Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:15

Εκείνον που νικά, θα τον καταστήσω στύλο στον ναό του Θεού μου, και δεν πρόκειται να βγει πλέον έξω. Εύλογα. Διότι ο νικητής των εχθρικών δυνάμεων καθίσταται στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, έχοντας ακλόνητη τη βάση του σε αυτήν, σύμφωνα με τον Απόστολο.

Έλιωσε η γη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν. Κρίνοντας δίκαια, λέει, έλιωσες τη γη, δηλαδή την Ιερουσαλήμ, και όλους όσους κατοικούν σε αυτήν. Αυτό όμως μπορεί να κατανοηθεί με δύο τρόπους: και με καλή έννοια, ότι η λέξη «έλιωσε» χρησιμοποιείται αντί του «υποχώρησε ως προς την πονηρία»· και με κακή έννοια, για να δηλώσει την τιμωρία που επήλθε εναντίον τους. Εγώ στερέωσα τους στύλους της. Στύλοι της Ιερουσαλήμ είναι οι άγιοι απόστολοι, σύμφωνα με το ρητό: «Στύλος και εδραίωμα της αλήθειας». [Λέει ο Απόστολος: Και αφού γνώρισαν τη χάρη που μου δόθηκε, ο Ιάκωβος και ο Κηφάς και ο Ιωάννης, οι οποίοι θεωρούνταν ότι είναι στύλοι.] Είπα στους παράνομους: Μην παρανομείτε. Από το σημείο αυτό παρουσιάζεται το πρόσωπο των αποστόλων να προτρέπει τους ανθρώπους να παύσουν την ασέβεια. [Ταπεινώνει δε τον ιουδαϊκό λαό εξαιτίας της υπερηφάνειάς του· και υψώνει εκείνον που προέρχεται από τα έθνη εξαιτίας της ταπεινοφροσύνης του.] Μην υψώνετε ψηλά το κέρας σας. Διότι και τα κερασφόρα ζώα υπερηφανεύονται πάρα πολύ για τα κέρατά τους.

Διότι μέσα στη μεγάλη οικία, την Εκκλησία αυτή, δεν υπάρχουν μόνο παντοειδή σκεύη, χρυσά και αργυρά και ξύλινα και πήλινα, αλλά και κάθε λογής τέχνες. Διότι ο οίκος του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, έχει θηρευτές, οδοιπόρους, αρχιτέκτονες, οικοδόμους, γεωργούς, ποιμένες, αθλητές, στρατιώτες.

Και ο οίκος του Θεού, που βρίσκεται στις κορυφές των ορέων, είναι η Εκκλησία, σύμφωνα με τη φωνή του Αποστόλου. Διότι λέει, για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι μέσα στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, της οποίας τα θεμέλια βρίσκονται στα άγια όρη· διότι έχει οικοδομηθεί πάνω στο θεμέλιο των Αποστόλων και των Προφητών. Ένα από τα όρη ήταν και ο Πέτρος, πάνω στην οποία πέτρα υποσχέθηκε ο Κύριος ότι θα οικοδομήσει την Εκκλησία Του. —Διότι τα υψηλά και εξυψωμένα φρονήματα, που υψώνονται πάνω από τα γήινα, ευλόγως ονομάζονται όρη.

