ενώ το εκπορευτό όχι κατ' αυτόν τον τρόπο, για τον λόγο αυτόν, όλοι λένε ότι το «εκ του Πατρός εκπορευόμενο» είναι ίδιον του Πνεύματος, δείχνοντας μέσω αυτού σε όλους από πού έχει το Πνεύμα την ύπαρξή του· και ούτε σε αυτό μόνο αρκούνται· αλλά άλλοτε μεν λένε, ότι μόνος ο Πατήρ είναι αίτιος του Υιού και του Πνεύματος· άλλοτε δε ότι μόνος ο Πατήρ είναι αγέννητος, και μόνος πηγή της θεότητας· άλλοτε δε, ότι ένα είναι το Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται εκ μόνου του Πατρός· άλλοτε δε, ότι το Πνεύμα προέρχεται εκ του Πατρός, και όχι από αλλού· άλλοτε δε, ότι το Άγιο Πνεύμα προέρχεται εκ μόνου του Πατρός, και όχι και εκ του Υιού· άλλοτε δε, ότι είναι ίδιον του Πατρός το να προβάλλει το Άγιο Πνεύμα· άλλοτε δε, ότι το Άγιο Πνεύμα είναι ένα και μοναδικό πρόβλημα, κατά μοναδικό τρόπο, εκ μόνου του Πατρός· άλλοτε δε, ότι όσα αρμόζουν σε αίτιο, πρέπει να αποδίδονται μόνω τω Πατρί· άλλοτε δε, ότι μόνο στον Πατέρα προσήκει η εκπορευτική ιδιότητα· άλλοτε δε, ότι μόνο πατρόθεν, ως εκ νου, και ο Υιός και το Πνεύμα προήλθαν· και αλλού μεν, ότι για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατήρ, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς, και το Πνεύμα από αυτόν εκπορευτώς· αλλού δε, ότι όπως ο Υιός εκ του Πατρός, έτσι και το Πνεύμα εκ του Πατρός, εξαιρουμένου του τρόπου της υπάρξεως· και εδώ μεν, ότι ακόμα κι αν το Πνεύμα δεν προέρχεται εκ του Πατρός όπως ο Υιός, προέρχεται όμως εκ του ίδιου του Πατρός· εκεί δε, ότι είναι κοινό στον Υιό και στο Πνεύμα το να προέρχονται εκ του Πατρός· και εδώ μεν, ότι το Πνεύμα δεν έχει την ύπαρξη και εκ του Υιού· αλλού δε, ότι το Πνεύμα είναι μεν Πνεύμα του Υιού, αλλά όχι ότι προέρχεται εξ αυτού.

Αλλά πρέπει να επανέλθουμε στον ειρμό του λόγου, ότι και ο πολύαθλος Αθανάσιος, συμφωνώντας με τους προαναφερθέντες πατέρες, στον λόγο του περί Τριάδος λέει: «Ο Θεός είναι η αρχή των πάντων σύμφωνα με τον απόστολο που λέει, ένας Θεός είναι ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς, και το Πνεύμα από αυτόν εκπορευτώς». Ομοίως, τόσο στο πρώτο βιβλίο των θεολογικών του συγγραμμάτων, όσο και στο δεύτερο, λέει: «μόνος αγέννητος και μόνος πηγή της θεότητας είναι ο Πατέρας». Παρόμοια με αυτόν τον μεγάλο πατέρα, και ο μέγας στα θεία Διονύσιος στο κεφάλαιο περί ηνωμένης και διακεκριμένης θεολογίας λέει: «μόνη πηγή της υπερούσιας θεότητας είναι ο Πατέρας». Όσοι έχουν αυτιά για να ακούν, ας ακούσουν, και όσοι έχουν σύνεση, ας κατανοήσουν: μόνη πηγή της υπερούσιας θεότητας, λέει, είναι ο μόνος γεννήτορας και προβολέας· διότι σύμφωνα με αυτά είναι και θεογόνος.

Και ο Σίλβεστρος Ρώμης αναφέρει τα εξής σε προσευχή: «Είσαι ένας αληθινός Θεός Πατέρας, που έχεις αληθινό Υιό, ο οποίος έχει γεννηθεί από εσένα, και αληθινό Άγιο Πνεύμα, το οποίο εκπορεύεται από εσένα». Επιπλέον, και ο μέγας Αθανάσιος στον λόγο του περί Τριάδος λέει: «Ο Θεός είναι η αρχή των πάντων, σύμφωνα με τον απόστολο που λέει, “ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα”· διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς, και το Πνεύμα από αυτόν εκπορευτώς».

