Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 1:13

Στο Λουκ. 10, 3β. Και πώς θα μπορούσε ένα πρόβατο να υπερισχύσει ενός λύκου και να νικήσει το ήμερο την αγριότητα των θηρίων; Ναι, λέγει, εγώ θα συμπαρασταθώ και θα προστατεύσω και θα ελευθερώσω από κάθε κακό, εγώ θα μεταβάλω τους λύκους σε πρόβατα· διότι εγώ τα πάντα πράττω και μετασκευάζω και ουδέν αντιστέκεται στα θελήματά μου. Και ότι σε αυτό κατέληξε η έκβαση των πραγμάτων, μπορεί κανείς να το δει από τα ίδια τα αποτελέσματα· διότι ο θείος Παύλος ήταν μεν βλάσφημος και υβριστής και διώκτης και πιο σκληρός από κάθε λύκο απέναντι σε όσους πίστευαν στον Χριστό, κλήθηκε όμως από τον Χριστό και έγινε πιο ήμερος και από πρόβατο.

Διότι κήρυξε την πίστη την οποία κάποτε προσπαθούσε να καταστρέψει, και αναπέμπει ευχαριστίες επειδή τάχθηκε στο αποστολικό αξίωμα, αν και προηγουμένως ήταν «βλάσφημος, διώκτης και υβριστής». Διότι έτσι ακριβώς λέει κάπου ο ίδιος. Καταγόταν μάλιστα από τη φυλή του Βενιαμίν. Και λέω ότι ο ίδιος ο θεσπέσιος Δαβίδ αναφέρεται σαφώς στην ιστορία του, λέγοντας στον εξηκοστό έβδομο ψαλμό: «Εκεί βρίσκεται ο νεότερος Βενιαμίν σε έκσταση. Οι άρχοντες του Ιούδα είναι ηγεμόνες τους, οι άρχοντες του Ζαβουλών, οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Διότι οι μακάριοι μαθητές, αν και ήταν Ιουδαίοι και προέρχονταν από το αίμα του Ισραήλ, έγιναν καθοδηγητές όσων δικαιώθηκαν εν Χριστώ μέσω της πίστεως, μαζί με τους οποίους και ο ίδιος από τη φυλή του Βενιαμίν στέλνει επιστολές και λέει: «Είτε βρεθήκαμε σε έκσταση, είναι για τον Θεό· είτε σωφρονούμε, είναι για σας». Διότι κήρυττε το Ευαγγέλιο στα έθνη και στους Ιουδαίους για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό· μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει στον Θεό και Πατέρα η δόξα μαζί με το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Κάτι τέτοιο όμως δεν είναι Θεός· διότι «δεν θα υπάρξει σε σένα νέος Θεός», λέει η θεία Γραφή. Επειδή λοιπόν ο Υιός είναι Θεός, άρα δεν είναι νέος. Και αν συμβαίνει αυτό, δεν είναι δημιούργημα. Το ότι δε το Ευαγγέλιο του Σωτήρος μας ανατέθηκε στον μακάριο Παύλο από Αυτόν, το δηλώνει πάλι ο ίδιος στη συνέχεια λέγοντας: «Οφείλω ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε αξιόπιστο και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Όμως ελεήθηκα, διότι τα έπραξα από άγνοια ευρισκόμενος σε απιστία.»

Έτσι εδικαίωσε ο Κύριος και τον θεσπέσιο Παύλο, ο οποίος προηγουμένως ήταν βλάσφημος, και διώκτης, και υβριστής· διότι σε υπερβολικό βαθμό κατεδίωκε την Εκκλησία του Θεού, και την κατέστρεφε. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μίλησες. ΚΥΡ. Εάν όμως δεν δύναται, λέει, να δώσει πέντε μόσχους αντί για έναν, και τέσσερα πρόβατα αντί για ένα, ας πωληθεί ως δούλος για την κλοπή του. Βλέπεις πώς ο νόμος καταλογίζει σαφώς τη δουλοπρεπή ατιμία σε αυτούς που έχουν την αμαρτία συνεχή και ανεξάλειπτη, και δεν δύνανται, τρόπον τινά, με λύτρα να αποκρούσουν τα εγκλήματα, και λόγω της ασθένειας της θελήσεώς τους δεν ανέχονται να ιδρώσουν για τη μετάνοια, και με τους σχετικούς κόπους να εξιλεώσουν τον Θεό; Πολύ σωστά λοιπόν λέει ότι πρέπει να πωλούνται. Διότι δεν επιτρέπει να συγκαταλέγονται μεταξύ όσων έχουν ελευθερωθεί διά της θείας χάριτος, αυτοί που είναι με τέτοιο τρόπο μολυσμένοι.

Γνωρίζω ότι αμάρτησα έχοντας επίγνωση, αλλά έχω τους Αγίους σου να πρεσβεύουν υπέρ εμού. Ξεπερνώ όλους στις αμαρτίες, το γνωρίζω, αλλά δεν νικάται η αγαθότητά σου. Εσύ που έδωσες στον τελώνη το προβάδισμα, είθε να το δώσεις και σε εμένα που έχω πράξει περισσότερα κακά. Εσύ, Κύριε, ελέησες τον Ζακχαίο ως άξιο, εμένα όμως θα με ελεήσεις παρότι είμαι ανάξιος. Λύκος ήταν κάποτε ο Παύλος, καταδιώκοντας τα πρόβατα του ποιμνίου σου· ήταν θηρίο που κατασπάραζε τα πρόβατα, και έγινε ποιμένας με τη χάρη σου, θεραπεύοντας τα πρόβατα. Και γνωρίζω ότι αυτός διέπραξε την αμαρτία εν αγνοία· και επειδή βρισκόταν σε άγνοια, έτυχε άφεσης και περισσότερης χάρης. Αλλά εσύ, Κύριε, κρίνοντας τη δική μου εν γνώσει αμαρτία, θα με ελεήσεις με την υπερβάλλουσα χάρη σου.

Υπερβάλλω στις αμαρτίες, το γνωρίζω, αλλά η αγαθότητά Του δεν νικάται από εμένα. Εκείνος που έδωσε στον τελώνη το προβάδισμα, ας δώσει το ίδιο και σε εμένα που έχω πράξει περισσότερα κακά. Αυτός ελέησε τον Ζακχαίο ως άξιο, εμένα όμως θα με ελεήσει ως ανάξιο. Λύκος ήταν ο Παύλος, που καταδίωκε τα πρόβατα της ποίμνης Του, και έγινε πρόβατο, αποβάλλοντας τη σκληρότητά του· θηρίο ήταν που κατασπάραζε τα πρόβατα, και έγινε ποιμένας που θεραπεύει τα πρόβατα. Και γνωρίζω ότι εκείνος έπραξε εν αγνοία του· αλλά, συγκρίνοντας τη δική μου εν γνώσει αμαρτία με την υπερβάλλουσα χάρη Του, ζητώ μόνο άφεση, ενώ εκείνος που έπραξε από άγνοια, αξιώθηκε και άφεσης και μεγαλύτερης χάρης.