Είναι δυνατόν, όμως, να κατανοήσουμε την «αυλή» με μια ακόμη πιο ανώτερη έννοια, ως την επουράνια πολιτεία. Γι' αυτόν τον λόγο, εκείνοι που είναι φυτεμένοι εδώ στον οίκο του Κυρίου, που είναι η Εκκλησία του ζωντανού Θεού, εκεί «στις αυλές του Θεού μας θα ανθίσουν». Εκείνος, όμως, που θεοποιεί την κοιλιά, ή τη δόξα, ή το χρήμα, ή οτιδήποτε άλλο έχει τιμήσει περισσότερο από όλα τα άλλα, ούτε τον Κύριο προσκυνά ούτε βρίσκεται μέσα στην άγια αυλή, ακόμη και αν φαίνεται ότι είναι άξιος να συμμετέχει στις αισθητές συνάξεις. «Φωνή Κυρίου επί των υδάτων». Σε πολλά μέρη θα μπορούσε κανείς να βρει να αναφέρεται η λέξη της φωνής. Επομένως, προκειμένου να κατανοήσουμε ποια είναι η φωνή του Κυρίου, αξίζει να συγκεντρώσουμε, κατά το δυνατόν, από τη θεία Γραφή τα όσα έχουν γραφτεί περί φωνής· όπως στη θεία αποκάλυψη προς τον Αβραάμ: «Και αμέσως ακούστηκε φωνή που έλεγε: Δεν θα σε κληρονομήσει αυτός»· και στην περίπτωση του Μωυσή: «Και όλος ο λαός έβλεπε τη φωνή και τις λαμπάδες»· και στον Ησαΐα πάλι: «Φωνή κάποιου που λέει: Φώναξε».

Ή ίσως ταιριάζει να εννοήσουμε ως οίκο την Εκκλησία που οικοδομείται από τον Χριστό· όπως ακριβώς γράφει και ο Παύλος στην προς Τιμόθεον Επιστολή: «Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού». Ως εγκαινισμό δε της Εκκλησίας πρέπει να εκλάβουμε την ανακαίνιση του νου, η οποία συντελείται διά του Αγίου Πνεύματος στον καθένα από εκείνους που συγκροτούν το σώμα της Εκκλησίας του Χριστού. Η δε θεία και μουσική αρμονία δεν είναι αυτή που περιέχει κάποιους λόγους που ευφραίνουν την ακοή, αλλά εκείνους που καταστέλλουν και καταπραΰνουν τα πονηρά πνεύματα τα οποία ενοχλούν τις ευεπηρέαστες ψυχές. «Θα σε υψώσω, Κύριε, διότι με αντελήφθης, και δεν άφησες τους εχθρούς μου να χαρούν εις βάρος μου». Πώς αυτός που κατοικεί στα ύψη υψώνεται από εκείνους στους οποίους έλαχε η ταπεινή χώρα; Διότι, εάν ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό, και εσύ κάτω στη γη, με ποιον τρόπο θα μπορούσες να υψώσεις τον Θεό; Τι άραγε θέλει να πει ο προφήτης με αυτή την εξαγγελία; Ή μήπως λέγεται ότι υψώνεται από εκείνους που δύνανται να έχουν μεγάλα και θεοπρεπή νοήματα περί αυτού, και ζουν προς δόξαν Θεού; Εκείνος, λοιπόν, που σπεύδει με επίγνωση προς τη μακαριότητα υψώνει τον Θεό· ενώ εκείνος που τρέπεται προς την αντίθετη κατεύθυνση, πράγμα που δεν είναι καν θεμιτό να ειπωθεί, όσο εξαρτάται από τον ίδιο, ταπεινώνει τον Θεό.

