Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 8:6

Λέει λοιπόν πολύ ορθά ο Παύλος ότι ο ίδιος έθεσε το θεμέλιο, και ότι άλλοι μπορούν μεν να συνεχίσουν το έργο και να οικοδομήσουν, σε καμία περίπτωση όμως δεν μπορούν να θέσουν άλλο θεμέλιο παρά αυτό που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός· διότι «δεν υπάρχει άλλο όνομα κάτω από τον ουρανό που να έχει δοθεί στους ανθρώπους, μέσω του οποίου πρέπει να σωθούμε». Διότι «ένας είναι ο Θεός και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν, και ένας ο Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε δι' αυτού, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της εκκλησίας». Εάν λοιπόν κάποιος αρνείται το θεμέλιο και απορρίπτει την πέτρα, δεν οικοδομεί πάνω σε αυτήν αλλά στην άμμο· γι' αυτό και πολύ εύκολα θα καταρρεύσει· διότι ό,τι δεν συγκρατεί ο Χριστός, αυτό οπωσδήποτε θα κλονιστεί, μη έχοντας σταθερή βάση. <Μερικοί όμως υπερηφανεύθηκαν, νομίζοντας ότι δεν πρόκειται να έλθω σε εσάς.> Επειδή υπήρχαν μερικοί στην Κόρινθο που θεωρούσαν ότι αρκούσαν στον εαυτό τους και δεν είχαν ανάγκη από δασκάλους, και ότι ξεπερνούσαν τον Παύλο στη σοφία της κοσμικής ευγλωττίας· και για τον λόγο αυτόν φούσκωναν από υπεροψία, υψώνοντας τον εαυτό τους πάνω από τους άλλους, μολονότι ο βίος τους δεν ήταν ακατηγόρητος.

Επειδή λοιπόν, λέει, αγοραστήκατε με τίμημα και «δεν λυτρωθήκατε με φθαρτά, με ασήμι ή με χρυσάφι», αλλά μάλλον με το τίμιο αίμα του Χριστού «ως αμνού άμωμου και άσπιλου», ας υποτασσόμαστε μάλλον στους δικούς του νόμους. <Σχετικά δε με τα ειδωλόθυτα, γνωρίζουμε ότι όλοι έχουμε γνώση.> Επειδή οι πιστοί στην Κόρινθο ήταν πεπεισμένοι ότι ο Θεός είναι κατά φύση ένας και μόνος, και ότι τα είδωλα δεν είναι θεοί, και περιγελούσαν εκείνους που θυσίαζαν σε αυτά λέγοντας ότι το ιερόθυτο δεν είναι απολύτως τίποτα, και τα έτρωγαν αδιακρίτως χωρίς να θεωρούν ότι προκύπτει κανένας μολυσμός από αυτό· σκανδάλιζαν όμως τους ασθενείς στην πίστη, οι οποίοι νόμιζαν ότι δεν προσβάλλουν τον Θεό εάν τιμούσαν τις εορτές των ειδώλων· για τον λόγο αυτόν ο Παύλος τα ανακόπτει αυτά, θέλοντας οι πιστοί να είναι προσηλωμένοι σε έναν σκοπό, λατρεύοντας μόνο τον πανάγιο Θεό. <Γνωρίζουμε ότι κανένα είδωλο δεν έχει υπόσταση στον κόσμο.> Για εκείνους που δεν αναγνωρίζουν καθόλου τα είδωλα, ή και για εκείνους που γνωρίζουν ακριβώς ότι είναι απλά ξύλα και πέτρες, δεν υπάρχει κανένα είδωλο στον κόσμο, διότι δεν τα θεωρούν καθόλου άξια λόγου, αλλά σκεπτόμενοι έτσι, πιστεύουν σε έναν Θεό και Πατέρα από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.

Επομένως, ο ίδιος ο μακάριος Ευαγγελιστής μαρτυρεί ότι «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν Θεός, και ήταν εν αρχή προς τον Θεό», και ότι «τα πάντα έγιναν δι' αυτού», και υπήρχε μέσα στα δημιουργήματα ως ζωή, και ότι «το φως των ανθρώπων ήταν η ζωή», ώστε μέσα από όλα αυτά να αποδείξει ότι ο Υιός είναι Θεός κατά φύση. Το ίδιο επιμαρτυρεί σε αυτόν και ο θεσπέσιος βαπτιστής, βοώντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας.» Διότι βεβαίως θα πει κανείς ότι είναι αληθινός Θεός εκείνος στον οποίο ενυπάρχει κατά φύση το αξίωμα της κυριότητας, και σε κανέναν άλλον δεν θα φαινόταν ότι υπάρχει κυρίως και αληθώς, επειδή «για εμάς υπάρχει ένας Θεός και Πατέρας, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου· και αν πολλοί ονομάζονται θεοί και κύριοι κατά χάρη, τόσο στον ουρανό όσο και στη γη, εντούτοις ο Υιός είναι ένας αληθινός Θεός μαζί με τον Πατέρα. Επομένως, το ζεύγος των αγίων μαρτύρων είναι εξαιρετικά αξιόλογο, και πλέον οφείλεται στα λεγόμενά τους μια πίστη που δεν επιδέχεται καμία απολύτως αμφισβήτηση, αφού έλαβε την πληρότητά της από τον νόμο και επιβεβαιώνεται από την περιφάνεια των προσώπων. Το να λέει, λοιπόν, κάτι για τον εαυτό του ο μακάριος Ευαγγελιστής, και να καταπιάνεται με τα δικά του εγκώμια, θα ήταν όντως φορτικό και άλλως απρεπές· διότι διαφορετικά θα άκουγε δικαίως το: «Εσύ μαρτυρείς για τον εαυτό σου· η μαρτυρία σου δεν είναι αληθινή.»

Επειδή δε, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, ενώ υπάρχουν ή και ονομάζονται πολλοί θεοί, και στον ουρανό και στη γη, ο Μονογενής Υιός είναι Θεός, είναι προφανές ότι θα τοποθετηθεί έξω από τους άλλους και δεν θα καταταχθεί ανάμεσα στους κατά χάριν θεούς. Αντιθέτως, θα είναι αληθινός Θεός μαζί με τον Πατέρα. Διότι έτσι συμφωνεί με εμάς ο Παύλος λέγοντας: «Για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Διότι, εφόσον ένας είναι ο κατά φύσιν Θεός, ο Πατέρας, ο Λόγος που προέρχεται από αυτόν και παραμένει μέσα σε αυτόν δεν τίθεται εκτός του να είναι Θεός, διαπρέποντας με την ιδιότητα του γεννήσαντος, και ανερχόμενος ουσιωδώς στο ίδιο αξίωμα, όσον αφορά τουλάχιστον το ότι είναι κατά φύσιν Θεός.

Πρέπει δε να παρατηρήσουμε πώς δεν ανέχεται πάλι να καταμερίζεται σε δύο χριστούς, σύμφωνα με την απερισκεψία μερικών. Διότι διαφυλάττει τον εαυτό του παντού αμέριστο μετά την ενανθρώπηση. Επειδή λέει ότι ο υιός του ανθρώπου αναβαίνει εκεί όπου ήταν προηγουμένως, αν και το προερχόμενο από τη γη σώμα δεν βρισκόταν επάνω πριν από αυτό, παρά μόνο και καθ' εαυτόν ο Λόγος, πριν από την ένωσή του με τη σάρκα. Ορθώς λοιπόν ο Παύλος έθεσε το «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός» στις δικές του επιστολές. Διότι ένας είναι ο Υιός, και πριν από τη σάρκωση και μετά τη σάρκωση, και δεν θεωρούμε το δικό του σώμα ως κάτι ξένο προς τον Λόγο. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάζει υιό ανθρώπου τον Λόγο που κατέβηκε άνωθεν από τον ουρανό. Διότι έγινε σάρκα, σύμφωνα με τον μακάριο Ευαγγελιστή, και δεν μεταπήδησε σε σάρκα από μεταβολή της φύσης του. Επειδή είναι άτρεπτος και αναλλοίωτος κατά φύση, ως Θεός. Αλλά κατοικώντας σε δικό του ναό, εννοώ αυτόν από την παρθένο, και έχοντας γίνει άνθρωπος με αληθινό τρόπο.