Και ο φωστήρας της Αλεξανδρείας Αθανάσιος αναφέρει: «Μία είναι η αρχή της θεότητας, και όχι δύο αρχές· γι' αυτό κυρίως υφίσταται και μοναρχία. Από αυτήν δε την αρχή υπάρχει κατά φύση ο Υιός ως Λόγος, όχι υφιστάμενος από μόνος του ως μία άλλη αρχή, ούτε έχοντας προκύψει έξω από αυτήν, ώστε να μην δημιουργηθεί μέσω της ετερότητας δυαρχία και πολυαρχία. Γι' αυτό για εμάς, κατά τον Απόστολο, “ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα”· διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς, και το Πνεύμα από αυτόν εκπορευτώς». Και ο μέγας στα θεία Διονύσιος, στο κεφάλαιο περί ενωμένης και διακεκριμένης θεολογίας, λέει: «Η θεολογία άλλα τα παραδίδει ενωμένα, και άλλα διακεκριμένα· και ούτε τα ενωμένα είναι θεμιτό να τα διαιρούμε, ούτε τα διακεκριμένα να τα συγχέουμε· αλλά, ακολουθώντας την κατά τις δυνάμεις μας, πρέπει να στρέφουμε το βλέμμα προς τις θείες λαμπηδόνες· και αφού παραλάβουμε από εκεί τις θείες αποκαλύψεις, σαν έναν άριστο κανόνα αληθείας, σπεύδουμε να διαφυλάξουμε όσα βρίσκονται εκεί χωρίς να τα πληθύνουμε, ούτε να τα μειώσουμε, ούτε να τα αλλοιώσουμε».

Οπωσδήποτε θα πεις ότι είναι ένας, σύμφωνα με τη Γραφή που λέει ότι «ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός». Εάν λοιπόν είναι ένας, πες μου: Κατά τη γνώμη σου ποιος είναι; Απλός άνθρωπος ή γυμνός Θεός; Εάν μου πεις ότι είναι ένας αποτελούμενος και από τα δύο, όπως ακριβώς ομολόγησες και στο άγιο βάπτισμα, καλά το είπες. Εάν όμως πεις ότι είναι απλός άνθρωπος, τότε πώς είναι Θεός υπεράνω όλων και γεννημένος από την ουσία του Πατρός; Εάν πάλι πεις ότι ο Λόγος είναι γυμνός, θα ακούσεις το εξής: Πώς ο Λόγος γεννήθηκε γυμνός από γυναίκα; Επομένως, είναι ανάγκη να πούμε την αλήθεια, ότι ο Χριστός είναι και τα δύο μαζί.

28. Του ιδίου, από τον λόγο του οποίου η αρχή είναι: Πιστεύομεν εις ένα Θεόν· Το δε Άγιο Πνεύμα, όντας εκπόρευμα του Πατρός, βρίσκεται πάντοτε στα χέρια του Πατρός που το πέμπει και του Υιού που το φέρει. 29. Του ιδίου, από το τεσσαρακοστό έκτο κεφάλαιο: Ο Θεός είναι η αρχή των πάντων σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν γεννητώς και το Πνεύμα από αυτόν εκπορευτώς.

114. Από τον 14ο λόγο: Το Άγιο Πνεύμα είναι Θεός, δύναμη αγιαστική και ενυπόστατη που εκπορεύεται αδιαστάτως από τον Πατέρα και αναπαύεται στον Υιό, ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό. 115. Του ιδίου, από την επιστολή προς Ιορδάνη: Για εμάς ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας και ο Λόγος Του και το Πνεύμα Του. Και ο Λόγος είναι ενυπόστατο γέννημα, γι' αυτό και είναι Υιός, και το Πνεύμα είναι ενυπόστατο εκπόρευμα και προβολή, από τον Πατέρα μεν, διά του Υιού δε και όχι εκ του Υιού, ως πνεύμα του στόματος του Θεού που εξαγγέλλει τον Λόγο. Οπωσδήποτε όμως, ούτε το στόμα είναι σωματικό μέλος, ούτε το πνεύμα είναι πνοή που διαλύεται και σκορπίζεται.

