Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 8:6

Διότι, ενώ ορίζει ορθά τον έναν Θεό, λέγει ότι αυτός έχει τον Λόγο ενωμένο και συνημμένο με τον εαυτό του· και έπειτα από τον έναν Θεό το ένα μέρος το ονομάζει Πατέρα και το άλλο Υιό, σαν να υπάρχει σε αυτόν κάποια διπλή και σύνθετη ουσία. Και πόσο ανώτερος αυτού, σε μια επιλογή μεταξύ κακών, είναι εκείνος που από τη μια δεν διαιρεί την άναρχη, αγέννητη και θεϊκή δύναμη, αλλά από την άλλη ομολογεί απροκάλυπτα ότι είναι ο ίδιος (πρόσωπο)· πόσο δε καλύτερος και από τους δύο είναι ο Ιουδαίος, ο οποίος ούτε διαιρεί τον έναν Θεό σε Πατέρα και Υιό παρόμοια με τον Μάρκελλο, ούτε εισάγει τον ίδιο ως «υιοπάτορα» σύμφωνα με τον Σαβέλλιο, αλλά από τη μια σέβεται τον Θεό, και από την άλλη αναγνωρίζει και προσδοκά τον Χριστό Του, τον οποίο οι προφήτες κήρυξαν ότι θα έρθει, τον οποίον όμως, όταν ήλθε, επειδή δεν τον δέχθηκαν, υπέστησαν και θα υποστούν την τιμωρία για την απιστία τους προς αυτόν. Όσοι όμως επιθυμούν διακαώς να πιστεύουν σε αυτόν που ήλθε, θα αναγνωρίσουν αυτά τα τρία: εκείνον που γεννήθηκε «εκ σπέρματος Δαβίδ» και από την αγία Παρθένο, και τον προϋπάρχοντα και ουσιωδώς υφεστώτα Υιό του Θεού που ενοίκησε σε αυτόν, και τον Θεό Πατέρα Του, από τον οποίο συνεχώς ομολογεί ότι έχει αποσταλεί και ο ίδιος. Συνεπώς, «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα» σύμφωνα με τον απόστολο, «και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», ο προϋπάρχων μονογενής Υιός του Θεού, και τρίτος, ο κατά σάρκα Υιός του ανθρώπου, τον οποίο για χάρη μας ανέλαβε ο Υιός του Θεού.

θʹ. Και ο θείος απόστολος Παύλος, λέγοντας «για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα», είναι φανερό ότι τον προ της ένσαρκης παρουσίας Υιό του Θεού, «μέσω του οποίου» έγιναν τα πάντα, δεν τον ονομάζει Λόγο, αλλά Κύριο Ιησού και Χριστό. Αλλ' εάν, σύμφωνα με τον Μάρκελλο, ο Θεός και ο εν αυτώ Λόγος ήταν ένα και το αυτό, θα αρκούσε στον απόστολο να πει «για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Διότι το νόημα θα ήταν πλήρες και ο λόγος αυτοτελής, εισάγοντας τον Θεό ως δημιουργό των πάντων. Αλλά αυτό θα μπορούσε να το πει και ένας Ιουδαίος. Ο κήρυκας όμως της Εκκλησίας μάς διδάσκει, μαζί με το πρώτο, να μην αγνοούμε και το δεύτερο· και ποιο ήταν αυτό; «Και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός». Γι' αυτό προσθέτει το δεύτερο στη συνέχεια λέγοντας «για εμάς (διότι, λέγει, έστω κι αν δεν ισχύει για όλους, πάντως για εμάς) υπάρχει ένας Κύριος Ιησούς Χριστός». Το δε γιατί μετά τον έναν Θεό και αυτός είναι «για εμάς ένας Κύριος», το αποδεικνύει επιλέγοντας να προσθέσει «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· διότι επειδή «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», εύλογα έχει γίνει πιστευτό σε εμάς, που γνωρίζουμε αυτό το γεγονός, ότι είναι Κύριος των πάντων, μετά τον Θεό που είναι πάνω από όλα. Το ότι δε δεν έλεγε αυτά για τη σάρκα, αλλά για τον Λόγο του Θεού, είναι φανερό από το ότι προσθέτει «μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Διότι, λέει, «για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Το οποίο ακριβώς έχει λεχθεί και για το φως και για τον προϋπάρχοντα Λόγο.

ιβʹ. Και αρχιερέα, εξάλλου, τον αποκαλεί ο ίδιος απόστολος λέγοντας: «Έχοντας λοιπόν μέγαν αρχιερέα, ο οποίος έχει διέλθει τους ουρανούς, τον Ιησού, τον Υιό του Θεού». ιγʹ. Όχι μόνο αυτό, αλλά τον αναγνωρίζει και ως απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρα του Θεού, και ως Υιό και κληρονόμο, λέγοντας: «στις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, δια του οποίου εποίησε και τους αιώνες· ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του». Και εδώ (όπως ακριβώς ελέχθη πιο πάνω για τον Λόγο το «τα πάντα δι’ αυτού εγένετο», και για το φως το «στον κόσμο ήταν, και ο κόσμος δι’ αυτού εγένετο», και για τον Ιησού Χριστό το «για εμάς υπάρχει ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, δι’ ου τα πάντα»), πρόσεξε πώς για τον ίδιο ομοίως έχει λεχθεί το «δια του οποίου εποίησε και τους αιώνες».

Και πάλι βεβαιώνει το ίδιο λέγοντας: ο ουρανός και η γη και όλα όσα υπάρχουν στους ουρανούς και πάνω στη γη έχουν δημιουργηθεί από τον Θεό. Εάν λοιπόν πιστεύει αυτό, είναι ανάγκη να συνομολογήσει και τούτο, ότι δηλαδή εκτός από τον Θεό τίποτε άλλο δεν <υπήρχε>. Βλέπεις καθαρά τον Ιουδαίο να αρνείται τον μονογενή Υιό του Θεού, «μέσω του οποίου τα πάντα» έγιναν. Διότι, εάν εκτός από τον Θεό τίποτε άλλο δεν υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου, άρα δεν υπήρχε ο Υιός· και πώς «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»; Ο μεν Ιουδαίος λοιπόν, ο οποίος αρνείται τον Χριστό του Θεού, πριν από τη δημιουργία του κόσμου δεν αναγνωρίζει τίποτε εκτός από τον Θεό μόνο, με τη συμμαρτυρία του Μάρκελλου· η Εκκλησία όμως του Χριστού με κάθε παρρησία καυχάται λέγοντας: «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Όταν δε λέει «μέσω του οποίου τα πάντα», τον αναγνωρίζει ως υπάρχοντα προ πάντων. Επομένως, αυτός που λέει ότι πριν από τη δημιουργία του κόσμου δεν υπήρχε τίποτε άλλο εκτός από τον Θεό μόνο, ψεύδεται ενάντια στην αλήθεια. Διότι μαζί με τον μόνο Θεό υπήρχε και ο μονογενής του Υιός πριν από τη σύσταση του κόσμου, και συνυπήρχε με τον Πατέρα. Διότι αυτό τη δίδαξε και εκείνος που είπε: «στις έσχατες αυτές ημέρες μάς μίλησε μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου μάλιστα δημιούργησε τους αιώνες». Και στις Παροιμίες, μέσω του Σολομώντα, ο ίδιος ο Υιός διδάσκει για τον εαυτό του λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του».