Διότι καμία διαφορά πίστεως δεν υπάρχει σε εμάς, αφού η πίστη μας δεν είναι μεγαλύτερη στον Πατέρα και μικρότερη στον Υιό, ή στο Άγιο Πνεύμα· αλλά ένας και ο αυτός είναι ο όρος και ο τρόπος της ομολογίας, ο οποίος εκτείνεται μέσω τριών ονομάτων σε ίσο μέτρο, ώστε να φαίνεται και πάλι ότι η Αγία Τριάδα βαίνει προς την ενότητα της φύσεως και μέσα από αυτά, και η δόξα που λάμπει γύρω της να θεωρείται εντελώς ακατηγόρητη στις ψυχές μας: η πίστη προς τον Πατέρα και προς τον Υιό, ακόμη και όταν έγινε άνθρωπος, και προς το Άγιο Πνεύμα. Και νομίζω ότι κανείς, εφόσον σωφρονεί, δεν θα αποχώριζε τον ναό που προήλθε από την Παρθένο από τον Θεό Λόγο, ως προς το ζήτημα της υιότητας εννοώ· διότι «Ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου. Όποιος όμως διαιρεί τον έναν και μοναδικό σε δυάδα υιών, ας γνωρίζει καλά ότι αρνείται απολύτως την πίστη. Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος, αναπτύσσοντας άριστα και πάρα πολύ ορθά τον λόγο περί αυτών, δεν έχει εισαγάγει στην πίστη τον Μονογενή γυμνό, αλλά και ως κάποιον που έγινε σαν και εμάς, δηλαδή άνθρωπος που πέθανε και αναστήθηκε από τους νεκρούς. Διότι τι λέει; «Κοντά σου είναι το ρήμα, στο στόμα σου και στην καρδιά σου· δηλαδή το ρήμα της πίστεως που κηρύττουμε, διότι εάν ομολογήσεις με το στόμα σου ότι Κύριος είναι ο Ιησούς, και πιστέψεις στην καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς».

Διότι τα κρύβουν στα σπήλαια, στις σχισμές των βράχων και στις τρύπες της γης, ώστε να μην τα βρουν οι εχθροί και τα πάρουν μαζί τους μαζί με τους ηττημένους σαν αιχμάλωτους θεούς. Πώς λοιπόν μπορούν να θεωρούνται θεοί αυτοί που έχουν ανάγκη από τη βοήθεια όσων τους προσκυνούν; Αντιθέτως, εκείνα είναι άψυχη ύλη. Και όπως λέει ο μακάριος Δαβίδ: «Τα είδωλα των εθνών είναι ασήμι και χρυσάφι, έργα ανθρώπινων χεριών». Βεβαίως, όσοι τα λατρεύουν πάσχουν από την ίδια αναισθησία με αυτά. Διότι, αν και έγιναν οι ίδιοι τεχνίτες και δημιουργοί τους, τα σηκώνουν στους ώμους, πορεύονται, τα προσκυνούν και προσεύχονται λέγοντας: «Γλίτωσέ με, διότι εσύ είσαι ο Θεός μου». Στάχτη λοιπόν είναι η καρδιά τους και πλανώνται. Ταιριάζει επομένως σε όσους συνηθίζουν να ζουν με ευσέβεια, να απορρίπτουν τις ανοησίες αυτών που πλανώνται, και μάλιστα να βροντοφωνάζουν το εξής: «Οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από τη γη και κάτω από αυτόν τον ουρανό». Διότι: «Για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε για αυτόν».

«Και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού.» «Την ημέρα εκείνη θα πετάξει ο άνθρωπος τα αργυρά και τα χρυσά βδελύγματά του, τα οποία κατασκεύασε για να τα προσκυνά μαζί με τα μάταια είδωλα και τις νυχτερίδες, για να εισέλθει στις τρύπες της γης, σε στερεές πέτρες και στις σχισμές των βράχων, εξαιτίας του φόβου του Κυρίου και εξαιτίας της δόξας της ισχύος του, όταν εγερθεί για να συντρίψει τη γη.» Το ότι επρόκειτο να κρύψουν τους κατασκευασμένους από αυτούς και ψευδώνυμους θεούς, όχι επειδή κυριεύονταν πλέον από σεβασμό προς αυτούς, αλλά επειδή μάλλον τους είχαν καταδικάσει ως άχρηστη και αδρανή ύλη, το καθιστά σαφές προσθέτοντας σε όσα είπε τα εξής: «Την ημέρα εκείνη θα πετάξει ο άνθρωπος τα βδελύγματά του, τα οποία κατασκεύασε για να τα προσκυνά μαζί με τις νυχτερίδες.» Διότι, αφού έστησαν τα χειροποίητα είδωλα μέσα σε ναούς, τα προσκύνησαν ανόσια, νομίζοντας ότι είναι θεοί. Όταν όμως είδαν να φτάνει ο καιρός του πολέμου και έπειτα δεν υπήρχε κανένας απολύτως τρόπος να τους βοηθήσουν, αλλά αποκαλύφθηκε πως ήταν λίθοι και ξύλα και ύλη χρυσή και επαργυρωμένη, αυτούς που νόμισαν ότι θα είναι σωτήρες και λυτρωτές, τους πέταξαν έξω από τους ναούς και τους έκρυψαν σε σπήλαια, λυπούμενοι μάλλον για την ύλη τους, και όχι επειδή τους τιμούσαν πλέον ως θεούς. Το ότι, λοιπόν, ήταν μάταιος και ανώφελος ο κόπος τους για την κατασκευή των ειδώλων, το απέδειξε λέγοντας: «Θα πετάξει ο άνθρωπος τα βδελύγματά του, τα οποία κατασκεύασε για να τα προσκυνά μαζί με τις νυχτερίδες.»

«Τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον, ούτε τις αρετές μου στα γλυπτά. Ιδού, όσα αναγγέλθηκαν εξ αρχής έχουν εκπληρωθεί, και εγώ θα αναγγείλω καινούργια. Και πριν τα αναγγείλω, σας έγιναν γνωστά.» Διότι κυρίως και αληθινά μόνος Θεός είναι, και έτσι ονομάζεται από εμάς, ο Δημιουργός των συμπάντων. Και όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος: «Ακόμη κι αν υπάρχουν πολλοί λεγόμενοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός και Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε εξ αυτού· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού.» Επειδή, λοιπόν, παρουσίασε τον εαυτό του σε εμάς ως αυτουργό μεγάλων και θαυμαστών πραγμάτων, δηλώνει ότι δεν πρόκειται να χαρίσει τη δόξα του, δηλαδή τις θεοπρεπείς του ιδιότητες, στα άψυχα είδωλα ούτε σε κανένα άλλο από τα κτίσματα, αλλά θα τις διατηρήσει αποκλειστικά για τον εαυτό του. Διότι ήταν φυσικό η δόξα της θεότητας να μην αρμόζει σε κανέναν άλλον που είναι ουσιωδώς διαφορετικός από αυτήν, παρά μόνο στην ίδια την άρρητη και υπέρτατη φύση.

Παραβολικά, λοιπόν, ονόμασε αυτούς δέντρα, και καρπούς τις πράξεις τους· και προτρέπει να προσέχουμε τις πράξεις αυτών, οι οποίες είναι ο καρπός, και όχι τα λόγια, τα οποία είναι τα φύλλα. <Ο αγαθός άνθρωπος από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του προφέρει το αγαθό.> (A f. 112) Αφού απέδειξε στα προηγούμενα από πού θα μπορούσε να διαγνωστεί ο αγαθός και ο πονηρός, ότι δηλαδή από τα έργα, όπως το δέντρο από τον καρπό, τώρα το τεκμηριώνει αυτό και μέσω ενός άλλου σημείου. Διότι ο μεν αγαθός, λέγει, σαν από τον αγαθό θησαυρό της καρδιάς του, αναβλύζει τα αγαθά· εκείνος δε που δεν είναι έτσι, αλλά έχει τον νου του κυριευμένο από φαυλότητα και πονηριά, θα φανερώσει οπωσδήποτε αυτά που είναι κρυμμένα στο βάθος· διότι όσα βρίσκονται στον νου και την καρδιά αναπηδούν μέσω του λόγου που ανέρχεται προς τα πάνω. Επομένως, ο χρηστός στους τρόπους λέει τα όσα του ταιριάζουν· ενώ ο φαύλος και πονηρός θα αποβάλει την ακαθαρσία που βρίσκεται στο βάθος. <Γιατί με αποκαλείτε, Κύριε, Κύριε;> Μόνο βέβαια στην ύψιστη φύση που βρίσκεται επέκεινα των πάντων αρμόζει το όνομα και η πραγματικότητα της κυριότητας· διότι κρατεί και εξουσιάζει τα σύμπαντα· «Διότι ένας είναι ο Κύριος, μία η πίστη, ένα το βάπτισμα.» Και πάλι: «Ακόμη και αν υπάρχουν πολλοί θεοί και πολλοί κύριοι και στον ουρανό και στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.»

