Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ 4:13

Αλλ’ οι θείες Γραφές και ο Παύλος δεν νομοθετούν έτσι· άκουσέ τον, πράγματι, σε όλες τις θεόπνευστες επιστολές του, και θα διαπιστώσεις ότι τον δικό μας θάνατο τον ονομάζει κοίμηση, ενώ τον θάνατο του Χριστού δεν τον αποκαλεί κοίμηση, αλλά τον ονομάζει κυρίως θάνατο. Για εμάς, βέβαια, λέγει: «Δεν θέλουμε να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τους κεκοιμημένους», και: «Δεν θα κοιμηθούμε όλοι», και: «Δεν θα προφθάσουμε τους κεκοιμημένους», και αμέτρητα άλλα παρόμοια· για τον Χριστό όμως λέγει ότι «πέθανε κατά τας Γραφάς», και ότι «τον θάνατό του καταγγέλλουμε», και ότι «θανατώθηκε μεν κατά τη σάρκα». Και γενικά, σε διάφορα σημεία, τον δικό μας θάνατο τον ονομάζει κοίμηση, για να δηλώσει την ανάσταση όλων μας σαν από ύπνο· ενώ τον θάνατο του Χριστού τον ονομάζει θάνατο, για να καταισχύνει τους αιρετικούς, που λέγουν ότι η σάρκωση και τα λοιπά ανθρώπινα του Χριστού έγιναν κατά φαντασίαν. Και αυτό δεν το είπε ο Παύλος, αλλά ο Χριστός που κατοικούσε μέσα του· αυτός ο ίδιος ονόμασε «θάνατο» τον δικό του θάνατο, αυτός που και μετά τον θάνατο και μετά την άφθαρτη ανάστασή του βεβαίωσε σε εμάς την αλήθεια της σαρκώσεως με τη βρώση και με τα ίχνη των ήλων, όπως έχει ήδη λεχθεί. Εάν λοιπόν ο Χριστός δείχνει στον εαυτό του τα δικά μας όχι μόνο όπως είναι σε εμάς, αλλά κάποτε και πτωχότερα από τα δικά μας, εκουσίως και για λόγους θείας οικονομίας, πώς είναι δυνατόν να πει κανείς ότι δεν ενήργησε πάνω στη γη απολύτως τίποτε από τα ανθρώπινα κατά φύσιν;

Ερώτηση ριδ΄. Τι εννοεί με το: «Για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα;» Απόκριση. Σε εκείνους που δεν έχουν ελπίδα αναστάσεως, σε αυτούς αρμόζει να λυπούνται. Πρόσεξε δε, πώς για τον Χριστό είπε ότι πέθανε και αναστήθηκε. Ενώ για τον κοινό λαό είπε, «των κεκοιμημένων», για να δείξει ότι αυτοί που κοιμούνται θα αναστηθούν.

Εάν, ωστόσο, θελήσουμε να αναδείξουμε τώρα το δώρο του Θεού που εναπέθεσε στις καρδιές μας, τον συνετό λογισμό εννοώ, ο οποίος γνωρίζει και στις περιόδους ευημερίας να θέτει όρια στις ψυχές μας, και στις πιο ζοφερές περιστάσεις να μας υπενθυμίζει τα ανθρώπινα, και να φέρνει στον νου μας όσα είδαμε και όσα ακούσαμε, ότι δηλαδή η ζωή είναι γεμάτη από τέτοιες θλίψεις και ότι τα παραδείγματα των ανθρώπινων συμφορών είναι πολλά, και, πάνω απ' όλα, ότι αποτελεί πρόσταγμα του Θεού να μη λυπούνται για τους κεκοιμημένους όσοι έχουν πιστέψει στον Χριστό, εξαιτίας της ελπίδας της αναστάσεως, και ότι για τη μεγάλη υπομονή αποταμιεύονται από τον Αθλοθέτη τα μεγάλα στεφάνια της δόξας· εάν επιτρέψουμε στον λογισμό να μας τα επαναλαμβάνει αυτά παρηγορητικά, ίσως να βρίσκαμε κάποια ανακούφιση στη συμφορά. Γι' αυτό σε παρακαλώ, ως γενναίο αγωνιστή, να σταθείς όρθιος απέναντι στο μέγεθος της πληγής και να μην υποκύψεις στο βάρος της λύπης, ούτε να καταποντιστεί η ψυχή σου, έχοντας την πεποίθηση ότι, κι αν ακόμη οι λόγοι των όσων οικονομούνται από τον Θεό μάς διαφεύγουν, οπωσδήποτε όμως αυτό που έχει οκονομηθεί από Εκείνον που είναι σοφός και μας αγαπά είναι αποδεκτό, ακόμη κι αν είναι επώδυνο. Διότι Αυτός γνωρίζει πώς χορηγεί στον καθένα το συμφέρον και για ποιο λόγο είναι άνισα για εμάς τα τέλη της ζωής. Επειδή υπάρχει κάποια αιτία, ακατάληπτη στους ανθρώπους, για την οποία άλλοι μεν αναχωρούν γρηγορότερα από εδώ, ενώ άλλοι εγκαταλείπονται για να ταλαιπωρούνται περισσότερο χρόνο σε τούτο τον οδυνηρό βίο.

Σχετικά λοιπόν με τα θλιβερά γεγονότα, τούτο μόνο λέμε, ότι είναι καιρός να προσηλωθούμε στα παραγγέλματα του Αποστόλου και να μη λυπούμαστε «όπως και οι λοιποί, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα». Όχι βέβαια ότι πρέπει να παραμένουμε απαθείς απέναντι στο συμβάν, αλλά, από τη μία, να έχουμε συναίσθηση της απώλειας και, από την άλλη, να μην καταρρέουμε από τη λύπη, μακαρίζοντας τον ποιμένα για το τέλος του, επειδή ολοκλήρωσε τον βίο του σε βαθύ και ευλογημένο γήρας και αναπαύθηκε λαμβάνοντας τις μέγιστες τιμές από τον Κύριο. Σχετικά δε με τα υπόλοιπα, έχουμε να σας προτρέψουμε τα εξής: αρμόζει, αφού αποβάλετε κάθε κατήφεια, να συνέλθετε και να δραστηριοποιηθείτε για την αναγκαία μέριμνα της Εκκλησίας, ούτως ώστε ο άγιος Θεός να φροντίσει το δικό Του ποίμνιο και να σας αναδείξει ποιμένα σύμφωνα με το θέλημά Του, ο οποίος θα σας ποιμαίνει με σύνεση και επίγνωση.

Διότι, όπως ακριβώς οι κόποι των αγώνων οδηγούν τους αθλητές στα στεφάνια, έτσι και τους χριστιανούς η δοκιμασία των πειρασμών τούς οδηγεί στην τελείωση, εάν με την πρέπουσα υπομονή και με απόλυτη ευχαριστία αποδεχθούμε όσα οικονομούνται από τον Κύριο. Τα πάντα διοικούνται από την αγαθότητα του Δεσπότη. Τίποτα από όσα μας συμβαίνουν δεν πρέπει να το δεχόμαστε ως λυπηρό, ακόμη κι αν προς το παρόν πλήττει την αδυναμία μας. Διότι, έστω κι αν αγνοούμε τους λόγους για τους οποίους το καθετί που συμβαίνει επιφέρεται σε εμάς ως καλό από τον Δεσπότη, οφείλουμε ωστόσο να είμαστε πεπεισμένοι ότι αυτό που γίνεται είναι οπωσδήποτε συμφέρον, είτε για εμάς χάρη στον μισθό της υπομονής, είτε για την ψυχή που παρέλαβε ο Κύριος, ώστε να μη γεμίσει με την κακία που κυριαρχεί στον βίο παραμένοντας περισσότερο σε αυτήν τη ζωή. Διότι, αν η ελπίδα των χριστιανών περιοριζόταν μόνο σε αυτήν τη ζωή, δικαιολογημένα θα θεωρούνταν βαρύ το να αποχωριστεί κανείς τόσο γρήγορα το σώμα· εάν όμως, για όσους ζουν κατά Θεόν, η αρχή του αληθινού βίου είναι η απελευθέρωση της ψυχής από αυτούς τους σωματικούς δεσμούς, γιατί λυπούμαστε «όπως και οι μη έχοντες ελπίδα»;

