Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΙΣ 5:17

Τι θα πούμε, λοιπόν, για εκείνους οι οποίοι, με την αγριότητα και τη μανία της εμπαθούς τους διαθέσεως, όχι μόνο διατηρούν την οργή μέχρι τη δύση αυτού του ηλίου, αλλά και την παρατείνουν για πάρα πολλές ημέρες μένοντας σιωπηλοί ο ένας απέναντι στον άλλον; Αυτοί δεν την εκφράζουν πλέον με τα λόγια, αλλά με τη μεταξύ τους σιωπή αναζωπυρώνουν το δηλητήριο της μνησικακίας προς όλεθρό τους, αγνοώντας ότι πρέπει να απέχουμε όχι μόνο από την έμπρακτη αμαρτία, αλλά και από την αμαρτία της διανοίας, ώστε ο νους, σκοτισμένος από το σκοτάδι της μνησικακίας, να μην εκπέσει από το φως της γνώσεως και της διακρίσεως και στερηθεί την ενοίκηση του Αγίου Πνεύματος. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε και ο Κύριος στα Ευαγγέλια προστάζει να αφήσουμε το δώρο στο θυσιαστήριο και να συμφιλιωθούμε με τον αδελφό· επειδή δεν είναι δυνατόν να γίνει αυτό ευπρόσδεκτο, εφόσον εναπομένουν μέσα μας θυμός και μνησικακία. Αλλά και ο Απόστολος, όταν παραγγέλλει να προσευχόμαστε αδιαλείπτως και να υψώνουμε σε κάθε τόπο όσια χέρια, χωρίς οργή και διαλογισμούς, αυτό ακριβώς μας διδάσκει. Απομένει, λοιπόν, είτε να μην προσευχόμαστε ποτέ, και κατά συνέπεια να είμαστε υπόδικοι απέναντι στο αποστολικό παράγγελμα, είτε, έχοντας τον ζήλο να τηρούμε τα προστάγματα, να το πράττουμε αυτό χωρίς οργή και μνησικακία.

Διότι δεν αγνοούν ότι εξουθενώνονται από την επίκλησή του. Εφόσον λοιπόν το γνωρίζουμε αυτό, ας μην παύσουμε να επικαλούμαστε το όνομα του Θεού για βοήθεια, διότι αυτό είναι προσευχή, και λέει: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε», το δε «αδιαλείπτως» δεν έχει ούτε πέρας ούτε μέτρο.

Απόκριση: Και κατά τη συνάντηση με κάποιον, και πριν από τη συνάντηση και μετά τη συνάντηση, και σε κάθε καιρό και σε κάθε τόπο, πρέπει να επικαλείται κανείς το όνομα του Θεού. Διότι έχει γραφτεί: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε», καθώς έτσι καταργείται κάθε πειρασμός.

Ερώτηση: Τι σημαίνει το «Δεν μπορεί να κρυφτεί μια πόλη που είναι χτισμένη πάνω σε βουνό;» Απόκριση: Πόλη είναι η ψυχή, και βουνό είναι το ύψωμα των αρετών στο οποίο όσοι έχουν ανεβεί «λάμπουν ως φωστήρες στον κόσμο, κρατώντας τον λόγο της ζωής προς καύχησή τους κατά την ημέρα του Χριστού». Ερώτηση: Τι σημαίνει το «Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε, για το καθετί να ευχαριστείτε;» Απόκριση:

Είναι δε αυτά τα κεφάλαια: από την Α' προς Θεσσαλονικείς επιστολή, από το «Σας παρακαλούμε δε, αδελφοί, να αναγνωρίζετε αυτούς που κοπιάζουν ανάμεσά σας και σας καθοδηγούν εν Κυρίω», έως το τέλος της επιστολής. Επίσης, από την Α' προς Κορινθίους επιστολή, από το «Σχετικά δε με τα πνευματικά χαρίσματα, αδελφοί, δεν θέλω να έχετε άγνοια, γνωρίζετε ότι όταν ήσασταν εθνικοί», έως το «Αλλά στην εκκλησία προτιμώ να πω πέντε λόγια με τον νου μου, για να κατηχήσω και άλλους, παρά μύρια λόγια με γλωσσολαλία.» Από το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο από το «Και όταν βγήκε ο Ιησούς, είδε πολύ πλήθος και τους σπλαχνίστηκε, και θεράπευσε τους αρρώστους τους», έως το «Αυτοί δε που βρίσκονταν στο πλοίο τον προσκύνησαν λέγοντας: Αληθινά, είσαι Υιός του Θεού.» Απόκριση του ίδιου μεγάλου Γέροντα προς τον ίδιο και τον αββά, οι οποίοι επιθυμούσαν να καταστήσουν μονομιάς αυστηρότερο τον κανόνα για τους αδελφούς:

Απόκριση του Ιωάννη: Ανέφερα προηγουμένως στην αγάπη σου, αββά, τα λόγια του Ιωάννη προς τον Σωτήρα, και πάλι θέλησες να γράψεις σε εμένα τον άφρονα και αδαή; Αν λοιπόν ο Ιωάννης ύστερα δεν έφερε αντίρρηση, τι είμαι εγώ ο τιποτένιος για να φέρω αντίρρηση; Σου λέω λοιπόν την αλήθεια ότι δεν είμαι τίποτα και δεν γνωρίζω τίποτα, αλλά χάριν της υπακοής, ό,τι έχω στην καρδιά μου, το λέω. Και δεν λέω ότι είναι απολύτως έτσι, αλλά λέω αυτό που έχω μέσα μου. Ο Θεός δεν απαιτεί από τον ασθενή σωματική άσκηση, αλλά πνευματική, δηλαδή την προσευχή. Διότι λέει: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Σχετικά δε με τη δίαιτα του σώματος, αν, όταν λάβει την επαρκή τροφή δεν μπορεί να λειτουργήσει, και αν δεν τη λάβει φοβόμαστε την ασθένεια, κράτησε τη μέση οδό, ούτε υπερβολικά ψηλά ούτε υπερβολικά χαμηλά, και έτσι εκπληρώνεται η Γραφή που λέει: «Μην παρεκκλίνεις προς τα δεξιά ούτε προς τα αριστερά». Αλλά δώσε στο σώμα αυτό που χρειάζεται με μια μικρή έλλειψη. Διότι αυτή είναι η οδός των Πατέρων: το να μην υπάρχει ούτε τρυφή ούτε καταπόνηση στην πνευματική ζωή.