ΙΒʹ. Για εμάς, όμως, υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, μέσα στο οποίο υφίστανται τα πάντα. Και οι εκφράσεις «από τον οποίο», «μέσω του οποίου» και «μέσα στο οποίο» δεν διαχωρίζουν φύσεις (διαφορετικά δεν θα εναλλάσσονταν οι προθέσεις ή η σειρά των ονομάτων), αλλά χαρακτηρίζουν τα ιδιώματα μίας και ασύγχυτης φύσης. Και αυτό είναι φανερό από το γεγονός ότι αυτά συνάγονται πάλι σε ένα, αν κανείς δεν διαβάζει επιπόλαια το εξής χωρίο του ίδιου αποστόλου: «Από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν είναι τα πάντα· σε αυτόν ανήκει η δόξα εις τους αιώνας. Αμήν». Ο Πατέρας είναι Πατέρας, και άναρχος· διότι δεν προέρχεται από κανέναν. Ο Υιός είναι Υιός, και δεν είναι άναρχος· διότι προέρχεται από τον Πατέρα. Αν όμως εκλάβεις την αρχή σε σχέση με τον χρόνο, είναι και Αυτός άναρχος· διότι είναι δημιουργός των χρόνων και δεν υπόκειται στον χρόνο. Το Άγιο Πνεύμα είναι αληθινά Πνεύμα, το οποίο προέρχεται μεν από τον Πατέρα, αλλά όχι με τρόπο υιικό, διότι δεν προέρχεται γεννητώς, αλλά εκπορευτώς· αν πρέπει να καινοτομήσουμε κάπως ως προς τις λέξεις για λόγους σαφήνειας. Ούτε ο Πατέρας απέστη από την αγεννησία του επειδή γέννησε, ούτε ο Υιός από τη γέννηση επειδή προέρχεται από τον αγέννητο.

ΙΕ΄. Θεολόγησε μαζί με τον Παύλο, ο οποίος ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό· ο οποίος άλλοτε μεν συναριθμεί τις τρεις υποστάσεις, και μάλιστα εναλλάσσοντας τη σειρά τους, χωρίς να τηρεί συγκεκριμένη τάξη, τοποθετώντας το ίδιο πρόσωπο άλλοτε στην αρχή, άλλοτε στο μέσο και άλλοτε στο τέλος. Για ποιον λόγο; Για να δηλώσει την ισοτιμία της φύσεως. Άλλοτε πάλι μνημονεύει και τις τρεις· άλλοτε κάποιες από αυτές ή μόνο μία, δεδομένου ότι εξυπακούεται πάντοτε αυτή που παραλείπεται· και άλλοτε μεν αποδίδει την ενέργεια του Θεού στο Πνεύμα, θεωρώντας ότι δεν υπάρχει καμία διαφορά· άλλοτε δε, αντί για το Πνεύμα, εισάγει τον Χριστό· και όταν μεν διακρίνει τις υποστάσεις, λέει: «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Όταν όμως συνοψίζει τη μία θεότητα λέει: «διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και σε αυτόν καταλήγουν τα πάντα», εννοώντας και μέσω του Αγίου Πνεύματος, όπως αποδεικνύεται σε πολλά σημεία της Γραφής. Σε αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Λέει, δηλαδή, ότι το Πνεύμα δεν είναι κάτι διαφορετικό από αυτόν, υποστηρίζοντας μέσα από αυτό ότι η ίδια η θεότητα του Υιού ήταν εξ αρχής άνθρωπος, πράγμα που αποδεικνύεται σαφέστερα μέσα από τον επόμενο συλλογισμό· διότι λέει ότι ο Κύριος μέσα στη φύση του Θεανθρώπου ήταν θείο πνεύμα. Έκανε μία τη φύση του Θεού και του ανθρώπου, και την ονόμασε σύγκραση δύο ανθρώπων. Το νόημα, λοιπόν, των όσων ειπώθηκαν είναι το εξής: ότι αυτό που φανερώθηκε μέσω της σάρκας από την Παρθένο νοείται ότι προϋπάρχει όλων των όντων όχι μόνο κατά την αϊδιότητα της θεότητας, όπως όλοι πιστεύουμε, αλλά και κατά την ίδια τη σάρκα. Διότι παραθέτει στα όσα ειπώθηκαν, ως μαρτυρία αυτής της αντίληψης, το «Πριν γίνει ο Αβραάμ, εγώ είμαι»· και τη φωνή του Ιωάννη «Ήταν πριν από εμένα»· και το «Ένας Κύριος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· και το «Αυτός είναι πριν από τα πάντα»· καθώς και κάποια ρήση του Ζαχαρία, την οποία θα παραλείψουμε, επειδή έχει επιστρατευθεί βεβιασμένα για αυτόν τον σκοπό. Εγώ, λοιπόν, αν η κατασκευή αυτού του άτοπου ισχυρισμού παρέμενε κρυμμένη κάτω από κάποιο περίβλημα νοημάτων, θα αγωνιζόμουν δικαιολογημένα για τον έλεγχο και την αναίρεση όσων κρύβονταν· επειδή όμως διακηρύσσει ρητά την ασέβεια, δεν ξέρω τι περισσότερο θα μπορούσαν να προσφέρουν τα δικά μας λόγια. Αν η σάρκα είναι προαιώνια, αν υπήρχε στον τεχθέντα εκ της Μαρίας πριν γεννηθεί ο Αβραάμ, τότε η Παρθένος είναι παλαιότερη από τον Ναχώρ· επομένως, η Μαρία υπήρχε και πριν από τον Αδάμ. Αν και, προς τι τα λέω αυτά;

Αυτός δε είναι η ζωή· γι' αυτό, στα τέλη πια του ανθρώπινου βίου, όταν η κακία μας είχε πλέον αυξηθεί στο έπακρο, ώστε να μην απομείνει τίποτα από την πονηρία αθεράπευτο, τότε καταδέχεται την ένωση με την ταπεινή μας φύση και, αφού προσέλαβε τον άνθρωπο στον εαυτό Του και βρέθηκε και ο Ίδιος μέσα στον άνθρωπο, όπως λέει προς τους μαθητές: «Εγώ είμαι μέσα σε εσάς και εσείς μέσα σε εμένα», ό,τι ήταν ο Ίδιος, αυτό ακριβώς έκανε και τον άνθρωπο που ενώθηκε μαζί Του. Ο Ίδιος βέβαια ήταν πάντοτε υπερύψιστος· γι' αυτό και το ταπεινό το υπερύψωσε· διότι Εκείνος που είναι υπεράνω όλων Ύψιστος δεν είχε πλέον καμία ανάγκη να υψωθεί. Και επειδή ο Λόγος ήταν Χριστός και Κύριος, αυτό ακριβώς γίνεται και εκείνος που ενώθηκε και προσλήφθηκε μέσα στη θεότητα. Διότι Εκείνος που είναι ήδη Κύριος δεν αναδεικνύεται πάλι σε κυριότητα, αλλά η μορφή του δούλου γίνεται Κύριος· γι' αυτό και λέγεται «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα». Χριστός ονομάζεται ομοίως Εκείνος που προ των αιώνων ήταν περιβεβλημένος τη δόξα του Πνεύματος (διότι αυτό σημαίνει συμβολικά η χρίση), και ο Οποίος, μετά το πάθος, αφού στόλισε τον άνθρωπο που ενώθηκε μαζί Του με το ίδιο χρίσμα, τον καθιστά Χριστό. Διότι λέει: «Δόξασέ με» —σαν να έλεγε δηλαδή "χρίσε με"— «με τη δόξα που είχα κοντά Σου προτού να υπάρξει ο κόσμος».