Εάν, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο έχουν διαταχθεί τα ανθρώπινα από τον Αδάμ μέχρι εμάς, ας μην αγανακτούμε για τους κοινούς νόμους της φύσεως, αλλά ας αποδεχθούμε την οικονομία του Θεού για εμάς, ο Οποίος όρισε εκείνη η γενναία και αήττητη ψυχή να αναχωρήσει από τον βίο χωρίς το σώμα της να έχει φθαρεί από ασθένεια ούτε να έχει μαραθεί από τον χρόνο, αλλά να τελειώσει τη ζωή της στην ακμή της ηλικίας και μέσα στη λαμπρότητα των πολεμικών κατορθωμάτων. Επομένως, δεν οφείλουμε να δυσφορούμε επειδή χωριστήκαμε από έναν τέτοιο άνδρα, αλλά ας ευχαριστήσουμε τον Κύριο που αξιωθήκαμε τη συμβίωση με έναν τέτοιο άνδρα, του οποίου την απώλεια αισθάνθηκε σχεδόν ολόκληρη η Ρωμαϊκή Αρχή, τον οποίο και ο Βασιλεύς αναζήτησε με θρήνο και οι στρατιώτες οδύρονταν και όσοι βρίσκονταν στα ανώτατα αξιώματα πένθησαν ως γνήσιο υιό. Επειδή, λοιπόν, σου κατέλιπε τη μνήμη της δικής του αρετής, να θεωρείς ότι έχεις επαρκή παρηγοριά για τον πόνο. Έπειτα, θέλω να γνωρίζεις και τούτο, ότι όποιος δεν υποκύπτει στις θλίψεις, αλλά μέσω της ελπίδας προς τον Θεό βαστάζει το βάρος της λύπης, λαμβάνει μεγάλη ανταπόδοση από τον Θεό για την υπομονή του. Διότι, σύμφωνα με τη νομοθεσία του Αποστόλου, δεν μας έχει επιτραπεί να λυπούμαστε για τους κεκοιμημένους στον ίδιο βαθμό με εκείνους που βρίσκονται εκτός της πίστεως. Ας είναι και τα παιδιά σου σαν έμψυχες εικόνες, που θα σε παρηγορούν για την απουσία του ποθεινού σου προσώπου.

Αν βέβαια η ελπίδα των Χριστιανών περιοριζόταν σε αυτήν την ζωή, εύλογα θα θεωρούνταν οδυνηρό το να χωριστεί κανείς γρήγορα από το σώμα· αν όμως για όσους ζουν κατά Θεόν η απαλλαγή της ψυχής από αυτούς τους σωματικούς δεσμούς αποτελεί αρχή του αληθινού βίου, γιατί λυπούμαστε, όπως και εκείνοι που δεν έχουν ελπίδα; Αλλά η στέρηση του αγαπημένου σου ανδρός καθιστά για σένα τη συμφορά αβάσταχτη. Συμφωνώ και εγώ. Διότι όλοι γνωρίζουμε ότι είναι λυπηρή η συμφορά του πάθους που βρήκε εκείνον τον άριστο άνδρα. Εξάλλου, κανένας δεν έχει τόσο πέτρινη καρδιά, ώστε, αφού τον γνώρισε προσωπικά, και έπειτα ακούγοντας ότι αυτός αρπάχτηκε ξαφνικά από τους ανθρώπους, να μη θεωρήσει τη στέρησή του ως κοινή απώλεια της ζωής. Και αν για εκείνους που βρίσκονταν μακριά από την οικειότητά του το συμβάν είναι τόσο βαρύ και δυσβάσταχτο, πώς είναι φυσικό να διατεθεί η δική σου ψυχή από το πάθος, η οποία υπόκειται τόσο πολύ στο πάθος, ώστε να αισθάνεται ένα είδος διχοτομίας κατά τον χωρισμό του αγαπημένου που απεβίωσε; Διότι ένας τέτοιος χωρισμός δεν είναι λιγότερο οδυνηρός από το αν αποκοβόταν το μισό μας σώμα. Αλλά τα λυπηρά είναι τέτοια, και ακόμη μεγαλύτερα από αυτά· ποια είναι όμως η παρηγοριά σε αυτά; Η νομοθεσία του Θεού μας, η οποία ισχύει εξ αρχής: το ότι είναι απόλυτη ανάγκη, αυτός που έχει έλθει στη ζωή, στους καθορισμένους χρόνους να απέρχεται από τον βίο.

Κεφάλ. αʹ. ΛΟΥΚΑΣ. Τον ακολουθούσε δε μεγάλο πλήθος λαού, καθώς και γυναίκες, οι οποίες οδύρονταν και τον θρηνούσαν. Στρεφόμενος δε προς αυτές είπε: Θυγατέρες της Ιερουσαλήμ, μην κλαίτε για εμένα. ΠΡΟΣ ΘΕΣΣ. αʹ. Σχετικά δε με τους κεκοιμημένους, αδελφοί, δεν θέλω να έχετε άγνοια, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα. Διότι, εάν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός, αυτούς που κοιμήθηκαν διά του Ιησού, θα τους φέρει μαζί Του.

Οπωσδήποτε δε, μετά την απαρχή, και ως πρώτο μετά από αυτήν, θα ακολουθήσουμε εμείς. Επομένως, το πάθος μεταστράφηκε σε χαρά, και ο σάκος του πένθους σχίστηκε· ζωστήκαμε δε τη θεόσδοτη ευφροσύνη, ώστε με χαρά να λέμε: «Πού είναι η νίκη σου, θάνατε; Πού είναι το κεντρί σου, άδη; Το δε κεντρί του θανάτου είναι η αμαρτία», λέει. Συνεπώς, έχει αφαιρεθεί κάθε δάκρυ· διότι, πιστεύοντας ότι ο Χριστός με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε ανασταίνει τους νεκρούς, δεν χύνουμε δάκρυα γι' αυτούς, ούτε περιπίπτουμε σε ακράτητες λύπες, όπως οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Και ως όνειδος του λαού φαίνεται να κατονομάζει τον ίδιο τον θάνατο, ο οποίος έχει ως γένεση της εναντίον μας επιδρομής την παράβαση. Ή ίσως, εννοεί την αμαρτία, εξαιτίας της οποίας εισήλθε η φθορά και η εξουσία του θανάτου κυρίευσε αυτούς που βρίσκονται πάνω στη γη. Επειδή όμως το μυστήριο της αναστάσεως δεν είναι εύκολα αποδεκτό από τους πολλούς, και ήταν φυσικό να συναντά απιστία εξαιτίας του μεγαλείου του, πρόσθεσε ο μακάριος προφήτης, ότι το στόμα του Κυρίου το ελάλησε. Έπειτα, ποιος είναι αυτός που θα τολμούσε να πει ότι ο Θεός θα ψευστεί, και δεν θα φέρει εις πέρας οπωσδήποτε και ολοκληρωτικά εν αληθεία αυτό που υποσχέθηκε; «Διότι ο ουρανός και η γη», λέει, «θα παρέλθουν, οι λόγοι μου όμως δεν πρόκειται να παρέλθουν.» <Και θα πουν εκείνη την ημέρα: Ιδού ο Θεός μας, στον οποίο ελπίζαμε, και αγαλλιούσαμε, και θα μας σώσει.>