«Πάντοτε να χαίρεστε», λέγει, «αδιαλείπτως να προσεύχεστε, σε κάθε περίσταση να ευχαριστείτε». Το τι είναι λοιπόν αυτή καθαυτή η χαρά, και ποια είναι η ωφέλεια που προκύπτει από αυτήν, και πώς είναι δυνατόν να κατορθωθεί η αδιάλειπτη προσευχή και να αποδίδεται ευχαριστία στον Θεό για τα πάντα, θα τα εξηγήσουμε κατά το δυνατόν λίγο αργότερα. Εκείνα, όμως, που προβάλλονται από τους αντιπάλους μας, οι οποίοι επικρίνουν την εντολή ως αδύνατη, είναι αναγκαίο να τα εξετάσουμε εκ των προτέρων.

Διότι λυπηρά δεν είναι μόνο τα οδυνηρά που συμβαίνουν σε εμάς, αλλά και εκείνα που στενοχωρούν τους φίλους και τους συγγενείς. Ώστε από όλα αυτά είναι ανάγκη να συγκεντρώνεται το περιχαρές και το εύθυμο της ψυχής. Και επιπροσθέτως, όταν μπορεί κανείς να βλέπει τις πτώσεις των εχθρών, τις πληγές αυτών που τον επιβουλεύονται, τις αμοιβές των ευεργετών, και γενικότερα, εάν κανένα από τα δυσάρεστα, ούτε παρόν ούτε απολύτως προσδοκώμενο, δεν ταράζει τη ζωή μας· τότε είναι δυνατόν να γεννηθεί στην ψυχή η χαρά. Πώς λοιπόν μας έχει δοθεί ως πρόσταγμα κάτι το οποίο δεν κατορθώνεται με την ελεύθερη προαίρεση, αλλά αποτελεί επακόλουθο άλλων καταστάσεων που προηγούνται; Και πώς θα προσεύχομαι αδιαλείπτως, από τη στιγμή που οι ανάγκες του σώματος αναγκαστικά στρέφουν τη σκέψη της ψυχής προς τον εαυτό τους, αφού είναι αδύνατον να κατατέμνεται η διάνοια ταυτόχρονα σε δύο μέριμνες;

Και στο κυνήγι, η ελάχιστη αστοχία ισοδυναμεί με το μηδέν· και εκείνοι που τρέχουν στα στάδια, πολλές φορές, έχοντας υστερήσει έστω και κατά ένα μόνο βήμα, έχασαν τα βραβεία. Έτσι λοιπόν και εμείς, αφού θυμηθήκαμε χθες τα λόγια του Αποστόλου, και ενώ ελπίζαμε ότι θα διατρέξουμε με συντομία το νόημά τους, διαπιστώσαμε ότι παραλείψαμε πολλαπλάσια από όσα αναφέραμε· γι' αυτό θεωρούμε αναγκαία την εξόφληση προς εσάς των όσων παραλείφθηκαν. Έλεγε, λοιπόν, ο Απόστολος: «Πάντοτε χαίρετε, αδιαλείπτως προσεύχεσθε, εν παντί ευχαριστείτε». Για την αναγκαιότητα, λοιπόν, του να χαίρεται κανείς πάντοτε, έχει γίνει λόγος την προηγούμενη ημέρα, αν και ίσως όχι επαρκώς ως προς το μέγεθος του θέματος, πάντως αρκετά για τις δικές μας δυνάμεις. Όσον αφορά δε το εάν πρέπει να προσευχόμαστε αδιαλείπτως, και εάν το παράγγελμα αυτό είναι δυνατόν να εφαρμοστεί, εφόσον εσείς που το ζητάτε είστε έτοιμοι, κι εγώ θα εκπληρώσω, κατά το δυνατόν, την ανάπτυξη αυτού του λόγου.

Αν δε ο λογισμός είναι γιατρός της λύπης, το έσχατο των κακών θα ήταν η μέθη, η οποία εμποδίζει τη θεραπεία της ψυχής. Αλλά εξέτασε λογικά καθένα από όσα ειπώθηκαν, και θα διαπιστώσεις τόσο το εφικτό όσο και το ωφέλιμο της αποστολικής νομοθεσίας· πώς δηλαδή θα χαίρεσαι πάντοτε ακολουθώντας τον ορθό λόγο· πώς θα προσεύχεσαι αδιαλείπτως· πώς θα ευχαριστείς σε κάθε περίσταση· και με ποιον τρόπο θα παρηγορείς αυτούς που λυπούνται, ώστε να είσαι από κάθε άποψη άρτιος και καταρτισμένος, με τη βοήθεια του Αγίου Πνεύματος και με την επισκήνωση της χάριτος του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και έτσι, αφού ελευθερώθηκε από εκεί, διασώθηκε, λέει, στο σπήλαιο Οδολλάμ. Έχοντας, λοιπόν, διαφύγει από μεγάλο κίνδυνο, αναπέμπει αυτήν την ευχαριστία στον Θεό που τον λύτρωσε. «Θα ευλογώ», λέει, «τον Κύριο σε κάθε καιρό». Έχοντας διαφύγει από τον θάνατο, θέτει τρόπον τινά στον εαυτό του κανόνες ζωής, διαμορφώνοντας την ψυχή του σύμφωνα με την ακρίβεια της πνευματικής πολιτείας· ώστε σε καμία στιγμή να μην παραλείπει την ευλογία, αλλά και των μεγάλων και των μικρότερων πραγμάτων να αποδίδει την αρχή στον Θεό. Δεν θα θεωρήσω, λέει, ότι αυτά γίνονται χάρη στη δική μου φροντίδα, ούτε ότι συμβαίνουν από τυχαία συγκυρία, αλλά «σε κάθε καιρό θα ευλογώ τον Κύριο», όχι μόνο στις περιόδους ευημερίας του βίου, αλλά και στους καιρούς των θλιβερών περιστάσεων. Έχοντας διδαχθεί από αυτό ο Απόστολος, λέει: «Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε, σε όλα να ευχαριστείτε». Βλέπεις πόσο μεγάλη είναι η αγάπη του ανδρός; Δεν δυσανασχετούσε απέναντι στη συνέχεια των συμφορών, όταν όχι μόνο είχε εξοριστεί από την πατρίδα και τους συγγενείς και τους οικείους και τα κτήματά του, αλλά και όταν, έχοντας παραδοθεί από ανάγκη στους εχθρούς, παραλίγο να κατασπαραχθεί από αυτούς.