Τα ίδια λέγει και προς τον Τιμόθεο, όπως αυτή προς τις νεάνιδες, η νύμφη του Χριστού, ο Παύλος, ο οποίος αργότερα από μαύρος έγινε λαμπρός, επειδή αξιώθηκε και ο ίδιος να γίνει ωραίος, μολονότι προηγουμένως ήταν βλάσφημος, διώκτης, υβριστής και μαύρος, και επειδή ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να κάνει λαμπρούς τους μαύρους, χωρίς να καλεί κοντά του τους δικαίους αλλά τους αμαρτωλούς σε μετάνοια. Αυτούς τους έκανε να λάμπουν ως φωστήρες με το λουτρό της παλιγγενεσίας, ξεπλένοντας τη σκοτεινή τους όψη με το νερό. Αυτό ακριβώς βλέπει και ο οφθαλμός του Δαβίδ στην άνω πόλη και θεωρεί θαυμαστό το θέαμα, πώς δηλαδή στην πόλη του Θεού, για την οποία έχουν λεχθεί ένδοξα πράγματα, εγκαθίσταται η Βαβυλώνα και μνημονεύεται η πόρνη Ραάβ, και πώς αλλόφυλοι, η Τύρος και ο λαός των Αιθιόπων γεννιούνται μέσα σε αυτήν, ώστε κανείς πλέον από τους ανθρώπους να μην ονειδίζει την πόλη αυτή για την έλλειψη κατοίκων λέγοντας: «Μήπως θα πει πια κανείς για τη Σιών: άνθρωπος γεννήθηκε σε αυτήν;»

Νομίζω δε ότι με τους βοστρύχους υποδηλώνονται αλληγορικά από τον λόγο οι απόστολοι, από τους οποίους μερικοί ήταν προηγουμένως σκοτεινοί στις βιοτικές τους ασχολίες: ο τελώνης, ο ληστής, ο διώκτης, και αν υπάρχει κάποιος άλλος τέτοιος που να μοιάζει με τον μαύρο και σαρκοβόρο κόρακα, ο οποίος καταστρέφει τα μάτια, εννοώ δηλαδή τον άρχοντα της εξουσίας του σκότους, όπως ακριβώς λέει εκείνος που από κόρακας μεταβλήθηκε σε ελάτη και γι' αυτό τον λόγο ονομάστηκε βόστρυχος της θείας κεφαλής, ότι «Ενώ προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής», όσο καιρό ήταν κόρακας, μεταμορφώθηκε προς αυτή τη χάρη, αφού έγινε βόστρυχος που διαβρέχεται από την ουράνια δροσιά, αυτός που σε ολόκληρο το σώμα της Εκκλησίας ραντίζει τον λόγο των απόκρυφων και σκοτεινών μυστηρίων. Αυτούς, λοιπόν, θεωρήσαμε ότι ονομάζει η νύμφη βοστρύχους, οι οποίοι, όντας εξαρτημένοι από τη χρυσή κεφαλή, προσθέτουν όχι μικρή ομορφιά, καθώς κινούνται απαλά από την αύρα του Πνεύματος. Αυτοί γίνονται στεφάνι κάλλους για την άφθαρτη κεφαλή, στολίζοντάς την με τον δικό τους κύκλο· διότι γι' αυτούς μου φαίνεται ότι λέει η προφητεία: «Τοποθέτησες στο κεφάλι του στεφάνι από πολύτιμο λίθο». Ώστε να νοούνται αυτοί και με τις δύο ονομασίες: ως ευπρεπείς βόστρυχοι και ως πολύτιμοι λίθοι, που με τους εαυτούς τους καλλωπίζουν την κεφαλή.

Γι' αυτό τον λόγο, λοιπόν, και η Ραχήλ, όταν γεννούσε τον Βενιαμίν, του έδωσε τότε το όνομα «υιός της οδύνης μου», προφητεύοντας το μέλλον, ότι ο Παύλος, ο οποίος γεννήθηκε από τη φυλή του Βενιαμίν, έμελλε να προκαλέσει οδύνη και να θλίψει την ίδια του τη μητέρα, δηλαδή την Εκκλησία, εξολοθρεύοντας όλους όσους επικαλούνταν το όνομα του Κυρίου. Αυτός, αν και στην αρχή υπήρξε βλάσφημος και διώκτης, αργότερα μετανόησε και μετέδωσε σε όλους την πνευματική και επουράνια τροφή, κηρύττοντας πρώτος το Ευαγγέλιο του Χριστού στα έθνη. Πιστεύοντας σε Αυτόν, ας αποδώσουμε και εμείς αίνο στον Θεό, διότι δική Του είναι η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όταν θυμόμαστε τον άγιο απόστολο Παύλο να διηγείται τα δικά του σφάλματα και να τοποθετεί την ψυχή του στην έσχατη και κατώτερη θέση, «Ο Ιησούς Χριστός», λέει, «ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ· αλλά γι' αυτό με ελέησε, ώστε σε μένα πρώτον να δείξει όλη τη μακροθυμία του». Διότι από την αρχή ήμουν διώκτης και υβριστής και βλάσφημος, αλλά ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία. Αυτά, πότε και σε ποια εποχή τα έλεγε;

Διότι αρχικά ήμουν διώκτης, και υβριστής και βλάσφημος, αλλά ελεήθηκα, επειδή από άγνοια τα έπραξα όντας στην απιστία. Αυτά, πότε και σε ποια εποχή τα έλεγε; Μετά τους μεγάλους αγώνες και τα δυνατά έργα, μετά το κήρυγμα που κήρυξε σε όλο τον κόσμο για το Ευαγγέλιο του Χριστού, μετά τους συνεχείς θανάτους και τις πολύτροπες θλίψεις που έπαθε από τους Ιουδαίους και από τα έθνη. Ο ίδιος θεωρούσε ότι βρισκόταν ακόμη στα πρώτα του βήματα. Και όχι μόνο δεν νόμιζε ότι είχε φτάσει στην καθαρότητα της ψυχής, αλλά ούτε καν να θεωρείται μαθητής δεν πίστευε ότι του ταίριαζε. Διότι έλεγε: Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την εκκλησία του Θεού. Και όταν κέρδισε τη νίκη κατά των παθών περισσότερο από όλους τους ανθρώπους, έλεγε: Καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω, μήπως τυχόν, ενώ έχω κηρύξει σε άλλους, εγώ ο ίδιος γίνω αδόκιμος. Αν όμως πεις ότι σε κάποια σημεία διηγείται και μεγάλα πράγματα για τον εαυτό του, ο ίδιος σε πείθει γι' αυτό, ότι δηλαδή δεν το έκανε με τη θέλησή του, ούτε μίλησε για τον εαυτό του, αλλά για το κήρυγμα. Και όταν, για την ωφέλεια των πιστών, τα διηγείται αυτά, θεώρησε τον εαυτό του στερημένο λογικής για αυτήν την καύχηση, όταν κράζει και φωνάζει λέγοντας: Εσείς με εξαναγκάσατε.