Επιτρέπει βέβαια ο νόμος στους αγιασμένους να μολύνονται χωρίς κατηγορία για τον πατέρα και τη μητέρα, τα παιδιά και τα αδέλφια, και μάλιστα και για τους πολύ στενούς συγγενείς· με το να πλησιάζουν δηλαδή τα άψυχα σώματα, από σεβασμό προς τη φύση, παραβλέποντας τα τυπικά παραπτώματα, ώστε οι οικείοι του Θεού να μη φανούν σκληροί, αλαζόνες και άσπλαχνοι· άλλωστε ο νόμος λέει ξεκάθαρα: «Τίμα τον πατέρα σου και τη μητέρα σου, για να ευτυχήσεις». Και κατά διαφορετικό τρόπο και λόγο, λέμε ότι οι αγιασμένοι έχουν αποτραπεί από το να πρέπει να πενθούν· διότι, όντας ιερουργοί της ζωής και προσφέροντας τα ιερά στον Θεό για την κατάργηση του θανάτου (αφού κατάργηση του θανάτου είναι ο θάνατος του Χριστού, ο οποίος προτυπώνεται μέσα από τα πρόβατα και τα μοσχάρια), πώς θα ήταν λογικό να καταβαρύνονται με τις λύπες του θανάτου; Έτσι και ο θεσπέσιος Παύλος σε όσους έχουν βαπτιστεί στον Χριστό με την ελπίδα της ζωής και της αναστάσεως γράφει σαφώς: «Αυτό το λέω, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι, αν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν δια του Ιησού θα τους φέρει μαζί Του, και θα τους αναστήσει μαζί μας». Επέτρεψε, λοιπόν, ο νόμος στους αγιασμένους να πλησιάζουν τους πολύ στενούς συγγενείς που έχουν πεθάνει. Όμως, θέτει μέτρο σε αυτό το πράγμα, και δεν τους αφήνει να παραμελούν αυτό που κατεξοχήν τους αρμόζει με περιττές και υπερβολικές πράξεις, ώστε να μην προσβάλλεται το σεπτό αξίωμα της ιεροσύνης.

Να θυμάστε δε όλα όσα ειπώθηκαν στην Πρώτη προς Κορινθίους επιστολή, τα οποία έγραψε ο Παύλος προς αυτούς που έλεγαν: «πώς ανασταίνονται οι νεκροί; και με τι είδους σώμα έρχονται;», και ότι, αν οι νεκροί δεν ανασταίνονται, ούτε ο Χριστός έχει αναστηθεί, και ότι αποκάλεσε άφρονες αυτούς που δεν πιστεύουν, καθώς και όλη την εκεί διδασκαλία περί της αναστάσεως των νεκρών, και ότι προς τους Θεσσαλονικείς έγραψε: «δεν θέλουμε δε να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με αυτούς που έχουν κοιμηθεί, για να μην λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα», και όλα τα επόμενα, και μάλιστα το «και οι νεκροί εν Χριστώ θα αναστηθούν πρώτοι».

ΨΑΛΜΟΣ ΡΜΘ΄. Θα αγαλλιασθούν στις κλίνες τους. Εξάλλου, μέσω των κλινών υπονόησε τον θάνατο των οσίων. Διότι η Γραφή συνηθίζει να τον ονομάζει κοίμηση, καθώς λέει και ο Παύλος: «Σχετικά δε με τους κεκοιμημένους, δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί»· και η Παλαιά Διαθήκη αναφέρει: «Εκοιμήθη ο Δαβίδ μαζί με τους πατέρες του».

Επειδή, λοιπόν, σε τέτοιο βαθμό νικήθηκε η λογική από το πάθος της θλίψης, θα ήταν καιρός η εξαντλημένη διάνοια να αναρρώσει, όσο είναι δυνατόν, μέσω της παρηγορητικής συμβουλής των λογισμών. Διότι δεν είναι μικρός ο κίνδυνος, εάν παρακούσουμε ως προς αυτό τη φωνή του Αποστόλου, να κατακριθούμε μαζί με όσους δεν έχουν ελπίδα. Διότι λέει, καθώς μόλις ακούσαμε από τον αναγνώστη, ότι δεν πρέπει να λυπούμαστε για τους κεκοιμημένους· επειδή αυτό το πάθος ταιριάζει μόνο σε εκείνους που δεν έχουν ελπίδα. Αλλά ίσως πει κάποιος από τους πιο ολιγόψυχους, νομίζω, ότι ο θείος Απόστολος προστάζει αδύνατα πράγματα και υπερβαίνει την ανθρώπινη φύση με τα προστάγματά του. Διότι πώς είναι δυνατόν να υψωθεί πάνω από το πάθος αυτός που ζει δεσμευμένος από τη φύση και να μην κυριευθεί από τη λύπη απέναντι σε ένα τέτοιο θέαμα, όταν ο θάνατος δεν επέλθει στην ώρα του κατά τα γηρατειά, αλλά στην πρώτη ηλικία κατασβεστεί από τον θάνατο η ομορφιά της νιότης, καλυφθεί από τα βλέφαρα η λάμψη των ματιών, μεταβληθεί σε ωχρότητα το ρόδισμα των παρειών, κυριευθεί από τη σιωπή το στόμα, μαυρίσει το άνθος των χειλιών, και αυτό φανεί οδυνηρό όχι μόνο στους γονείς, αλλά και σε καθέναν που αντικρίζει αυτήν τη θλίψη; Τι θα αντιτάξουμε λοιπόν εμείς σε αυτά; Δεν θα εκφέρουμε, αδελφοί, δικό μας λόγο, αλλά θα παραθέσουμε τη ρήση από το Ευαγγέλιο που μας αναγνώστηκε. Διότι ακούσατε τον Κύριο να λέει: «Αφήστε τα παιδιά και μην τα εμποδίζετε να έλθουν προς εμένα· διότι σε αυτούς ανήκει η βασιλεία των ουρανών».