Να επιμένετε στην προσευχή, αγρυπνώντας σε αυτήν με ευχαριστία. Προς Θεσσαλονικείς Α΄: Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε. Ότι πρέπει ακόμη και για εκείνα που προορίζονται για την καθημερινή ανάγκη του σώματος να ευχαριστούμε πρώτα τον Θεό, και έπειτα να τα μεταλαμβάνουμε.

Προσέχετε να μην ανταποδώσει κανείς σε κανέναν κακό αντί κακού, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό και μεταξύ σας και προς όλους. Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε. Σε κάθε περίσταση να ευχαριστείτε· διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού εν Χριστώ Ιησού για εσάς.

Έτσι κατορθώνουμε και το αμετεώριστο της ψυχής, όταν σε κάθε μας ενέργεια ζητούμε από τον Θεό την ευόδωση της εργασίας μας, και αποδίδουμε την ευχαριστία σε Εκείνον που μας έδωσε την ικανότητα να ενεργούμε, και διατηρούμε τον σκοπό της ευαρέστησής Του, όπως έχει προαναφερθεί. Διότι, εάν αυτά δεν γίνονται με αυτόν τον τρόπο, πώς μπορούν να συμβιβαστούν μεταξύ τους τα όσα ειπώθηκαν από τον Απόστολο, δηλαδή το «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε» και το «Νύκτα και ημέραν εργαζόμενοι»;

Έπειτα, αφού απομακρύνθηκε από τα πλήθη και έμεινε μόνος του, επιδόθηκε σε προσευχές, καθιστώντας τον εαυτό του πρότυπο για εμάς και ως προς αυτό, ή μάλλον διδάσκοντας στους μαθητές την τέχνη των διδακτικών μαθημάτων. Διότι πρέπει, νομίζω, αυτοί που προΐστανται των λαών και έχουν λάβει τον κλήρο να καθοδηγούν τα θρέμματά του, να ασχολούνται διαρκώς με τα αναγκαία πράγματα και να φαίνονται ότι πράττουν εκείνα με τα οποία ευαρεστείται ο Θεός. Γνωρίζοντας και αυτό ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Επομένως, ο Σωτήρας και Κύριος των πάντων, όπως είπα, καθιστούσε τον εαυτό του πρότυπο αγιοπρεπούς πολιτείας για τους μαθητές, προσευχόμενος κατά μόνας, μόνον με αυτούς. Αλλά ήταν φυσικό το πράγμα να θορυβήσει τους μαθητές· διότι έβλεπαν να προσεύχεται ανθρωπίνως αυτόν τον οποίο χθες είχαν δει να θαυματουργεί θεοπρεπώς. Δεν ήταν λοιπόν καθόλου απίθανο να πουν ίσως μεταξύ τους: ποιος θα νομίσουμε ότι είναι αυτός; Άραγε Θεός ή άνθρωπος, και σαν ένας από εμάς ή από τους άγιους προφήτες; Διότι θαυματουργεί μεν ως Θεός, αλλά είναι ανάρμοστο σε αυτόν ως κατά φύση Θεό να προσεύχεται. Διότι τι έχει ανάγκη γενικά ο Θεός; Για να αποδιώξει λοιπόν τον θόρυβο τέτοιων σκέψεων, κάνει την ερώτηση· χωρίς να αγνοεί καθόλου τα όσα θρυλούνταν γι' αυτόν από τους έξω, αλλά μάλλον απομακρύνοντάς τους από τις υποψίες των πολλών και θέλοντας να τους εμφυτεύσει την ορθή πίστη. «

Γράφει λοιπόν ο σοφότατος Παύλος: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε». Διότι ο διάβολος προκαλεί όχι μικρή ταραχή, εμπλέκοντάς μας μερικές φορές σε απροσδόκητες περιστάσεις και παρασύροντάς μας σε πολύτροπη αμαρτία. Έπειτα, εκτός από αυτό, ο νόμος της έμφυτης φιληδονίας εμφωλεύει στα μέλη της σάρκας, αντιστρατευόμενος τον νόμο του νου μας, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Ακόμη βέβαια υπάρχουν και οι αιρετικοί, οι οποίοι πολεμούν τα δόγματα της αλήθειας.