Διότι πρέπει προηγουμένως να ομολογούμε τον Υιό που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, τον μονογενή Θεό Λόγο που προέρχεται από την ουσία Του, ως Κύριο των πάντων· όχι σαν να έλαβε την κυριότητα από έξω και ως κάτι επίκτητο, αλλά επειδή είναι τέτοιος κατά φύση και αληθινά, όπως ακριβώς βεβαίως και ο Πατέρας. Έπειτα έτσι να πιστεύουμε, ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, αφού βεβαίως ενανθρώπησε και έπαθε σαρκικά για εμάς· διότι έτσι έχει αναστηθεί από τους νεκρούς. Κύριος λοιπόν, όπως είπα, είναι ο Υιός, χωρίς να συγκαταλέγεται με τους άλλους, στους οποίους το όνομα της κυριότητας είναι δοσμένο και επίκτητο. Διότι μόνος Κύριος κατά φύση είναι ο Θεός Λόγος, που βρίσκεται πέρα από κάθε τι δημιουργημένο· «Διότι ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.» Αλλά ούτε ο Πατέρας θα βρεθεί εκτός του να είναι Κύριος, εφόσον είναι Θεός κατά φύση· ούτε βεβαίως ο Υιός θα μπορούσε να εκπέσει από το να είναι Θεός· διότι είναι Κύριος κατά φύση. Και ανήκει μόνο στη θεία και ανώτατη από όλες ουσία, το να είναι απολύτως ελεύθερη, και να βρίσκεται έξω από κάθε ζυγό και δουλεία, αλλά μάλλον να έχει την κτίση υποταγμένη σαν δούλη κάτω από τα πόδια της. Γι' αυτό, αν και ο μονογενής Λόγος του Θεού έγινε όμοιος με εμάς, και όσον αφορά την ανθρώπινη φύση του μπήκε κάτω από ζυγό και δουλεία, και κατέβαλε μεν στους φοροεισπράκτορες των Ιουδαίων το δίδραχμο κατά τον νόμο του Μωυσή για λόγους θείας οικονομίας, ωστόσο δεν έκρυψε το μεγαλείο της δόξας που υπήρχε μέσα του. Διότι ρώτησε τον μακάριο Πέτρο: «Οι βασιλιάδες της γης από ποιους λαμβάνουν φόρους ή τέλη;»

Θεούς, πάλι, αναφέρει αυτούς που δεν είναι μεν πραγματικά θεοί, αλλά έχουν ονομαστεί έτσι κατά χάριν· τους οποίους μνημονεύει και ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί και πολλοί κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, εντούτοις για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε από αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Υπάρχουν, επομένως, κάποιοι που έχουν ονομαστεί θεοί κατά χάριν. Γι' αυτό, άλλωστε, έχει ειπωθεί και προς εμάς μέσω της φωνής του Ψαλμωδού: «Εγώ είπα: Θεοί είστε, και όλοι υιοί του Υψίστου». Ως αληθινός Θεός, λοιπόν, ο μονογενής Λόγος του Θεού, στάθηκε σε σύναξη θεών. Και ποιών άραγε θεών; Εκείνων που έχουν τιμηθεί με την ονομασία του Θεού λόγω του αξιώματος της ιερωσύνης.

Ορθή και αδιάστροφη πορεία είναι το να κατευθύνεται κανείς ευθέως προς κάθε αγαθό και να αποχαιρετά τις φθαρτές ψευδομαντείες, και να γνωρίζει απλώς ποιος είναι εκ φύσεως και αληθώς Θεός και Κύριος. Διότι το ότι έτσι πρέπει να φρονούμε, το καθόριζε και ο παλαιός νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή: «Κύριον τον Θεό σου θα προσκυνήσεις», λέει, «και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις». Διότι για εμάς υπάρχει ένας Θεός Πατήρ, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα. Διότι «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε τίποτα απολύτως». Και βέβαια δεν λέμε, επειδή σύμφωνα με τις Γραφές τα πάντα έγιναν δι' αυτού, ότι αυτός κατέχει υπηρετική και οργανική θέση, σαν να προσέφερε κάποια εξυπηρέτηση στον Πατέρα κατά τη δημιουργία των πάντων. Διότι αυτά θα ήταν απορρίμματα ανόσιας σκέψης, και εφευρήματα της μανίας των ετεροδόξων.

Διότι υπέμεινε κατά σάρκα τη γέννηση, και παρέμεινε Θεός, ενώ έγινε σαν εμάς. Αλλά αυτά δεν ανέχεται να τα σκεφτεί ο νους των ετεροδόξων. Διότι, απορρίπτοντας με περιφρόνηση ως παρωχημένο τον λόγο του μυστηρίου, και επισωρεύοντας στα ίδια τους τα κεφάλια πικρή και αναπόφευκτη καταδίκη, αποδίδουν στον Χριστό το όνομα της υιότητας ως αποτέλεσμα συμμετοχής και κατά χάριν, και με αμάθεια τον διαχωρίζουν, θεωρώντας τον ως έναν απλό άνθρωπο χωριστά από τον Λόγο του Θεού, και σύμφωνα με τη γνώμη τους του αποδίδουν με δυσκολία μια απλή συνάφεια, δηλαδή μια ισότητα αξίας. Εμείς όμως δεν έχουμε διδαχθεί να φρονούμε έτσι, ούτε δίνοντας προσοχή στις δικές τους ανοησίες θα καταστρέψουμε και εμείς τον δικό μας νου. «Διότι υπάρχει, υπάρχει, όπως λέει ο μακάριος Παύλος, ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς δι' αυτού» αλλά δεν υπάρχει σε όλους αυτή η γνώση. Επομένως, ας ακούσουν αυτοί που έχουν κίβδηλη την πίστη στον Χριστό και στερούνται την ακριβή και αληθινή γνώση: «Πορευθείτε με το φως της φωτιάς σας και με τη φλόγα που ανάψατε.» Διότι εμείς θα βαδίσουμε την ευθεία και αδιαστρέβλωτη οδό της πίστεως. Και θα πορευθούμε τη βασιλική οδό, χωρίς να παρεκκλίνουμε δεξιά, ούτε βέβαια αριστερά.

Επειδή με ποιον τρόπο είναι αληθινό το «Δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», εάν βεβαίως <κατ' αυτούς> θεοποιείται άνθρωπος μέσω της συνάφειας με τον Λόγο και έχει αναδειχθεί σύνθρονος και κοινωνός της αξίας με τον Πατέρα; Β— Ορθώς τα είπες. Α— Και πώς πρέπει να κατανοήσουμε αυτό που ειπώθηκε σοφά δια της φωνής του Παύλου: «Διότι και αν υπάρχουν πολλοί θεοί <και πολλοί κύριοι> και στον ουρανό και επί της γης, ωστόσο για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς εξ αυτού, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού». Εφόσον δε ο Κύριος Ιησούς Χριστός είναι ένας, και (ο Απόστολος) έχει διακηρύξει ρητά ότι μέσω αυτού παρήχθησαν τα πάντα, τι θα κάνουμε, ω γενναίοι, όταν εσείς διαχωρίζετε από τον προσληφθέντα άνθρωπο, όπως λέτε, τον Λόγο του Θεού Πατέρα; Ποιον θα πούμε ότι είναι ο δημιουργός των όλων; Β— Τον κατά φύσιν Υιό του Θεού Πατέρα, δηλαδή τον Μονογενή. Α— Αλλά ο ιερουργός των θείων μας μυστηρίων λέει ότι μέσω του Ιησού Χριστού παρήχθησαν τα πάντα στην ύπαρξη, και ότι αυτός είναι ένας και μόνος. Θα υπενθυμίσω δε ότι, εξετάζοντας το όνομα «Χριστός», λέγαμε ότι μας δηλώνει το χρίσμα. Διότι κάποιος ονομάζεται χριστός επειδή ακριβώς έχει χριστεί.