Ο λόγος μάς εκπαιδεύει δογματικά σε πολλά με λίγα λόγια. Πρώτον μεν, αυτό ακριβώς που αποφαίνεται και ο μέγας Παύλος, ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό και Ένας είναι ο Θεός ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και κανένα από τα όντα δεν υπάρχει που να μην έχει την ύπαρξή του δι' Εκείνου και εξ Εκείνου (διότι τα πάντα, λέγει, έγιναν δι' Αυτού και χωρίς Αυτόν δεν έγινε τίποτε· αλλά, επειδή ο Θεός εποίησε τα πάντα, είναι πάρα πολύ καλά. Διότι τα πάντα τα εποίησε με σοφία)· έδωσε δε στη λογική φύση τη χάρη του αυτεξουσίου και της πρόσθεσε την ικανότητα να επινοεί όσα επιθυμεί, προκειμένου να έχει πεδίο δράσης η δική μας ελεύθερη βούληση και να μην είναι το αγαθό καταναγκαστικό και ακούσιο, αλλά να γίνει κατόρθωμα της προαιρέσεως. Ενώ δε αυτό το αυτεξούσιο κίνημα μάς οδηγεί κυριαρχικά προς ό,τι νομίζουμε καλό, βρέθηκε κάποιος μέσα στη φύση των όντων ο οποίος έκανε κακή χρήση αυτής της εξουσίας και, κατά τη φωνή του Αποστόλου, έγινε εφευρέτης κακών· αυτός, ως προς το ότι και ο ίδιος προέρχεται από τον Θεό είναι αδελφός μας, επειδή όμως εκούσια εξέπεσε από τη μετοχή στο αγαθό, εισάγοντας για πρώτη φορά την είσοδο των κακών και γινόμενος πατέρας του ψεύδους, έθεσε τον εαυτό του στη θέση του εχθρού απέναντι σε όλους εκείνους των οποίων ο σκοπός της προαιρέσεως αποβλέπει προς το καλύτερο.

Έπειτα, ας εξετάσουμε επιπλέον και εκείνο σε σχέση με τα προηγούμενα. Ονομάζει «έργο» της ουσίας την ουσία, δηλαδή τη δεύτερη ουσία έργο της πρώτης, και την τρίτη πάλι έργο της δεύτερης. Με ποιον τρόπο απέδειξε εκ των προτέρων αυτόν τον ισχυρισμό; Ποιες αποδείξεις χρησιμοποίησε για τον σκοπό αυτό; Με ποια μέθοδο μας εξανάγκασε να πιστέψουμε ότι η επόμενη ουσία οφείλει να είναι αποτέλεσμα της ενέργειας της προηγούμενης; Διότι, εάν έπρεπε να αναλογιστούμε και γι' αυτά με βάση τα υπόλοιπα που παρατηρούνται στην κτίση, ούτε και τότε θα ήταν ορθό να στοχαζόμαστε για τα ανώτερα με βάση τα κατώτερα· ωστόσο, ίσως να ήταν κάπως συγγνωστός ο συλλογισμός, καθώς πλανάται στα ακατάληπτα μέσα από τα ορατά. Τώρα, όμως, ποιος θα επιχειρήσει να ισχυριστεί τούτο, ότι δηλαδή ο ουρανός είναι έργο του Θεού, ενώ ο ήλιος είναι έργο του ουρανού, η σελήνη του ήλιου, τα άστρα της σελήνης και κάτι άλλο από την κτίση έργο των άστρων; Διότι τα πάντα είναι έργα Ενός, επειδή ένας είναι ο Θεός και Πατέρας των πάντων, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα. Και αν κάτι δημιουργείται το ένα μέσω του άλλου, όπως συμβαίνει με τη γέννηση των ζώων, ούτε αυτό προκύπτει ως κάτι διαφορετικό ως προς τη φύση από το προηγούμενο, εφόσον η φύση παραμένει η ίδια σε εκείνα που γεννιούνται. Πώς, λοιπόν, ενώ δεν έχει τη δυνατότητα να ισχυριστεί κάτι τέτοιο για κανένα από όσα παρατηρούνται στην κτίση, το προβάλλει ως επιχείρημα για την υπερκείμενη ουσία, ότι δηλαδή η δεύτερη είναι «έργο» της πρώτης και η επόμενη έργο αυτής;

Εάν δε με τον τρόπο που ενεργεί ο Πατέρας, τα πάντα τα πράττει ομοίως και ο Υιός, σύμφωνα και με τα λόγια του ίδιου του Κυρίου και σύμφωνα με τον ορθό λόγο (διότι δεν ενεργεί ο ένας ασώματα και ο άλλος μέσω σώματος, ούτε ο ένας χρησιμοποιώντας αυτήν την ύλη και ο άλλος κάποια άλλη, ούτε σε χρόνο ούτε σε τόπο επιτελεί ο καθένας διαφορετικά το έργο του από τον άλλον, ούτε οι διαφορές των οργάνων δημιουργούν κάποια παραλλαγή· αλλά αρκεί μόνο η κίνηση του θελήματος και η ορμή της προαίρεσης, η οποία έχει ταυτόχρονη και συνεπόμενη, με σκοπό να δώσει υπόσταση στα όντα, τη δύναμη που συνιστά τα πάντα), και σε όλα ομοίως ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ο Υιός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, εργάζονται σύμφωνα με το ίδιο είδος ενέργειας, πώς νομίζει αυτός ότι αποδεικνύει την κατ' ουσίαν διαφορά μεταξύ του Υιού και του Πνεύματος μέσω μιας δήθεν παραλλαγμένης ενέργειας του Πατέρα και του Υιού που χωρίζεται η μία από την άλλη; Διότι, όπως προείπα, αποδεικνύεται το αντίθετο· επειδή δεν παρατηρείται κανένας τρόπος παραλλαγής των ενεργειών στον Πατέρα και τον Υιό, αποδεικνύεται επίσης ότι δεν υπάρχει καμία απόσταση μεταξύ των ουσιών του Υιού και του Πνεύματος, εξαιτίας της ταυτότητας της δύναμης που τους δίνει υπόσταση, όπως ακριβώς και η μαρτυρία του συγγραφέα επιβεβαιώνει το επιχείρημα, έχοντας επί λέξει ως εξής: «εφόσον», λέει, «οι ίδιες ενέργειες παράγουν την ταυτότητα των έργων».

Διότι, όπως ακριβώς δεν βρίσκεται το λογικό γνώρισμα στο άλογο ούτε στον άνθρωπο η ιδιότητα του μόνυχου, έτσι ούτε στην κτίση ενοράται η θεότητα ούτε στη θεότητα το να αποτελεί κτίσμα. Αλλά, εάν είναι Θεός, είναι οπωσδήποτε και άκτιστος, ενώ εάν είναι κτιστός, δεν είναι Θεός, εκτός εάν κάποιος, από κάποια κατάχρηση και λεκτική συνήθεια, αποδώσει απλώς το όνομα της θεότητος στην κτίση, όπως ακριβώς και σε μερικά άλογα έχουν δοθεί ανθρώπινα ονόματα από τους ιπποκόμους. Όμως, ούτε το άλογο είναι άνθρωπος, έστω κι αν ονομάζεται με ανθρώπινη προσηγορία, ούτε το κτίσμα είναι Θεός, έστω κι αν κάποιοι του αποδίδουν τη λέξη της θεότητος, χαρίζοντάς του έναν κενό φθόγγο δύο συλλαβών. Επειδή, λοιπόν, ο λόγος της αιρέσεως συνέπεσε συμπτωματικά με την αλήθεια, ας συμβουλεύσει ο ίδιος τον εαυτό του να εμμένει στις δικές του θέσεις και με κανέναν τρόπο να μην αναιρεί τις ίδιες του τις εκφράσεις, αλλά να θεωρεί ότι είναι όντως ανόητος και παράφρων εκείνος που δεν ονομάζει το υποκείμενο πράγμα όπως πραγματικά είναι, αλλά λέει άλογο αντί για άνθρωπο, θάλασσα αντί για ουρανό και κτίσμα αντί για Θεό. Και ας μη νομίζει κανείς ότι είναι παράλογο να αντιδιαστέλλεται η κτίση προς τον Θεό, αλλά ας αποβλέπει στους προφήτες και στους αποστόλους. Διότι ο μεν προφήτης λέει εκ προσώπου του Πατρός ότι «η χείρ μου εποίησε ταύτα πάντα», ονομάζοντας αινιγματωδώς «χείρα» τη δύναμη του Μονογενούς, ενώ ο απόστολος λέει ότι τα πάντα είναι εκ του Πατρός και τα πάντα διά του Υιού.