{"chunk_id": "", "translation": "Κεφάλαιο 18. Σχετικά με το ότι πρέπει πάντοτε να προσευχόμαστε και να μην αποκάμνουμε. (A f. 236, C f. 144 b, D f 59) Πρέπει, λοιπόν, να προσευχόμαστε αδιάλειπτα, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου, γνωρίζοντας καλά και πιστεύοντας ακλόνητα ότι αυτός που παρακαλείται μπορεί να κατορθώσει τα πάντα. «Διότι ας ζητά κάποιος», λέει, «με πίστη χωρίς να αμφιβάλλει καθόλου. Διότι αυτός που αμφιβάλλει μοιάζει με κύμα της θάλασσας που παρασύρεται και ριπίζεται από τον άνεμο». Ας μην νομίζει, λέει, ο άνθρωπος εκείνος ότι θα λάβει κάτι από τον Κύριο· διότι ομολογουμένως αυτός που αμφιβάλλει είναι υβριστής. Εάν δηλαδή δεν έχεις πιστέψει ότι θα εκπληρώσει το αίτημά σου, μην προσέλθεις καθόλου· για να μην βρεθείς κατήγορος αυτού που τα μπορεί όλα, έχοντας διγνωμία απερίσκεπτα. Πρέπει, επομένως, να απορρίπτουμε αυτήν την τόσο αισχρή νόσο· και το ότι ο Θεός θα συγκατανεύσει σε εκείνους που δεν κάνουν τις ικεσίες τους επιπόλαια ή αμελώς, αλλά με προθυμία και αδιαλείπτως, το επιβεβαιώνει η προκειμένη παραβολή. Διότι, εάν τον άδικο κριτή, αυτόν που ούτε τον Θεό φοβόταν ούτε άνθρωπο ντρεπόταν, τον έκαμψε η συνεχής προσέλευση της χήρας, ώστε ακόμη και παρά τη θέλησή του να της αποδώσει δικαιοσύνη, πώς ο φιλευσπλαχνικός και μισοπόνηρος Θεός, αυτός που πάντοτε προσφέρει χείρα σωτηρίας σε όσους τον αγαπούν, δεν θα δεχθεί αυτούς που προσέρχονται σε αυτόν και την ημέρα και τη νύχτα, και δεν θα τους αποδώσει δικαιοσύνη ως εκλεκτούς του; (A f. 236) Αλλά, ποιοι είναι τελικά αυτοί που τους αδικούν; Ελάτε λοιπόν, ελάτε να εξετάσουμε [κώδ."}

Να νουθετείτε τους απείθαρχους, να παρηγορείτε τους ολιγόψυχους, να στηρίζετε τους ασθενείς, να δείχνετε μακροθυμία προς όλους. Να γίνεστε μιμητές μου. Προσέχετε να μην ανταποδώσει κανείς σε κάποιον κακό αντί για κακό, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό. Να γίνεστε μιμητές μου. Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε· έχοντας αρνηθεί την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες. Να γίνεστε μιμητές μου, αδελφοί. Να μην ξεχνάτε τη φιλοξενία. Στη φιλαδελφία να είστε φιλόστοργοι μεταξύ σας, στην ελπίδα να χαίρεστε, στη θλίψη να υπομένετε, στην προσευχή να επιμένετε. Να γίνεστε μιμητές της δικής μου εικόνας. Να γίνεστε μιμητές του μακαρίου Παύλου, για να συμβασιλεύσετε με τον Χριστό στους απείρους αιώνες.

Πρόσεξε μήπως σε τέρψει αυτός ο κόσμος και σε ανατρέψει και σε παραπέμψει γυμνό σε εκείνον τον αιώνα. Να θυμάσαι εκείνον που λέει: να προσεύχεστε αδιαλείπτως. Μην ευφραίνεσαι με τα ανθηρά πράγματα αυτής της ζωής. Ο ψαλμός ας βρίσκεται πάντοτε στο στόμα σου, διότι το όνομα του Θεού, όταν μνημονεύεται, φυγαδεύει τους δαίμονες. Ακόμη κι αν κινείς τα χέρια σου σε εργασίες, η γλώσσα ας ψάλλει και ο νους ας προσεύχεται. Και ο ίδιος ο Κύριος νουθετεί και προτρέπει, ώστε από αυτήν εδώ τη ζωή να προετοιμάσουμε τους εαυτούς μας. Και αν σε κάτι αμαρτήσαμε και παραπέσαμε, εφόσον έχουμε ακόμη τον καιρό της μετανοίας, ας το θεραπεύσουμε μέσω των δακρύων.

Γνωρίζετε, αδελφοί, ότι όσοι βαπτιστήκατε στον Χριστό, ντυθήκατε τον Χριστό. Πώς λοιπόν, ενώ ντυθήκατε τον Χριστό, υπηρετείτε ως δούλοι τον Διάβολο; Δεν γνωρίζετε ότι είμαστε εικόνα και δόξα του Θεού; Πώς λοιπόν, ενώ φέρετε την εικόνα του Θεού, δεν την τιμάτε, αλλά την ατιμάζετε μέσω των ειδωλολατρικών συνηθειών; Ω, από πόσα αγαθά στερούμαστε εξαιτίας αυτών των πραγμάτων! Πήρες εντολή, αδελφέ, από τον Απόστολο να τα κάνεις όλα προς δόξαν Θεού, εσύ όμως με τις ειδωλολατρικές συνήθειες ευφραίνεις τον Διάβολο, ενώ ατιμάζεις τον φιλάνθρωπο Θεό. Προτράπηκες να προσεύχεσαι αδιάλειπτα, εσύ όμως αδιάλειπτα μετεωρίζεσαι· διατάχθηκες να απαρνηθείς τις κοσμικές επιθυμίες, έλαβες παραγγελίες από τον Δεσπότη να μην μετεωρίζεσαι, εσύ όμως δεν προσέχεις σε αυτά, αλλά αποστρέφεις την ακοή σου· αργότερα όμως θα το βρεις πιο πικρό από τη χολή, και πιο ακονισμένο από δίκοπο μαχαίρι. Διότι τέτοια είναι η φύση της αμαρτίας: ευφραίνει λίγο και κολάζει πολύ· τέρπει πρόσκαιρα και κολάζει αιώνια.