Διότι για τους ανθρώπους ο θάνατος δεν είναι τίποτε άλλο παρά μέσο κάθαρσης από την κακία. Επειδή η φύση μας στην αρχή κατασκευάστηκε από τον Θεό των όλων ως ένα σκεύος δεκτικό των αγαθών, όταν ο εχθρός των ψυχών μας ενέχεε σε εμάς με απάτη το κακό, το αγαθό δεν βρήκε πλέον χώρο· γι' αυτόν τον λόγο, προκειμένου να μη διαιωνίζεται μέσα μας η κακία που εμφυτεύθηκε, με ανώτερη πρόνοια το σκεύος διαλύεται προσωρινά με τον θάνατο, ώστε, αφού εκρεύσει η κακία, να αναπλαστεί η ανθρώπινη φύση και να αποκατασταθεί, αμιγής κακίας, στην αρχική της ζωή. Διότι αυτό είναι η ανάσταση: η αναστοιχείωση της φύσης μας στην αρχέγονη κατάστασή της. Εάν, επομένως, είναι αδύνατον να αναστοιχειωθεί η φύση προς το καλύτερο χωρίς την ανάσταση, και ανάσταση δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς να έχει προηγηθεί ο θάνατος, τότε ο θάνατος είναι αγαθό, εφόσον γίνεται για εμάς η αρχή και η οδός της μεταβολής προς το καλύτερο. Επομένως, αδελφοί, ας αποβάλουμε τη λύπη για τους κεκοιμημένους, την οποία υφίστανται μόνο όσοι δεν έχουν ελπίδα. Και η ελπίδα είναι ο Χριστός· στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Έχοντας, αδελφοί, αυτή την παρηγοριά εσείς που μεταφέρετε τα οστά του Ιωσήφ στη χώρα της ευλογίας, ακούστε τον Παύλο που παραγγέλλει: «Να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Πείτε στον εκεί λαό, διηγηθείτε τα καλά γεγονότα. Διηγηθείτε το απίστευτο θαύμα, πώς το μυριάνθρωπο πλήθος, αφού πύκνωσε παίρνοντας την όψη θάλασσας, αποτελούσε ένα ενιαίο και συνεχές σώμα, σχηματίζοντας όλοι μαζί πέλαγος σαν το νερό γύρω από την πομπή του σκηνώματος· πώς ο καλός Δαβίδ, έχοντας καταμερίσει τον εαυτό του πολυμερώς και πολυτρόπως σε μύριες τάξεις, χόρευε γύρω από το σκήνωμα ανάμεσα σε ομόγλωσσους και ετερόγλωσσους· πώς και από τις δύο πλευρές οι ποταμοί του πυρός, μέσα από τη συνέχεια των λαμπάδων, ρέοντας αδιάσπαστα σαν κάποιο ρεύμα υδάτων, εκτείνονταν μέχρι εκεί που μπορούσε να συλλάβει το μάτι. Πείτε για την προθυμία όλου του λαού, για τη συσκηνία των αποστόλων· πώς τα σουδάρια που είχαν αγγίξει το σώμα του σχίζονταν για να γίνουν φυλακτά των πιστών. Ας προστεθεί στη διήγηση ο βασιλιάς, που στεκόταν σκυθρωπός λόγω του πένθους και σηκωνόταν από τον θρόνο του, και ολόκληρη η πόλη που συνόδευε την πομπή του αγίου, και παρηγορείτε ο ένας τον άλλον με αυτά τα λόγια. Πολύ σωστά ο Σολομών θεραπεύει τη λύπη. Διότι παραγγέλλει να δίνεται κρασί σε όσους βρίσκονται σε λύπη, απευθύνοντας αυτόν τον λόγο σε εσάς, τους εργάτες του αμπελώνα. Δώστε, λοιπόν, το δικό σας κρασί στους λυπημένους, όχι αυτό που προκαλεί μέθη, αλλά αυτό που ευφραίνει την καρδιά.

Όταν δε βρεθήκαμε πρόσωπο με πρόσωπο, η θέα της δασκάλας ανακίνησε μέσα μου τη θλίψη· διότι ήδη και αυτή βρισκόταν στα χέρια μιας θανατηφόρας αρρώστιας. Εκείνη όμως, ενεργώντας σαν τους έμπειρους ιππείς, αφού μου επέτρεψε για λίγο να παρασυρθώ από την ορμή του πάθους, προσπάθησε έπειτα να με συγκρατήσει με τον λόγο της, διορθώνοντας την αταξία της ψυχής μου με τον δικό της λογισμό σαν με κάποιο χαλινάρι, και πρόφερε το αποστολικό λόγιο, ότι δεν πρέπει να λυπούμαστε για τους κεκοιμημένους· διότι αυτό το πάθος χαρακτηρίζει μόνο όσους δεν έχουν ελπίδα. Κι εγώ, ενώ η καρδιά μου έβραζε ακόμη από τη λύπη, είπα: «Πώς είναι δυνατόν να κατορθωθεί αυτό στους ανθρώπους, εφόσον υπάρχει τόσο έντονα στον καθένα μια φυσική αποστροφή προς τον θάνατο, και ούτε όσοι βλέπουν αυτούς που πεθαίνουν αντέχουν εύκολα αυτό το θέαμα, αλλά και όσοι πλησιάζονται από τον θάνατο τον αποφεύγουν όσο περισσότερο μπορούν; Αλλά ακόμη και οι άρχοντες που νομοθετούν, κρίνουν τον θάνατο ως την έσχατη των αδικιών και την έσχατη των τιμωριών. Ποιος τρόπος υπάρχει λοιπόν να θεωρήσει κανείς ως τίποτα την αναχώρηση από τη ζωή, ακόμη και για κάποιον ξένο, πόσο μάλλον για τους στενούς οικείους, όταν φτάνουν στο τέλος του βίου τους; Βλέπουμε εξάλλου», προσέθεσα, «ότι και κάθε ανθρώπινη μέριμνα σε αυτό αποβλέπει, στο πώς να διατηρηθούμε στη ζωή. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, έχουμε επινοήσει και τα σπίτια για τη διαβίωσή μας, ώστε να μην καταπονούνται τα σώματα από τις συνθήκες του περιβάλλοντος εξαιτίας του ψύχους ή της θερμότητας».

Αυτά μάς εξέφρασε ο δικός μας νους εκ μέρους των κεκοιμημένων, υποδυόμενος όσο μας ήταν δυνατό τις φωνές εκείνων. Εμείς, όμως, ας ολοκληρώσουμε τη συμβουλή προς τους βαρυπενθούντες με τη φωνή του μεγάλου Παύλου: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, περί των κεκοιμημένων, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα».

Επομένως, επειδή ακριβώς υπάρχει και κάποιο σωτήριο πένθος, καθώς απέδειξε ο λόγος, ακούστε εσείς που παρασύρεστε εύκολα προς το πάθος της λύπης, ότι δεν απαγορεύουμε τη λύπη, αλλά αντί για την κατακριτέα συμβουλεύουμε την αγαθή. Μη λυπάστε, λοιπόν, με τη λύπη του κόσμου που κατεργάζεται τον θάνατο, όπως λέει ο απόστολος, αλλά με την κατά Θεόν λύπη, της οποίας το τέλος είναι η σωτηρία της ψυχής. Διότι το δάκρυ που χύνεται άσκοπα και μάταια για τους κεκοιμημένους, ίσως γίνεται και αιτία καταδίκης για εκείνον που διαχειρίζεται κακά το ωφέλιμο. Εάν, πράγματι, γι' αυτόν τον σκοπό εμφύτευσε στη φύση μας αυτή τη διάθεση για λύπη Εκείνος που δημιούργησε τα πάντα με σοφία, ώστε αυτή να είναι μέσο κάθαρσης από την προϋπάρχουσα κακία και εφόδιο για τη συμμετοχή στα προσδοκώμενα αγαθά, ίσως εκείνος που χύνει μάταια και ανώφελα το δάκρυό του να κατηγορηθεί στον ίδιο του τον Κύριο, σύμφωνα με τον ευαγγελικό λόγο, ως κακός οικονόμος που σκορπά άσκοπα τον πλούτο που του εμπιστεύθηκαν. Επειδή καθετί που χρησιμεύει για το καλό είναι πλούτος, που συγκαταλέγεται στα πολύτιμα κειμήλια. Δεν θέλω, λοιπόν, να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τους κεκοιμημένους αυτά που έχουμε διδαχθεί, καθώς και οποιοδήποτε άλλο δίδαγμα αποκαλύπτεται επιπλέον από το Άγιο Πνεύμα στους τελειοτέρους, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα.

Και στους αγίους θα πει: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς προ καταβολής κόσμου». Προς δε τους ανόμους τι λέει; «Φύγετε από εμένα οι καταραμένοι στο πυρ το αιώνιο που ετοίμασε ο Πατέρας μου για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Ο Ιωάννης, εξάλλου, λέει: «Έξω οι κύνες και οι μάγοι και οι πόρνοι και οι φονείς και οι ειδωλολάτρες και καθένας που αγαπά και πράττει το ψεύδος», διότι «η μερίδα σας είναι στη γέεννα του πυρός». Ομοίως και ο Ησαΐας λέει: «Και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που έχουν παρανομήσει εναντίον μου· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα». Ο δε απόστολος Παύλος, γράφοντας προς τους Θεσσαλονικείς περί της αναστάσεως των δικαίων, λέει: «Δεν θέλουμε να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με αυτούς που έχουν κοιμηθεί, ώστε να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι, αν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν δια του Ιησού, θα τους φέρει μαζί Του».