Αλλά λέγει επίσης ότι η ουσία του Υιού εξουσιάζεται από τον Πατέρα, αναφέροντας αυτολεξεί τα εξής: «διότι δεν οικειοποιείται αυτήν την αξία εκείνος που υπάρχει και ζει μέσω του Πατέρα, εφόσον η ουσία που εξουσιάζει και αυτόν ελκύει προς τον εαυτό της την έννοια του όντος». Αν λοιπόν αυτές είναι οι απόψεις κάποιου από τους θύραθεν σοφούς, ας μην ενοχλούνται τα Ευαγγέλια ούτε η υπόλοιπη διδασκαλία της θεόπνευστης Γραφής (διότι τι σχέση έχει ο χριστιανικός λόγος με τη μωρανθείσα σοφία;)· εάν όμως στηρίζεται στα λόγια της Γραφής, ας μας υποδείξει μια τέτοια ρήση από τους αγίους, και εμείς θα σιωπήσουμε. Ακούω τον Παύλο να βροντοφωνάζει ότι «ένας είναι ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός». Ο Ευνόμιος όμως αντιλέγει στον Παύλο ονομάζοντας τον Χριστό δούλο. Διότι εμείς δεν αναγνωρίζουμε κανένα άλλο γνώρισμα της δουλείας παρά μόνο το να είναι κάποιος υποχείριο και να εξουσιάζεται. Ο δούλος είναι απολύτως δούλος· και αυτός που είναι δούλος δεν μπορεί εκ φύσεως να είναι κύριος, έστω και αν αποκαλείται έτσι καταχρηστικά. Και προς τι να φέρω ως μαρτυρία της κυριότητας του Κυρίου τα λόγια του Παύλου; Διότι ο ίδιος ο Δεσπότης του Παύλου βεβαιώνει προς τους μαθητές του ότι είναι αληθώς Κύριος, αποδεχόμενος την ομολογία εκείνων που τον ονομάζουν διδάσκαλο και Κύριο. Λέγει δηλαδή: «Εσείς με αποκαλείτε Κύριο και διδάσκαλο, και καλά λέγετε· διότι είμαι».

Και τέτοια είναι, ως λογικό επακόλουθο, η κατασκευή της βλασφημίας: ότι, δηλαδή, είτε συμμαρτυρείται και για τους μαθητές, μέσω της σχετικής σημασίας, η κοινότητα της ουσίας με τον Πατέρα, είτε ότι ούτε ο Κύριος μέσω αυτής της έκφρασης ανάγεται σε κοινωνία με τη φύση του Πατέρα, και όπως ακριβώς το ότι ονομάστηκε Θεός τους ο επί πάντων Θεός φανερώνει τη δουλεία των μαθητών, κατά τον ίδιο συλλογισμό ομολογείται μέσα από τα λεγόμενα ότι και ο Υιός είναι δούλος του Θεού. Ότι, λοιπόν, τα λόγια προς τη Μαρία δεν εφαρμόζονται στη θεότητα του Μονογενούς, μπορεί κανείς να το μάθει από το ίδιο το νόημα των λεγομένων. Διότι αυτός που σε όλα τα πράγματα ταπείνωσε τον εαυτό του στο επίπεδο της ανθρώπινης σμικρότητας, εκείνος είναι που προφέρει αυτά τα λόγια. Το ποιο είναι το νόημα αυτών των ίδιων των λόγων, με ακρίβεια θα το γνώριζαν εκείνοι που διερευνούν τα βάθη του μυστηρίου μέσω του Πνεύματος· όσα όμως φτάνουν και στη δική μας αντίληψη, σύμφωνα με την καθοδήγηση των Πατέρων, αυτά θα τα παραθέσουμε με συντομία. Ο κατά φύση Πατέρας των όντων, από τον οποίο τα πάντα αντλούν τη γένεσή τους, έχει ανακηρυχθεί ως Ένας από τη μεγαλόφωνη διακήρυξη του Αποστόλου. Διότι, «Ένας Θεός», λέει, «και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Επομένως, η ανθρώπινη φύση δεν εισήλθε στην κτίση από αλλού, ούτε εμφανίστηκε από μόνη της ανάμεσα στα δημιουργήματα, αλλά και αυτή δεν είχε άλλον δημιουργό της δικής της σύστασης πέρα από τον Πατέρα των πάντων.

Εάν λοιπόν και το ανθρώπινο στοιχείο δεν φανερώνεται μέσα από τα ιδιώματα της φύσης αλλά είναι Κύριος της δόξης, και κανείς δεν θα τολμούσε να μιλήσει για δύο Κυρίους της δόξης, έχοντας διδαχθεί ότι Ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, από πού μας καταλογίζουν τη δυάδα των υιών εκείνοι που προβάλλουν την εναντίον μας κατηγορία ως ευλογοφανή αφορμή για την κατασκευή των δικών τους αντιλήψεων;

Εάν όμως εκείνο στο οποίο όλοι μετέχουν είναι ένα, αλλά η μετοχή σε αυτό δεν γίνεται ενιαία αλλά διαφορετικά, τι θα εμποδίσει να μετέχουν στον Θεό και οι άγιοι και οι μη άγιοι, και η διαφορά αυτών των μετοχών να έγκειται στο ότι η μεν είναι άκτιστη, η δε κτιστή; Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος ρωτούσε τον Μέγα Αθανάσιο - ο οποίος είπε: «Ένας Θεός είναι ο Πατέρας», η αρχή των πάντων σύμφωνα με τον απόστολο, «διότι και ο Λόγος προέρχεται από Αυτόν γεννητώς και το Πνεύμα από Αυτόν εκπορευτώς» - πώς λοιπόν, αφού τα πάντα προέρχονται από τον Πατέρα, υποστηρίζεις ότι μόνο ο Υιός και το Πνεύμα είναι Θεός αληθινός και αδιαίρετος από τον Πατέρα, εκείνος θα απαντούσε εύστοχα ότι αυτό οφείλεται στη διαφορά του τρόπου υπάρξεως - διότι ο μεν Υιός και το Πνεύμα υπάρχουν από τον Πατέρα ως απαύγασμα και ακτίνα από το φως, όντας όμως αυθύπαρκτες υποστάσεις, ενώ όλα τα άλλα προέρχονται ως κτίσματα από τον Δημιουργό - έτσι και εμείς θα πούμε ότι, παρόλο που τα πάντα μετέχουν στον Θεό, διαπιστώνουμε πως υπάρχει πολλή και μεγίστη διαφορά ως προς τη μετοχή των αγίων. Διότι πώς, πες μου, από όσα μετέχουν στον Θεό επειδή απλώς ζουν αισθητικώς ή λογικώς ή νοερῶς, η ζωή κανενός δεν είναι ούτε ονομάζεται θεοειδής ή ένθεη, ούτε κανένα από αυτά είναι θείο ή θεόληπτο ή θεοφόρο, ή μάλλον θεός, εάν δεν ανήκει σε όσους έχουν θεωθεί; Όσα δε από τη φύση τους ζουν μόνο με την αίσθηση, και κάποια που στερούνται παντελώς της αίσθησης, δεν υπάρχει ποτέ περίπτωση να ζήσουν ένθεα, αν και αυτά επίσης μετέχουν στον Θεό.

Εμείς, λοιπόν, αφού διαβάσαμε μόλις λίγο πιο πάνω αυτή τη ρήση, θα αποκαλύψουμε το μέγεθος της ασέβειας του φρονήματός σου και εδώ, καθώς και την απάτη που έχεις σκευωρήσει. Διότι ο μέγας, αποδεικνύοντας ότι το Άγιο Πνεύμα είναι δημιουργός και παραθέτοντας το χωρίο από τα Ευαγγέλια που ειπώθηκε από τον άγγελο προς τον Ιωσήφ κατά τη σύλληψη του Κυρίου, ότι δηλαδή «αυτό που γεννήθηκε μέσα της προέρχεται εκ Πνεύματος Αγίου», έπειτα, κάνοντας διαχωρισμό, ο ίδιος λέει ότι «κάτι που προέρχεται από κάτι προέρχεται από αυτό είτε δημιουργικά, όπως στο ‘ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα’, είτε γεννητικά, κατά το ‘εγώ εξήλθα από τον Πατέρα’ και το ‘εκ γαστρός προ εωσφόρου σε εγέννησα’, είτε προέρχεται από αυτό φυσικά, όπως η ενέργειά μας από εμάς, ή όπως το απαύγασμα του ήλιου από αυτόν. Εάν λοιπόν το υπερκόσμιο σώμα του Χριστού προέρχεται εκ Πνεύματος Αγίου όχι ως γέννημα — ‘διότι το γεγεννημένον εκ του πνεύματος είναι πνεύμα’ — ούτε πάλι προέρχεται από αυτό ως ενέργειά του, επειδή σε μια απλή και ασώματη φύση η ενέργεια επιδέχεται τον ίδιο λόγο με την ουσία».