Έφυγε από τη ζωή ένας άνδρας που ολοφάνερα ξεπέρασε τους συγχρόνους του σε όλα ανεξαιρέτως τα ανθρώπινα αγαθά, στήριγμα της πατρίδας, κόσμημα των Εκκλησιών, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, στερέωμα της πίστεως στον Χριστό, ασφάλεια για τους οικείους του, ακαταμάχητος απέναντι στους αντιπάλους, φύλακας των πατρώων θεσμών, εχθρός κάθε νεωτερισμού. Έδειχνε στο πρόσωπό του την παλαιά μορφή της Εκκλησίας, σαν μέσα από κάποια ιεροπρεπή εικόνα, διαμορφώνοντας την Εκκλησία που βρισκόταν υπό την πνευματική του ποιμαντορία σύμφωνα με την αρχαία κατάσταση, έτσι ώστε όσοι συναναστρέφονταν μαζί του να έχουν την αίσθηση ότι συναναστρέφονται με εκείνους που έλαμψαν σαν φωστήρες πριν από διακόσια και πλέον χρόνια. Έτσι, τίποτα το δικό του ή εφεύρημα νεωτερικού νου δεν προέβαλλε ο άνδρας αυτός, αλλά, σύμφωνα με την ευλογία του Μωυσή, γνώριζε να προκομίζει από τους αγαθούς θησαυρούς των αδύτων της καρδιάς του «παλαιά παλαιών και παλαιά εν όψει των νέων». Για τον λόγο αυτόν, στις συνάξεις των ομοτίμων του αξιωνόταν την προτίμηση όχι με βάση την ηλικία, αλλά βρισκόταν πάνω από όλους εξαιτίας της αρχαίας σοφίας του, απολαμβάνοντας τα πρωτεία με την κοινή συγκατάθεση όλων. Το πόσο μεγάλο είναι το κέρδος από μια τέτοια πνευματική καθοδήγηση, κανείς δεν θα χρειαζόταν να το αναζητήσει, αρκεί να αποβλέψει σε εσάς. Διότι είστε οι μόνοι από όσους γνωρίζουμε, ή τουλάχιστον από τους ελάχιστους, που μέσα σε έναν τόσο μεγάλο χειμώνα και σε τέτοια λαίλαπα ταραχών, περάσατε τη ζωή σας ακύμαντα, χάρη στη δική του πνευματική διακυβέρνηση. Διότι δεν σας άγγιξε η τρικυμία των αιρετικών πνευμάτων, η οποία επιφέρει καταποντισμούς και ναυάγια στις ευάλωτες ψυχές.

Προς την Εκκλησία της Αγκύρας, παρηγορητική Για πολύ χρόνο μας προκάλεσε σιωπή η κατάπληξη από τη βαρύτατη είδηση του κακού που συνέβη. Όταν όμως συνήλθαμε κάπως από την αφασία την οποία πάθαμε, σαν εκείνους που εκπλήσσονται τα αυτιά τους από μεγάλη βροντή, αναγκαστικά στενάξαμε για αυτό που συνέβη και μέσα σε οδυρμούς σας στείλαμε αυτήν την επιστολή, όχι για παρηγοριά (διότι ποιος λόγος θα μπορούσε να βρεθεί ικανός να ιατρέψει μια τέτοια συμφορά;), αλλά για να σας φανερώσουμε, όσο είναι δυνατόν, τον πόνο της καρδιάς μας μέσα από αυτήν τη φωνή. Τώρα είχα ανάγκη τους θρήνους του Ιερεμία και οποιουδήποτε άλλου από τους μακάριους άνδρες θρήνησε με βαθύ πόνο για μεγάλες συμφορές. Έπεσε ένας άνδρας, στύλος πραγματικά και εδραίωμα της αλήθειας· ή μάλλον, αυτός αναλήφθηκε προς τη μακάρια ζωή και έφυγε από εμάς, όμως υπάρχει όχι μικρός κίνδυνος μήπως πολλοί, με την αφαίρεση αυτού του στηρίγματος, συμπαρασυρθούν σε πτώση και φανερωθεί η σαθρότητα ορισμένων. Έκλεισε το στόμα της δίκαιης παρρησίας, το οποίο ανέβλυζε λόγους χάριτος για την οικοδομή της αδελφότητας. Έφυγαν και οι βουλές ενός νου που πραγματικά κινούνταν εν Θεώ. Ω πόσες φορές (διότι θα κατηγορήσω τον εαυτό μου) μου ήρθε να αγανακτήσω εναντίον του άνδρα αυτού, επειδή, παραδομένος ολοκληρωτικά στην επιθυμία να αναχωρήσει και να είναι μαζί με τον Χριστό, δεν προτίμησε για χάρη μας να παραμείνει στη σάρκα. Σε ποιον λοιπόν να αναθέσουμε στο εξής τις φροντίδες των εκκλησιαστικών ζητημάτων;