Βλέπετε, πώς βρισκόταν σε εξουσία, πώς βρισκόταν μέσα σε πλούτο, και ούτε στον δρόμο δεν αναπαυόταν; Ποιος άραγε να ήταν αυτός όταν έμενε στο σπίτι του, αφού ούτε στους δρόμους δεν ανεχόταν να μένει άπραγος; Ποιος να ήταν αυτός κατά τη διάρκεια της νύχτας; δ΄. Όσοι βρίσκεστε σε αξιώματα, ακούστε, και μιμηθείτε την ταπεινοφροσύνη και την ευλάβεια. Αν και επρόκειτο να αναχωρήσει για το σπίτι του, δεν είπε στον εαυτό του: «Αναχωρώ για την πατρίδα, εκεί θα λάβω το λουτρό» — αυτά είναι τα ψυχρά λόγια των πολλών. Δεν είχε ανάγκη από σημεία, δεν είχε ανάγκη από θαύματα· πίστεψε μόνο από τον προφήτη. Για τον λόγο αυτόν ο Παύλος θρηνεί για τον εαυτό του, λέγοντας: «Αλλά γι' αυτό ελεήθηκα, διότι ενήργησα από άγνοια ευρισκόμενος σε απιστία, και για να δείξει ο Ιησούς Χριστός σε μένα πρώτον όλη Του τη μακροθυμία». Αξίζει πράγματι να θαυμάσει κανείς αυτόν τον ευνούχο. Δεν είδε τον Χριστό, δεν είδε κανένα σημείο· έβλεπε τα Ιεροσόλυμα να στέκονται ακόμη όρθια, και πίστεψε στον Φίλιππο.

Ακόμη και αν είσαι υπόλογος, πριν προλάβεις να ακούσεις κάτι τέτοιο από εκείνον, κατηγόρησε εσύ ο ίδιος τα αμαρτήματά σου. Ακονισμένη μάχαιρα είναι η γλώσσα· ας μην επιφέρουμε όμως τραύματα στους άλλους, αλλά ας αποκόπτουμε τις δικές μας σήψεις. Θέλεις να μάθεις ότι ήταν συνήθεια των δικαίων να μην κατηγορούν τους άλλους, αλλά τους εαυτούς τους; Άκουσε τον Παύλο να αναφωνεί: Είμαι ευγνώμων προς τον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε έμπιστο και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Βλέπεις πώς επικρίνει τον εαυτό του; Και πάλι: Ο Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους ο πρώτος είμαι εγώ. Και πάλι αλλού λέει: Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία του Θεού.

Άφησε το δικαστήριο σε Εκείνον που γνωρίζει τα απόκρυφα της διάνοιας. Ακόμη και αν νομίζεις ότι γνωρίζεις με ακρίβεια τα του πλησίον σου, η κρίση σου είναι εσφαλμένη. Διότι ποιος γνωρίζει, λέει, τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που υπάρχει μέσα του; Πόσοι από τους περιφρονημένους και ευτελείς πρόκειται να λάμψουν φωτεινότερα από τον ήλιο! Και πόσοι από τους σπουδαίους και περίβλεπτους θα βρεθούν να είναι στάχτη και τάφος ασβεστωμένος! Άκουσες πώς ο Παύλος μιλάει αυστηρά για τον εαυτό του, θυμούμενος συνεχώς με σφοδρότητα και υπερβολή αμαρτήματα, για τα οποία δεν επρόκειτο να δώσει λόγο; Διότι πριν από το βάπτισμα ήταν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής, και εκείνα τα αμαρτήματα τα εξάλειψε το βάπτισμα· αλλά παρ' όλα αυτά τα θυμάται, όχι επειδή επρόκειτο να λογοδοτήσει γι' αυτά, αλλά για να δείξει τη φιλανθρωπία του Θεού, και τι άνθρωπος ήταν και πώς τον μεταμόρφωσε, κάνοντάς τον από διώκτη, απόστολο. Εάν λοιπόν εκείνος θυμάται τα αμαρτήματα που είχαν εξαλειφθεί, πολύ περισσότερο εμείς πρέπει να θυμόμαστε αυτά που πράξαμε μετά το βάπτισμα. Διότι ποια απολογία θα υπάρξει για εμάς ή ποια συγγνώμη, όταν εκείνος μεν μνημονεύει συνεχώς εκείνα για τα οποία δεν φέρει πλέον ευθύνη, εμείς δε δεν υπενθυμίζουμε στον εαυτό μας ούτε καν αυτά για τα οποία πρόκειται να λογοδοτήσουμε, αλλά, παραβλέποντας τα δικά μας, περιεργαζόμαστε τα ξένα κακά; [Άκουσε τον Πέτρο που λέει: Φύγε από κοντά μου, διότι είμαι άνθρωπος αμαρτωλός.]