Αλλά βέβαια, όχι μόνο το σύμβολο της ορθοδόξου πίστεως —διότι πρέπει να μιλάμε χάριν εκείνων που θα ακούσουν με καλοπροαίρετη διάθεση— όχι μόνο λοιπόν το σύμβολο της πίστεως, αλλά και σχεδόν κάθε θεολογική φωνή που κηρύττει τον Υιό γεννηθέντα εκ του Πατρός και το Άγιο Πνεύμα εκπορευόμενο από τον ίδιο τον Πατέρα, δεν προσθέτει το «μόνου»· καθώς, έστω κι αν δεν προστίθεται, εξ ανάγκης συνυπονοείται, και αυτό θα το διαπιστώσεις ανοίγοντας και μελετώντας τα ίδια τα θεολογικά βιβλία. Για χάρη σου, όμως, ας παραθέσουμε κι εμείς μερικά, γραμμένα με συντομία. Ο Μέγας Αθανάσιος, λοιπόν, λέει: «Τι είναι ο Θεός; Η αρχή των πάντων σύμφωνα με τον Απόστολο, ο οποίος λέει "ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα", διότι και ο Λόγος προέρχεται από αυτόν κατά γέννηση και το Πνεύμα από αυτόν κατ' εκπόρευση».

Επειδή, λοιπόν, κάποιοι θέλοντας να κατατεμαχίσουν την Τριάδα και να μειώσουν το αξίωμα του Μονογενούς, ισχυρίζονται ότι αυτός μεν ονομάζεται στη θεόπνευστη Γραφή Κύριος, ενώ ο Πατέρας Θεός, και εισάγουν μια ανύπαρκτη διαφορά μεταξύ Κυρίου και Θεού, και διαστρέφουν την αποστολική ρήση, προς δική τους βλάβη, σε βλασφημία: «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· και θεωρούν τον Υιό κατώτερο του Πατέρα, ως Κύριο· διότι βέβαια δεν ισχυρίζονται ότι ονομάστηκε Θεός· ώστε να αρμόζει και γι' αυτόν να ακολουθεί κανείς τα αποστολικά λόγια·

Και αυτός που γεννήθηκε από γυναίκα είναι Υιός του Θεού, και ο σταυρωθείς είναι πρωτότοκος πάσης κτίσεως και Θεός Λόγος, και αυτός δημιούργησε τα πάντα. Διότι λέει ο απόστολος: Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα. Και πάλι: Διότι ένας είναι ο Θεός και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός, και: Εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, τα εν ουρανώ και τα επί γης, τα ορατά και τα αόρατα. Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συνίστανται σε αυτόν.

Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι· όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού. Επειδή είπε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση και κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, όμως υπήρχαν και είδωλα, υπήρχαν και αυτοί που ονομάζονταν θεοί· για να μη φανεί ότι μάχεται ενάντια στα ολοφάνερα, προσθέτει λέγοντας («διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, όπως και πράγματι υπάρχουν, όχι ότι έχουν πραγματική ύπαρξη ως θεοί, αλλά απλώς ονομάζονται έτσι, κατέχοντας την ιδιότητα αυτή όχι στην πραγματικότητα, αλλά μόνο στα λόγια»): «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη»· με το «στον ουρανό» εννοεί τον ήλιο, τη σελήνη και την υπόλοιπη χορεία των άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι Έλληνες· και με το «στη γη» εννοεί τους δαίμονες, καθώς και όλους όσους από ανθρώπους θεοποιήθηκαν. «Όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Προηγουμένως, αφού διατύπωσε τον λόγο χωρίς να αναφέρει τον Πατέρα, λέγοντας, «Κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, παρά μόνο ένας», τώρα προσθέτει και αυτό, αφού πρώτα απέκλεισε παντελώς εκείνους τους ψευδοθεούς. Έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί το μέγιστο γνώρισμα της θεότητας: «Από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Διότι αυτό ακριβώς αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί. Διότι, όπως λέει η Γραφή, θεοί οι οποίοι δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας χαθούν. Έπειτα προσθέτει και κάτι όχι μικρότερης σημασίας από αυτό: «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

Διότι, όταν μεν λέει, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα», εννοεί τη δημιουργία, και την παραγωγή από το μη ον στο είναι· όταν δε λέει, «και εμείς προς αυτόν», εννοεί τον λόγο περί της πίστεως και της οικειώσεως· πράγμα που έλεγε και προηγουμένως: «Από αυτόν προέρχεστε και εσείς εν Χριστώ Ιησού». Διότι κατά διπλό τρόπο προερχόμαστε από αυτόν: και με το ότι λάβαμε ύπαρξη ενώ δεν υπήρχαμε, και με το ότι γίναμε πιστοί. Επειδή βέβαια και αυτό αποτελεί κτίση· πράγμα που αναφέρει και αλλού: «Για να κτίσει τους δύο μέσα στον εαυτό του σε έναν καινό άνθρωπο».

Διότι η Γραφή γνωρίζει να τα εναλλάσσει αυτά πολλές φορές, όπως όταν λέει: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου»· και πάλι: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου»· και: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα». Και σε πολλά σημεία μπορεί να δει κανείς αυτά τα ονόματα να μεταφέρονται. Εάν όμως είχαν αποδοθεί αποκλειστικά σε κάθε φύση χωριστά, και ο Υιός δεν ήταν Θεός, και μάλιστα Θεός όπως ο Πατέρας, παραμένοντας Υιός· τότε, λέγοντας «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός», θα πρόσθετε περιττώς τη λέξη «ο Πατέρας», θέλοντας να καταστήσει γνωστό τον αγέννητο· διότι θα αρκούσε η λέξη «Θεός», εάν βέβαια αυτή αποτελούσε γνώρισμα μόνο εκείνου, για να το φανερώσει αυτό. Όχι μόνο αυτό, αλλά μπορεί να λεχθεί και κάτι άλλο. Διότι, εάν ισχυρίζεσαι ότι, επειδή έχει ειπωθεί «ένας Θεός», δεν αρμόζει στον Υιό το όνομα «Θεός», δες ότι το ίδιο ακριβώς κείται και για τον Υιό. Επειδή και ο Υιός ονομάζεται «ένας Κύριος», και όμως δεν ισχυριζόμαστε ότι γι' αυτόν τον λόγο η λέξη «Κύριος» αρμόζει αποκλειστικά σε αυτόν. Επομένως, όποια ισχύ έχει η λέξη «Ένας» για τον Υιό, την ίδια έχει και για τον Πατέρα· και όπως ακριβώς δεν αποκλείει τον Πατέρα από το να είναι Κύριος, με τον ίδιο τρόπο που ο Υιός είναι Κύριος, εξαιτίας του ότι ο Υιός ονομάζεται ένας Κύριος· έτσι δεν αποκλείει και τον Υιό από το να είναι Θεός, όπως είναι Θεός ο Πατέρας, εξαιτίας του ότι ο Πατέρας ονομάζεται ένας Θεός. Εάν πάλι κάποιοι ρωτήσουν: «Για ποιον λόγο δεν μνημόνευσε το Πνεύμα;», θα λέγαμε το εξής, ότι δηλαδή ο λόγος του απευθυνόταν σε ειδωλολάτρες, και η πολεμική του στρεφόταν απέναντι στους πολλούς θεούς και στους πολλούς κυρίους.