«Αν όμως τα κάνω, και αν δεν πιστεύετε σε μένα, να πιστεύετε στα έργα μου.» Διότι το να βλέπει κανείς σε έναν άνθρωπο την υπεροχή της ανέκφραστης δόξας, όχι ως κάτι ξένο, ούτε καν ως κάτι που δόθηκε κατά χάριν, αλλά ως δική του ιδιότητα, πώς δεν θα πείσει ότι ήταν Θεός με τη δική μας ανθρώπινη μορφή, και αληθινός Υιός του Θεού των πάντων; Β— Ισχυρίστηκε, λέει, ότι οι άγγελοι είναι δικοί του, και έγινε εκτελεστής αυτών των σημείων, επειδή κατοικούσε μέσα του ο Λόγος, ο οποίος του παραχώρησε τη δική του δόξα και ενεργητικότητα. Διότι είναι γεγραμμένο ότι: «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, πώς τον έχρισε ο Θεός με Άγιο Πνεύμα και δύναμη, ο οποίος διήλθε ευεργετώντας και θεραπεύοντας όλους όσους καταδυναστεύονταν από τον διάβολο». Χρισμένος λοιπόν και με δύναμη και με Πνεύμα, θαυματουργούσε. Α— Συνεπώς, επειδή ο Λόγος όντας Θεός, όντας άγιος κατά φύση και έχοντας ουσιωδώς την παντοδυναμία, δεν θα είχε σε καμία περίπτωση ανάγκη ούτε από τη δύναμη κάποιου άλλου ούτε βέβαια από αγιασμό που θα του δινόταν απ' έξω, ποιος είναι άραγε αυτός που έχριστηκε με δύναμη και Άγιο Πνεύμα; Β— Ίσως να έλεγαν τον άνθρωπο που προσλήφθηκε κατά συνάφεια. Α— Άρα αυτός είναι λοιπόν ο Ιησούς Χριστός ιδιαιτέρως και από μόνος του, και για τον οποίο λέει ο πάνσοφος Παύλος: «Αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς για αυτόν, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού». Πώς λοιπόν, πες μου, έγιναν τα πάντα μέσω ενός ανθρώπου;

II. ΑΠΟΣΠΑΣΜΑΤΑ ΟΜΙΛΙΑΣ ΟΤΙ ΕΙΣ ΕΣΤΙΝ Ο ΧΡΙΣΤΟΣ. Από τον ίδιο λόγο ότι ο Χριστός είναι ένας. Αυτοί που διαιρούν τον έναν Χριστό σε δύο υιούς, είναι σαν να έχουν λησμονήσει τα λόγια του μακαρίου Παύλου. Διότι γράφει ξεκάθαρα, άλλοτε μεν ότι «για εμάς υπάρχει ένας Θεός Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς από αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού», και πάλι «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα». Εάν δε υπήρχαν δύο υιοί σύμφωνα με κάποιους, θα έλεγε: Δύο κύριοι, δύο πίστεις, δύο βαπτίσματα. Λέγοντας όμως έναν Κύριο και μία πίστη και ένα βάπτισμα, καταδικάζει την αμάθειά τους. Διότι αν, σύμφωνα με αυτούς, είναι δύο, ποιον θα αποκαλέσουμε κύριο, σε ποιον ομολογούμε την πίστη, στο όνομα τίνος βαπτιζόμαστε; <Από τον ίδιο λόγο.> Ας δούμε πρώτα τι λέει ο μακάριος Δανιήλ, και ελάτε να εξετάσουμε αναγκαίως το πλέον φρικτό του όραμα, πρώτα μεν ότι είδε τον Παλαιό των Ημερών να κάθεται πάνω σε θρόνο και χιλιάδες να τον υπηρετούν, και μυριάδες να στέκονται γύρω από τον θρόνο του. Έπειτα λέει: «Έβλεπα σε νυχτερινό όραμα και ιδού, με τα σύννεφα του ουρανού ερχόταν κάποιος σαν υιός ανθρώπου, και έφτασε έως τον Παλαιό των Ημερών, και οδηγήθηκε ενώπιόν του και σε αυτόν δόθηκε η τιμή και η βασιλεία και όλες οι φυλές και οι γλώσσες αυτόν υπηρετούν».

Άλλο επιχείρημα, μέσω της εις άτοπον απαγωγής. Είναι γραμμένο: «Ένας Θεός είναι ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν· και ένας Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Αλλά εάν κάποιος υποστήριζε ότι Εκείνος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα είναι ένα από τα πάντα, τίποτα δεν θα τον εμπόδιζε να υποβάλει στους ίδιους συλλογισμούς και Εκείνον από τον οποίο προέρχονται τα πάντα. Εάν όμως αυτό είναι ασεβές, τότε ούτε ο Υιός θα είναι ένα από τα πάντα, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, συνεπώς είναι αΐδιος. Διότι εκείνος που διαφεύγει εντελώς από το να είναι κτίσμα και ποίημα, μη ανήκοντας στα πάντα, θα νοηθεί αντιθέτως ως Θεός που βρίσκεται πάνω από όλα και κυβερνά τα πάντα.

ΑΛΛΟ. Πολλά λένε οι θείες Γραφές τόσο για τον Πατέρα όσο και για τον Υιό, και βέβαια η διαφορετικότητα των ονομάτων δεν διαχωρίζει οπωσδήποτε σε αυτούς και τον λόγο της ουσίας, ώστε να υπεισέλθει κάποια ανομοιότητα μεταξύ τους εξαιτίας αυτών. Διότι μία είναι η θεότητα του Πατρός και του Υιού, έστω κι αν ο καθένας υποδηλώνεται διαφορετικά με την ποικιλία των ονομάτων, όχι με την έννοια ότι έχει κάτι ξεχωριστό και αποκλειστικά δικό του, το οποίο δεν υπάρχει στον άλλον, αλλά με την έννοια ότι μπορεί να αποδίδεται και στους δύο καθετί που θα μπορούσε να λεχθεί για τον έναν, εκτός μόνο από την ονομασία και την ιδιότητα του Πατρός και του Υιού. Διότι ο Πατέρας είναι πάντοτε Πατέρας, και ποτέ δεν θα μπορούσε να γίνει Υιός· και ο Υιός είναι πάντοτε Υιός, και ποτέ δεν θα μπορούσε να γίνει Πατέρας. Εάν όμως κάποιος ήθελε να ισχυριστεί ότι δεν είναι δυνατόν να αποδίδεται και στους δύο όποια προσωνυμία αναφέρεται στον έναν, θα περιπέσει σε μεγάλο σφάλμα. Διότι τι θα κάνει, όταν ο Παύλος λέει: «Ένας είναι ο Θεός ο Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας ο Κύριος Ιησούς Χριστός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»; Ιδού, διότι απέδωσε στον Πατέρα το να είναι Θεός και ένας· στον δε Υιό το να είναι Κύριος και ένας. Άραγε, λοιπόν, εξαιτίας αυτού ο Υιός δεν θα είναι Θεός, επειδή ο Πατέρας ονομάστηκε Θεός και ένας; Και ο Πατέρας δεν θα είναι Κύριος, επειδή ο Υιός ονομάστηκε Κύριος και ένας; Αλλά δεν συμβαίνει αυτό, μη γένοιτο. Διότι, εφόσον ο Πατέρας είναι Θεός, Θεός είναι και ο Υιός· και πάλι, εφόσον ο Υιός είναι Κύριος, Κύριος είναι και ο Πατέρας.

ΑΛΛΟ. Αν κάποιος εξετάσει με ακρίβεια τη θεία Γραφή, θα βρει ότι ο Υιός αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα θα έβλεπε και τον Πατέρα, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Πατέρας. Και πάλι, αντίστροφα για τον Πατέρα, θα τον δει να αποκαλείται με τόσα ονόματα με όσα και ο Υιός, εκτός μόνο από το να ονομάζεται Υιός. Και ο λόγος μας θα προχωρήσει με σαφείς αποδείξεις. Παντοκράτορας είναι ο Πατέρας, το ίδιο αποδίδεται και στον Υιό: «Αυτά λέγει ο ων, ο ερχόμενος, ο παντοκράτορας». Κύριος είναι ο Πατέρας, και «Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός». Φως είναι ο Πατέρας, λέει και ο Υιός: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Ο Πατέρας συγχωρεί αμαρτίες· το κάνει αυτό και ο Υιός: «Για να γνωρίζετε, λέει, ότι ο Υιός του ανθρώπου έχει εξουσία πάνω στη γη να συγχωρεί αμαρτίες». Επειδή, λοιπόν, όλα όσα υπάρχουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό, λέει την αλήθεια όταν αναφέρει: «Όλα όσα έχει ο Πατέρας, είναι δικά μου». Και πάλι, απευθύνοντας τον λόγο προς τον δικό του Πατέρα αναφέρει: «Τα δικά μου όλα είναι δικά σου, και τα δικά σου είναι δικά μου». Αν, λοιπόν, όσα ανήκουν στον Πατέρα, αυτά ανήκουν και στον Υιό· και πάλι, όσα ανήκουν στον Υιό, αυτά ανήκουν και στον Πατέρα, δεν ψεύδεται όταν λέει: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», καθώς η ταυτότητα των ιδιωμάτων εμφανίζεται στη δυάδα απαράλλακτη.