Διότι αυτό επιδιώκει, ώστε να μη διαιρεθούν οι φύσεις, με το να συμπαρασύρει δηλαδή η μία από αυτές και την άλλη στο να πάσχει σε όσα η ίδια έπασχε. Τι του φανέρωνε όμως το χωρίο: «Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε γι’ αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού»; Διότι από την αντίθετη πλευρά θα τον βρουν παρόμοια άτοπα. Επειδή τα όσα αναφέρονται αφορούν στο ένα πρόσωπο, θα του φαινόταν επομένως ότι και η δική μας φύση είναι συνδημιουργός με τον Λόγο στην παραγωγή των συμπάντων, και έτσι ο άνθρωπος θα είναι ο ίδιος δημιουργός του εαυτού του. Και πάλι, όταν ο θείος Πέτρος λέει: «Εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού», εξαιτίας του ίδιου προβλήματος θα βρεθεί και η σάρκα να φέρει εκ φύσεως το αξίωμα της θεότητας μέσω της υιικής σχέσης. Παρόμοια με αυτά και πολλά άλλα, ανατρέχοντας κανείς στις θείες Γραφές, θα μπορούσε να βρει, τα οποία θα ελέγξουν τη δική του βλασφημία και ατοπία.

Αλλά το ένα είναι θερμό κατά φύση, και το άλλο κατά θέση. Και το ένα είναι θερμό από μόνο του, ενώ το άλλο από κάτι άλλο. Και η λέξη, εξαιτίας της ομωνυμίας, δεν μας υπέδειξε πάντοτε μία και την αυτή φύση. Έτσι και ο Απόστολος, για να διδάξει την όντως θεότητα, και αφού διακρίνει την ουσία από την ομωνυμία να την αποδείξει, και για να φανερώσει αυτόν που είναι Θεός κατ' ουσίαν και κυριολεκτικά Κύριος, και εκείνους που είναι θεοί κατά θέση και όχι κυριολεκτικά ως προς την ονομασία, λέει στους μαθητές: «Γιατί, και αν υπάρχουν θεοί, όπως ακριβώς υπάρχουν, και πολλοί κύριοι, αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Βλέπεις πώς λέει «γιατί, και αν υπάρχουν θεοί»; Αντί του ότι είναι θεοί μόνο κατά την ονομασία, και όχι βέβαια κυριολεκτικά θεοί, «αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός», δηλαδή ο όντως Θεός. Ο λόγος της ουσίας δεν αποτελεί μαρτυρία για τη θεότητα, ούτε η λέξη του ονόματος επιβεβαιώνει το λεγόμενο, αλλά η φύση του πράγματος κυρώνει την αλήθεια. Επομένως, άρχει των θεών, δεσπόζει και εξουσιάζει, όχι υπάρχοντας ως ένας από αυτούς εξαιτίας της ομωνυμίας, αλλά όντας ο μόνος αγέννητος και δεσπόζοντας επί των γεννητών. Διότι εκείνοι έλαβαν τη σύστασή τους από αυτόν, ενώ εκείνος δεν αποκόμισε από αυτούς τα πρεσβεία της τιμής. Και τη δική τους ουσία αυτός τη δημιούργησε, ενώ εκείνοι δεν βρήκαν σε αυτόν αρχή υποστάσεως. Και αυτός γνωρίζει να σώζει εκείνους τους οποίους εξουσιάζει, ενώ εκείνοι, ως αρχόμενοι, δεν του προσφέρουν τίποτα.

Και από την ομωνυμία· διότι αποδεικνύεται, λέγει, ότι το πράγμα δεν προέρχεται από το όνομα, αλλά το όνομα αντλεί την αλήθεια του από το πράγμα· όπως ακριβώς έθεσε το παράδειγμα της κατ' ουσίαν θερμότητας του πυρός, και εκείνων που κατ' ονομασίαν μετέχουν σε αυτήν κατά θέση, τα οποία γίνονται θερμά και δύνανται εν καιρώ να θερμαίνουν τα παρακείμενα σώματα· και από το αποστολικό παράδειγμα, μέσω του οποίου λέγει ο Απόστολος: αν και υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, και τα όσα ακολουθούν αυτά· και επιπλέον από όλα τα άλλα, όσα βρήκε ότι του χρησιμεύουν για την απόδειξη του οικείου σκοπού, τα οποία καθίστανται φανερά σε εκείνον που δεν διαβάζει επιφανειακά.