Όμως, εκείνο για το οποίο επιθυμώ να είναι πεπεισμένη η σεμνότητά σου είναι ότι και εσύ και καθένας που, παρόμοια με εσένα, μεριμνά για την αλήθεια και δεν περιφρονεί εκείνους που αγωνίζονται υπέρ της ευσέβειας, πρέπει να αναμένετε να ηγηθούν αυτής της ενότητας και της ειρήνης οι προστάτες των Εκκλησιών, τους οποίους εγώ θεωρώ στύλους και εδραίωμα της αλήθειας, και τους σέβομαι τόσο περισσότερο όσο μακρύτερα εξορίζονται, καθώς τους επιβάλλεται ο χωρισμός ως τιμωρία. Παρακαλώ, λοιπόν, διαφύλαξε τον εαυτό σου απροκατάληπτο για χάρη μας, ώστε να μπορούμε να επαναπαυόμαστε σε εσένα, τον οποίο ο Θεός χάρισε σε όλους μας ως βακτηρία και έρεισμα.

Οι στύλοι και το εδραίωμα της αληθείας βρίσκονται σε διασπορά· εμείς, που παραβλεφθήκαμε λόγω της μικρότητάς μας, στερούμαστε παρρησίας. Αγωνιάστε υπέρ των λαών, και μην αποβλέπετε μόνο στο δικό σας συμφέρον, επειδή αγκυροβολείτε σε γαλήνια λιμάνια, με τη χάρη του Θεού να σας χαρίζει κάθε σκέπη από τη θύελλα των πονηρών πνευμάτων. Αλλά απλώστε το χέρι σας και στις Εκκλησίες που χειμάζονται, μήπως τυχόν, εάν εγκαταλειφθούν, υποστούν το ολοκληρωτικό ναυάγιο της πίστεως. Στενάξτε για εμάς, διότι ο Μονογενής βλασφημείται και δεν υπάρχει εκείνος που θα αντιλέξει. Το Άγιο Πνεύμα αθετείται, και αυτός που δύναται να ελέγξει την πλάνη, εκδιώκεται. Η πολυθεΐα έχει επικρατήσει. Κατ' αυτούς υπάρχει μεγάλος και μικρός Θεός. Έχει επικρατήσει η αντίληψη ότι ο Υιός δεν είναι όνομα φύσεως, αλλά προσωνυμία κάποιας τιμής· και ότι το Άγιο Πνεύμα δεν είναι συμπληρωτικό της Αγίας Τριάδος, ούτε κοινωνός της θείας και μακάριας φύσεως, αλλά ένα από τα κτίσματα, το οποίο αυθαίρετα και όπως έτυχε έχει προσαρτηθεί στον Πατέρα και τον Υιό.

Αυτά τα κατόρθωσε η δύναμη του Σωτήρα, η οποία κατήργησε τον Ασσούρ, δηλαδή τον Σατανά, και κατακρήμνισε μαζί με αυτόν και τις πονηρές δυνάμεις που ήταν μαζί του, και τις περιέκλεισε σαν με χαράκωμα, και τις κατέστησε ανενεργές, και τις φυλάκισε στα βάθη του άδη για να τιμωρηθούν. <Αυτά λέγει ο Κύριος: Μακάριος είναι εκείνος που έχει σπέρμα στη Σιών, και οικείους στην Ιερουσαλήμ. Διότι ιδού, ένας δίκαιος βασιλιάς θα βασιλεύσει, και άρχοντες θα κυβερνήσουν με κρίση. Και θα υπάρχει ένας άνθρωπος που θα κρύβει τα λόγια του· και θα κρυφτεί σαν σε νερό που φέρεται ορμητικά, και θα φανεί στη Σιών, σαν ορμητικός και ένδοξος ποταμός, σε γη διψασμένη.> Φανερά μέσα σε αυτά τα λόγια ο μακάριος προφήτης διακηρύσσει το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας του Μονογενούς. Διότι λέγει ότι θα είναι μακάριοι όσοι κατοικήσουν εκείνο τον καιρό στη Σιών· και είναι φανερό ότι εννοεί τη νοητή Σιών, η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού. Διότι είναι αληθινά μακάριοι, και γι' αυτό θα μας βεβαιώσει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας σε όσους πίστεψαν σε αυτόν: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέγω, ότι πολλοί προφήτες και δίκαιοι επιθύμησαν να δουν αυτά που βλέπετε, και δεν τα είδαν, και να ακούσουν αυτά που ακούτε, και δεν τα άκουσαν.» Όμως, τα δικά σας μάτια είναι μακάρια επειδή βλέπουν, και τα αυτιά σας επειδή ακούνε.