ζ΄. Αλλά, εάν έχουμε πνευματική εγρήγορση, αυτά που εισήχθησαν στη ζωή εξαιτίας των αμαρτημάτων των προγόνων μας δεν μπορούν να μας βλάψουν σε τίποτα, παραμένοντας μόνο στα ονόματα. Διότι και ο πρωτόπλαστος, εξαιτίας της παράβασής του, εισήγαγε την ποινή του θανάτου και το να αναλώνεται η ζωή μέσα σε λύπες και μόχθους· και αυτός [εισήγαγε] τη δουλεία. Όταν όμως ήλθε ο Δεσπότης Χριστός, τα άφησε όλα αυτά να υπάρχουν μόνο ως ονόματα, εφόσον βέβαια το θέλουμε. Διότι ούτε ο θάνατος είναι πλέον θάνατος, αλλά διατηρεί μόνο το όνομα του θανάτου· μάλλον δε του έχει αφαιρεθεί ακόμη και το ίδιο το όνομα. Γι' αυτό πλέον ούτε καν θάνατο δεν τον ονομάζουμε, αλλά κοίμηση και ύπνο. Γι' αυτό άλλωστε και ο ίδιος ο Χριστός έλεγε: «Ο Λάζαρος ο φίλος μας έχει κοιμηθεί»· και ο Παύλος, γράφοντας στους Θεσσαλονικείς, λέει: «Σχετικά δε με εκείνους που έχουν κοιμηθεί, δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί».

ΟΜΙΛΙΑ Ε΄. Καθώς δεν έκριναν άξιο το να έχουν επίγνωση του Θεού, τους παρέδωσε ο Θεός σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα. α΄. Για να μη φανεί ότι υπονοεί αυτούς, επιμένοντας για πολύ στο θέμα της παιδεραστίας, προχώρησε στη συνέχεια σε άλλα είδη αμαρτημάτων· γι’ αυτό και στρέφει ολόκληρο τον λόγο του σε άλλα πρόσωπα. Και όπως ακριβώς συνομιλεί πάντοτε με τους πιστούς περί αμαρτημάτων, και, επιθυμώντας να δείξει ότι αυτά είναι αποφευκτέα, φέρνει στο μέσον τα έθνη, λέγοντας: «Όχι με πάθος επιθυμίας, όπως και τα υπόλοιπα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό»· και πάλι: «Να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα»· έτσι και εδώ καταδεικνύει ότι τα αμαρτήματα είναι δικά τους, και τους αποστερεί από κάθε συγγνώμη. Διότι αναφέρει ότι τα τολμήματά τους δεν προέρχονται από άγνοια, αλλά αποτελούν συνειδητή πράξη.

«Για να συμπεριφέρεσθε», λέγει, «με ευσχημοσύνη». Βλέπεις πώς τους ελέγχει; Δεν είπε: «Για να μην ασχημονείτε επαιτώντας», αλλά υπονόησε μεν το ίδιο πράγμα, το διατυπώνει όμως ηπιότερα, ώστε και να τους επιπλήξει και να μην τους επιβαρύνει υπερβολικά. Διότι, εάν οι δικοί μας σκανδαλίζονται με αυτά, πολύ περισσότερο οι έξω, οι οποίοι βρίσκουν αμέτρητες κατηγορίες και αφορμές, όταν βλέπουν άνθρωπο υγιή και ικανό να συντηρήσει τον εαυτό του να επαιτεί και να έχει την ανάγκη των άλλων. Γι' αυτό και μας αποκαλούν χριστεμπόρους· «Εξαιτίας αυτού», λέγει, «βλασφημείται το όνομα του Θεού». Όμως τίποτα από αυτά δεν ανέφερε, παρά μόνον εκείνο που είχε τη μεγαλύτερη δύναμη να τους ελέγξει, δηλαδή το ζήτημα της ασχημοσύνης. «Δεν θέλουμε δε να αγνοείτε, αδελφοί, τα σχετικά με τους κεκοιμημένους, για να μη λυπείσθε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα».

Διότι γράφοντας σε εκείνους έλεγε: «Και την αρπαγή των υπαρχόντων σας με χαρά την αποδεχθήκατε». Εδώ, λοιπόν, κινεί τον λόγο περί της αναστάσεως. Και τι; Δεν τους είχε μιλήσει για αυτό το θέμα; Αλλά εδώ υπαινίσσεται κάποιο άλλο μυστήριο. Ποιο είναι λοιπόν αυτό; Ότι «εμείς οι ζωντανοί, που θα απομείνουμε», λέει, «έως την παρουσία του Κυρίου, δεν θα προηγηθούμε από εκείνους που έχουν κοιμηθεί». Αφενός, λοιπόν, και ο λόγος περί της αναστάσεως είναι ικανός να παρηγορήσει αυτόν που βρίσκεται σε οδύνη· αφετέρου, και αυτό που λέγεται τώρα είναι ικανό να καταστήσει την ανάσταση αξιόπιστη. Πρώτα όμως ας αναφέρουμε εκείνο που και ο ίδιος είπε: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με όσους έχουν κοιμηθεί, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Δες πώς και εδώ εκφράζεται με πραότητα. Δεν είπε: «Τόσο ανόητοι είστε», όπως έκανε προς τους Κορινθίους, «τόσο άφρονες, ώστε, αν και γνωρίζετε για την ανάσταση, να λυπάστε έτσι, σαν εκείνους που δεν πιστεύουν»· αλλά με πολύ μεγάλη πραότητα είπε, «Δεν θέλω», σεβόμενος την άλλη τους αρετή. Και δεν είπε, «σχετικά με αυτούς που έχουν πεθάνει», προσφέροντας έτσι αμέσως από τα προοίμια την παρηγοριά.

«Για να μη λυπάστε», λέει, «όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Άρα, το να σπαράζει κανείς για εκείνους που έχουν απέλθει, είναι χαρακτηριστικό αυτών που δεν έχουν ελπίδα· και ευλόγως. Διότι μία ψυχή που δεν γνωρίζει τίποτα περί αναστάσεως, αλλά νομίζει ότι αυτός ο θάνατος είναι πραγματικός θάνατος, ευλόγως χτυπιέται και θρηνεί και πενθεί ανυπόφορα σαν να πρόκειται για ανθρώπους που έχουν χαθεί· εσύ όμως που προσδοκάς ανάσταση, για ποιο λόγο οδύρεσαι; Επομένως, το να οδύρεται κανείς είναι γνώρισμα εκείνων που δεν έχουν ελπίδα. Ακούστε το αυτό όσες από τις γυναίκες είστε φιλόθρηνες, όσες συμπεριφέρεστε ανυπόφορα στα πένθη, διότι πράττετε τα έργα των εθνικών. Εάν δε το να αισθάνεται κανείς οδύνη για τους απελθόντες είναι ίδιον των εθνικών, το να σπαράζει και να καταξεσκίζει τις παρειές του, τίνος χαρακτηριστικό είναι άραγε, πες μου; Για ποιο λόγο θρηνείς, εάν πιστεύεις ότι θα αναστηθεί, ότι δεν χάθηκε, ότι το γεγονός αυτό είναι ύπνος και κοίμηση; «Λόγω της συνήθειας», λέει κάποιος, «και της προστασίας, της φροντίδας των υποθέσεων και κάθε άλλης περιποιήσεως».

