Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Α΄ 1:11

Σήμερα είναι πρησμένα, κατακόκκινα, μουσκεμένα από λεπτό ιδρώτα, τα μάτια υγρά, προεξέχοντα, στερημένα από την ακρίβεια της αισθήσεως εξαιτίας της εσωτερικής θολούρας· αύριο όμως είναι καταλαγιασμένα, σεμνά, έχοντας ανακτήσει το φυσικό τους χρώμα, γεμάτα περίσκεψη και κάθε ακριβή αίσθηση, χωρίς καμία εσωτερική αιτία να σκοτίζει τις φυσικές ενέργειες. Η νηστεία είναι ομοίωση με τους αγγέλους, συγκάτοικος των δικαίων, ο σωφρονισμός του βίου. Αυτή ανέδειξε τον Μωυσή νομοθέτη· ο Σαμουήλ είναι καρπός της νηστείας. Νηστεύοντας προσευχήθηκε στον Θεό η Άννα: «Αδωναΐ Κύριε, Ελωΐ Σαβαώθ, εάν επιβλέψεις με ευσπλαχνία τη δούλη σου και μου δώσεις αρσενικό τέκνο, θα τον προσφέρω ως αφιέρωμα ενώπιόν σου. Κρασί και σίκερα δεν πρόκειται να πιει έως την ημέρα του θανάτου του». Αυτή γαλούχησε τον μέγα Σαμψών, και όσο διάστημα συμπαραστεκόταν στον άνδρα αυτόν, οι εχθροί έπεφταν κατά χιλιάδες, οι πύλες των πόλεων ξεριζώνονταν και τα λιοντάρια δεν άντεχαν τη δύναμη των χεριών του. Όταν όμως τον κυρίευσαν η μέθη και η πορνεία, αιχμαλωτίστηκε από τους εχθρούς και, αφού στερήθηκε τα μάτια του, κατέστη περίγελος στα παιδιά των αλλοφύλων. Ο Ηλίας, έχοντας νηστεύσει, έκλεισε τον ουρανό για τρία έτη και έξι μήνες.

Όμως δεν έχουν έτσι τα πράγματα, αλλά έχει γίνει σε τάξη ευλογίας· επομένως η σάρκωση δεν έχει χαρακτήρα τιμωρίας. 12. Άλλο. Ο Θεός δεν ανέχεται να συγκατανεύει σε όσους επιχειρούν να ζητούν κακώς. Και αψευδής μάρτυρας σε εμάς για αυτό θα γίνει ο μαθητής του Σωτήρα, λέγοντας: «Ζητάτε και δεν λαμβάνετε, επειδή ζητάτε κακώς». Εάν λοιπόν η σωμάτωση της ψυχής είναι τιμωρία (κόλαση), πώς δεν θα πει κάποιος εύλογα για την Άννα, τη γυναίκα του Ελκανά, ότι απομακρύνθηκε πολύ από το πρέπον, ανατείνοντας έτσι την προσευχή της προς τον Θεό και ζητώντας «σπέρμα ανδρός»; Διότι ζητούσε την πτώση μιας ψυχής και την κάθοδό της στο σώμα· και πώς γενικά της έδινε ο Θεός ως υιό τον άγιο Σαμουήλ, εάν έπρεπε οπωσδήποτε να αμαρτήσει μια ψυχή, ώστε εμπλεκόμενη στο σώμα να εκπληρώσει το αίτημα της γυναίκας; Αλλά βεβαίως ο Θεός έδινε, επειδή από τη φύση Του δίνει μόνο τα αγαθά, και συγκατανεύοντας πρόθυμα σε αυτήν, ελευθερώνει από κάθε μομφή το αίτημά της. Επομένως, η σάρκωση δεν προέρχεται από αμαρτία, ούτε αποτελεί τρόπο τιμωρίας, όπως ισχυρίζονται κάποιοι. 13. Άλλο.

Διότι τέτοιες είναι οι προσευχές που γίνονται από οδύνη της ψυχής. Επειδή αντί για χαρτί είχε τη διάνοιά της, αντί για κάλαμο τη γλώσσα, και αντί για μελάνι τα δάκρυα· γι' αυτό και μέχρι τη σημερινή ημέρα διασώθηκε η δέησή της. Διότι ανεξίτηλα γίνονται τα γράμματα εκείνα, τα οποία βάφονται με τέτοιο μελάνι. Και τα μεν προοίμια της δεήσεως είναι αυτά· ποια είναι όμως τα επόμενα; «Εάν επιβλέποντας», λέει, «επιβλέψεις στην ταπείνωση της δούλης σου». Έτσι, ενώ δεν είχε λάβει τίποτα, έκανε την αρχή της προσευχής της με μια υπόσχεση. Ήδη προσφέρει ανταπόδοση στον Θεό, χωρίς να κρατάει τίποτα στα χέρια της. Τόσο πολύ φλεγόταν και κοιλοπονούσε περισσότερο για τούτο (την αφιέρωση), παρά για εκείνο, και γι' αυτό προσευχήθηκε να αποκτήσει το παιδί. «Εάν επιβλέποντας επιβλέψεις στην ταπείνωση της δούλης σου». Δύο δικαιώματα, λέει, έχω: τη δουλεία και τη συμφορά.