Για αυτόν ακριβώς τον λόγο και με πολύ μεγάλο ζήλο, επειδή αυτό φαινόταν αναγκαίο, θεωρήσαμε ότι έπρεπε να στραφούμε αμέσως στην αναζήτηση του βιβλίου. Επομένως, αφού κοπιάσαμε πολύ και μοχθήσαμε αρκετά κατά την έρευνα, αργά και μετά βίας το εντοπίσαμε. Αφού το πήραμε στα χέρια μας, προχωρήσαμε στην ανάπτυξή του.

Διότι το όνομα Μάγνης αποδίδεται και στους δύο. Επειδή γνωρίζουμε, βέβαια, και κάποιον από τους αρχαίους ποιητές που ονομαζόταν έτσι. Έχουμε επίσης πληροφορηθεί από την ιστορία και για κάποιον άλλον, οικιστή ενός τόπου κατά το παρελθόν. Από αυτόν, η γύρω περιοχή που βρίσκεται στη θεσσαλική γη ονομάστηκε, εξαιτίας του ονόματός του, Μαγνησία, και το έθνος των ιθαγενών που κατοικούσαν εκεί ονομάζεται Μάγνητες. Επειδή ίσως αυτοί μετοίκησαν από εκεί, πιθανώς και κάπου αλλού, αλλά οπωσδήποτε προς την ασιατική γη, ορισμένες από τις πόλεις που ιδρύθηκαν εκεί έχουν πάρει από αυτούς το όνομα Μαγνησία.

Ένας, λοιπόν, είναι ο Θεός Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας ο Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα το Άγιο Πνεύμα, μέσα στο οποίο υπάρχουν τα πάντα. Από τα τρία τέλεια, η θεότητα είναι ένα υπερτέλειο και προτέλειο, ενώ τα πρόσωπα διαφέρουν μεταξύ τους στα διακριτικά και προσωπικά τους ιδιώματα. Διότι το καθένα από αυτά, τα οποία είναι φύσει αχώριστα λόγω της συνάφειας της ουσίας, όταν διαχωρίζεται με τις προβολές του νου, ομολογείται και πιστεύεται από εμάς ως Θεός, έχοντας απόλυτα την πληρότητα όλων των ιδιωμάτων της θεότητας. Και τα τρία μαζί σε ενότητα, προσκυνούνται από εμάς ως ένας Θεός, τριαδικώς ως προς την υπόσταση, αλλά μοναδικώς ως προς την ουσία, και εμείς τιμούμε τη μοναρχία, όχι την πολυαρχία λόγω της αταξίας και της στασιαστικότητας της ελληνικής αφροσύνης και σύγχυσης. Μοναρχία όμως, που δεν αποτελεί περιορισμό σε ένα πρόσωπο [ούτε σε περιγραφή προσώπων], λόγω του ατελούς και στοιχειώδους χαρακτήρα της ιουδαϊκής φτώχειας και νηπιότητας, αλλά εκείνη που καταδεικνύεται από την ομοτιμία της φύσης, τη σύμπνοια της γνώμης, την ταυτότητα της κίνησης, και τη σύγκλιση προς το Ένα εκείνων που προέρχονται από αυτό, πράγμα που είναι αδύνατο στην κτιστή φύση, όπως λέει ο μέγας μεταξύ των θεολόγων Γρηγόριος, και τίποτα δεν διακόπτει το αδιάσπαστο και συμφυές της θεότητας που κατανοείται εν Τριάδι.