Ομιλία Ζ'. Δεν θέλω, αδελφοί, να αγνοείτε σχετικά με τους κεκοιμημένους, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. α'. Πολλά πράγματα μας προξενούν λύπη μόνο εξαιτίας της άγνοιάς μας, έτσι ώστε, αν τα κατανοήσουμε καλά, θα αποβάλουμε την οδύνη. Αυτό, λοιπόν, υποδηλώνοντας και ο Παύλος έλεγε: Δεν θέλω να αγνοείτε, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Τι δεν θέλεις να αγνοούν; Τον λόγο, λέει, περί της αναστάσεως. Και γιατί δεν αναφέρεις την κόλαση που επιφυλάσσεται σε εκείνον που αγνοεί τον λόγο περί της αναστάσεως;

Διότι αυτό είναι από εκεί φανερό και ομολογημένο· στο μεταξύ δε, μαζί με εκείνο και τούτο θα αποτελέσει όχι μικρό κέρδος. Επειδή, δηλαδή, δεν απιστούσαν στην ανάσταση, αλλά παρ' όλα αυτά θρηνούσαν, για τον λόγο αυτόν τα λέει αυτά. Και με διαφορετικό τρόπο απευθύνεται σε όσους απιστούν, και με διαφορετικό σε τούτους· διότι αυτοί που ρωτούν για τους χρόνους και τους καιρούς, είναι φανερό ότι γνώριζαν. Διότι, λέει, εάν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε και έζησε, έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν, διά του Ιησού θα τους φέρει μαζί Του. Πού είναι εκείνοι που απορρίπτουν τη σάρκα; Διότι εάν δεν προσέλαβε σάρκα, ούτε πέθανε· και εάν δεν πέθανε, ούτε αναστήθηκε. Πώς, λοιπόν, μας προτρέπει στην πίστη με βάση αυτά; Άραγε δεν θα ήταν, σύμφωνα με τις απόψεις τους, μάλλον φλύαρος και απατεώνας; Διότι εάν το να πεθαίνει κανείς είναι συνέπεια της αμαρτίας, και ο Χριστός δεν αμάρτησε, πώς μας προτρέπει τώρα; Και γιατί λέει επίσης: «Όπως οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα»; Σαν να έλεγε: Ποιους θρηνείτε, άνθρωποι; Για ποιους λυπάστε; Για τους αμαρτωλούς, ή γι' αυτούς που απλώς πεθαίνουν; Επομένως, εκείνοι ποιους θρηνούν; Όλα αυτά όμως αποδεικνύονται αβάσιμα γι' αυτούς. Διότι λέει «Πρωτότοκος από τους νεκρούς»· δηλαδή, η απαρχή. Επομένως, πρέπει να υπάρξουν και άλλοι. Και πρόσεξε πώς εδώ δεν παραθέτει κανένα λογικό επιχείρημα, επειδή ήταν καλοπροαίρετοι· όταν όμως έγραφε στους Κορινθίους, κίνησε πρώτα πολλά ζητήματα βασισμένος σε λογικά επιχειρήματα, και έπειτα πρόσθεσε: «Άφρον, αυτό που εσύ σπέρνεις, δεν ζωοποιείται».

Διότι, όπως ακριβώς είναι εύκολο σε εμάς να ξυπνήσουμε και να εγείρουμε αυτόν που κοιμάται, έτσι εύκολο είναι και στον κοινό Δεσπότη όλων μας το να αναστήσει. Και επειδή ήταν καινοφανές και παράδοξο αυτό που ειπώθηκε από Αυτόν, ούτε οι μαθητές κατανόησαν τα λεγόμενα, μέχρις ότου, συγκαταβαίνοντας στην αδυναμία τους, το διατύπωσε πιο ξεκάθαρα. Αλλά και ο διδάσκαλος της οικουμένης, ο μακάριος Παύλος, γράφοντας προς τους Θεσσαλονικείς λέει: «Δεν θέλω να αγνοείτε περί των κεκοιμημένων, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Και πάλι αλλού: «Άρα όσοι κοιμήθηκαν εν Χριστώ, χάθηκαν». Και πάλι: «Εμείς οι ζώντες, οι οποίοι απομένουμε, δεν θα προηγηθούμε των κεκοιμημένων». Και αλλού πάλι: «Διότι, εάν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός θα φέρει μαζί Του τους κεκοιμημένους».

Αυτό έκανε και ο Παύλος λέγοντας: «Να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα»· και: «Όπως ακριβώς τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Και δείχνοντας ότι δεν απαιτεί τίποτα το υπέρμετρο, αλλά κάτι λίγο περισσότερο από το συνηθισμένο, λέει: «Μήπως και οι εθνικοί δεν κάνουν το ίδιο;» Εντούτοις, δεν σταματά τον λόγο του εδώ, αλλά τον καταλήγει στα έπαθλα και στις αγαθές ελπίδες, λέγοντας: «Να γίνετε λοιπόν τέλειοι, όπως ο Πατέρας σας ο επουράνιος». Και διασπείρει παντού κατά κόρον το όνομα των ουρανών, διεγείροντας το φρόνημά τους και από την αναφορά αυτού του τόπου. Διότι έως τότε η πνευματική τους κατάσταση ήταν κάπως πιο ασθενική και πιο προσκολλημένη στα υλικά.

Διότι το κείμενο που αναγνώστηκε προηγουμένως ήταν το εξής: «Δεν θέλω δε να αγνοείτε, αδελφοί, περί των κεκοιμημένων»· και πολλά ειπώθηκαν τότε περί αναστάσεως, για το πώς να υπομένουμε γενναία τέτοιου είδους παθήματα, και να ευχαριστούμε τον Θεό που παραλαμβάνει τους οικείους μας. Σήμερα, το ανάγνωσμα είναι το εξής: «Ως χήρα ας εγγράφεται εκείνη που δεν είναι μικρότερη των εξήντα ετών». Επειδή λοιπόν η χηρεία προέρχεται από τον θάνατο, και αυτό ακριβώς είναι που επιτείνει την οδύνη και διεγείρει το πένθος, ανακαλώντας στη μνήμη σας όσα ελέχθησαν προηγουμένως, τα οποία είπαμε για να παρηγορήσουμε όσους πενθούν, αφού τα δεχθείτε και αυτά με κάθε προθυμία, εναποθέστε τα μαζί με τα προηγούμενα στα ταμεία της διανοίας σας. Διότι το όνομα της χηρείας φαίνεται μεν να είναι όνομα συμφοράς, δεν είναι όμως, αλλά αποτελεί αξίωμα, και τιμή, και μέγιστη δόξα· δεν είναι όνειδος, αλλά στέφανος. Διότι, έστω κι αν η χήρα δεν έχει σύζυγο να συνοικεί μαζί της, έχει όμως να συνοικεί τον Χριστό, ο οποίος αποκρούει όλα τα επερχόμενα δεινά. Διότι είναι αρκετό, απέναντι στις επερχόμενες κακοήθειες, να εισέλθει η χήρα και να κλίνει το γόνυ, να αναστενάξει πικρά και να χύσει δάκρυα, ώστε να αποκρούσει κάθε επιβουλή εκείνων που την πολεμούν. Επειδή τέτοια είναι τα όπλα της χήρας: δάκρυα, στεναγμοί, και αδιάλειπτες προσευχές· μέσω αυτών μπορεί να αποκρούσει όχι μόνο τις ανθρώπινες επιθέσεις, αλλά και τις δαιμονικές εφόδους.