Η δε παραβολή της αστραπής δεικνύει και τη λαμπρότητα της προηγούμενης διαγωγής, και την οξύτητα της πτώσεως. Ο Παύλος ήταν βλάσφημος, και διώκτης, και υβριστής· επειδή όμως έδειξε ζήλο και δεν απελπίστηκε, και ανορθώθηκε και έγινε ίσος με τους αγγέλους. Ο δε Ιούδας ήταν απόστολος, αλλά επειδή ραθύμησε έγινε προδότης. Ο ληστής, πάλι, μετά από τόση κακία, επειδή δεν απελπίστηκε, εισήλθε στον παράδεισο πριν από όλους τους άλλους· ο Φαρισαίος, επειδή στηρίχθηκε με υπερηφάνεια στη δική του αρετή, κατακρημνίστηκε από το ύψος του· ο τελώνης, επειδή δεν απελπίστηκε, τόσο πολύ ανορθώθηκε, ώστε να ξεπεράσει ακόμη και εκείνον. Θέλεις να σου δείξω και μία ολόκληρη πόλη που έπραξε το ίδιο; Η πόλη των Νινευιτών έτσι σώθηκε ολόκληρη· αν και η απόφαση τους οδηγούσε σε απελπισία. Διότι ο Θεός δεν είπε ότι: «Εάν μετανοήσουν, θα σωθούν», αλλά απλώς: «Ακόμη τρεις ημέρες, και η Νινευή θα καταστραφεί». Αλλά παρ' όλα αυτά, ενώ ο Θεός απειλούσε και ο προφήτης φώναζε, και η απόφαση δεν επιδεχόταν αναβολή ούτε έθετε κάποιον όρο, αυτοί δεν κατέπεσαν, ούτε εγκατέλειψαν τις αγαθές τους ελπίδες. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν προσέθεσε κανέναν όρο, ούτε είπε: «Εάν όμως μετανοήσουν, θα σωθούν», προκειμένου και εμείς, όταν ακούμε κάποια απόφαση του Θεού να εκφέρεται χωρίς όρο, ούτε τότε να απελπιζόμαστε, ούτε να εγκαταλείπουμε την προσπάθεια, αποβλέποντας σε εκείνο το παράδειγμα.

Διότι, το ότι εάν ζούσε θα είχε σωθεί και αυτός, είναι προφανές από εκείνους που τον σταύρωσαν· διότι εάν έσωσε εκείνους που τον ανέβασαν στον σταυρό, και ενώ βρισκόταν πάνω στον ίδιο τον σταυρό παρακαλούσε τον Πατέρα και ζητούσε συγγνώμη για το τόλμημά τους, είναι ολοφάνερο ότι και αυτόν που τον πρόδωσε, εάν επεδείκνυε μετάνοια με τον πρέποντα τρόπο, θα τον δεχόταν με κάθε ευμένεια· αλλά εκείνος δεν άντεξε να παραμείνει στο φάρμακο της θεραπείας, έχοντας καταποθεί από την υπερβολική λύπη. Αυτό ακριβώς φοβούμενος λοιπόν και ο Παύλος, παρακινεί τους Κορινθίους να εξαρπάσουν τον άνθρωπο από τον λάρυγγα του διαβόλου. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε τα των Κορινθίων; Ο Πέτρος, μετά την κοινωνία των μυστηρίων, αρνήθηκε τρεις φορές, και με τα δάκρυά του εξάλειψε τα πάντα· ο Παύλος, όντας διώκτης και βλάσφημος και υβριστής, και καταδιώκοντας όχι μόνο τον Εσταυρωμένο, αλλά και όλους τους πιστούς Του, αφού μετανόησε, έγινε απόστολος.

Είδες, ο εχθρός, ο πολέμιος πόση εύνοια επέδειξε; Γι' αυτό είναι αναγκαίο να αναφέρουμε και τον προηγούμενο βίο του· διότι αυτό μας φανερώνει τη φιλανθρωπία και τη δύναμη του Θεού. Τη φιλανθρωπία μεν, διότι θέλησε να σώσει εκείνον που είχε διαπράξει τόσα κακά και να τον ελκύσει κοντά Του· τη δύναμη δε, διότι, εφόσον το θέλησε, το κατόρθωσε. Επίσης, αυτό φανερώνει και την ψυχή του Παύλου, ότι δεν έκανε τίποτα από διάθεση για φιλονικία, ούτε όντας προκατειλημμένος από την ανθρώπινη δόξα, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά επειδή φλεγόταν από ζήλο, ζήλο όχι ορθό βέβαια, αλλά παρ' όλα αυτά ζήλο. Πράγμα που και ο ίδιος διακήρυττε λέγοντας: «Γι' αυτό ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία»· και εκφράζοντας τον βαθύ θαυμασμό του για τη φιλανθρωπία του Θεού, έλεγε: «Για να δείξει ο Χριστός σε εμένα πρώτον όλη Του τη μακροθυμία, ώστε να αποτελέσω υπόδειγμα για εκείνους που επρόκειτο να πιστέψουν σε Αυτόν για την αιώνια ζωή»· και αλλού πάλι έλεγε, ότι: «Την ενέργεια της δυνάμεώς Του την έδειξε κατεξοχήν σε εμάς που πιστεύουμε».

Ας μην απελπιζόμαστε λοιπόν, αλλά, ακόμη κι αν είσαι λοίδορος, ακόμη κι αν είσαι πλεονέκτης, ακόμη κι αν είσαι οτιδήποτε άλλο, αναλογίσου ότι ο Παύλος ήταν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής, και ο πρώτος των αμαρτωλών, και ξαφνικά ανέβηκε στην ίδια την κορυφή της αρετής, και τα προηγούμενα έργα του δεν αποτέλεσαν κανένα εμπόδιο για αυτόν. Και βέβαια, κανείς δεν κατέχεται από την κακία με τόση μανία, με όση εκείνος κατεχόταν στον πόλεμο εναντίον της Εκκλησίας. Διότι και την ίδια του την ψυχή είχε παραδώσει τότε, και θλιβόταν που δεν είχε αμέτρητα χέρια, για να χτυπήσει με όλα τον Στέφανο. Όμως, ακόμη κι έτσι, βρήκε τρόπο να τον χτυπήσει με περισσότερα χέρια, με τα χέρια των ψευδομαρτύρων, των οποίων τα ενδύματα φυλούσε· και όταν εισέβαλλε στα σπίτια, ορμούσε μέσα σαν θηρίο, σέρνοντας και κατασπαράζοντας άνδρες και γυναίκες, γεμίζοντας τα πάντα με θόρυβο, ταραχή και αμέτρητους πολέμους.

Αν και θα μπορούσε, όταν τα έλεγε αυτά, να τους πείσει με τα έργα, ωστόσο χρησιμοποιεί ακόμη την απειλή των λόγων. Διότι ήταν απολύτως απαλλαγμένος από την κενοδοξία. Και αυτό το αποδεικνύει ολόκληρος ο βίος του, και ο προηγούμενος και ο μετέπειτα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, μεταστράφηκε αιφνιδίως, και με τη μεταστροφή του προκάλεσε σύγχυση στους Ιουδαίους, και απέρριψε όλη εκείνη την τιμή που προερχόταν από αυτούς, αν και ο ίδιος ήταν ο αρχηγός και ο προστάτης τους. Αλλά τίποτα από αυτά δεν υπολόγισε, όταν βρήκε την αλήθεια, παρά δέχθηκε ως αντάλλαγμα τις ύβρεις και τις ατιμώσεις. Διότι απέβλεπε στη σωτηρία των πολλών, θεωρώντας την ως το παν. Εκείνος, λοιπόν, που θεωρούσε ότι ούτε η γέεννα, ούτε η βασιλεία, ούτε μύριοι κόσμοι άξιζαν κάτι συγκρινόμενοι με τον πόθο του για τον Χριστό, πώς θα επιδίωκε τη δόξα των πολλών; Με κανέναν τρόπο. Αλλά είναι και εξαιρετικά ταπεινός, όποτε δίνεται η ευκαιρία, και στηλιτεύει τον προηγούμενο βίο του, αποκαλώντας τον εαυτό του βλάσφημο, διώκτη και υβριστή. Και ο μαθητής του Λουκάς αναφέρει πολλά για αυτόν, τα οποία προφανώς τα έμαθε από τον ίδιο, καθώς εκείνος εξέθετε τον προηγούμενο βίο του όχι λιγότερο από τον μετέπειτα.