Αναφέρεται βεβαίως σε εκείνα που υπερβαίνουν την αίσθηση και είναι νοητά. Επομένως, ακόμη και αν την ονομάζει Σιών, μην εννοείς την επίγεια, αλλά μάλλον να δέχεσαι τη νοητή, η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού· επειδή πώς θα μπορούσε κανείς να δει τους λόγους του προφήτη να επαληθεύονται πραγματικά; Διότι ο Θεός υποσχέθηκε ότι θα την παρηγορήσει· αυτό όμως πουθενά δεν θα βρούμε να έχει συμβεί, αλλά απεναντίας μπορεί να τη δει κανείς ερημωμένη και καταστραμμένη.

Επειδή όμως έγινε απειθής, σκληρή και δυσάγωγη, αυτή μεν στειρώθηκε, ενώ η χώρα των εθνών γέννησε λαό που ξεπερνά κάθε αριθμό. Και ακριβώς αυτό διδάσκει ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, απευθυνόμενος βέβαια προς την εξ εθνών Εκκλησία: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». <Ευφράνσου Ιερουσαλήμ, και πανηγυρίστε σε αυτήν, όλοι όσοι την αγαπάτε. Χαρείτε με χαρά όλοι όσοι πενθείτε για αυτήν, για να θηλάσετε και να χορτάσετε από τον μαστό της παρηγοριάς της, για να απολαύσετε, αφού θηλάσετε, από την είσοδο της δόξας της. Διότι αυτά λέει ο Κύριος: Ιδού εγώ στρέφω σε αυτούς σαν ποταμό την ειρήνη, και σαν χείμαρρο που κατακλύζει τη δόξα των εθνών.> Προστάζει να χαίρεται η νέα και νοητή Σιών, δηλαδή η Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, την οποία ο ίδιος ο Χριστός παρέστησε στον εαυτό του άσπιλη και άμωμη, τόσο από τα ιουδαϊκά τάγματα όσο και από το πλήθος των εθνών. Διότι συνένωσε τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, κάνοντας ειρήνη και συμφιλιώνοντας και τους δύο σε ένα σώμα με τον Πατέρα.

Λέμε λοιπόν ότι κάτι τέτοιο συνέβη και σε εμάς, έχοντας κατά νου τη λύτρωση μέσω του Χριστού. Διότι μας ελευθέρωσε ενώ ήμασταν αιχμάλωτοι και δρούσαμε υπό την εξουσία ενός τυράννου, εννοώ του πικρού σατανά, και μας επανέφερε σαν σε γη άγια, σε ευαγγελική πολιτεία, σε άριστη πνευματική κατάσταση, σε οχυρωμένη πόλη, τη νοητή Ιερουσαλήμ, «η οποία είναι Εκκλησία του ζώντος Θεού», προετοιμάζοντάς μας να οικοδομηθούμε ως πολύτιμοι λίθοι «σε άγιο ναό, σε κατοικητήριο του Θεού εν Πνεύματι.» Όμως το ανόσιο πλήθος των δαιμόνων φλεγόταν από τον πόνο του φθόνου, και μαζί με αυτούς και εκείνοι που πολεμούν τα δόγματα της αλήθειας, και έκαναν πολλές επιθέσεις εναντίον των αγίων, δεν τους έβλαψαν όμως καθόλου, επειδή ο Θεός τους υπερασπιζόταν και ο Χριστός τους ενθάρρυνε λέγοντας: «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη, αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο.» Υπάρχει βέβαια στους Ιουδαίους η σαθρή και ανόητη φλυαρία, ότι θα γίνει κάποτε στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ η κρίση των πάντων από τον Θεό, μετά την ανάσταση των νεκρών. Και νομίζουν ότι όλοι οι άνθρωποι κάτω από τον ουρανό θα δώσουν λόγο για όσα έπραξαν εναντίον τους. Και το σκεπτικό τους αυτό είναι εντελώς αξιογέλαστο, καθώς η θεόπνευστη Γραφή αναφέρει ότι τα λόγια της προφητείας έχουν ήδη εκπληρωθεί, και ότι τα γειτονικά έθνη έχουν τιμωρηθεί από τον Θεό, με τον πόλεμο που έγινε στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ.