Γι' αυτό και, αφού ονόμασε τον Πατέρα Θεό, τον Υιό τον ονόμασε Κύριο. Εάν λοιπόν δεν τόλμησε να ονομάσει τον Πατέρα Κύριο τώρα μαζί με τον Υιό, για να μην υποπτευθούν εκείνοι ότι μιλάει για δύο Κυρίους, ούτε τον Υιό Θεό μαζί με τον Πατέρα, για να μη θεωρηθεί ότι μιλάει για δύο θεούς· γιατί απορείς εάν δεν έκανε μνεία του Πνεύματος; Διότι προς το παρόν ο αγώνας του απευθυνόταν σε εκείνους, με σκοπό να αποδείξει ότι σε εμάς δεν υπάρχει πολυθεΐα. Γι' αυτό επαναλαμβάνει συνεχώς αυτό το «Ένας», λέγοντας: «Κανένας άλλος Θεός δεν υπάρχει, παρά μόνον ένας»· και, «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός και ένας Κύριος». Από αυτό είναι φανερό ότι, συγκαταβαίνοντας στην ασθένεια των ακροατών, χρησιμοποίησε αυτή τη διατύπωση, και γι' αυτόν τον λόγο δεν μνημόνευσε ούτε το Πνεύμα· διότι, εάν δεν συμβαίνει αυτό, δεν θα έπρεπε ούτε αλλού να κάνει μνεία του Πνεύματος, ούτε αυτό να συντάσσεται με τον Πατέρα και τον Υιό. Επειδή, εάν έχει αποκλειστεί από τον Πατέρα και τον Υιό, πολύ περισσότερο δεν θα έπρεπε να συντάσσεται μαζί τους στο βάπτισμα, όπου κατεξοχήν φανερώνεται το αξίωμα της θεότητας και προσφέρονται δωρεές τις οποίες αρμόζει να παρέχει μόνο ο Θεός.

Γιατί, λοιπόν, λέγει, δεν ανέφερε τίποτε περί του Πνεύματος; Διότι δεν αναφερόταν σε αυτό ο λόγος του τώρα, ούτε συγχέει τα πάντα μαζί· επειδή και όταν λέγει: «Ένας Θεός ο Πατήρ, και ένας Κύριος Ιησούς», σε καμία περίπτωση δεν σιωπά θεωρώντας ότι το Πνεύμα είναι κατώτερο, αλλά το είπε αυτό επειδή προς το παρόν δεν ήταν επείγον. Διότι γνωρίζει να μνημονεύει και μόνον τον Πατέρα, και δεν θα αποκλείσουμε εξαιτίας αυτού τον Υιό· γνωρίζει να μνημονεύει και μόνον τον Υιό και το Πνεύμα, και δεν θα αθετήσουμε εξαιτίας αυτού τον Πατέρα.

Μη φοβηθείς, αγαπητέ, αλλά άκουσε τι λέει: «Έχει ισχύ σε αυτούς που χάνονται, οι οποίοι, ακόμη και αν δεν είχε έλθει εκείνος, δεν θα είχαν πεισθεί». Ποιο είναι λοιπόν το όφελος, λέει; Ότι ακριβώς αυτοί που χάνονται θα αποστομωθούν. Πώς; Διότι, ακόμη και αν δεν είχε έλθει εκείνος, δεν θα είχαν πιστέψει στον Χριστό· έρχεται λοιπόν για να τους ελέγξει. Για να μην πουν, δηλαδή, στο μέλλον ότι: «Επειδή ο Χριστός αποκαλούσε τον εαυτό Του Θεό –μολονότι πουθενά δεν το είπε φανερά, αλλά επειδή οι μεταγενέστεροι το κήρυξαν– δεν πιστέψαμε· επειδή ακούσαμε ότι ένας είναι ο Θεός από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, γι' αυτόν τον λόγο δεν πιστέψαμε»· αυτήν λοιπόν τη δικαιολογία τους θα την αναιρέσει ο Αντίχριστος.

Πώς λοιπόν λέει: Ένας; Σε αντιδιαστολή προς τα είδωλα, και όχι προς τον Υιό· διότι ο λόγος του αναφερόταν στην αλήθεια και στην πλάνη. Ο μεσίτης όμως οφείλει να έχει κοινωνία και με τα δύο μέρη μεταξύ των οποίων μεσιτεύει· διότι αυτό είναι το γνώρισμα του μεσίτη, το να συνδέεται και να έχει κοινωνία και με τα δύο μέρη για τα οποία μεσιτεύει. Αν όμως συνδέεται με το ένα και είναι αποκομμένος από το άλλο, τότε δεν είναι πλέον μεσίτης. Εάν λοιπόν δεν συνδέεται με τη φύση του Πατρός, δεν είναι μεσίτης, αλλά έχει αποκοπεί από αυτήν. Διότι, όπως ακριβώς μετέχει στη φύση των ανθρώπων, επειδή ερχόταν προς τους ανθρώπους, έτσι μετέχει και στη φύση του Θεού, επειδή ερχόταν από τον Θεό. Επειδή δηλαδή βρέθηκε στη μέση δύο φύσεων, πρέπει να είναι κοντά και στις δύο φύσεις. Διότι, όπως ακριβώς το μέσο ενός τόπου είναι κοντά και στα δύο σημεία, έτσι και το μέσο των φύσεων οφείλει να είναι κοντά και στις δύο φύσεις. Όπως λοιπόν έγινε άνθρωπος, έτσι ήταν και Θεός. Ένας απλός άνθρωπος δεν θα γινόταν μεσίτης, διότι έπρεπε να συνδιαλέγεται και με τον Θεό· ως Θεός μόνο δεν θα γινόταν μεσίτης, διότι δεν θα τον δέχονταν εκείνοι για τους οποίους μεσιτεύει. Όπως εκεί λέει: «Ένας Θεός ο Πατήρ, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός», έτσι και εδώ λέει: «Ένας και ένας». Δεν τοποθετεί τον αριθμό δύο· διότι, επειδή μιλούσε περί πολυθεΐας, για να μην εκλάβει κανείς τον αριθμό δύο ως αφορμή για πολυθεΐα, τοποθέτησε το «Ένας και ένας». Βλέπεις πώς η Γραφή χρησιμοποιεί τον λόγο με πολλή ακρίβεια; Διότι το «ένας και ένας» κάνει δύο· αλλά δεν θα το πούμε αυτό, αν και ο λογισμός μάς το υποβάλλει.

Διότι και ο διάβολος συζητούσε με τον Χριστό αντλώντας επιχειρήματα από τις Γραφές. Αλλά δεν είναι η Γραφή η αιτία, αλλά η διάνοια η οποία ερμηνεύει κακώς τα όσα έχουν διατυπωθεί καλώς. Διότι, θέλοντας να παρουσιάσουν τον Υιό κατώτερο του Πατρός, περιφέρονται εξετάζοντας περιέργως ξένα ονόματα, και λένε όσον αφορά το «Θεός και Κύριος», ότι ο μεν Πατέρας είναι Θεός, ενώ ο Υιός είναι Κύριος, και διαχωρίζουν τα ονόματα, και απονέμουν το μεν «Θεός» στον Πατέρα, το δε «Κύριος» στον Υιό, σαν να είναι διαμοιραστές και κληροδότες της θεότητας. Αποδίδει η Γραφή το όνομα Κύριος (μόνο) στον Υιό; Αυτά λέει; Πώς δεν άκουσες τον ψαλμό που απευθυνόταν σήμερα προς ένα και μόνο πρόσωπο λέγοντας: «Με τη φωνή μου έκκραξα προς τον Κύριο, με τη φωνή μου δεήθηκα προς τον Θεό»; Επομένως, τον ονομάζει και Κύριο και Θεό. Ποιον θέλεις να εννοεί ως Θεό, τον Υιό ή τον Πατέρα; Οπωσδήποτε θα πεις ότι τα ονόματα αυτά αναφέρονται στον Πατέρα. Επομένως, και ο Υιός είναι Θεός και ο Πατέρας είναι Κύριος. Γιατί, λοιπόν, διαχωρίζεις τα ονόματα, και το ένα το αποδίδεις εκεί και το άλλο το διαχωρίζεις εδώ; Αλλά και ο Παύλος λέει (μακάρι να άκουγες τον Παύλο, και θα ήσουν μακάριος): «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Μήπως ονόμασε τον Υιό Θεό; Αλλά τι; Κύριο.