Αυτό ενέπνευσε και στους ευαγγελιστές τη συμφωνία τους για τον εαυτό του· αυτό και σε όλους τους αποστόλους, μεταξύ των οποίων και ο Ιάκωβος, ο οποίος τιμήθηκε με την ιδιότητα του αδελφού του Κυρίου, γράφει στην επιστολή του: «κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατερχόμενο από τον Πατέρα των φώτων». Διότι είναι φανερό ότι το «παν και τέλειον» δώρημα είναι το Άγιο Πνεύμα· το οποίο, αν και ανήκει στη μοναδική και υπεράνω όλων φύση, εντούτοις εξαιτίας του πλήθους των διαφόρων χαρισμάτων που δίδονται μέσω αυτού, δικαίως ονομάζεται «παν»· με την ίδια λογική που και ο ένας Κύριος Ιησούς Χριστός ονομάζεται «κάθε άρσεν που διανοίγει μήτρα», εξαιτίας του πλήθους εκείνων που μέσω αυτού αναγεννώνται πνευματικά, και διανοίγουν την άλλοτε στείρα μήτρα της Εκκλησίας και δοξάζουν τους μαστούς της που παλαιότερα ήταν ξηροί από θηλασμό. Είναι φανερό, επίσης, ποιών φώτων είναι πατέρας ο Πατέρας, δηλαδή του Υιού και του Πνεύματος: ο ένας είναι αρχή των δύο, και όχι οι δύο του ενός· επειδή γενικότερα η μονάδα είναι αρχή της δυάδας, και όχι η δυάδα της μονάδας. Γι' αυτό και ο μέγας μεταξύ των θεολόγων Γρηγόριος λέγει: «Η μονάδα, αφού από την αρχή κινήθηκε προς τη δυάδα, στάθηκε στην τριάδα». Αυτό δίδαξε και τον Παύλο να λέγει: ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, εν τω οποίω τα πάντα. Αυτά και όσα συμφωνούν με αυτά τα εξήγησε ο Θεός Λόγος, ο Μονογενής Υιός, όταν έζησε ανάμεσά μας.

«Αν, λοιπόν, σε εσένα επιτρέπεται να προσθέτεις, δεν επιτρέπεται πολύ περισσότερο σε εμένα, τον πρώτο θρόνο, τον κορυφαίο, στον οποίο έχουν εμπιστευθεί τα κλειδιά της βασιλείας από τον Σωτήρα μέσω της διαδοχής του θείου Πέτρου;» Κάθε άλλο. Εγώ δεν προσθέτω, δεν μετακινώ το αιώνιο όριο το οποίο έθεσε ο Χριστός και οι μετά τον Χριστό πατέρες μας. Γνωρίζω ότι «δεν επιτρέπεται» ούτε σε εμένα ούτε σε οποιονδήποτε άλλον, ακόμη κι αν καυχιέται μυριάδες φορές για υπερφυσικά χαρίσματα και υπεραίρεται όπως εκείνος που λέει: «Θα στήσω τον θρόνο μου πάνω από τα σύννεφα και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», να προσθέσουμε κάτι στον λόγο του Χριστού, του μόνου ικανού εξηγητή της θεολογίας του Πνεύματος. Βεβαίως, εκείνος που διολίσθησε τόσο πολύ μέσα στην έπαρσή του, θα καταρριφθεί και θα απορριφθεί στο απέραντο χάος. Τι λοιπόν; Δεν είναι προσθήκη η λέξη «μόνου»; Όχι, διότι, ακόμη και όταν δεν προφέρεται, υπονοείται. Διότι, εάν δεν υπάρχει και άλλος Πατέρας στην Τριάδα, αλλά Ένας, όπως λέει ο Παύλος, Θεός ο Πατέρας, είναι αυταπόδεικτα φανερό ότι είναι και μόνος. Ή αλλιώς, υπόδειξε εσύ έναν δεύτερο πατέρα, και τότε αφαίρεσε από τον Έναν την ιδιότητα του μόνου. Αν όμως θεωρηθεί και προσθήκη, εσύ είσαι ο αίτιος για αυτήν, εσύ που εισήγαγες την πραγματική προσθήκη, το «εκ του Υιού», και μου έδωσες αναγκαστικά την αφορμή να προσθέσω το «μόνου», προς αναίρεση της προσθήκης που εσύ καινοτόμησες. Και πώς είναι προσθήκη η αναίρεση της προσθήκης; Αλλά γιατί λογομαχείς για τη δική μου, όπως λες, προσθήκη;