Πώς όμως βλέπεις; Άκουσε και πάλι: χαίρεσαι όταν κάνεις το καλό, αγαλλιάς όταν πράττεις την αγάπη, ευφραίνεσαι όταν δείχνεις υπακοή. Η αγάπη λοιπόν είναι χαρά και αγαλλίαση· και αυτή είναι συνεργός σου στις αγαθές πράξεις. Βλέπεις τον Θεό που συνεργάζεται μαζί σου· διότι κανείς δεν αγνοεί αυτόν που εργάζεται μαζί του. Η αγάπη δεν εμφανίζεται στα μάτια της σάρκας. Ούτε είδε κανείς τη δικαιοσύνη, ούτε έδειξε σε άλλον την αγιότητά του· αλλά φαίνεται στα μάτια της ψυχής. Νιώθοντας χαρά και αγαλλίαση για τα αγαθά που πράττεις, βλέπεις τον Θεό, και μην αρνείσαι ότι τον βλέπεις· διότι ο Θεός είναι αγάπη. Μήπως επειδή δεν βλέπεις τη σωφροσύνη, δεν τη βλέπεις μέσα από την πράξη; Έτσι, αν και δεν βλέπεις τον Θεό με τα αισθητά μάτια, εντούτοις μέσα από την αγάπη τον βλέπεις· διότι καθένας που κάνει το καλό χαίρεται· γι' αυτό και ο Παύλος είπε: πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε.

Και πάλι ο Απόστολος λέει: να προσεύχεστε αδιαλείπτως, δηλαδή και τη νύχτα και την ημέρα και κάθε ώρα, και όχι μόνο όταν εισέρχεσαι στην εκκλησία, ενώ τις υπόλοιπες ώρες να αμεριμνείς· αλλά είτε εργάζεσαι, είτε κοιμάσαι, είτε οδοιπορείς, είτε τρως, είτε πίνεις, είτε είσαι ξαπλωμένος, μη διακόψεις την προσευχή σου· διότι δεν γνωρίζεις πότε έρχεται αυτός που θα ζητήσει την ψυχή σου. Μην περιμένεις Κυριακή ή εορτή ή διαφορά τόπου, αλλά, καθώς είπε ο προφήτης Δαβίδ, σε κάθε τόπο της δεσποτείας Του.

Και όταν δει ο Κύριος ότι η ψυχή συγκεντρώνει τον εαυτό της, όσο εξαρτάται από την ίδια, αναζητώντας πάντοτε τον Κύριο και προσδοκώντας Τον νύχτα και μέρα, και κράζοντας προς Αυτόν (διότι έτσι έδωσε εντολή, να προσευχόμαστε αδιαλείπτως), γρήγορα θα αποδώσει δικαιοσύνη σε αυτήν και, αφού την καθαρίσει από την κακία που υπάρχει μέσα της, θα την παραστήσει στον εαυτό Του ως άσπιλη νύμφη.

Γνωρίζετε, αδελφοί μου, ότι όσοι βαπτιστήκαμε στον Χριστό, ενδυθήκαμε τον Χριστό. Πώς λοιπόν, αφού απεκδυθήκατε τον Χριστό, γίνεστε δούλοι στον Αντίχριστο; Έχουμε εντολή από τον Απόστολο να προσευχόμαστε αδιαλείπτως και να πράττουμε τα πάντα προς δόξαν Θεού. Εσύ όμως δεν τα βλέπεις αυτά, αλλά αποστρέφεις την ακοή σου και κλείνεις τα μάτια σου· αργότερα όμως θα τα βρεις πιο πικρά από χολή και πιο κοφτερά από δίκοπο μαχαίρι. Το λέω και πάλι: μην πλανάσθε, φιλόχριστοι αδελφοί. Αυτά δεν αρμόζουν σε Χριστιανούς, αλλά στους εθνικούς, σε αυτούς που δεν έχουν Θεό.

Επειδή, λοιπόν, έχει αποδειχθεί ποιος είναι ο σκοπός της ευσέβειας, τον οποίο οφείλουν να θέτουν ενώπιόν τους όσοι επιλέγουν να ζουν τον θεοφιλή βίο, και ο οποίος είναι η κάθαρση της ψυχής και η ενοίκηση του Πνεύματος μέσω της προκοπής στα αγαθά έργα, ο καθένας από εσάς ας προετοιμάσει την ψυχή του με τον υποδειχθέντα τρόπο και, αφού την καταστήσει πλήρη θείου έρωτα, ας παραδώσει με αυτόν τον τρόπο τον εαυτό του στις προσευχές και στις νηστείες κατά το θέλημά Του. Ας ενθυμείται εκείνον που προτρέπει: «Αδιαλείπτως προσεύχεσθε» και «Τη προσευχή προσκαρτερούντες», καθώς και την επαγγελία του Κυρίου, στην οποία λέει: «Πόσο μάλλον ο Θεός θα αποδώσει δικαιοσύνη σε αυτούς που βοούν προς αυτόν νύχτα και μέρα». Διότι, όπως αναφέρεται, έλεγε και παραβολή για το ότι «πρέπει πάντοτε να προσεύχονται και να μην αποκάμνουν». Το ότι, εξάλλου, η σπουδή για την προσευχή χαρίζει μεγάλα αγαθά και ενοικίζει το ίδιο το Πνεύμα στις ψυχές, το δηλώνει σαφώς ο απόστολος με όσα μας προτρέπει, λέγοντας: «Με κάθε προσευχή και δέηση να προσεύχεστε σε κάθε καιρό εν Πνεύματι, και για τον σκοπό αυτό να αγρυπνείτε με κάθε επιμονή και δέηση».