Μήπως έχεις κάποια απολογία; Αλλά μας προβάλλουν και άλλη μαρτυρία του Αποστόλου, ο οποίος λέει: «Ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Λες ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός σαν τον Πατέρα· κι εγώ σου λέω ότι δεν υπάρχει άλλος τέτοιος Κύριος σαν τον Υιό. Γιατί, λοιπόν, φιλονικούμε;

Όχι, μη γένοιτο! Ας δούμε λοιπόν με ποιους συνομιλούσε ο Παύλος και για ποιους τα έχει πει αυτά. Αλλά προσέξτε με ακρίβεια τον λόγο μου. Επειδή οι Έλληνες σέβονταν την πολυθεΐα και οι Ιουδαίοι τη μοναρχία, για να αναιρέσει λοιπόν και την πολυθεΐα και τη μοναρχία, γι' αυτό έλεγε: «Διότι, είτε υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Και λέγοντας το «ένας», αναίρεσε την πολυθεΐα· διότι όπου υπάρχει ένας, δεν υπάρχουν πολλοί. Και λέγοντας «Πατέρας», αναίρεσε τη μοναρχία· διότι όπου υπάρχει πατέρας, είναι φανερό ότι υπάρχει και υιός. Γι' αυτό λοιπόν είπε: «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Βλέπεις ότι ο Παύλος αντιπαρατασσόταν στους Έλληνες και στους Ιουδαίους; Γι' αυτό είπε: «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· επειδή τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω του Υιού, τα ορατά και τα αόρατα. Και άκου τον Ιωάννη που λέει: «Στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό. Τα πάντα έγιναν μέσω αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα». Βλέπεις ότι αυτός είναι ο δημιουργός των πάντων; Τολμάς να μου αποδείξεις ότι ο Υιός συναριθμείται με τα πάντα; Αλλά, αγνώμονες, μέχρι πότε θα περιφέρεστε σταχυολογώντας τις Γραφές, για να αποκαλέσετε κάπου τον Υιό κτίσμα και κατασκεύασμα; Θέλετε να μάθετε;

Έτσι έχει ειπωθεί και το «ένας»· διότι έχει την ίδια ισχύ και δύναμη με αυτό. Παρατήρησε δε: «Ένας Θεός, λέει, ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Διότι, εάν το να λέγεται ο Πατέρας ένας Θεός αποκλείει τον Υιό από τη θεότητα, τότε και το να λέγεται ο Υιός ένας Κύριος αποκλείει τον Πατέρα από την κυριότητα· αλλά βέβαια, το να λέγεται ότι «ένας Κύριος Ιησούς Χριστός» δεν αποκλείει τον Πατέρα από την κυριότητα. Επομένως, ούτε και τον Υιό αποκλείει από τη θεότητα το να λέγεται ότι ένας Θεός είναι ο Πατέρας.

Εάν πάλι ισχυριστούν ότι για αυτόν τον λόγο ο Πατέρας ονομάζεται ένας Θεός, επειδή μεν ο Υιός είναι Θεός, αλλά όχι τέτοιος Θεός όπως ο Πατέρας, συνεπάγεται να ειπωθεί το εξής, με βάση τις προκείμενες που οι ίδιοι θέτουν —διότι βέβαια εμείς δεν θα το λέγαμε ποτέ αυτό—, ότι για αυτόν τον λόγο ο Υιός ονομάζεται ένας Κύριος, επειδή ο Πατέρας μεν είναι Κύριος, αλλά όχι τέτοιος Κύριος όπως ο Υιός. Αν όμως αυτό είναι ασεβές, ούτε το προηγούμενο μπορεί να ευσταθεί· αλλά, όπως ακριβώς το «ένας Κύριος» δεν στερεί από τον Πατέρα την απόλυτη κυριότητα ούτε την περιορίζει μόνο στον Υιό, έτσι ούτε το «ένας Θεός» αποκλείει τον Υιό από την αληθινή και γνήσια θεότητα, ούτε την αποδίδει αποκλειστικά και μόνο στον Πατέρα.

Διότι, και αν ακόμη υπάρχουν οι λεγόμενοι πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη —πάλι εναντίον εκείνων μάχεται— όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι —δηλαδή αυτοί που απλώς ονομάζονται έτσι— για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα.

Για το Άγιο Πνεύμα λέει: «Ο Θεός εξήγειρε μέσω του Αγίου Πνεύματος ένα νεαρό παιδί, του οποίου το όνομα ήταν Δανιήλ». Και σε πολλά άλλα σημεία έχει προαναγγελθεί το Άγιο Πνεύμα στην Παλαιά Διαθήκη. Γνώριζαν, εξάλλου, ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι της μίας θεότητας και δύναμης· και γνώριζαν να καλούν τα δούλα όντα στη δοξολογία της θεότητας. Για να γνωρίσεις όμως ότι τίποτα το κτιστό ή επείσακτο δεν προστίθεται στην Τριάδα, ο Παύλος, ενώ προέταξε τον Πατέρα, σε άλλο σημείο προτάσσει το Άγιο Πνεύμα· διότι λέει τα εξής: «Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο». Και πάλι αντίστροφα: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα σε όλους». Και «όλα αυτά τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως το ίδιο βούλεται», και όχι όπως του προστάζεται. Όταν, δε, βαπτιζόταν ο Υιός, ο Πατέρας έδινε μαρτυρία από τον ουρανό, ενώ το Άγιο Πνεύμα κατερχόταν με μορφή περιστεριού πάνω στον ομότιμό του. Μέσα από όλα αυτά διδασκόμαστε να κατανοούμε το ένα βασίλειο της αδιαίρετης Τριάδας.

Για να μη φανεί ότι έρχεται σε αντίθεση με τα ολοφάνερα πράγματα, προσθέτει λέγοντας το εξής: «Αν και υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί». Και όπως λοιπόν υπάρχουν, δεν υπάρχουν πραγματικά, αλλά μόνο κατ' όνομα· και δεν έχουν αυτήν την ιδιότητα στην πράξη, παρά μόνο στα λόγια. «Είτε στον ουρανό, είτε στη γη· όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι.» Στον ουρανό εννοώντας τον ήλιο, και τη σελήνη, και τη χορεία των υπόλοιπων άστρων· διότι και αυτά τα προσκύνησαν οι ειδωλολάτρες ως θεούς· στη γη πάλι τους δαίμονες, και όλους εκείνους τους ανθρώπους που θεοποιήθηκαν. «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα.» Αφού πρώτα είπε ότι δεν υπάρχει άλλος Θεός παρά μόνο ένας, τώρα προσθέτει αυτό, έπειτα και το «αλλά για εμάς», το «ο Πατέρας»· έπειτα προσθέτει και αυτό που αποτελεί απόδειξη της θεότητας, λέγοντας, «από τον οποίο προέρχονται τα πάντα»· διότι αυτό αποδεικνύει ότι και εκείνοι δεν είναι θεοί· διότι η Γραφή λέει: «Οι θεοί που δεν έφτιαξαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν». «Και εμείς υπάρχουμε για αυτόν.» Όταν αφενός λέει ότι τα πάντα προέρχονται από αυτόν, εννοεί τη δημιουργία και την παραγωγή τους από την ανυπαρξία στην ύπαρξη· όταν αφετέρου πει, «και εμείς υπάρχουμε για αυτόν», αναφέρεται στον λόγο της πίστης και της οικείωσης· διότι με διπλό τρόπο προερχόμαστε από αυτόν, και με το ότι δημιουργηθήκαμε ενώ δεν υπήρχαμε, και με το ότι γίναμε πιστοί· αφού και η πίστη σε αυτόν ονομάζεται κτίση· διότι λέει: «για να κτίσει τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο». «Και υπάρχει ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· αλλά δεν υπάρχει σε όλους αυτή η γνώση.»