Ήλθαν δε σε ρήξη, ο μεν Παύλος αντιστεκόμενος κατά πρόσωπο στον Πέτρο, όταν εκείνος υποκρίθηκε ως προς τον διαχωρισμό του από τους απερίτμητους, και έχοντας ταχθεί αντίθετα προς όλους όσοι, όπως ο ίδιος λέει, δεν ορθοποδούσαν· ο δε Μάρκος επειδή άφησε για λίγο τον Παύλο και δεν τον ακολούθησε στο κήρυγμα, και όταν επέστρεψε δεν έγινε δεκτός, γεγονός εξαιτίας του οποίου προκλήθηκε και παροξυσμός μεταξύ του Παύλου και του Βαρνάβα· επομένως, το Πνεύμα δεν βρίσκεται εξίσου ούτε με τον ίδιο τρόπο στον Χριστό και στους Αποστόλους. Άρα, δεν θα μπορούσαν να ονομαστούν κυριολεκτικά «χριστοί» εκείνοι οι οποίοι ούτε από την πρώτη, όπως λέγεται, αρχή, ούτε έπειτα ενώθηκαν ουσιωδώς και αχωρίστως με ολόκληρο το χρίσμα, αλλά ένας είναι αυτός, «ένας Κύριος Ιησούς Χριστός», όπως θα συμφωνούσαμε και εμείς με τον Παύλο· ενώ οι υπόλοιποι, ως μερικοί μέτοχοι του χρίσματος και του Χριστού, θα ονομαστούν μάλλον χριστιανοί, λαμβάνοντας το όνομα παραγώγως από τον Χριστό· αυτό ακριβώς το νέο και θεοδώρητο όνομα, το οποίο ο Κύριος μετέδωσε άφθονα σε όλους μας.

ρλδʹ. Κάθε θεϊκός νους νοεί μεν ως νους, προνοεί δε ως Θεός ... 118,20-32 Ο Θεός, όπως ακριβώς είναι όλα τα όντα, υπερούσια δηλαδή και ως αιτία, και ταυτόχρονα δεν είναι κανένα από τα όντα λόγω της υπεροχής Του απέναντι στα όντα, έτσι είναι και νους και δεν είναι νους, ως υπέρνους. Έτσι λοιπόν προνοεί και για τα όντα, εφόσον η πρόνοια υφίσταται μόνο σε Αυτόν, πριν από κάθε νοητική ενέργεια. Κάθε νους όμως, που έχει παραχθεί από Εκείνον, έστω κι αν είναι και ονομάζεται θεϊκός κατά μετοχήν Εκείνου, νοεί μεν τα όντα από μόνος του, δεν προνοεί όμως γι' αυτά, αλλά απλώς υπηρετεί τη θεία πρόνοια δουλοπρεπώς· διότι τα σύμπαντα είναι δούλα στον Θεό, ο οποίος είναι Πατήρ και Υιός και Άγιο Πνεύμα. Αν δε κάπου οι θείοι νόες λέγεται ότι είναι θεοί και κύριοι, όπως στον Απόστολο: «όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και κύριοι», ωστόσο ονομάζονται έτσι καταχρηστικά και όχι κυριολεκτικά, όπως αμέσως δήλωσε ο ίδιος ο απόστολος με την επεξήγησή του, λέγοντας: «αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός», αυτός δηλαδή που κυριολεκτικά και αληθινά και είναι και ονομάζεται Θεός.

Υπάρχει όμως και διάκριση στις υπερούσιες θεολογίες· όχι μόνο αυτή που ανέφερα, ότι δηλαδή μέσα στην ίδια την ένωση είναι θεμελιωμένη αμιγώς και ασυγχύτως καθεμία από τις εναρχικές υποστάσεις· αλλά και διότι τα γνωρίσματα της υπερούσιας θεογονίας δεν αντιστρέφονται μεταξύ τους· και μοναδική πηγή της υπερούσιας θεότητας είναι ο Πατήρ· ενώ ο Υιός και το Πνεύμα, αν πρέπει να μιλήσουμε έτσι, είναι θεόφυτοι βλαστοί της θεογόνου θεότητας· και ως άνθη, τρόπον τινά, και υπερούσια φώτα τα έχουμε παραλάβει από τα ιερά λόγια· το πώς όμως ακριβώς είναι αυτά, δεν είναι δυνατόν ούτε να το πούμε ούτε να το νοήσουμε. Και στο έργο «Περί τελείου και ενός», ο ίδιος Ιερολόγος λέει: Γι' αυτό, λοιπόν, η θεολογία υμνεί ολόκληρη τη θεαρχία ως αιτία των πάντων με την επωνυμία του ενός· και ένας Θεός ο Πατήρ, και ένας Κύριος ο Ιησούς Χριστός, και ένα και το αυτό Πνεύμα· λόγω της υπερβάλλουσας αμέρειας ολόκληρης της θεϊκής ενότητας, στην οποία τα πάντα είναι ενικώς συνδεδεμένα και υπερηνωμένα· και ενυπάρχουν υπερουσίως· με τα οποία αποδεικνύει ο θεοφάντωρ αυτός Πατέρας ότι παρέλαβε την προειρημένη θεολογία από τον θεσπέσιο Παύλο· διότι σε εκείνον ανήκει το «ένας Θεός ο Πατήρ, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας Κύριος ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα· και ένα Πνεύμα Άγιο, εν τω οποίω υπάρχουν τα πάντα». Βλέπεις πώς σε όλη τη θεολογία προλάμπει το ένα; Διότι, αν και το πηγαίο αγαθό είναι γόνιμο, ωστόσο υπερίσχυσε το να είναι και ένα.