Γι' αυτό λέει: «Αλλά ελεήθηκα, διότι τα έπραξα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία»· σαν να λέει σχεδόν, μην υποπτευθείς ότι η πράξη αυτή προήλθε από κακία. Εύστοχα παρουσιάζει το ήθος του, ώστε να αποδειχθεί αξιόπιστο αυτό που αφορά την αγάπη του. Αυτό δε που λέει, σημαίνει το εξής: Καθόλου δεν ψεύδομαι, ούτε άλλα έχω μέσα μου και άλλα λέω. Επομένως και τότε εξαναγκασμένος εγκωμίασε τον εαυτό του, όπως ακριβώς φανερώνει το βιβλίο των Πράξεων. Διότι, επειδή τον διέβαλλαν ως στασιαστή και νεωτεριστή, γι' αυτό έλεγε: «Και ο Ανανίας μού είπε: Ο Θεός των πατέρων μας σε προόρισε να γνωρίσεις το θέλημά Του, και να δεις τον Δίκαιο, και να ακούσεις φωνή από το στόμα Του, διότι θα γίνεις μάρτυράς Του προς όλους τους ανθρώπους για όσα είδες και άκουσες».

Ομιλία Γ΄. Ευχαριστώ τον Χριστό Ιησού τον Κύριό μας, ο οποίος με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Αλλά ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία. Υπερεπερίσσευσε δε η χάρη του Κυρίου μας μαζί με την πίστη και την αγάπη που υπάρχει στον Χριστό Ιησού.

«Μου το εμπιστεύθηκε», λέει, «σε εμένα». Αυτό αποτελεί δικό του κατόρθωμα και αξίωμα, αλλά όχι αποκλειστικά δικό του· διότι δες τι λέει: «Ευχαριστώ τον Χριστό Ιησού, ο οποίος με ενδυνάμωσε». Αυτό ανήκει στον Θεό· έπειτα πάλι αναφέρει το δικό του, ότι «Με θεώρησε πιστό»· προφανώς, επειδή επρόκειτο να φανεί χρήσιμος από δική του προαίρεση. «Αφού με τοποθέτησε», λέει, «στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, διότι ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία».

Διότι, όπως ακριβώς σε ένα σπίτι ο οικονόμος δεν οφείλει ευγνωμοσύνη στον κύριό του μόνο για το ότι του έδειξε εμπιστοσύνη, αλλά προβάλλει και ως απόδειξη τούτο, ότι δηλαδή τον θεωρεί πιο αξιόπιστο από τους άλλους· με τον ίδιο ακριβώς τρόπο συμβαίνει και εδώ. Έπειτα, παρατήρησε πώς εξυψώνει το έλεος και τη φιλανθρωπία του Θεού, διηγούμενος τον προηγούμενο βίο του. Λέγοντας, «εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής». Και όταν μεν μιλάει για τους Ιουδαίους που παραμένουν ακόμη άπιστοι, μεταχειρίζεται τον λόγο με επιείκεια· «Διότι δίνω μαρτυρία γι' αυτούς», λέει, «ότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι με επίγνωση»· για τον εαυτό του όμως λέει: «εμένα που ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής».

Βλέπεις την αυτομεμψία του, πώς δεν είναι φίλαυτος, πώς διαθέτει συνεσταλμένη διάνοια; Δεν του αρκούσε να πει ότι ήταν βλάσφημος και διώκτης, αλλά ότι το έπραττε αυτό και με αυξημένη σφοδρότητα. Διότι, λέει, δεν περιόριζα το κακό μόνο στον εαυτό μου, ούτε αρκούμουν στο να βλασφημώ ο ίδιος, αλλά καταδίωκα και όσους επιθυμούσαν να ζουν ευσεβώς. Μεγάλη ήταν η μανία της βλασφημίας του. Αλλά ελεήθηκα, διότι το έπραξα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία.

Και πάλι αλλού λέει: «Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· όχι όμως εγώ, αλλά η χάρη του Θεού που είναι μαζί μου». Και πάλι: «Εκείνος που ενεργεί μέσα μας και το να θέλουμε και το να ενεργούμε». Με αυτό δείχνει τον εαυτό του άξιο τιμωρίας· διότι το έλεος σε τέτοιες περιπτώσεις εκδηλώνεται. Και πάλι αλλού λέει: «Μερική πώρωση έχει συμβεί στον Ισραήλ». Αλλά η χάρη του Θεού, λέει, υπερπερίσσευσε μαζί με την πίστη και την αγάπη εν Χριστώ Ιησού. Τι σημαίνει αυτό; Για να μην νομίσεις, ακούγοντας το «ελεήθηκα», ότι σημαίνει μόνο αυτό, λέει: «Ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής»· επομένως ήμουν άξιος κολάσεως· αλλά δεν τιμωρήθηκα, διότι ελεήθηκα. Άραγε λοιπόν συμβαίνει μόνο αυτό, και μέχρις εκεί φτάνει το έλεος, στο να μην επιβάλει δηλαδή την τιμωρία;

Σε καμία περίπτωση, αλλά προσέφερε και άλλα πολλά και μεγάλα. Διότι ο Θεός δεν μας απάλλαξε μόνο από την καταδίκη που επικρεμόταν εναντίον μας, αλλά μας κατέστησε επίσης δίκαιους και υιούς και αδελφούς και φίλους και κληρονόμους και συγκληρονόμους. Γι' αυτό λέει: «Υπερεπλεόνασεν η χάρις», δηλώνοντας ότι τα δώρα ξεπέρασαν ακόμη και το έλεος. Διότι αυτά δεν είναι έργα κάποιου που απλώς ελεεί, αλλά κάποιου που τρέφει φιλία και αγαπά υπερβολικά. Αφού λοιπόν είπε πολλά και μεγάλα για τη φιλανθρωπία του Θεού, ότι δηλαδή τον ελέησε παρότι ήταν βλάσφημος και υβριστής και διώκτης, και ότι δεν σταμάτησε μόνο σε αυτό, αλλά τον αξίωσε και άλλων μεγάλων δωρεών, προλαμβάνει και πάλι τον ισχυρισμό των απίστων, ώστε να μη λένε ότι έχει καταργηθεί η ελεύθερη προαίρεση· γι' αυτό πρόσθεσε: «μετά πίστεως και αγάπης της εν Χριστώ Ιησού».