ΑΛΛΟ. Ότι ο Υιός είναι διαφορετικός από τα κτίσματα, και δεν είναι ένα από τα πάντα. Υποδεικνύοντας ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί μέσω του Λόγου του Θεού, η θεία Γραφή λέει το εξής: «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν». Και πάλι: «Ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα». Ο Παύλος, μάλιστα, ξεχωρίζοντάς τον σαφέστατα από τα πάντα, λέει: «Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπο σπαθί, και δεν υπάρχει κτίση αφανής ενώπιόν του· αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια του». Αν, λοιπόν, είναι ο δημιουργός των πάντων, και τα πάντα είναι εκτεθειμένα ενώπιόν του, ο δημιουργός αυτών δεν θα μπορούσε να είναι ένα από τα πάντα. Και εκείνος για τον οποίο τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα, δεν θα μπορούσε εύλογα να νοηθεί ότι ανήκει στα εκτεθειμένα. Διότι λέγοντας «τα πάντα», δεν άφησε τίποτα απ' έξω· και αν η έννοια «τα πάντα» εξαντλείται μόνο στα κτίσματα, τότε θα πρέπει να είναι διαφορετικός από αυτά, εκείνος που δεν συγκαταλέγεται ανάμεσά τους. Έτσι κατανοεί και ο μακάριος Παύλος τη δύναμη της λέξης «πάντα».

Άλλο, διηγηματικώς. Έναν Χριστό κηρύττουν οι θείες Γραφές: «Διότι ένας είναι ο Θεός Πατέρας, και ένας ο Κύριος Ιησούς Χριστός». Από μεν τα έργα, όσα ταιριάζουν μόνο στον Θεό, αναγνωρίζεται ως Θεός. Επειδή όμως ο Λόγος έγινε σάρκα, όπως είναι γραμμένο, έπρεπε να φαίνεται και ως άνθρωπος, και δεν υπήρχε άλλος τρόπος να φανεί έτσι, παρά μόνο μέσα από τα αδιάβλητα πάθη της σάρκας και από τα λόγια του, γι' αυτό αναγκαστικά πράττει και λέγει όσα ταιριάζουν στους ανθρώπους, ώστε με αυτόν τον τρόπο να αποδεικνύεται ότι πράγματι έγινε και άνθρωπος.

ΑΛΛΟ. Λέμε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι εκ του Θεού, και έτσι πιστεύουμε. Αλλά εκείνοι που είναι πανέτοιμοι μόνο για να συκοφαντούν, ισχυρίζονται ότι και όλα τα άλλα δημιουργήθηκαν εκ του Θεού, αφού ο Παύλος γράφει: «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα». Έπειτα νομίζουν ότι μπορούν να ανατρέψουν το γεγονός ότι το Πνεύμα είναι από την ουσία του Πατέρα, επειδή το «εξ ου» αποδίδεται και στα δημιουργήματα, ενώ όταν αναφέρεται στο Πνεύμα αποδεικνύει ότι αυτό υπάρχει φυσικώς από την ουσία του. Αλλά ως προς αυτό μπορεί να πει κανείς ότι και στον Υιό το όνομα «υιός» χρησιμοποιείται κυριολεκτικώς, ενώ στους ανθρώπους χρησιμοποιείται καταχρηστικώς.

Αλλά νομίζω ότι πρέπει, εκείνοι που πλέον έχουν βγει έξω από τη διαβολική παγίδα και έχουν γνωρίσει τον αληθινό Θεό, να μην υποχωρούν σε ψυχρές έννοιες, ούτε βέβαια να τιμούν με φλυαρίες αυτό που στερείται ευγένειας ως προς αυτό το ζήτημα, παρασυρόμενοι στην ιδέα ότι πρέπει να γνωρίζουν άλλους θεούς, ή να νομίζουν ότι υπάρχουν κάποιοι άλλοι γενικώς παρά τον Ένα και αληθινό. «Διότι, και αν ακόμη λέγονται κάποιοι θεοί και κύριοι, είτε στον ουρανό είτε στη γη, όμως για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς σε αυτόν απευθυνόμαστε· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς μέσω αυτού· και ένα Πνεύμα Άγιο, στο οποίο βρίσκονται τα πάντα, και εμείς εν αυτώ.» Διότι καθόλου δεν περιορίζουμε τη φύση της θεότητας ιουδαϊκώς μόνο στον έναν Θεό και Πατέρα, αλλά την επεκτείνουμε στην αγία και ομοούσια Τριάδα· και μολονότι κάνουμε διάκριση ως προς την ποιότητα των προσώπων και την ιδιότητα της υποστάσεως, πάλι τη συγκεντρώνουμε σε έναν Θεό, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, και αυτόν θα λατρεύσουμε, αυτόν θα προσκυνήσουμε, επικαλούμενοι τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. «Διότι δεν θα υπάρξουν για σένα», λέει, «άλλοι θεοί εκτός από εμένα»· και πάλι: «Κύριον τον Θεόν σου θα προσκυνήσεις, και αυτόν μόνο θα λατρεύσεις.»

Διότι κατοικεί στις καρδιές μας μέσω της πίστεως, όπως έχει γραφτεί, όντας ένας και ο αυτός κατά φύση, έστω και αν νοείται με σάρκα. «Διότι ένας είναι ο Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας ο Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα», ο οποίος με τα διάφορα ιδιώματα της θεότητας έχει στον εαυτό του το οιονεί πολυειδές, και νοείται ποικιλοτρόπως. Διότι υπάρχει μέσα μας ως Λόγος του Θεού, και σοφία, και φως, και ζωή, και ως ο ζωντανός άρτος εξ ουρανού. ΠΑΛΛ. Κατάλαβα τι λες. ΚΥΡ. Επομένως ο καιρός της ενανθρώπησης για εμάς, και η τριπόθητη ημέρα της εκ νεκρών ανάστασης, προτυπωνόταν από παλιά όταν ο Θεός είπε: Σε μία ημέρα θα στήσεις τη σκηνή. Το δε «Και κατά τη νουμηνία του πρώτου μήνα» θα μπορούσε να διαπιστώσει κανείς, ω Παλλάδιε, ότι προστίθεται με τρόπο χρήσιμο και αναγκαίο.

«Τα πάντα δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργήθηκε ούτε ένα». Ο Παύλος επίσης λέει: «Ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Αλλά, εάν υπήρχε κάτι που να μεσολαβεί μετά την ένωση του Λόγου με τη σάρκα, και να προκαλεί διαίρεση σε ετερότητα, δηλαδή, σύμφωνα με τη δική σου άποψη, σε δυάδα υιών, πώς θα είχαν δημιουργηθεί τα πάντα διά του Ιησού Χριστού; Όμως, βεβαίως τα πάντα δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Είναι λοιπόν ολοφάνερο ότι εκείνα που εκ φύσεως και ιδιαιτέρως ενυπάρχουν στον Λόγο, ο οποίος προέρχεται από τον Πατέρα, διατηρήθηκαν σε αυτόν και όταν έγινε σάρκα.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ Ι' ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΦΩΤΙΖΟΜΕΝΟΥΣ, Που εκφωνήθηκε στα Ιεροσόλυμα, στο: ΚΑΙ ΕΙΣ ΕΝΑΝ ΚΥΡΙΟΝ ΙΗΣΟΥΝ ΧΡΙΣΤΟΝ. Και ανάγνωσμα από την Α' προς Κορινθίους [επιστολή]: Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη· αλλά για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού, και τα εξής. Όσοι έχουν διδαχθεί να πιστεύουν ΣΕ ΕΝΑΝ ΘΕΟ ΠΑΤΕΡΑ ΠΑΝΤΟΚΡΑΤΟΡΑ, οφείλουν να πιστεύουν και ΣΕ ΕΝΑΝ ΥΙΟ ΜΟΝΟΓΕΝΗ. Διότι όποιος αρνείται τον Υιό, δεν έχει ούτε τον Πατέρα. Εγώ είμαι η θύρα, λέει ο Ιησούς· κανείς δεν έρχεται προς τον Πατέρα, παρά μόνο μέσω εμού. Διότι αν αρνηθείς τη θύρα, σου έχει αποκλειστεί η γνώση προς τον Πατέρα. Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον τυχόν ο Υιός τον αποκαλύψει· διότι αν αρνηθείς αυτόν που αποκαλύπτει, παραμένεις στην άγνοια. Υπάρχει απόφαση στα ευαγγέλια που λέει: Εκείνος που δεν πιστεύει στον Υιό, δεν θα δει ζωή, αλλά η οργή του Θεού μένει πάνω του· διότι ο Πατέρας αγανακτεί, όταν αθετείται ο μονογενής Υιός. Διότι είναι βαρύ για έναν βασιλιά, ακόμη και αν απλώς ατιμαστεί ένας στρατιώτης του· όταν όμως ατιμαστεί κάποιος από τους πιο ένδοξους υπασπιστές ή φίλους του, τότε προστίθεται μεγαλύτερη οργή· αν όμως κάποιος υβρίσει τον ίδιο τον μονογενή υιό του βασιλιά, ποιος θα παρακαλέσει τον πατέρα που αγανακτεί για τον μονογενή του υιό;