Η κακία τους αυξήθηκε και πάλι σε υπερβολικό βαθμό, λέει. Όπως ακριβώς έλεγε παραπάνω: «Λαός, όχι απλώς αμαρτωλός, αλλά πλήρης αμαρτιών», έτσι και εδώ αναφέρει: «Γέμισε». Έπειτα, επιτείνοντας πάλι τον ονειδισμό, πρόσθεσε: «Όπως από την αρχή». Από την αρχή, πότε; Όταν δεν γνώριζαν τον Θεό, όταν δεν είχαν λάβει τον νόμο, όταν δεν είχαν λάβει πείρα της ευεργεσίας Του, όταν ζούσαν μαζί με τα έθνη, πράγμα που αποτελούσε αιτία για έσχατη καταδίκη, το να μη βρίσκονται δηλαδή τώρα σε καθόλου καλύτερη κατάσταση, μετά από τόση πρόνοια και φροντίδα, σε σχέση με εκείνους που δεν απόλαυσαν τίποτα από αυτά. Και δεν στάθηκε ούτε εδώ, αλλά για να τους συγκλονίσει πρόσθεσε πάλι: «Όπως των αλλοφύλων», καθιστώντας την κατηγορία βαρύτερη με τη σύγκριση των προσώπων. Αυτό συνηθίζει να κάνει συνεχώς και ο Παύλος· όπως όταν λέει: «Σχετικά δε με τους κεκοιμημένους δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα»· και πάλι: «Να γνωρίζει ο καθένας να διατηρεί το δικό του σκεύος με αγιασμό και τιμή, όχι με πάθος επιθυμίας». Και δεν αρκέστηκε σε αυτό, αλλά πρόσθεσε λέγοντας: «Καθώς και τα υπόλοιπα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Διότι ιδίως ένας τέτοιος λόγος συνηθίζει να κεντρίζει ακόμη και εκείνους που έχουν περιπέσει σε μεγάλη ραθυμία. Εάν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι κατηγορούνται για αυτά, ποιας συγγνώμης θα τυγχάναμε εμείς, και ποιας απολογίας, οι οποίοι, μετά από τόση χάρη και άφατη τιμή και έχοντας τις αθάνατες ελπίδες, καταπίπτουμε στην ίδια με εκείνους πλάνη;

ΣΤΟ ΡΗΤΟ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ: «Για αυτούς που έχουν κοιμηθεί δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί, για να μη λυπάστε»· και στον Ιώβ και τον Αβραάμ. αʹ. Τέσσερις ημέρες δαπανήσαμε εξηγώντας σας την παραβολή του Λαζάρου, αντλώντας τον θησαυρό που βρήκαμε να βρίσκεται μέσα σε ένα γεμάτο έλκη σώμα· θησαυρό που δεν περιείχε χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, αλλά φιλοσοφία, και ανδρεία, και υπομονή, και πολλή καρτερία. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με αυτούς τους αισθητούς θησαυρούς, η μεν επιφάνειά τους να έχει απλώς αγκάθια και τριβόλια και σκληρότερο χώμα, εάν όμως κάποιος σκάψει βαθύτερα, φανερώνεται πολύς πλούτος· έτσι ακριβώς συνέβαινε και στην περίπτωση του Λαζάρου: εξωτερικά υπήρχαν τραύματα, και εσωτερικά ανέκφραστος πλούτος· το σώμα ήταν παραλυμένο, αλλά η ψυχή γενναία και άγρυπνη, και μπορούσε κανείς να δει να εκπληρώνεται σε αυτόν εκείνο το αποστολικό λόγιο: «Όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται».

Και ήταν βέβαια δυνατό και σήμερα να μιλήσουμε για την ίδια παραβολή, και να πολεμήσουμε εναντίον των αιρετικών που διαβάλλουν την Παλαιά Διαθήκη, αυτών που κατηγορούν τους πατριάρχες, αυτών που έχουν ακονίσει τη γλώσσα τους εναντίον του Θεού και δημιουργού των πάντων. Αλλά, για να μη σας γίνει κουραστικός ο λόγος, αφού φυλάξουμε αυτούς τους αγώνες για άλλη ευκαιρία, εμπρός, ας στρέψουμε τον λόγο σε άλλη υπόθεση. Διότι και το τραπέζι που προσφέρει ένα μόνο είδος φέρνει κορεσμό, ενώ τα ποικίλα διεγείρουν διαρκώς την όρεξη. Για να συμβεί, λοιπόν, αυτό και με την ακρόαση, ας επανέλθουμε σήμερα στον μακάριο Παύλο μετά από πολύ καιρό. Διότι το αποστολικό χωρίο διαβάστηκε σήμερα σε εμάς σε πολύ κατάλληλη στιγμή, και όσα πρόκειται να λεχθούν θα είναι σύμφωνα με όσα ειπώθηκαν προηγουμένως. Ακούσατε, λοιπόν, σήμερα τον Παύλο να φωνάζει δυνατά και να λέει: «Όσον αφορά τους κεκοιμημένους, δεν θέλω να βρίσκεστε σε άγνοια, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα».

Ώστε, αν και ανασκάπτουμε ένα αποστολικό χωρίο, εντούτοις και εδώ θα βρούμε τον ίδιο θησαυρό. Διότι και τότε ολόκληρος ο λόγος μας αυτό έσπευδε να διδάξει στους ακροατές: να θεωρούν ως ένα τίποτα τα λαμπρά πράγματα του παρόντος βίου, αλλά να προχωρούν περαιτέρω με τις ελπίδες τους, και να αναλογίζονται καθημερινά τις εκεί αποφάσεις, και το φοβερό κριτήριο, και τον δικαστή που δεν εξαπατάται. Αυτά συμβουλεύει σήμερα και ο Παύλος μέσω των όσων μας αναγνώστηκαν. Αλλά προσέξτε: «Σχετικά δε με τους κεκοιμημένους, δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί, για να μη λυπείστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα».

Πόνεσε, δάκρυσε, αλλά μη χάσεις την υπομονή σου, μη δυσανασχετήσεις, μην αγανακτήσεις· ευχαρίστησε Εκείνον που τον παίρνει, για να τιμήσεις αυτόν που έφυγε, και να του στείλεις μαζί του αυτά ως λαμπρά εντάφια. Διότι, αν μεν δυσανασχετήσεις, και εκείνον προσέβαλες, και Εκείνον που τον πήρε παρόξυνες, και τον εαυτό σου έβλαψες· αν όμως Τον ευχαριστήσεις, και εκείνον τίμησες, και Εκείνον που τον πήρε δόξασες, και τον εαυτό σου ωφέλησες. Δάκρυσε, όπως ο Δεσπότης σου δάκρυσε για τον Λάζαρο, θέτοντας σε εμάς μέτρα, κανόνες και όρια στη θλίψη, τα οποία δεν πρέπει να υπερβαίνουμε. Έτσι και ο Παύλος είπε: «Σχετικά με τους κεκοιμημένους», λέει, «δεν θέλω να έχετε άγνοια, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Λυπήσου, λέει, αλλά όχι όπως ο ειδωλολάτρης που δεν τρέφει καμία ελπίδα για την ανάσταση, που απελπίζεται για τη μέλλουσα ζωή.

Τους απίστους, αυτούς που δεν έχουν ελπίδα, όπως ακριβώς είπε και ο Παύλος: «Για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Και πρόσεξε την ακρίβεια της φράσης· διότι δεν είπε: «Αυτοί που δεν έχουν ελπίδα αναστάσεως», αλλά απλώς: «Αυτοί που δεν έχουν ελπίδα». Διότι εκείνος που δεν έχει ελπίδα για τη μέλλουσα κρίση, δεν έχει καμία απολύτως ελπίδα, ούτε γνωρίζει ότι υπάρχει Θεός, ούτε ότι ασκεί πρόνοια για τα επίγεια πράγματα, ούτε ότι η θεία δικαιοσύνη επιβλέπει τα πάντα. Εκείνος, λοιπόν, που δεν τα γνωρίζει ούτε τα πιστεύει αυτά, είναι πιο παράλογος από κάθε θηρίο, έχοντας εξορίσει από τη δική του ψυχή και τους νόμους και τα δικαστήρια και τους θεσμούς και γενικά όλα τα αγαθά· διότι αυτός που δεν περιμένει ότι θα δώσει λόγο για τις πράξεις του, θα απέχει από κάθε αρετή και θα προσκολληθεί σε κάθε κακία.