Διότι, όπως ακριβώς στα αναμμένα κάρβουνα, αν βάλεις κάτι εύοσμο, ελκύεις και συγκρατείς κοντά σου όσους πλησιάζουν, αν όμως βάλεις κάτι βαρύοσμο και δυσώδες, τους απωθείς και τους απομακρύνεις, έτσι συμβαίνει και με τη διάνοια. Αν μεν έχεις ιερή μελέτη και ζήλο, καθιστάς τον εαυτό σου άξιο της θείας επισκοπής, διότι αυτή είναι η οσμή ευωδίας την οποία οσφραίνεται ο Κύριος. Αν όμως τρέφεις μέσα σου λογισμούς πονηρούς, ρυπαρούς και γήινους, απομακρύνεσαι από τη θεία επισκοπή, καθιστώντας τον εαυτό σου, αλίμονο, άξιο της αποστροφής του Θεού! «Διότι δεν θα σταθούν οι παράνομοι μπροστά στα μάτια σου», λέει προς τον Θεό ο ψαλμωδός προφήτης. Εφόσον, λοιπόν, ο νόμος προστάζει, «να θυμάσαι πάντοτε τον Κύριο τον Θεό σου, και όταν κάθεσαι και όταν περπατάς, και όταν πλαγιάζεις και όταν σηκώνεσαι», και το Ευαγγέλιο λέει, «να ερευνάτε τις Γραφές» και σε αυτές θα βρείτε την αιώνια ζωή, και ο Απόστολος παραγγέλλει «να προσεύχεστε αδιαλείπτως», εκείνος που διατρίβει σε γήινους λογισμούς είναι οπωσδήποτε παράνομος. Και εκείνος που παραμένει σε πονηρούς και ρυπαρούς, πόσο μάλλον;

Μετά, λοιπόν, την εξίσωση των φυσικών και υπερφυσικών δωρεών, με πολλά επιχειρήματα επιτίθεται στην αποστολική εντολή περί προσευχής, λέγοντας ότι είναι αδύνατο το «να προσεύχεσθε αδιαλείπτως», εάν δεν το αποδεχθούμε με τον τρόπο που ο ίδιος το εξηγεί. Εξηγεί δε ότι εδώ ο Απόστολος εννοεί με την προσευχή όχι την ενέργεια της προσευχής, αλλά το να έχει κανείς την έξη της. «Έξη δε προσευχής», λέει, «είναι το να μην μπορεί κανείς να πράξει, να σκεφτεί και να φέρει σε πέρας τίποτα χωρίς να το θέλει ο Θεός. Εκείνος, λοιπόν», λέει, «που έχει αυτή την έξη, προσεύχεται αδιαλείπτως».

Διότι η πέμπτη μετάφραση παρέδωσε τον τίτλο «εις αίνεσιν». Αλαλάξτε προς τον Κύριο, όλη η γη, δουλέψτε στον Κύριο με ευφροσύνη. Μεγάλη τάξη βρίσκεται και τώρα στην προφητεία για όσους την εξετάζουν με ακρίβεια. Διότι επιθυμεί να αλαλάζει όλη η γη σαν εκείνους που έχουν νικήσει τον κοινό μας εχθρό. Και γνωρίζοντας ότι ο Θεός είναι η αιτία της νίκης, να τον υπηρετούμε με ευφροσύνη, όπως ακριβώς έλεγε ο Παύλος: Για να χαιρόμαστε όλοι, να προσευχόμαστε αδιαλείπτως, να ευχαριστούμε σε κάθε περίσταση, γνωρίζοντας ποιον και για ποια πράγματα υπηρετούμε, από ποια δουλεία λυτρωθήκαμε και σε ποια κληθήκαμε, και ποιον ζυγό αλλάξαμε αντί ποιου, ότι δηλαδή αντί για τον βαρύτατο λάβαμε τον πάρα πολύ ελαφρύ.

Και υπέρ των άλλων ανθρώπων «να προσεύχεστε αδιαλείπτως». Διότι υπάρχει σε αυτούς ελπίδα μετανοίας, ώστε να βρουν τον Θεό. Επιτρέψτε τους, λοιπόν, να διδαχθούν από εσάς έστω και μέσα από τα έργα σας. Απέναντι στις οργές τους εσείς να είστε πράοι, απέναντι στις μεγαλοστομίες τους εσείς ταπεινόφρονες, απέναντι στις βλασφημίες τους εσείς να προβάλλετε προσευχές, απέναντι στην πλάνη τους εσείς να είστε «εδραίοι στην πίστη», απέναντι στην αγριότητά τους εσείς ήμεροι, χωρίς να επιδιώκετε να τους μιμηθείτε.

Μη μου ορίζεις συγκεκριμένες ώρες της ημέρας· διότι άκουσε τι λέει: Να προσέρχεσαι σε κάθε καιρό. «Αδιαλείπτως», λέει, «να προσεύχεσθε». Δεν άκουσες για εκείνη τη χήρα, πώς επικράτησε με την επιμονή της; Δεν άκουσες για εκείνον τον φίλο, ο οποίος τα μεσάνυχτα τον έκαμψε με τη σφοδρή του επιμονή; Δεν άκουσες για τη Συροφοινίκισσα, πώς με τη συνεχή ικεσία της προσέλκυσε τον Δεσπότη;

Γι' αυτό και κάποιος σοφός προτρέπει λέγοντας: «Η μνήμη του δικαίου συνοδεύεται από εγκώμια»· όχι διότι ωφελούνται οι απελθόντες, αλλά διότι εκείνοι που τους εγκωμιάζουν αποκομίζουν τη μέγιστη ωφέλεια από αυτό. Εφόσον, λοιπόν, το κέρδος μας από αυτήν την πράξη είναι τόσο μεγάλο, ας πεισθούμε και ας μην φέρνουμε αντιρρήσεις· διότι και η περίσταση είναι κατάλληλη για μια τέτοια διήγηση. Σήμερα, δηλαδή, ο μακάριος μετέβη στην ατάραχη ζωή και αγκυροβόλησε το σκάφος του εκεί όπου δεν μπορεί πλέον να υπάρξει υποψία ναυαγίου, ούτε καμία θλίψη και οδύνη. Και τι το θαυμαστό εάν εκείνος ο τόπος είναι καθαρός από κάθε θλίψη, όταν ο Παύλος, απευθυνόμενος σε ανθρώπους που βρίσκονται ακόμη στη ζωή, λέει: «Πάντοτε να χαίρεστε, αδιαλείπτως να προσεύχεστε»;