Διότι δεν είπε ότι τον βοηθούσαν, αλλά ότι τον διακονούσαν· πράγμα που είναι χαρακτηριστικό των δούλων. Όταν επρόκειτο να γεννηθεί από παρθένο, τον υπηρέτησε τότε ο Γαβριήλ, λαμβάνοντας τη διακονία του ως προσωπικό του αξίωμα. Όταν επρόκειτο να πορευθεί στην Αίγυπτο, για να καταλύσει τα χειροποίητα είδωλα της Αιγύπτου, πάλι ένας άγγελος εμφανίζεται στο όνειρο του Ιωσήφ. Αφού σταυρώθηκε και αναστήθηκε, ο άγγελος έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα και λέει στις γυναίκες ως καλός υπηρέτης: Πηγαίνετε και πείτε στους μαθητές του ότι αναστήθηκε, και πηγαίνει πριν από εσάς στη Γαλιλαία, ιδού σας το είπα. Σαν να έλεγε ακριβώς αυτό: Δεν παρέβηκα την προσταγή, σας βεβαιώνω ότι σας το είπα· ώστε, εάν αμελήσετε, η κατηγορία να μην πέσει σε εμένα, αλλά σε αυτούς που αμέλησαν. Αυτός λοιπόν είναι ο ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, για τον οποίο μιλάει και τώρα το ανάγνωσμα: Διότι και αν υπάρχουν οι λεγόμενοι θεοί πολλοί, είτε στον ουρανό, είτε στη γη, και τα εξής· για εμάς όμως υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν· και ένας Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς μέσω αυτού.

Διότι, ενώ από την αρχή ομολογούσαν και όριζαν έναν πατέρα, ύστερα εισήγαγαν πολλούς θεούς, προκειμένου να αποδειχθεί ότι η ίδια η πλάνη οπλίζει τα ψεύδη που εκστομίζει εναντίον του εαυτού της και τον καταλύει, ενώ η αλήθεια πάντοτε διαπιστώνεται από κάθε πλευρά. 6. Τι λοιπόν να πω σε εσένα, ω Νικόλαε; Τι να συζητήσω; Από πού, άνθρωπέ μου, έρχεσαι φέρνοντας σε εμάς έναν αισχρό αιώνα, μια ρίζα πονηρίας, μια γεννητική Μήτρα και πολλούς θεούς και δαίμονες; Διότι ο απόστολος, λέγοντας «αν βεβαίως υπάρχουν λεγόμενοι θεοί», υποδηλώνει ότι αυτοί δεν υπάρχουν. Διότι με το να πει «λεγόμενοι», έδειξε ότι αυτοί υπάρχουν μόνο στα λόγια, χωρίς να έχουν υπόσταση, παρά μόνο εξαιτίας της εσφαλμένης αντίληψης κάποιων. «Για εμάς όμως», λέει, «υπάρχει ένας Θεός», δηλαδή για όσους κατέχουν τη γνώση της αλήθειας. Και δεν είπε λεγόμενο Θεό, αλλά όντως υπάρχοντα Θεό· εάν λοιπόν για εμάς υπάρχει ένας Θεός, δεν υπάρχουν πλέον πολλοί θεοί. Και ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό», προκειμένου να ανατρέψει τη νοοτροπία εκείνων που λένε μυθώδη πράγματα και νομίζουν ότι υπάρχει πολυθεΐα· διότι ένας είναι ο Θεός μας, Πατήρ και Υιός και Άγιον Πνεύμα, τρεις υποστάσεις, μία κυριότητα, μία θεότητα, μία δοξολογία, και όχι πολλοί θεοί.

Και αν ο τέλειος Θεός είναι αγαθός κατά την ίδια Του τη φύση, όπως και είναι (διότι ο Σωτήρας μας αποφάνθηκε ότι ένας μόνο είναι ο αγαθός Θεός, ο δικός Του Πατέρας, τον οποίο ο Ίδιος φανέρωσε), και αν υπάρχει και ο της αντίθετης φύσης, που είναι κακός και πονηρός και χαρακτηρίζεται από την αδικία, τότε αυτός που στέκεται στο μέσον αυτών, χωρίς να είναι ούτε αγαθός, ούτε βέβαια κακός ή άδικος, κατεξοχήν θα μπορούσε να ονομαστεί δίκαιος, όντας βραβευτής της δικής του δικαιοσύνης. Και αυτός ο θεός θα είναι μεν κατώτερος από τον τέλειο Θεό και υποδεέστερος της δικής Του δικαιοσύνης, εφόσον βέβαια είναι γεννητός και όχι αγέννητος (διότι ένας είναι ο αγέννητος Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, καθώς τα πάντα εξαρτώνται από αυτόν), αλλά θα είναι ανώτερος και ισχυρότερος από τον αντίπαλο, έχοντας ουσία και φύση διαφορετική από την ουσία του καθενός από τους δύο. Διότι η μεν ουσία του αντιπάλου είναι φθορά και σκότος (αφού αυτός είναι υλικός και πολυσχιδής), η δε ουσία του Πατέρα των όλων, του αγέννητου, είναι αφθαρσία και φως αυθύπαρκτο, απλό και μονοειδές· ενώ η δική του ουσία παρήγαγε κάποια διττή δύναμη, και ο ίδιος αποτελεί εικόνα του κρείττονος.

Αλλά λέει: «οι απόστολοι είπαν "άνδρα που έχει αποδειχθεί σε εσάς με σημεία και τέρατα", και δεν είπαν "Θεό που έχει αποδειχθεί"». Ελέγχεσαι όμως πάλι, Θεόδοτε, διότι πάλι οι ίδιοι απόστολοι στις ίδιες τις Πράξεις είπαν, καθώς λέει ο μακάριος Στέφανος: «Ιδού, βλέπω τον ουρανό ανοιγμένο και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών του Θεού». 6. Πάλι, επίσης, προφασίζεται λέγοντας ότι «είπε γι' αυτόν ο απόστολος ότι είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς», και δεν κατανοεί πώς πάλι εγείρει επιχειρήματα εναντίον του εαυτού του. Διότι εκείνος που είπε «μεσίτης Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς» ο ίδιος το αποσαφήνισε λέγοντας «ο οποίος καθορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει, κατά το πνεύμα της αγιωσύνης, εκ της αναστάσεως των νεκρών, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού», και πάλι: «γεννηθείς από γυναίκα, γενόμενος υπό τον νόμον». Προς κατοχύρωση δε αυτών των λόγων λέει: «και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί, για εμάς υπάρχει ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν». Εάν όμως «δι' αυτού έγιναν τα πάντα και εμείς γι' αυτόν», τότε ο Μονογενής δεν θα μπορούσε να είναι ένας απλός άνθρωπος, που υπάρχει από τη Μαρία και έπειτα, ούτε προέρχεται από σπέρμα ανδρός. Επειδή, πώς θα ήταν δυνατόν τα πάντα να έχουν γίνει δι' αυτού, εκείνα που κατά τον λόγο σου έγιναν πριν από αυτόν, εάν ήταν ένας απλός άνθρωπος; Ή πώς θα υπήρχαν για αυτόν όλα όσα έγιναν γνωστά και δημιουργήθηκαν πριν από αυτόν;