Και δώσε στη δούλη σου άρρεν τέκνο· θα το παραδώσω ενώπιόν σου ως αφιέρωμα. Τι σημαίνει το «ενώπιόν σου ως αφιέρωμα»; Απόλυτα παραδομένο και ολοκληρωτικά δούλο. Παραιτούμαι από κάθε εξουσία επάνω του. Διότι επιθυμώ να γίνω μητέρα του μόνο τόσο, όσο χρειάζεται για να λάβει το παιδί την αρχή της υπάρξεώς του από εμένα, και κατά τα λοιπά παραιτούμαι και το παραχωρώ.

ϛʹ. Και πρόσεξε την ευλάβεια της γυναίκας. Δεν είπε: «Εάν μου δώσεις τρία, σου δίνω τα δύο, και εάν μου δώσεις δύο, σου δίνω το ένα»· αλλά, «Εάν μου δώσεις μόνο ένα, σου αφιερώνω ολόκληρο τον καρπό. Και κρασί και μεθυστικό ποτό δεν πρόκειται να πιει». Δεν είχε λάβει ακόμη το παιδί, και ήδη διαπλάθει προφήτη, και κάνει λόγο για την ανατροφή του, και συνάπτει συμφωνίες με τον Θεό. Ω, τι παρρησία γυναίκας! Επειδή δεν μπορούσε να καταβάλει τίποτα ούτε τότε, λόγω του ότι δεν είχε λάβει ακόμη, καταβάλλει το αντίτιμο από τα μελλοντικά. Και όπως ακριβώς πολλοί γεωργοί, οι οποίοι ζουν σε έσχατη πενία και δεν έχουν χρήματα για να αγοράσουν μοσχάρι ή πρόβατο, τα λαμβάνουν από τους κυρίους τους εφ' ημισεία, υποσχόμενοι να καταβάλουν το αντίτιμο από τους μελλοντικούς καρπούς· έτσι λοιπόν έπραξε και αυτή, μάλλον δε πολύ περισσότερα. Διότι δεν λαμβάνει τον υιό από τον Θεό εφ' ημισεία, αλλά για να τον αποδώσει πάλι ολόκληρο σε Εκείνον, και η ίδια να καρπωθεί την ανατροφή του.

Διότι θεώρησε ως επαρκή ανταμοιβή το να κοπιάσει για τον ιερέα του Θεού. «Και οίνο και μέθυσμα δεν πρόκειται να πιει», λέει. Δεν συλλογίστηκε μέσα της λέγοντας: «Τι θα γίνει όμως εάν, όντας τρυφερός, βλαφθεί από την υδροποσία; Τι θα γίνει εάν περιπέσει σε αρρώστια; Τι θα γίνει εάν πεθάνει, παραδομένος σε βαριά νόσο;» Αντιθέτως, έχοντας την πεποίθηση ότι Εκείνος που τον έδωσε, θα μπορέσει ο Ίδιος να προνοήσει και για την υγεία του, από τα ίδια τα σπάργανα και τις ωδίνες τον εισήγαγε στην αγιοσύνη, εναποθέτοντας τα πάντα στον Θεό· και πριν από τις ωδίνες, η κοιλιά της αγιαζόταν, καθώς είχε μέσα της προφήτη, και κυοφορούσε ιερέα, και έφερε το ανάθημα, ένα έμψυχο ανάθημα.