Και όπως ακριβώς τα σώματα που θεραπεύονταν, δεν τα αποκαθιστούσε μόνο στην υγεία, αλλά και στην ύψιστη ευεξία· έτσι και τις ψυχές, δεν τις απάλλαξε μόνο από την έσχατη κακία, αλλά τις οδήγησε και στην ίδια την κορυφή της αρετής. Και ο τελώνης γινόταν απόστολος, και ο διώκτης και βλάσφημος και υβριστής αναδεικνυόταν κήρυκας της οικουμένης· και οι μάγοι γίνονταν δάσκαλοι των Ιουδαίων· και ο ληστής αναφαινόταν πολίτης του παραδείσου· και η πόρνη διέλαμπε με πολλή πίστη. Και η Χαναναία και η Σαμαρείτιδα γυναίκα, η οποία ήταν και αυτή μία άλλη πόρνη, η μεν ανέλαβε το κήρυγμα στους ομοφύλους της και, αφού σαγήνευσε ολόκληρη πόλη, την προσήγαγε έτσι στον Χριστό· η δε, με την πίστη και την επιμονή της, κατόρθωσε να αποδιωχθεί ο πονηρός δαίμονας από την ψυχή της θυγατέρας της.

Αυτός ακριβώς ο άγιος, χωρίς να τον πιέζει κανείς, συνεχώς αναλογιζόταν και ομολογούσε δημόσια τα αμαρτήματά του, άλλοτε μεν λέγοντας: «Ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άλλοτε δε λέγοντας: «Οφείλω χάρη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, επειδή το έπραξα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία»· και πάλι: «Έσχατο δε από όλους, σαν σε έκτρωμα, εμφανίστηκε και σε μένα· διότι εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων, ο οποίος δεν είμαι ικανός να ονομάζομαι απόστολος, επειδή καταδίωξα την Εκκλησία του Θεού»· και πάλι: «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη». Βλέπεις πώς ονομάζει τον εαυτό του έσχατο, όχι μόνο μεταξύ των αποστόλων, αλλά και όλων γενικά των πιστών, λέγοντας, «Σε εμένα τον ελαχιστότερο από όλους τους αγίους δόθηκε αυτή η χάρη»; Έτσι, δηλώνει ότι δεν είναι άξιος ούτε για τη σωτηρία μέσω της οποίας σώθηκε· διότι, αφού είπε ότι «ο Ιησούς Χριστός ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· άκουσε και για ποιο λόγο το λέει αυτό: «Αλλά γι' αυτό ακριβώς ελεήθηκα, ώστε σε εμένα πρώτον να δείξει ο Ιησούς Χριστός όλη τη μακροθυμία Του, ως παράδειγμα για εκείνους που πρόκειται να πιστέψουν σε Αυτόν, ώστε να αποκτήσουν την αιώνια ζωή».

Θέλεις να εξετάσουμε τον ίδιο τον Παύλο; Άκουσέ τον να λέει: «αλλά ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία». Έπειτα, μετά από αυτό, μετά την κλήση του, μαρτύρησε πόσης σπουδής και πρόνοιας απολαμβάνει. Μάλλον όμως, γιατί τα λέμε αυτά; Διότι δεν είναι δυνατόν να ειπωθούν. Στη συνέχεια, για να μην επεκταθεί λεπτομερώς σε όσα ειπώθηκαν, το επιβεβαιώνει γενικά και λέει: «Ποιος, έχοντας γίνει σκληρός απέναντί Του, άντεξε;» Τόσο ισχυρός είναι. Έπειτα επιβεβαιώνει τον λόγο μέσα από την πείρα: «Μεγάλος είναι ο Θεός», λέει, «ένα τίποτα είναι ο άνθρωπος». Και πρόσεξε πόσο υψηλά ομιλεί: «Αυτός που παλαιώνει», λέει, «τα όρη, και δεν το καταλαβαίνουν». «Παλαιώνει τα όρη ανεπαίσθητα», λέει, όπως ακριβώς έλεγε και ο Δαβίδ: «Αυτός που αγγίζει τα όρη και βγάζουν καπνό». Εδώ κάνει λόγο για τη δύναμή Του, ότι μπορεί τα πάντα, για την τιμωρητική Του δύναμη. Επιβεβαίωσε γι' Αυτόν τη δικαιοσύνη, μαρτυρεί γι' Αυτόν και τη δύναμη: «Αυτός που τα καταστρέφει», λέει, «με οργή, αυτός που σείει την υφήλιο συθέμελα, και οι στύλοι της σαλεύονται. Αυτός που λέει», λέει, «στον ήλιο να μην ανατείλει, και δεν ανατέλλει, και σφραγίζει τα άστρα». Βλέπεις πόση δύναμη και πρόνοια μαρτυρεί γι' Αυτόν; Όχι με την έννοια ότι ο ήλιος ακούει, αλλά φανερώνοντας το μεγαλείο της εξουσίας Του, δηλαδή ότι το ίδιο πράττει και στα άστρα.

Και για να μάθεις ότι οι δίκαιοι περιτειχίζονται με το έλεος, άκου τι λέει στον Πέτρο, τον στύλο, το θεμέλιο, σε αυτόν που γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ονομάστηκε Πέτρος, επειδή ήταν στερεωμένος σαν πέτρα στην πίστη: «Σίμων, Σίμων, πολλές φορές θέλησε ο Σατανάς να σε κοσκινίσει σαν το σιτάρι· εγώ όμως δεήθηκα για σένα, ώστε να μην εκλείψει η πίστη σου». Βλέπεις ότι και οι δίκαιοι έχουν ανάγκη από έλεος, ώστε και από αμαρτωλοί να γίνονται δίκαιοι, και αφού γίνουν δίκαιοι, να παραμένουν δίκαιοι. Διότι και ο Απόστολος από το έλεος έγινε τέτοιος: «Ευγνωμονώ τον Χριστό Ιησού που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής». Πώς λοιπόν σώθηκες;