Ερμηνεύοντας δε τους στίχους, θα πούμε εμείς ότι ο λόγος απομακρύνεται πάλι από τα αισθητά και πιο φανερά πράγματα, υψώνεται τρόπον τινά, και από μια φανερή εικόνα μεταφέρεται με λεπτότητα στα όσα συμβαίνουν νοητώς. Διότι με τη λέξη Ασσύριος σε αυτά τα σημεία δεν υποδηλώνει πλέον τον άνδρα από τη Βαβυλώνα, αλλά μάλλον σημαίνει τον εφευρέτη της αμαρτίας, δηλαδή τον σατανά, ή καλύτερα, για να μιλήσουμε γενικά, το ατίθασο και φιλοπόλεμο πλήθος των δαιμόνων, το οποίο στρέφεται νοητώς εναντίον κάθε αγίου και πολεμά την αγία πόλη, τη νοητή Σιών, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού» και ένας τύπος και παρόμοια εικόνα της άνω και επουράνιας νοούμενης Ιερουσαλήμ. Έτσι την είχε μνημονεύσει και ο θεσπέσιος υμνωδός λέγοντας: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, πόλη του Θεού». Διότι ο Χριστός κατοικεί στην Εκκλησία και την έκανε σαν μια δική Του πόλη, αν και με τη φύση της θεότητάς Του γεμίζει τα πάντα. Αυτή λοιπόν η πόλη του Θεού είναι σαν μια γη και χώρα των αγιασμένων και εκείνων που έχουν πλουτίσει εν Πνεύματι την ενότητα με τον Θεό. Όταν λοιπόν λέει, «όταν ο Ασσύριος έλθει στη γη σας», δηλαδή, εάν οι βάρβαρες και αντίπαλες δυνάμεις πολεμήσουν τους αγίους, δεν θα τους βρουν στερημένους από προστάτες. Διότι θα εξεγερθούν εναντίον τους, επτά ποιμένες και οκτώ δήγματα ανθρώπων.

Επομένως, έχουν αφαιρεθεί οι φαυλότητες της ύβρεως, δηλαδή της διαβολικής, και δεν θα υπερηφανεύεται πλέον εναντίον του αγίου όρους, δηλαδή της νοητής Σιών, «η οποία είναι εκκλησία του ζώντος Θεού.» Διότι έχει θεμελιωθεί πάνω στην «πέτρα· και πύλες άδη δεν θα την κατισχύσουν». Και ο προφήτης Ησαΐας ονόμαζε την Εκκλησία όρος, λέγοντας: «Ότι στις έσχατες ημέρες θα είναι εμφανές το όρος του Κυρίου, και ο οίκος του Θεού στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί υπεράνω των βουνών, και θα έρθουν σε αυτό όλα τα έθνη, και θα πορευθούν πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε να ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του, και θα πορευθούμε σε αυτήν.» <Και θα αφήσω ως υπόλοιπο σε σένα λαό πράο και ταπεινό, και οι εναπομείναντες του Ισραήλ θα ευλαβούνται το όνομα του Κυρίου, και δεν θα πράξουν αδικία, ούτε θα μιλήσουν μάταια, και δεν θα βρεθεί στο στόμα τους δόλια γλώσσα.> Απευθύνεται πάλι προς τη Σιών, δηλαδή την αγία πόλη, εννοώ βεβαίως την Ιερουσαλήμ, στην οποία και υπόσχεται ότι θα παραμείνει ως υπόλοιπο ο πραότατος και ταπεινός λαός. Διότι η Συναγωγή των Ιουδαίων συμπεριφέρθηκε με αυθάδεια απέναντι στον Σωτήρα των όλων, τον Χριστό, και αναδείχθηκε κυριοκτόνος, και απαιτούνται βέβαια οι δίκαιες τιμωρίες γι' αυτό, ωστόσο δεν καταστράφηκε ολόκληρη· διότι έχει διατηρηθεί το κατάλειμμα και έχει σωθεί το υπόλοιπο.