Διότι και ο Παύλος λέει: Θα ψάλω με το πνεύμα, θα ψάλω όμως και με τον νου μου. Η ψυχή είναι ένας άριστος μουσικός, είναι τεχνίτης· το σώμα είναι το όργανο, το οποίο επέχει θέση κιθάρας, αυλού και λύρας. Οι μεν άλλοι μουσικοί δεν βρίσκονται πάντοτε μαζί με όλα τους τα όργανα, αλλά άλλοτε τα αναλαμβάνουν και άλλοτε τα αποθέτουν· διότι ο χρόνος της μελωδίας δεν είναι διαρκής για αυτούς· γι' αυτόν τον λόγο δεν μεταχειρίζονται τα όργανα συνεχώς. Ο Θεός όμως, θέλοντας να σε διδάξει ότι οφείλεις πάντοτε να τον υμνείς και να τον ευλογείς, ένωσε διαρκώς το όργανο με τον τεχνίτη. Διότι, για το ότι πρέπει κανείς να τον αινεί διαπαντός, άκουσε τι λέει ο Απόστολος: Αδιαλείπτως να προσεύχεστε, σε κάθε περίσταση να ευχαριστείτε.

Αυτό ακριβώς δήλωνε και ο Χριστός, φανερώνοντας το ακατάλυτο της αγαλλίασης: «Πάλι θα σας δω, και τη χαρά σας κανείς δεν την αφαιρεί». Και ο Παύλος πάλι: «Πάντοτε να χαίρεστε, αδιάλειπτα να προσεύχεστε». Και «θα καυχηθούν σε εσένα όσοι αγαπούν το όνομά σου». Διότι κυρίως μόνο σε αυτούς ανήκει το να καυχώνται, σε αυτούς το να χαίρονται, σε αυτούς το να ευφραίνονται· επειδή εκείνος που υπερηφανεύεται για τα βιοτικά πράγματα δεν διαφέρει σε τίποτα από εκείνους που απολαμβάνουν τρυφηλό βίο στα όνειρά τους.

〈Επιστολή του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου του Χρυσοστόμου προς μοναχούς〉 Λέει ο θείος απόστολος: να προσεύχεστε αδιαλείπτως χωρίς οργή και διαλογισμούς· διότι κάθε λογισμός που χωρίζει τον νου από τον Θεό, ακόμη και αν φαίνεται αγαθός, είναι εξ ολοκλήρου διάβολος, για να μην πω ότι προέρχεται από τον διάβολο. Διότι όλος ο αγώνας του διαβόλου είναι αυτός: να αποχωρίσει και να αποπλανήσει τον νου από τον Θεό και να τον παρασύρει στις κοσμικές φροντίδες και ηδονές· υπαγορεύει εσωτερικά στην καρδιά εντολές και αγαθοεργίες και κάποιες άλλες εύλογες ή και παράλογες σκέψεις, στις οποίες δεν πρέπει να δίνει κανείς απολύτως καμία προσοχή. Αντιθέτως, όλος ο αγώνας της ψυχής συνίσταται στο να μην αποχωρίζει τον νου από τον Θεό, ούτε να συγκατατίθεται και να συμφωνεί με τους ακάθαρτους λογισμούς, ούτε να δίνει προσοχή σε όσα εικονογραφεί μέσα στην καρδιά ο καθόλα αξιοκατάκριτος και παλαιός ζωγράφος, ο διάβολος, απεικονίζοντας πότε μορφές, πότε πρόσωπα και σχήματα. Μετά από όλα αυτά, ο διάβολος πλάθει μορφές και ο άθλιος άνθρωπος, ενώ στέκεται σε έναν τόπο, απατάται και νομίζει ότι βρίσκεται κάπου αλλού, και του φαίνεται ότι βλέπει κάποιους, ότι συνομιλεί με πρόσωπα και ότι ρυθμίζει πράγματα, τα οποία αποτελούν όλα διαβολική πλάνη.

Να προσεύχεστε αδιάλειπτα χωρίς οργή και διαλογισμούς· διότι κάθε λογισμός που χωρίζει τον νου από τον Θεό, ακόμη και αν φαίνεται ότι είναι αγαθός, είναι καθαρά διάβολος, για να μην πω ότι προέρχεται από τον διάβολο. Με μοναδικό σκοπό να αποπλανήσει τον νου από τον Θεό, υπαγορεύει εσωτερικά στην καρδιά και εντολές και αγαθοεργίες, καθώς και διάφορες άλλες λογικοφανείς και παράλογες φαντασίες, στις οποίες δεν αρμόζει να δίνει κανείς απολύτως καμία προσοχή.

Εάν είσαι γνήσιο τέκνο, ακολούθησε τα πατρικά προστάγματα, και μάλιστα εφόσον είναι δίκαια και ωφέλιμα. Εκείνος που διεξάγει μάχη εναντίον των δαιμόνων, τι οφείλει να κάνει, παρά να προσεύχεται αδιαλείπτως; Εκείνος που καθημερινά κινδυνεύει κατά την ψυχή και το σώμα, τι άλλο οφείλει να πράττει, παρά να αγωνιά και να δέεται προς τον Θεό; Αλλά λες: Τα πάθη με τυραννούν και ο φόβος είναι τύραννος. Ο τύραννος αντιτάσσεται στον τύραννο.