Διότι δεν είπε η Γραφή ότι «κατέβασε» άρτο και οίνο, αλλά «έβγαλε έξω» σε αυτόν και σε όσους ήταν μαζί του, για να υποδεχθεί τον διερχόμενο πατριάρχη (κατά την επιστροφή του) από τους βασιλείς· και τον ευλόγησε για την ενυπάρχουσα σε αυτόν δικαιοσύνη και για την πίστη και την ευσέβεια του ανδρός, διότι, αν και δοκιμάστηκε στα πάντα, σε τίποτα δεν εξέπεσε από τη δικαιοσύνη ο πατριάρχης, αλλά και σε αυτό είχε βοηθό τον Θεό εναντίον εκείνων που αληθώς επιτέθηκαν στη χώρα των Σοδόμων και απήγαγαν και τον ανιψιό του, τον άγιο Λωτ, τον οποίο και έφερε πίσω μαζί με όλα τα λάφυρα και τη λεία. Και πώς να μην αποδείξουμε ότι ο Υιός ήταν πάντοτε μαζί με τον Πατέρα; «Διότι εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος», και δεν είπε «εν αρχή ήταν ο Μελχισεδέκ ούτε Θεός ήταν ο Μελχισεδέκ». Και πάλι «Ήλθε λοιπόν ο Κύριος προς τον Αβραάμ, και έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πυρ και θειάφι πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα». Και ο ίδιος ο απόστολος λέει «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Και για να μην πει κανείς: λοιπόν πού είναι το Πνεύμα, εφόσον κάνει λόγο για έναν και για έναν; Δεν έπρεπε το Πνεύμα να παρουσιάζεται ως αυθύπαρκτο αφ' εαυτού του· διότι η θεία Γραφή φροντίζει πάντοτε να γίνεται υπόδειγμα για εμάς. Ο απόστολος μιλούσε εν Αγίω Πνεύματι και έλεγε «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα».

Ή δεν σε έπεισε ο προφήτης Ησαΐας όταν λέγει: «και θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία;», και ο ίδιος ο Κύριος όταν λέγει ότι «και θα εγερθούν αυτοί μεν σε ζωή αιώνια, εκείνοι δε σε κόλαση αιώνια»; Ή δεν θυμάσαι την επικοινωνία του Άβελ με τον Θεό μετά τον θάνατό του, όπου δεν αναφέρει ότι η ψυχή ικετεύει και βοά προς τον Θεό, αλλά το αίμα; Και το αίμα δεν είναι η ψυχή, αλλά μέσα στο αίμα βρίσκεται η ψυχή. Διότι το αίμα είναι ορατό σώμα, ενώ η ψυχή, ούσα αόρατη, έχει τη θέση της μέσα στο αίμα. Και από παντού έχει ελεγχθεί, ω Βαρδησιάνη, η κακοδοξία σου, καθώς ανατρέπεται από την ίδια την αλήθεια. 3. Περί δε των πολλών αρχών, επειδή πολλές φορές έχω μιλήσει εκτενώς εναντίον εκείνων που υποστηρίζουν τέτοιες απόψεις, εδώ δεν θα προβώ σε μακροσκελή ανάλυση περί αυτού, αλλά εν είδει παρεκβάσεως θα υπενθυμίσω τα λόγια του αγίου Αποστόλου, ο οποίος λέγει ότι: «για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε για αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε δι' αυτού». Πώς λοιπόν μπορεί να υπάρχει πολυθεΐα και πολλές αρχές, εάν υπάρχει «ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς υπάρχουμε δι' αυτού»; Επομένως, ένας είναι ο Δημιουργός και δεν υπάρχουν πολλοί θεοί ούτε πολλοί αιώνες. Διότι είπε άλλωστε ότι: «ακόμη και αν υπάρχουν πολλοί που ονομάζονται θεοί».

Εφόσον λοιπόν ελέχθησαν αυτά, και μάλιστα σε αντίθεση προς τους ισχυρισμούς του προαναφερθέντος Νοητού, πρέπει να εξετάσουμε τα πράγματα από την αρχή και έτσι να ανατρέψουμε τα επιχειρήματά του. 5. Πρώτα από όλα, λοιπόν, επειδή παρέθεσε το χωρίο ότι «ένας είναι ο Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς δι' αυτού», δεν βλέπεις ότι λέγοντας «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και εμείς υπάρχουμε γι' αυτόν», πώς υποδηλώνει τη μία αρχή, ώστε να μη στρέψει τη διάνοια σε πολλές αρχές και οδηγήσει πάλι τον πλανεμένο νου των ανθρώπων στην πολυθεΐα, στην κενοφωνία της πολυθεΐας; Διότι βλέπεις πώς έχει χρησιμοποιήσει ένα όνομα και μία ονομασία, χωρίς να αρνείται τον μονογενή Θεό. Επειδή τον γνωρίζει ως Κύριο και τον γνωρίζει ως Θεό· γι' αυτό, για να διασφαλίσει την αλήθεια, λέγει «και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, διά του οποίου έγιναν τα πάντα». Και λέγοντας αυτό για τον Κύριο, δεν υποδήλωσε ότι ο ίδιος είναι Πατέρας και ο ίδιος Υιός, αλλά έδειξε ότι ο μεν Πατέρας είναι Πατέρας, ο δε Υιός είναι αληθινά Υιός, διότι με το να πει «ένας Θεός» για τον Πατέρα, δεν το έλεγε επειδή αρνούνταν τη θεότητα του Υιού (επειδή, αν δεν είναι Θεός, ούτε Κύριος είναι· εφόσον όμως είναι Κύριος, είναι και Θεός), αλλά ο άγιος απόστολος, ωθούμενος από το Άγιο Πνεύμα να τα αναγάγει σε μία ονομασία, μας διατύπωσε την πίστη, υποδηλώνοντας ξεκάθαρα έναν Κύριο, άρα βεβαίως και Θεό.

Αλλά ας μη νομίσει κανείς, επειδή λέει «ένα» και «ένα», ότι τάχα παρέλειψε τον αριθμό της Τριάδος, επειδή δεν ονόμασε το Άγιο Πνεύμα. Διότι, έχοντας ονομάσει τον Πατέρα και τον Υιό Θεό και Κύριο, τους ονόμασε εν Αγίω Πνεύματι. Διότι, δεν σημαίνει ότι, επειδή είπε για τον Πατέρα «ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα», αρνήθηκε ότι Εκείνος είναι Κύριος· ούτε πάλι, επειδή είπε «και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός», αρνήθηκε ότι Αυτός είναι Θεός, αλλά, όπως ακριβώς στην περίπτωση του Πατέρα αρκέστηκε στη μία ονομασία, λέγοντας «ένας Θεός», ενώ μαζί με την ιδιότητα του Θεού είναι φανερό ότι είναι και Κύριος, έτσι και στην περίπτωση του Υιού αρκέστηκε στο «ένας Κύριος»· ενώ μαζί με το «[ένας] Κύριος» συνυπάρχει και η ιδιότητα του Θεού. Μιλώντας, λοιπόν, για τον Πατέρα και τον Υιό, δεν στερούνταν το Άγιο Πνεύμα, αλλά, όπως είπα, μιλούσε εν Αγίω Πνεύματι. Συνηθίζει δε πάντοτε το Άγιο Πνεύμα να μην προβάλλει τον εαυτό του, για να μη μας δώσει το παράδειγμα να επιδιώκουμε και εμείς την προβολή του εαυτού μας. Άρα, λοιπόν, «ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα [ή δι' ον τα πάντα]», και ένα το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν είναι ξένο προς τον Θεό, αλλά είναι ενυπόστατο, διότι είναι Πνεύμα Θεού και Πνεύμα αληθείας και Πνεύμα του Πατρός και Πνεύμα του Χριστού. 6.

Και βλέπεις ρητά και σαφώς να ερμηνεύεται το πράγμα· διότι δεν υπάρχει κανένας άλλος θεός, ούτε στον ουρανό, ούτε στη γη, ούτε σε κανέναν τόπο, αλλά «ένας Πατέρας από τον οποίο προέρχονται τα πάντα και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα», και ένα Άγιο Πνεύμα, στο οποίο υπάρχουν τα πάντα, όντας πάντοτε Τριάδα, μία η θεότητα και ουδέποτε δεχόμενη προσθήκη, ούτε επιδεχόμενη αφαίρεση. 70. Ας προχωρήσουμε όμως πάλι σε άλλα και ας διασπάσουμε τα δίχτυα αυτού του θηρίου και εχθρού και εκδικητή, αγαπητοί, φέρνοντας στην έκφραση της αλήθειας τα όσα παράδοξα λέγονται από αυτόν, για όσους επιθυμούν να μάθουν καλά τα της αλήθειας και να αποτρέψουν τον νου τους από την κακοδιδασκαλία κάθε αίρεσης. Διότι επιτίθεται πάλι εναντίον του νόμου και των προφητών, όντας εχθρός της αλήθειας και του Αγίου Πνεύματος που μίλησε μέσω του νόμου και των προφητών, και αφήνοντας αχαλίνωτη τη γλώσσα του, όπως κάνει πάντοτε, εναντίον του Θεού που δημιούργησε τα πάντα, και ο οποίος μίλησε μέσω του νόμου και των προφητών, «ο οποίος είναι ο Πατέρας του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη», και λέει: «από αυτόν προέρχεται η επιθυμία και από αυτόν οι φόνοι και όλα τα άλλα».