Διότι από Αυτόν δημιουργηθήκαμε μέσω του Χριστού. Ούτε βέβαια διαχώρισε τα ονόματα ως αποκλειστικά γνωρίσματα, απονέμοντας στον μεν Υιό το «Κύριος», στον δε Πατέρα το «Θεός». Διότι η Γραφή γνωρίζει να τα εναλλάσσει συχνά, όπως όταν λέει: «Είπε ο Κύριος προς τον Κύριό μου». Και πάλι: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου». Και: «Από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω σε όλα». Και σε πολλά σημεία μπορεί κανείς να δει τα ονόματα αυτά να εναλλάσσονται. Εάν όμως έλεγαν κάποιοι: «Για ποιο λόγο δεν μνημόνευσε το Πνεύμα;», θα απαντούσαμε το εξής: ότι ο λόγος του απευθυνόταν σε ειδωλολάτρες, και ο αγώνας αφορούσε πολλούς θεούς και πολλούς κυρίους· γι' αυτό και, αφού ονόμασε Θεό τον Πατέρα, αποκάλεσε Κύριο τον Υιό. Εάν λοιπόν δεν τόλμησε να αποκαλέσει τώρα Κύριο τον Πατέρα μαζί με τον Υιό, για να μην υποπτευθούν εκείνοι ότι μιλάει για δύο κυρίους, ούτε Θεό τον Υιό μαζί με τον Πατέρα, για να μη θεωρηθεί ότι μιλάει για δύο θεούς, γιατί απορείς που δεν μνημόνευσε το Πνεύμα; Διότι ο αγώνας του εκείνη τη στιγμή ήταν απέναντι σε αυτούς, και σκοπός του ήταν να δείξει ότι δεν υπάρχει πολυθεΐα σε εμάς. Γι' αυτό διαρκώς επιμένει στο «ένας», λέγοντας: «Κανένας Θεός δεν υπάρχει παρά μόνο ένας». Και πάλι: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, και ένας Κύριος».

Διότι εμείς το «Άγιος ο Θεός» το εκλαμβάνουμε για τον Πατέρα, χωρίς να περιορίζουμε μόνο σε Αυτόν το όνομα της θεότητας, αλλά γνωρίζοντας ότι Θεός είναι και ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, και το «Άγιος Ισχυρός» το αποδίδουμε στον Υιό, χωρίς να απογυμνώνουμε από την ισχύ τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, και το «Άγιος Αθάνατος» το τάσσουμε για το Άγιο Πνεύμα, χωρίς να θέτουμε εκτός της αθανασίας τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά εκλαμβάνοντας με τρόπο απλό και απόλυτο όλες τις θεωνυμίες για την καθεμία από τις υποστάσεις και μιμούμενοι τον θείο Απόστολο που λέει: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από Αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω Αυτού», αλλά βεβαίως και τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, που λέει περίπου τα εξής: «‘Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υπάρχουν τα πάντα’, όπου το ‘από τον οποίο’ και ‘μέσω του οποίου’ και ‘στο οποίο’ δεν διαιρούν φύσεις (διότι τότε δεν θα εναλλάσσονταν οι προθέσεις ούτε η σειρά των ονομάτων), αλλά χαρακτηρίζουν τις ιδιότητες μίας και ασύγχυτης φύσης· και αυτό είναι φανερό: από το ότι συνάγονται και πάλι σε ένα, αν κανείς δεν διαβάζει επιφανειακά εκείνο το χωρίο του Αποστόλου, το ‘από Αυτόν και μέσω Αυτού και σε Αυτόν τα πάντα· σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν’».

«Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, και ας καλέσει, και ας αναγγείλει, και ας ετοιμάσει για εμένα, αφότου δημιούργησα τον άνθρωπο εις τον αιώνα, και τα επερχόμενα ας μου τα αναγγείλει πριν αυτά έλθουν». «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, τη δόξα μου δεν θα την παραχωρήσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά είδωλα». «Είναι ο αληθινός Κύριος, Θεός ζώντων, και βασιλιάς των αιώνων». «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του». «Η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, και η εξουσία του παραμένει από γενεά σε γενεά». «Και αφού βαπτίστηκε ο Κύριος, ανέβηκε αμέσως από το νερό. Και ιδού, του ανοίχθηκαν οι ουρανοί, και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να έρχεται επάνω του. Και ιδού, ακούστηκε φωνή από τον ουρανό που έλεγε: Αυτός είναι ο Υιός μου, στον οποίο ευαρεστήθηκα». «Ο Στέφανος δε, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, αφού ατένισε στον ουρανό, είδε τη δόξα του Θεού, και τον Ιησού να στέκεται στα δεξιά του Θεού, και είπε: Ιδού, βλέπω τους ουρανούς ανοιγμένους, και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται στα δεξιά του Θεού». «Ουδείς είναι Θεός παρά μόνο ένας. Διότι, έστω κι αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς κατατείνουμε σε αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού· και ένα Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υφίστανται τα πάντα, και εμείς προερχόμαστε από αυτό».

Για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα· και ένα Άγιο Πνεύμα, εντός του οποίου υφίστανται τα πάντα. Ο Θεός βεβαίως είναι το ύψιστο, απρόσιτο και άρρητο φως, το οποίο ούτε με τον νου κατανοείται ούτε με τον λόγο εκφράζεται, και το οποίο φωτίζει κάθε λογική φύση· αυτό είναι για τα νοητά ό,τι είναι ο ήλιος για τα αισθητά. Όσο καθαριζόμαστε, τόσο φανερώνεται, και όσο φανερώνεται, τόσο αγαπάται, και όσο το αγαπούμε, τόσο πάλι γίνεται κατανοητό· το ίδιο θεωρεί και κατανοεί τον εαυτό του, ενώ ελάχιστα διαχέεται προς τα έξω.

Αυτά δε τα λέμε όχι επειδή περιορίζουμε τη θεότητα μόνο στον Πατέρα, ούτε τη δύναμη μόνο στον Υιό ή την αθανασία μόνο στο Πνεύμα, «αλλά αποδίδοντας σε καθεμία από τις υποστάσεις όλες τις θεωνυμίες, με τρόπο απλό και ενιαίο, και μιμούμενοι τον θείο απόστολο που λέει: ‘Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού’. Και όχι μόνο αυτόν, αλλά και τον θεολόγο Γρηγόριο, ο οποίος λέει κάπως έτσι: ‘Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, μέσα στο οποίο υπάρχουν τα πάντα, όπου το “από τον οποίο” και το “μέσω του οποίου” και το “μέσα στο οποίο” δεν διαχωρίζουν φύσεις, αλλά χαρακτηρίζουν τις ιδιότητες μίας και ασύγχυτης φύσης’». Είναι, λοιπόν, πραγματικά γελοίο και παίγνιο το να καταπατάται, τρόπον τινά, από την παράλογη έπαρση του Κναφέα η τρισάγια ωδή, η οποία μας παραδόθηκε μυσταγωγικά από τους αγγέλους και παλαιότερα και αργότερα, και επιβεβαιώθηκε με την παύση της θεομηνίας, και επισφραγίστηκε με τη μαρτυρία των αγίων Πατέρων ως δηλωτική της μίας τρισυπόστατης θεότητας. Διότι, νομίζοντας ότι καθαρίζει και λαμπρύνει αυτόν τον ιερό ύμνο σαν να ήταν ιμάτιο, περισσότερο από όσο ήδη έχει καλώς, παρενέβαλε προσθήκη στο τρισάγιο, δήθεν ως ανώτερος από τα Σεραφείμ, σαν να νομοθετούσε ενάντια στο Άγιο Πνεύμα. Αλλά, τι αυθάδεια, για να μην πω τι ανοησία.