Εάν, λοιπόν, αποτάσσεσαι τη μερίδα του Νεστορίου και των αρνητών της θεότητας του Χριστού, και πρεσβεύεις σύμφωνα με τον Παύλο έναν Κύριο Ιησού Χριστό, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, θα μάθεις και από αυτό, ότι το Πνεύμα, προερχόμενο από τον Πατέρα επί τον Υιό, μένει και αναπαύεται σε Αυτόν. Διότι αυτό που θεάθηκε άπαξ από τον Βαπτιστή, αποτέλεσε φανέρωση εκείνου που υπάρχει πάντοτε· επειδή ποτέ δεν υπήρξε ο Υιός χωρίς το Πνεύμα. Αυτό βεβαίως θα σου το πουν ομόφωνα οι πνευματοφόροι και οι αρχαιότεροί σου· τόσο εκείνοι που έλαβαν πρώτοι το Πνεύμα που επιφοίτησε σε αυτούς άνωθεν σύμφωνα με την υπόσχεση του Σωτήρα και διδάχθηκαν από Αυτόν όλη την αλήθεια, όσο και εκείνοι που τους διαδέχθηκαν, οι οποίοι βρίσκονταν πιο κοντά από εσένα στους θείους καιρούς και κατείχαν την ανάλογη τιμή λόγω της χρονικής τους αρχαιότητας.

Ακόμη, όταν λέτε ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα αίτιο του Πνεύματος, πώς το εννοείτε; Μήπως όπως λέμε ότι η Τριάδα είναι ένα αίτιο της κτίσης, όπου το «ένα» λαμβάνεται ως προς τη φύση και όχι ως προς τα πρόσωπα, όπως στο «Άκουε, Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος», ή μήπως όπως είναι ένα αίτιο του Πνεύματος μόνο ο Πατέρας ή μόνο ο Υιός, όπου το «ένα» εδώ αναφέρεται σαφώς στο πρόσωπο, όπως λέει ο απόστολος: «Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»; Διότι δεν υπάρχει τίποτε άλλο πέρα από αυτές τις δύο εκδοχές. Αλλά αν μεν το εννοείτε με την πρώτη έννοια, η βλασφημία είναι σαφής, διότι το Πνεύμα αποξενώνεται από την κοινή φύση. Διότι, αν η ιδιότητα του αιτίου ανήκει στον Πατέρα και στον Υιό σύμφωνα με την κοινή φύση —ενώ το Άγιο Πνεύμα δεν την έχει, διότι βέβαια δεν είναι αίτιο του εαυτού του, αλλά ούτε και κάποιου άλλου προσώπου— πώς δεν έχει αλλοτριωθεί από την κοινή ουσία με τον Πατέρα και τον Υιό; Αν όμως το εννοείτε με τη δεύτερη έννοια, επειδή έτσι ένα αίτιο του Πνεύματος είναι μόνο ο Πατέρας ή ο Υιός, δηλαδή ως ένα κατ' ανάγκην πρόσωπο, συνεπάγεται για όσους λένε ότι ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα αίτιο του Πνεύματος, να θεωρούν και τους δύο ως ένα πρόσωπο.