Έχοντας, λοιπόν, αυτά κατά νου, και αναλογιζόμενοι την ανοησία και την παραφροσύνη των Ελλήνων, με τους οποίους γινόμαστε κοινωνοί μέσω των θρήνων, ας αποφύγουμε την ταύτιση μαζί τους. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε τους υπενθύμισε και ο Παύλος, ώστε, συνειδητοποιώντας την ατίμωση στην οποία καταπίπτεις, να συνέλθεις από την ταύτισή σου με εκείνους και να επιστρέψεις στη δική σου ευγένεια. Και δεν το κάνει αυτό μόνο εδώ, αλλά σε πολλά σημεία και συνεχώς ο μακάριος Παύλος. Διότι, όταν θέλει να μας απομακρύνει από τα αμαρτήματα, μας δείχνει με ποιους συνδεόμαστε μέσω των αμαρτημάτων, ώστε, νιώθοντας αποστροφή για το ποιόν αυτών των προσώπων, να αποφύγεις την επικοινωνία μαζί τους. Γράφοντας, για παράδειγμα, στους Θεσσαλονικείς, έλεγε τα εξής: «Ο καθένας να διατηρεί το δικό του σώμα με αγιασμό και τιμή, όχι με πάθος ατιμίας, όπως ακριβώς τα έθνη που δεν γνωρίζουν τον Θεό». Και πάλι: «Να μην πορεύεστε όπως τα υπόλοιπα έθνη, μέσα στη ματαιότητα του νου τους». Έτσι ακριβώς και εδώ: «Δεν θέλω να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με εκείνους που έχουν κοιμηθεί, για να μη λυπάστε, όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Διότι δεν είναι η φύση των πραγμάτων που συνηθίζει να μας προκαλεί λύπη, αλλά η δική μας προαίρεση· δεν είναι ο θάνατος αυτού που έφυγε, αλλά η αδυναμία εκείνων που θρηνούν. Τον πιστό, επομένως, τίποτα από τα παρόντα δεν θα μπορέσει να τον λυπήσει, αλλά πριν ακόμη από τα μελλοντικά αγαθά, ξεχωρίζει από τους απίστους ήδη στο παρόν, απολαμβάνοντας όχι μικρά αγαθά από την κατά Χριστόν φιλοσοφία, και αποκομίζοντας εξαιτίας αυτής μεγίστη ευθυμία και διαρκή χαρά.

Και όσους μεν κακολογούνται τους παρηγορεί με αυτόν τον τρόπο, ενώ όσους κακολογούν άλλους τους φοβίζει με διαφορετικό τρόπο, λέγοντας ότι: «Για κάθε ανώφελο λόγο που θα πουν οι άνθρωποι, θα δώσουν λόγο για αυτόν, είτε είναι καλός είτε κακός». Κάποιος άλλος έχασε τη μικρή θυγατέρα ή τον γιο του, ή κάποιον από τους οικείους του· και αυτός, προσερχόμενος εδώ, βλέποντας τον Παύλο να στενάζει για την παρούσα ζωή και να επιθυμεί να δει τη μέλλουσα, και να βαρύνεται με την παραμονή του εδώ, θα αναχωρήσει λαμβάνοντας και ο ίδιος επαρκές φάρμακο παρηγοριάς, ακούγοντάς τον να λέει: «Σχετικά δε με τους κεκοιμημένους δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα». Δεν είπε: «Σχετικά με αυτούς που πεθαίνουν», αλλά: «Σχετικά με τους κεκοιμημένους», δείχνοντας έτσι ότι ο θάνατος είναι ύπνος. Όπως ακριβώς, λοιπόν, όταν βλέπουμε κάποιον να κοιμάται δεν ταραζόμαστε, ούτε στενοχωριόμαστε, επειδή προσδοκούμε ότι οπωσδήποτε θα ξυπνήσει· έτσι και όταν βλέπουμε κάποιον να έχει πεθάνει, ας μην ταραζόμαστε ούτε ας καταρρέουμε· διότι και αυτό είναι ύπνος, μακρότερος μεν, αλλά πάντως ύπνος.

Γι' αυτό λέει: «Σχετικά με αυτούς που έχουν κοιμηθεί, δεν θέλουμε να έχετε άγνοια, για να μην λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι, οι οποίοι δεν έχουν ελπίδα». Όχι μόνο από την Καινή, αλλά και από την Παλαιά Διαθήκη είναι δυνατόν να αντλήσει κανείς επαρκή παρηγοριά. Διότι, όταν ακούσεις για τον Ιώβ, ότι μετά την απώλεια της περιουσίας του, μετά τον αφανισμό των κοπαδιών του, έχασε όχι ένα και δύο και τρία, αλλά ολόκληρο πλήθος παιδιών στο ίδιο το άνθος της ηλικίας τους, παρά την τόση αρετή της ψυχής του, ακόμη κι αν είσαι ο πιο αδύναμος από όλους, θα μπορέσεις εύκολα να ανακτήσεις τις δυνάμεις σου και να ανακάμψεις.

Και πάλι ο Χριστός λέει: «Άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Γι' αυτό ο Παύλος όσους έχουν πεθάνει δεν τους αποκαλεί νεκρούς, αλλά κεκοιμημένους, γράφοντας: «Δεν θέλω, αδελφοί, να αγνοείτε σχετικά με τους κεκοιμημένους». Διότι ο δίκαιος, ακόμη και αν πεθάνει, δεν έχει πεθάνει, αλλά κοιμάται. Επειδή εκείνος που πρόκειται να μεταβεί σε μια καλύτερη ζωή, κοιμάται· ενώ εκείνος που πρόκειται να οδηγηθεί σε αθάνατο θάνατο, ακόμη και όταν ζει έχει πεθάνει, και είναι νεκρός. Εκείνοι καταβαίνουν στον άδη· τούτοι όμως θα αναβούν στον ουρανό, και θα είναι μαζί με τον Χριστό.

Επιχύνουμε μύρο και έλαιο, πιστεύοντας ότι το χρίσμα του βαπτίσματος συμπορεύεται μαζί τους ως εφόδιο· τους συνοδεύουμε με θυμιάματα και κεριά, δείχνοντας ότι, αφού ελευθερώθηκαν από τον σκοτεινό βίο, πορεύθηκαν προς το αληθινό φως· τοποθετούμε τη σορό στραμμένη προς την ανατολή, προσημαίνοντας με τη στάση αυτή την ανάστασή του. Ας μην λυπούμαστε, λοιπόν, εμείς που πιστεύουμε στην ανάσταση, όπως ακριβώς και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι εκείνος που δεν ελπίζει στην ανάσταση, δικαίως θεωρεί τον νεκρό ως χαμένο. Αλλά σε αυτά ας επιδίδονται τα τέκνα των Ελλήνων, αυτά ας πράττουν τα πλήθη των Σαμαρειτών· εμείς όμως ας ακούμε τον Χριστό και ας πιστεύουμε ότι έρχεται η ώρα, και είναι ήδη τώρα, κατά την οποία οι νεκροί θα ακούσουν τη φωνή του Υιού του Θεού, και όσοι ακούσουν θα ζήσουν, και θα αναστηθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα, και θα ανακαινιστεί η γη.