Όλοι αυτοί πέτυχαν τον σκοπό τους με την εγκαρτέρηση. «Προσευχόμενοι», λέει, «σε κάθε καιρό εν Πνεύματι». Δηλαδή, ας ζητάμε τα κατά Θεόν, τίποτα το κοσμικό, τίποτα το βιωτικό. Δεν υπάρχει λοιπόν ανάγκη μόνο να προσευχόμαστε αδιάλειπτα, αλλά και να αγρυπνούμε· «Και σε αυτό το ίδιο», λέει, «αγρυπνώντας». Είτε εννοεί εδώ τις ολονύκτιες αγρυπνίες, είτε τη νήψη της ψυχής, και τα δύο τα αποδέχομαι. Βλέπεις πώς αγρυπνούσε εκείνη η Χαναναία; Η οποία, ενώ ο Κύριος δεν της απαντούσε, αλλά την απωθούσε και την αποκάλεσε σκυλάκι, εκείνη έλεγε: «Ναι, Κύριε, διότι και τα σκυλάκια τρώνε από τα ψίχουλα που πέφτουν από το τραπέζι των κυρίων τους»· και δεν απομακρύνθηκε, μέχρις ότου πέτυχε αυτό που ζητούσε. Πώς πάλι εκείνη η χήρα φώναζε, και επέμεινε τόσο πολύ, ώστε μπόρεσε να κάμψει τον άρχοντα, ο οποίος ούτε τον Θεό φοβόταν, ούτε άνθρωπο ντρεπόταν; Πώς, εξάλλου, ο φίλος επέμενε παραμένοντας σε προχωρημένη ώρα της νύχτας, μέχρις ότου τον έκανε να σηκωθεί, κάμπτοντάς τον με την εγκαρτέρησή του; Αυτό σημαίνει να αγρυπνεί κανείς. Θέλεις να μάθεις τι είναι η αγρυπνία της ψυχής; Πήγαινε στην Άννα, άκουσε αυτά τα ίδια τα λόγια της: «Αδωναΐ, Ελωΐ Σαβαώθ». Ή μάλλον, άκουσε όσα προηγήθηκαν από τα λόγια. Σηκώθηκαν, λέει, όλοι από το τραπέζι, και εκείνη αμέσως δεν στράφηκε προς τον ύπνο, ούτε προς την ανάπαυση. Γι' αυτό μου φαίνεται πως, ακόμη και όταν καθόταν στο τραπέζι, διατηρούσε τον εαυτό της ανάλαφρο, χωρίς να βαρύνει από τα φαγητά· διότι αλλιώς δεν θα έχυνε τόσα πολλά δάκρυα.

Και αυτό μπορεί να το διαπιστώσει κανείς από την περίπτωση της μητέρας του Σαμουήλ, της Άννας. Λέει λοιπόν εκείνη: «Αδωναΐ Κύριε, Ελωΐ Σαβαώθ, εάν πράγματι επιβλέψεις στην ταπείνωση της δούλης σου και δώσεις στη δούλη σου αρσενικό απόγονο, θα τον προσφέρω αφιερωμένο ενώπιόν σου έως την ημέρα του θανάτου του, και κρασί και σίκερα δεν θα πιει, και σίδερο δεν θα ανέβει στο κεφάλι του». Υπάρχει άραγε σε αυτά κάποιο πλήθος λόγων; Αλλά όμως, επειδή έκανε αυτή την προσευχή με προσοχή και νήψη, πέτυχε όλα όσα επιθύμησε, και τη στειρωμένη φύση διόρθωσε, και την κλειστή μήτρα άνοιξε, και ανέκτησε μεγάλη παρρησία, θερίζοντας καρποφόρο στάχυ από άγονη πέτρα. Πρέπει λοιπόν αυτός που προσεύχεται να μην εκτείνει μακροσκελείς λόγους και να προσεύχεται συνεχώς· διότι και ο Χριστός και ο Παύλος παρήγγειλαν να κάνουμε τις προσευχές σύντομες και συχνές, με μικρά διαλείμματα.

Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, ο λόγος ονόμασε αυτή τη διδασκαλία «προσευχή», επειδή περιέχει το αίτημα για τα δώρα που δίνονται στους ανθρώπους από τον Θεό κατά χάρη. Διότι έτσι ακριβώς προσδιόρισαν οι θεόπνευστοι πατέρες μας την έννοια της προσευχής, λέγοντας ότι η προσευχή είναι το αίτημα για εκείνα τα οποία ο Θεός, όπως Του αρμόζει, από τη φύση Του δωρίζει στους ανθρώπους, όπως, αντίστοιχα, προσδιόρισαν και την «ευχή» ως υπόσχεση, δηλαδή εξαγγελία εκείνων των πραγμάτων που οι άνθρωποι, λατρεύοντας γνήσια τον Θεό, Του προσφέρουν. Μάλιστα, παρουσίασαν την Αγία Γραφή να επιβεβαιώνει με πολλούς τρόπους τα λεγόμενά τους, όπως το χωρίο «Τάξτε (κάντε ευχές) και αποδώστε στον Κύριο τον Θεό μας» και το «Όσα ευχήθηκα, θα τα αποδώσω σε Σένα, τον Σωτήρα μου Κύριο», τα οποία έχουν ειπωθεί σχετικά με την ευχή. Και πάλι, σχετικά με την προσευχή, παρέθεσαν το «Και προσευχήθηκε η Άννα προς τον Κύριο λέγοντας: "Κύριε, Αδωναΐ, Ελωΐ Σαβαώθ, εάν πράγματι εισακούσεις τη δούλη σου και μου δώσεις καρπό κοιλίας"» και το «Προσευχήθηκε ο Εζεκίας, ο βασιλιάς του Ιούδα, και ο Ησαΐας ο γιος του Αμώς, ο προφήτης, προς τον Κύριο», καθώς και το «Όταν εσείς προσεύχεστε, να λέτε: "Πάτερ ημών ο εν τοις ουρανοίς"», το οποίο ειπώθηκε από τον Κύριο προς τους μαθητές Του. Έτσι, συνάγεται ότι η μεν ευχή είναι η τήρηση των εντολών, η οποία επικυρώνεται εμπράκτως σύμφωνα με την προαίρεση εκείνου που έδωσε την ευχή, ενώ η προσευχή είναι το αίτημα εκείνου που τις έχει τηρήσει για τη μεταμόρφωσή του προς τα προαναφερθέντα αγαθά· ή καλύτερα, η μεν ευχή είναι ο άθλος της αρετής, τον οποίο ο Θεός δέχεται με μεγάλη ευαρέσκεια όταν Του προσφέρεται, ενώ η προσευχή είναι το έπαθλο της αρετής, το οποίο ο Θεός με μεγάλη χαρά ανταποδίδει.

Ιδού, έφτασε ο καιρός που πόθησα να δω· ημέρα έλαμψε για μένα και έτος δεκτό· στο σπίτι του Σίμωνα καταλύει ο Θεός μου· θα σπεύσω προς αυτόν και θα κλάψω, όπως η Άννα, για τη στειρότητά μου· κι αν ο Σίμων με θεωρήσει μεθυσμένη, όπως τότε ο Ηλεί την Άννα, εγώ παραμένω προσευχόμενη, κράζοντας σιωπηλά: «Κύριε, δεν ζήτησα τέκνο, τη μονογενή μου ψυχή ζητώ που έχασα· όπως με τον Σαμουήλ για την άτεκνη και τον Εμμανουήλ για την άνανδρη, σήκωσες το όνειδος της στείρας· λύτρωσε την πόρνη από τον βόρβορο των έργων μου». Ενδυναμώνεται μεν η πιστή με τέτοια λόγια, και σπεύδει για την αγορά του μύρου, και φτάνει φωνάζοντας στον μυροπώλη: «Δώσε μου, αν έχεις, μύρο αντάξιο του φίλου μου, αυτού που δικαίως και αγνά αγαπιέται, αυτού που πυρπόλησε τα πάντα μέσα μου, και τα σπλάχνα και την καρδιά· μη σε μέλει καθόλου για το τίμημα· γιατί με αμφισβητείς;»

Ζητώντας με θέρμη καρπό κοιλίας, δηλαδή την ευκαρπία της θεογνωσίας, πιθανότατα προσεύχονταν με αυτά τα λόγια: Κύριε Αδωναΐ, Ελωΐ, Σαβαώθ, γνωρίζεις το όνειδος της ατεκνίας. Γνωρίζεις τη θλίψη της ακαρπίας. Εάν ρίξεις το βλέμμα σου στην ταπείνωση των δούλων σου και δώσεις στους δούλους σου απόγονο, θα τον προσφέρουμε ενώπιόν σου ως αφιέρωμα.

Ενώ δε εκείνοι του έλεγαν αυτά, αφού φωτίστηκε η διάνοιά του και θαύμασε την πίστη των χριστιανών, φλεγόμενος στην καρδιά από τον φόβο του Θεού και γεμάτος πνευματική αγαλλίαση, αποτραβήχτηκε λίγο και, μένοντας μόνος με τον εαυτό του, άπλωσε τα χέρια του προς τον ουρανό και είπε: «Κύριε ο Θεός, εσύ που δημιούργησες τον ουρανό και τη γη, εάν πράγματι επιβλέψεις στην ταπείνωσή μου και μου δωρίσεις την επίγνωση της θεότητάς σου και με λυτρώσεις από αυτήν τη θλίψη, θα σε υπηρετώ όλες τις ημέρες της ζωής μου και θα ζήσω σύμφωνα με τις εντολές σου.» 7. Αφού λοιπόν προσευχήθηκε με αυτόν τον τρόπο και έδωσε αυτές τις υποσχέσεις στον Κύριο, μετά από μία ημέρα βγήκε από τη φυλακή μαζί με τους συντρόφους του και, μπαίνοντας σε πλοίο, απέπλευσε από την πόλη εκείνη.