Είσαι ασεβής; Αναλογίσου τον ληστή. Είσαι ακάθαρτος; Αναλογίσου την πόρνη. Είσαι βλάσφημος; Αναλογίσου τον Παύλο, τον βλάσφημο. Είσαι άπιστος; Αναλογίσου τους μάγους. Γνωρίζω κι εγώ ποια είναι η απόγνωση της αμαρτίας. Στέκεται από πάνω ο διάβολος ακονίζοντας το ξίφος του, και σου λέει αυτά τα λόγια: Όλον σου τον βίο τον έζησες με πόρνες, έπειτα επιόρκησες, μοίχευσες περισσότερο από όλους τους ανθρώπους του παρόντος βίου. Αυτά είναι τα λόγια του διαβόλου. Εσύ όμως, τόλμησε τα αντίθετα. Έπεσες; Σήκω. Πόρνευσες;

Δεν φοβούμαι την αισχύνη, επειδή επιθυμώ τη δική μου σωτηρία. Το ίδιο πράττει και ο Παύλος· στηλιτεύει τα αμαρτήματα που του έχουν συγχωρηθεί και λέγει: Ευγνωμονώ τον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό· εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος και διώκτης και υβριστής, τώρα με θεώρησε πιστό. Για τον λόγο αυτόν στηλιτεύω τον εαυτό μου, ώστε, εάν κάποιος είναι αφόρητα βλάσφημος, να δει ότι έχει ελπίδα σωτηρίας.

Διότι, εάν μεν ήταν πλούσιος και ευγενικής καταγωγής, ίσως οι φτωχοί, προσκαλούμενοι να επιδείξουν τον ίδιο ζήλο, να προέβαλλαν τη δική τους φτώχεια· τώρα όμως δεν μπορείς να πεις τίποτε από αυτά. Διότι ο άνθρωπος αυτός ήταν χειρώνακτας και συντηρούνταν από τους καθημερινούς του κόπους. Και εσύ μεν από την αρχή κληρονόμησες την ευσέβεια από τους πατέρες σου, και από την πρώτη σου ηλικία ανατράφηκες με τα ιερά γράμματα· εκείνος όμως υπήρξε και βλάσφημος, και διώκτης, και υβριστής, και καταπολέμησε την Εκκλησία, αλλά παρ' όλα αυτά μεταστράφηκε τόσο ξαφνικά, ώστε να ξεπεράσει τους πάντες στη σφοδρότητα της προθυμίας του, και αναφωνεί λέγοντας: Γίνεσθε μιμητές μου, καθώς κι εγώ είμαι του Χριστού.

Διότι τι ανάγκη υπάρχει από τη δοκιμασία, εφόσον η μνήμη μάς συνετίζει; Όπως, λοιπόν, δεν μας άφησε ο Θεός να καταποντιστούμε, όταν ήταν παρόντα τα λυπηρά, έτσι ας μην αφήσουμε κι εμείς τους εαυτούς μας να χαλαρώσουν, τώρα που εκείνα έχουν παρέλθει. Μας παρηγόρησε όταν χάναμε το θάρρος μας τότε, ας Τον ευχαριστήσουμε χαίροντας τώρα· μας παρηγόρησε όταν πονούσαμε και δεν μας εγκατέλειψε, ας μην προδώσουμε λοιπόν ούτε κι εμείς τους εαυτούς μας τώρα που ευημερούμε, ρέποντας προς τη ραθυμία. Διότι, «Να θυμάσαι», λέει, «τον καιρό της πείνας σε ημέρα αφθονίας». Ας θυμηθούμε, λοιπόν, κι εμείς τον καιρό του πειρασμού σε ημέρα ανέσεως. Το ίδιο ακριβώς ας κάνουμε και ως προς τα αμαρτήματα. Ακόμη κι αν αμαρτήσεις και ο Θεός σού συγχωρήσει την αμαρτία, τη μεν συγχώρηση δέξου την και ευχαρίστησε, την αμαρτία όμως μην την ξεχάσεις, όχι για να καταπονείς τον εαυτό σου με τον λογισμό, αλλά για να διαπαιδαγωγήσεις την ψυχή σου να μην αποχαλινώνεται ούτε να περιπίπτει πάλι στα ίδια. Έτσι έπραξε και ο Παύλος. Διότι, αφού είπε ότι «Με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με σε διακονία», πρόσθεσε, «εμένα, που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής». Ας εκτίθεται, λέει, ο βίος του δούλου, για να φανεί η φιλανθρωπία του Δεσπότη.

Γι' αυτό και ο ίδιος, επειδή τα γνώριζε αυτά, έλεγε: Οφείλω χάρη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Αλλά ελεήθηκα, ώστε σε εμένα πρώτον να δείξει όλη του τη μακροθυμία, ως υπόδειγμα για όσους επρόκειτο να πιστέψουν σε αυτόν για την αιώνια ζωή. Τι να πούμε εξάλλου; Αν είχε τιμωρήσει την πόρνη, πότε θα είχε μεταστραφεί; Τι να πούμε επίσης; Αν απαιτούσε ευθύνες από τον τελώνη Ματθαίο τον καιρό της τελωνείας, πριν από τη μεταστροφή του, δεν θα του είχε στερήσει εκ των προτέρων τη δυνατότητα της μετανοίας; Το ίδιο ισχύει και για τον ληστή, το ίδιο και για τους μάγους, το ίδιο και για καθέναν από αυτούς που αμαρτάνουν.

Μάθαιναν πάλι ότι ο άρχοντας πρέπει να έχει περισσότερο έλεος· αυτό φανέρωνε ότι και το Πνεύμα επρόκειτο να έλθει στον άνθρωπο από έλεος. Επειδή ο Θεός ελεεί τους ανθρώπους και δείχνει φιλανθρωπία, για τον λόγο αυτό χρίονταν με έλαιο. Διότι και την ιεροσύνη από έλεος την εγκαθίδρυσε· και οι βασιλείς χρίονταν με έλαιο. «Διότι ελεείς», λέει, «τους πάντες, επειδή τα πάντα μπορείς». Και αν κάποιος επαινέσει έναν άρχοντα, δεν θα πει τίποτε άλλο τόσο ταιριαστό γι' αυτόν, όσο το έλεος· διότι αυτό είναι το γνώρισμα της εξουσίας, το να ελεεί. Αναλογίσου ότι από έλεος συγκροτήθηκε ο κόσμος, και μιμήσου τον Δεσπότη. Το έλεος του ανθρώπου απευθύνεται στον πλησίον του, το έλεος όμως του Κυρίου σε κάθε σάρκα. Είτε αναφέρεις αμαρτωλούς είτε αναφέρεις δικαίους, όλοι έχουμε ανάγκη από το έλεος του Θεού, όλοι το απολαμβάνουμε, έστω κι αν πρόκειται για τον Παύλο, έστω κι αν πρόκειται για τον Πέτρο ή τον Ιωάννη. Και άκουσέ τους να το ομολογούν· δεν υπάρχει καμία ανάγκη για δικά μας λόγια. Διότι, τι λέει αυτός ο μακάριος; «Αλλά ελεήθηκα, διότι το έπραξα όντας σε άγνοια». Τι λοιπόν; Μετά από αυτά δεν είχε ανάγκη από έλεος; Άκουσε τι λέει: «Κοπίασα περισσότερο από όλους αυτούς· όχι βέβαια εγώ, αλλά η χάρις του Θεού που είναι μαζί μου». Και για τον Επαφρόδιτο λέει: «Διότι πράγματι ασθένησε φτάνοντας κοντά στον θάνατο· αλλά ο Θεός τον ελέησε, και όχι μόνο αυτόν, αλλά και εμένα, για να μην έχω λύπη πάνω στη λύπη»· και πάλι λέει: «Πιεστήκαμε υπερβολικά, πάνω από τις δυνάμεις μας, ώστε φτάσαμε να απελπιστούμε ακόμη και για τη ζωή μας».