Ίσως όμως κάποιος από τους πιο ράθυμους και από εκείνους που δεν θέλουν να προσεύχονται με επιμέλεια και προθυμία, θα μπορούσε να πει ότι ο Θεός έχει πει εκείνα τα λόγια, ότι: «Δεν θα εισέλθει στη βασιλεία των ουρανών καθένας που μου λέει, Κύριε, Κύριε, αλλά εκείνος που κάνει το θέλημα του Πατέρα μου, ο οποίος βρίσκεται στους ουρανούς». Εγώ όμως, εάν θεωρούσα ότι μόνο η προσευχή αρκεί για τη σωτηρία μας, τότε δικαιολογημένα θα μπορούσε κάποιος να χρησιμοποιήσει αυτά τα λόγια· επειδή όμως υποστηρίζω ότι η προσευχή είναι το κεφάλαιο όλων των αγαθών, και το θεμέλιο και η ρίζα του ωφέλιμου βίου, ας μην χρησιμοποιεί κανείς εκείνα τα λόγια ως πρόφαση για ραθυμία. Διότι ούτε η σωφροσύνη από μόνη της μπορεί να σώσει χωρίς τα άλλα αγαθά, ούτε η μέριμνα για τους πτωχούς, ούτε η χρηστότητα, ούτε κανένα άλλο από τα σπουδαία έργα, αλλά πρέπει όλα να συνυπάρχουν στις ψυχές μας· και η προσευχή τίθεται ως βάση σαν ρίζα και θεμέλιο. Και όπως ακριβώς ένα πλοίο και μια οικία τα κάνουν ισχυρά και τα συγκρατούν τα κατώτερα μέρη τους, έτσι και τον δικό μας βίο τον συγκρατούν οι προσευχές· και χωρίς αυτήν, τίποτα το αγαθό και σωτήριο δεν θα μπορούσε να υπάρξει για εμάς. Για τον λόγο αυτόν, ο Παύλος επιμένει διαρκώς να μας παραγγέλλει, λέγοντας: «Να εγκαρτερείτε στην προσευχή, αγρυπνώντας σε αυτήν με ευχαριστία»· και αλλού λέει: «Να προσεύχεσθε αδιαλείπτως, για το καθετί να ευχαριστείτε· διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού»· και πάλι σε άλλο σημείο: «Να προσεύχεσθε σε κάθε καιρό εν Πνεύματι, αγρυπνώντας για τον σκοπό αυτόν με κάθε εγκαρτέρηση και δέηση».

Και πάλι λέγει: Να είστε έτοιμοι, διότι την ώρα που δεν το περιμένετε, έρχεται ο Υιός του ανθρώπου. Άκουσε και τον Απόστολο που λέγει: Αδιαλείπτως να προσεύχεστε. Κατανοείτε τι σημαίνει το «αδιαλείπτως»· δηλαδή, πάντοτε, σε κάθε καιρό, και τη νύχτα και την ημέρα, και το βράδυ και το πρωί και το μεσημέρι, και κάθε ώρα, και όταν εργάζεσαι και όταν οδοιπορείς, και όταν ποιμαίνεις και όταν οργώνεις, και όταν κοιμάσαι και όταν σηκώνεσαι. Μην περιμένεις την Κυριακή, ή κάποια εορτή, ή διαφορά τόπου. Διότι το Θείο δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο· αφού στο χέρι Του βρίσκονται τα πέρατα της γης. Γι' αυτό και ο προφήτης Δαβίδ, προσευχόμενος κάθε μέρα και νύχτα, δεν περίμενε συγκεκριμένη ημέρα, ούτε διαφορετικό τόπο, αλλά δακρύζοντας έλεγε, προτρέποντας την ίδια του την ψυχή: Σε κάθε τόπο της δεσποτείας Του, ευλόγει η ψυχή μου τον Κύριο. Έτσι και συ, αγαπητέ, μην περιμένεις συγκεκριμένη ώρα, ή ημέρα, ή διαφορά τόπου· αλλά όπως έχει προειπωθεί, σε κάθε τόπο, και στο σπίτι σου να προσεύχεσαι, και όταν βρίσκεσαι στην εκκλησία να προσεύχεσαι, και οπουδήποτε κι αν βρεθείς, να προσεύχεσαι, σε κάθε τόπο της δεσποτείας του Θεού. Δώστε προσοχή, όλοι οι κάτοικοι της οικουμένης, μαζί πλούσιος και φτωχός, είτε άνδρας είτε γυναίκα, κάθε λογής άνθρωποι, νεανίσκοι και παρθένες, γέροντες και νέοι, βασιλείς της γης, και όλοι οι κριτές της γης, ακούστε αυτό που είναι γεγραμμένο: Ο καιρός είναι πλέον περιορισμένος, ώστε και εκείνοι που έχουν γυναίκες, να είναι σαν να μην έχουν.

Προσέχετε να μην ανταποδώσει κανείς σε κανέναν κακό αντί κακού, αλλά πάντοτε να επιδιώκετε το αγαθό, και μεταξύ σας και προς όλους. Πάντοτε να χαίρεστε· αδιαλείπτως να προσεύχεστε, σε κάθε περίσταση να ευχαριστείτε. Διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού εν Χριστώ Ιησού για εσάς.

Γι' αυτό θεωρώ ότι το έργο της μετάνοιας συνυφαίνεται μέσα σε αυτές τις τρεις αρετές: στο να καθαιρεί κανείς τους λογισμούς, να προσεύχεται αδιαλείπτως και να υπομένει τις επερχόμενες θλίψεις. Αυτά οφείλουν να έχουν όχι μόνο φανερή, αλλά και νοερή εργασία, ώστε να καταστήσουν απαθείς εκείνους που εμμένουν σε αυτά.