Διότι, όταν λέει ο Μονογενής, όπως έχω προαναφέρει, «για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό», διαχώρισε τον εαυτό του από την κτίση, όπως ακριβώς λέει και ο απόστολος: «ένας Θεός, εξ ου τα πάντα, και εμείς δι' αυτού· και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα, και εμείς δι' αυτού». Και βλέπεις βέβαια πώς κατέδειξε έναν Θεό, τον Πατέρα, και έναν Κύριο, αυτόν που έχει γεννηθεί από αυτόν· και δεν είπε: ένας Θεός και ένας Κύριος μαζί με όλα όσα έχουν δημιουργηθεί από αυτόν, αλλά ένας Κύριος δι' ου τα πάντα. Εάν όμως είναι ένας Κύριος δι' ου τα πάντα, δεν είναι ένας από τα πάντα, αλλά Ποιητής των απάντων, υπάρχοντας ως Κτίστης όλων των κτισμάτων. 9. Και εφόσον ο Υιός έχει γεννηθεί από τον Πατέρα και προέρχεται από τον Πατέρα, δι' ου τα πάντα έγιναν, είναι ανόμοιος με τα πάντα, όντας βεβαίως Κτίστης των απάντων· επειδή «ένας και ένας, Θεός ο Πατέρας εξ ου τα πάντα και Κύριος Ιησούς δι' ου τα πάντα», καθώς η παραπάνω φράση συνδέεται μέσα από το «ένας και ένας» και μέσα από το «εξ ου και δι' ου», το μεν πρώτο φανέρωσε σαφώς τον Υιό εκ του Πατρός, ενώ το δεύτερο διακήρυξε με θαυμαστό τρόπο ότι ο Υιός δεν συγκαταλέγεται στα υπόλοιπα (δημιουργήματα), λέγοντας «δι' ου τα πάντα», ώστε να καταδείξει ότι υπάρχει Πατέρας και ότι υπάρχει Υιός εκ του υπάρχοντος Πατρός, ο Μονογενής Κύριος.

Έλεγε δε αυτά ο απόστολος κινούμενος από το Άγιο Πνεύμα. Γι' αυτό δεν είχε την ανάγκη να δηλώσει κάτι περί του Πνεύματος, όχι επειδή το Πνεύμα δεν συνδοξάζεται με τον Πατέρα και τον Υιό, ούτε για να το συγκαταλέξει σε όλα όσα κτίστηκαν μέσω του Υιού. Διότι αρκούσε το ότι συναριθμήθηκε με τον Πατέρα και τον Υιό μέσω της βέβαιης ομολογίας του Υιού, όταν είπε: «πορευθέντες βαπτίσατε εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Ομιλώντας, λοιπόν, ο απόστολος, ή μάλλον το Άγιο Πνεύμα που ομιλούσε μέσα του, δεν δήλωνε κάτι για τον Εαυτό Του. Διότι η γνώση περί Αυτού ήταν σαφής και δεν αμφισβητείτο ούτε από τους Ιουδαίους· αποσιωπήθηκε δε, για να μην θεωρηθεί το Άγιο Πνεύμα αυτοσύστατο. Ο απόστολος, επομένως, καθοδηγούνταν από το Άγιο Πνεύμα και μιλούσε για τον Πατέρα και τον Υιό, ώστε να αποδειχθεί ότι η Τριάδα υπάρχει πάντοτε και ποτέ δεν παύει να υπάρχει. Μην απορείς, λοιπόν, εάν ακούσεις «ένας Θεός από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα». Διότι με το να ονομάσει τον Υιό Κύριο, ο απόστολος διόλου δεν αρνήθηκε ότι ο Κύριος είναι και Θεός, και με το να πει «ένας Θεός μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα» δεν αρνήθηκε ότι ο Θεός είναι και Κύριος. Διότι ταυτόχρονα είναι και Κύριος και Θεός, και Θεός και Κύριος, και αυτό δεν επιφέρει καμία διαφορά σε όσα έχουν κηρυχθεί σε εμάς εν αληθεία για τη σωτηρία μας από τον Θεό μέσω των αποστόλων.

Φανερά, λοιπόν, η κλήση των εθνών προαναγγέλλεται και μέσα από αυτά. Διότι, επειδή προσευχήθηκε κατά κύριο λόγο μόνο για τον εαυτό του, λέγοντας «Εισάκουσόν με», και «Φύλαξε την ψυχή μου», και «Σώσε τον δούλο σου, ο Θεός μου», και το «Ελέησέ με», και «Εύφρανε την ψυχή του δούλου σου»· επειδή, λοιπόν, προσευχήθηκε για τόσα πολλά σχετικά με τον εαυτό του, ο πλούσιος και μεγαλόδωρος Θεός του δείχνει ότι δεν θα τα προσφέρει μόνο σε αυτόν που τα ζητά με την προσευχή, αλλά η θεία χάρη θα απλωθεί και σε όλα τα έθνη, καθώς και αυτά πρόκειται να απολαύσουν εκείνα τα οποία ο Δαβίδ αξίωνε να επιτύχει. Γι' αυτό, φωτισμένος από το Άγιο Πνεύμα και έχοντας δει το μέλλον, εκπλήσσεται υπερβολικά για τη μεγαλοδωρία της χάριτος του Θεού και λέει τα προαναφερθέντα. Με τη λέξη «θεούς» εδώ, κάποιος μεν θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι δίκαιοι και θεοφιλείς άνδρες ανάμεσα στους ανθρώπους, εξαιτίας του χωρίου: «Εγώ είπα, θεοί είστε, και όλοι υιοί Υψίστου»· κάποιος άλλος δε θα θεωρήσει ότι εννοούνται οι επουράνιες θείες δυνάμεις, επειδή ο Απόστολος λέει: «Διότι και αν υπάρχουν λεγόμενοι θεοί, είτε στον ουρανό είτε στη γη (όπως υπάρχουν θεοί πολλοί και κύριοι πολλοί), για εμάς υπάρχει ένας Θεός, ο Πατέρας». Επειδή, λοιπόν, κανένας από τους αγγέλους ούτε από τους προφήτες δεν πραγματοποίησε την κλήση των εθνών, εύλογα θεωρώ ότι απευθύνεται στο πρόσωπο του Χριστού το: «Δεν υπάρχει όμοιός σου μεταξύ των θεών, Κύριε».

Αν πάλι κάποιος τα εκλάβει αυτά ως αναφερόμενα στον Χριστό του Θεού, ο οποίος και εδώ ονομάζεται Κύριος, όπως ακριβώς και αλλού, δεν θα αστοχήσει ως προς την αλήθεια· επειδή και ο Απόστολος λέει: «Ένας Θεός, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα»· και πάλι λέει: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα. Ένας Θεός, ο οποίος είναι πάνω από όλους και μέσω όλων και μέσα σε όλους». Δύο Κύριοι, εξάλλου, ονομάστηκαν ρητώς και από τον Δαβίδ, σύμφωνα με το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου»· αλλά και ο Μωυσής, λέγοντας: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο πάνω στα Σόδομα και τα Γόμορρα θειάφι και φωτιά», φαίνεται να έχει την ίδια άποψη· όπως ακριβώς και εκεί όπου έλεγε: «Όταν ο Ύψιστος διαμοίραζε τα έθνη, έγινε μερίδα του Κυρίου ο λαός του ο Ιακώβ»· διότι μέσα από αυτά φαίνεται ξεκάθαρα ότι αναγνωρίζει Ύψιστο και Κύριο· Ύψιστο μεν εκείνον που διανέμει και κληροδοτεί στους δικούς του αγγέλους, Κύριο δε εκείνον που λαμβάνει ως κλήρο, μαζί με τους αγγέλους, την υπερέχουσα μερίδα από όλα τα έθνη.