Γι' αυτό και ο ίδιος συνεχώς στις επιστολές του επανέρχεται σε αυτά, σκύβοντας το κεφάλι και κρύβοντας το πρόσωπό του από ντροπή για όσα είχαν ήδη πραχθεί· και γράφοντας στον Τιμόθεο έλεγε: «Χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό και με έθεσε στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής. Αλλά ελεήθηκα, επειδή ενήργησα από άγνοια, ευρισκόμενος σε απιστία». Και πάλι: «Γι' αυτό ελεήθηκα, για να δείξει ο Θεός σε εμένα πρώτον όλη του τη μακροθυμία, ως παράδειγμα για εκείνους που πρόκειται να πιστέψουν σε αυτόν, ώστε να αποκτήσουν την αιώνια ζωή». Και γράφοντας στους Κορινθίους έλεγε: «Εγώ που δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος, διότι κατεδίωξα την Εκκλησία».

Επειδή, λοιπόν, απέπλυνε όλα τα προηγούμενα μέσω του βαπτίσματος και έπειτα ζούσε με τόση καθαρότητα, ώστε να μην τον ελέγχει η συνείδησή του για τίποτα, και δεν είχε αμαρτήματα για τα οποία να στενάξει, θυμόταν τα εξαλειμμένα αμαρτήματα που είχε διαπράξει πριν από το βάπτισμα, λέγοντας: «Ο Χριστός Ιησούς ήλθε στον κόσμο για να σώσει τους αμαρτωλούς, από τους οποίους πρώτος είμαι εγώ»· και πάλι: «Με θεώρησε πιστό θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· διότι με υπερβολική μανία δίωκα την Εκκλησία του Θεού και την κατέστρεφα»· και πάλι: «Δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος». Διότι, έστω και αν εκείνα τα αμαρτήματα μας αφήνουν πλέον απαλλαγμένους από κάθε ενοχή και καταδίκη, είναι ωστόσο ικανά να προκαλέσουν ιερή ντροπή στην ψυχή και να την πείσουν να αγαπά τον Θεό με σφοδρότητα.

Και πάλι το «νόμιμα» ισχύει όταν κάποιος λέει ότι τον υπακούει. Τον υπακούει δε αυτός που δέχεται τον Χριστό, καθώς ακριβώς μας δίδασκε το μυστήριο γι' αυτόν, περιγράφοντάς το σε σας σαν μέσα από σκιές. «Διότι για τον δίκαιο δεν έχει τεθεί νόμος.» Σύμφωνα με την προφανή ερμηνεία, τούτο σημαίνει ότι ο δίκαιος είναι εκτός τιμωρίας. Σύμφωνα δε με την πνευματικότερη, σημαίνει ότι εκείνος που έχει δικαιωθεί διά της χάριτος, βρίσκεται έξω από τα καταπιεστικά προστάγματα του νόμου, μη έχοντας πλέον ανάγκη από γάλα, καθώς εφεξής τρέφεται με στερεά τροφή. «Αλλά για τους ανόμους και ανυπότακτους, τους ασεβείς και αμαρτωλούς, τους ανόσιους και βέβηλους, τους πατροκτόνους και μητροκτόνους, τους ανδροφόνους, τους πόρνους, τους αρσενοκοίτες, τους δουλεμπόρους, τους ψεύτες, τους επίορκους, και για καθετί άλλο που αντίκειται στην υγιαίνουσα διδασκαλία.» Αυτά τα υπαινίσσεται για τους Ιουδαίους. Διότι δεν υπήρχε είδος παρανομίας που να μην το έπρατταν. Γι' αυτό και τους επιβλήθηκε αυστηρός νόμος, ο οποίος τιμωρεί όσους τον παραβαίνουν. «Σύμφωνα με το Ευαγγέλιο της δόξας του μακάριου Θεού, το οποίο εμπιστεύθηκε σε εμένα· και χρωστώ ευγνωμοσύνη σε αυτόν που με ενδυνάμωσε, τον Χριστό Ιησού, τον Κύριό μας.» Το ονομάζει «Ευαγγέλιο δόξας», για κανέναν άλλο λόγο, παρά για εκείνους που ντρέπονται για τους διωγμούς και για το πάθος του Χριστού· ή ίσως και να υπαινίσσεται τα μελλοντικά αγαθά. «Επειδή με θεώρησε αξιόπιστο, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που προηγουμένως ήμουν βλάσφημος, και διώκτης, και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, διότι τα έπραξα ευρισκόμενος σε άγνοια και απιστία.»

ΤΙΤΛΟΣ ΚΑʹ. — Περί εκουσίων και ακουσίων αμαρτημάτων. «Εάν κάποιος χτυπήσει κάποιον και πεθάνει, να θανατωθεί. Εκείνος όμως που δεν το έπραξε εκούσια, αλλά ο Θεός τον παρέδωσε στα χέρια του, θα σου ορίσω τόπο όπου θα μπορεί να καταφύγει εκείνος που διέπραξε τον φόνο.» «Εκείνος ο δούλος που γνώριζε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα. Ενώ εκείνος που δεν το γνώριζε, θα τιμωρηθεί με λίγα.» «Χρωστώ ευγνωμοσύνη στον Χριστό που με ενδυνάμωσε, διότι με θεώρησε πιστό, θέτοντάς με στη διακονία, εμένα που πρωτύτερα ήμουν βλάσφημος, διώκτης και υβριστής· αλλά ελεήθηκα, διότι τα έπραξα από άγνοια, βρισκόμενος στην απιστία.»