Αν δε ομολογείς ότι διασώζεται καθεμία από τις δύο φύσεις, χωρίς καμία μεταβολή να τις αλλοιώνει ούτε, πολύ περισσότερο, κάποια επινόηση να εισάγει την αναίρεσή τους, αλλά στην μία υπόσταση του Χριστού, του αληθινού Θεού μας, θεωρούνται και προσκυνούνται αχώριστες, πώς η μία και η άλλη φύση είναι πάλι μία και όχι δύο, ενώ για τον ίδιο φρονείς και λέγεις τόσο τα υψηλά όσο και τα ταπεινά; Διακρίνω μορφή ευσέβειας, εικόνα και σφραγίδα της αλήθειας, που προβάλλει ενώπιόν μου τον χαρακτήρα της ορθοδοξίας. Διότι και η καθολική και αποστολική Εκκλησία του Θεού κηρύττει ότι του ίδιου και ενός Χριστού είναι τόσο τα θαύματα όσο και όσα γνωρίζονται από το πρόσλημμα, ότι ο ίδιος πέθανε για εμάς σύμφωνα με τις Γραφές και ο ίδιος δεσπόζει της κτίσεως, ως αέναη πηγή της αθανασίας που περιβάλλεται το ανέσπερο φως ως ιμάτιο, αλλά και ότι συγκαταλέγεται με τους νεκρούς, τα μεν εξαιτίας της αδέσποτης κυριαρχίας της υπερούσιας θεότητας, τα δε εξαιτίας του νόμου της ανθρωπότητας. Αλλά ούτε δύο υιούς ομολογείς, ούτε αυτό σε διαχωρίζει από τη χορεία των ευσεβών· δεν λέγεις δύο υιούς, τον έναν θνητό και τον άλλον κυρίαρχο της αθανασίας, και είθε κανείς άλλος να μην προλάβει να το πει, για να μη γίνει πλήρωμα του άδη και της ακόρεστης κοιλιάς του. Διότι ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ένας ο μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο ίδιος χθες και σήμερα και στους αιώνες.

Εξαιτίας αυτού, το ζήτημα της περιτομής δεν στερείται θεολογικού περιεχομένου για όσους το εξετάζουν προσεκτικά· διότι το όνομα Ιησούς που του δόθηκε, σύμφωνα με την προαναγγελία του αγγέλου, επειδή ακριβώς εκφράζει την ιδιότητα του Σωτήρα, αποτελεί γνώρισμα της θείας φύσης, πράγμα που είναι σε όλους φανερό. Και ας μην κινεί εδώ τη γλώσσα του ο θεομάχος προβάλλοντας ως επιχείρημα τη συνωνυμία με τον Ιησού του Ναυή, ισχυριζόμενος ότι το όνομα δεν έχει δοθεί στον Θεό Λόγο, αλλά σε εκείνον που ενώθηκε μαζί του κατά σχέση. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί κύριοι, οι οποίοι δεν είναι κατά φύσιν κύριοι· και επιπλέον υπάρχουν και θεοί, αλλά ούτε και αυτοί είναι κατά φύσιν θεοί· αλλά ένας είναι ο Κύριος, ένας ο Θεός, ο αληθινός κατά φύσιν· έτσι υπάρχουν και πολλές ονομασίες "Ιησούς", αλλά ένας είναι ο Ιησούς, ο Σωτήρας των πάντων.

Διότι βεβαίως δεν χρειαζόταν το υποζύγιο εξαιτίας του μήκους του δρόμου· γιατί αυτός που περιερχόταν ολόκληρη τη Γαλιλαία και την Ιουδαία πεζός, πώς πηγαίνοντας από τη Βηθανία στα Ιεροσόλυμα θα χρειαζόταν τον πώλο, εφόσον η απόσταση είναι μικρή, όπως όλοι γνωρίζουν; Όπως λοιπόν είπα, αυτά τα έπραττε μυστικώς. Ο πώλος ήταν δεμένος και είχε πολλούς κυρίους, αλλά λύνεται από τους αποστόλους, δηλαδή από αυτούς που είχαν αποσταλεί. Αυτό δε σημαίνει το εξής: Η μεν Βηθανία ερμηνεύεται «οίκος υπακοής», η δε Βηθφαγή «οίκος σιαγόνων», αποτελώντας ιερατικό τόπο. Διότι οι σιαγόνες δίνονταν στους ιερείς, όπως αναγράφεται στον νόμο. Μέσω των σιαγόνων φανερώνεται ο λόγος της διδασκαλίας, τον οποίο οι σιαγόνες της ψυχής κατεργάζονται και αναλύουν. Εκεί λοιπόν όπου υπάρχει οίκος του διδακτικού λόγου και της υπακοής σε αυτόν, εκεί αποστέλλονται οι μαθητές του Κυρίου, και λύνουν τον λαό που είναι δεμένος με τα δεσμά των αμαρτιών και με τις πολλές μέριμνες του βίου, και αντί του να έχει πολλούς κυρίους και θεούς, τον κάνουν να έχει έναν Κύριο, τον Ιησού, και έναν Θεό Πατέρα.