Διότι διέταξε αναγκαίως τη νοητή Σιών να χαίρεται και να ευφραίνεται, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού», δηλαδή το ιερότατο πλήθος εκείνων που σώθηκαν μέσω της πίστης. Υποσχέθηκε δε, ότι θα έλθει και θα βρίσκεται οπωσδήποτε στο μέσο της. Διότι σε εμάς λέει ο θεσπέσιος Ιωάννης, «Στον κόσμο ήταν», και δεν αποχωριζόταν τα δικά του δημιουργήματα όντας Θεός ο Λόγος, αλλά ήταν ο ίδιος που ζωοποιούσε εκείνα που μετέχουν στη ζωή, και συγκρατούσε τα πάντα στο να υπάρχουν καλώς και να ζουν· αλλά «ο κόσμος δεν τον γνώρισε»· διότι προσκύνησε την κτίση αντί για αυτόν. Ήρθε δε ανάμεσά μας, όταν αναλαμβάνοντας τη δική μας ομοίωση, γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου· τότε και «Επί της γης φανερώθηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους»· και μαρτυρεί σχετικά ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Ο Θεός θα έλθει φανερά, ο Θεός μας, και δεν θα σιωπήσει»· τότε έγινε και καταφύγιο για τα έθνη. Διότι πλέον δεν καθοδηγούνταν μόνο το γένος του Ισραήλ, μέσω εκείνης της αρχαίας εντολής· αλλά μάλλον κατακοσμήθηκε με τα ευαγγελικά κηρύγματα ολόκληρη η κτίση κάτω από τον ουρανό, και έγινε σε κάθε έθνος και σε κάθε χώρα «μέγα το όνομά του». Διότι αυτός ήταν η «προσδοκία των εθνών», σύμφωνα με τα λόγια του προφήτη, και σε αυτόν «θα κάμψει κάθε γόνυ, επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός».

Διότι για αυτόν όλα είναι ομαλά και βατά, και αν θελήσει να κατορθώσει κάτι από τα αναγκαία, νομίζω πως δεν θα υπάρχει τίποτα που να του αντισταθεί. <Αυτά λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ: Ιδού εγώ σώζω τον λαό μου από τη γη της ανατολής και από τη γη της δύσης, και θα τους εισαγάγω και θα τους εγκαταστήσω εν μέσω της Ιερουσαλήμ, και θα είναι δικός μου λαός και εγώ θα είμαι Θεός τους με αλήθεια και δικαιοσύνη.> Βέβαια, και παλαιότερα ο Θεός έσωσε εκείνους που κατάγονταν από το αίμα του Ισραήλ και είχαν διασκορπιστεί λόγω του πολέμου, συγκεντρώνοντάς τους στα Ιεροσόλυμα και κατοικώντας ανάμεσά τους, με το να ανεγείρει τον θείο ναό και να τους επιτρέψει πάλι να εξιλεώνουν με τις κατά νόμον θυσίες, να εκπληρώνουν τις ευχές και να τελούν τις εορτές. Πλην όμως, το να λέει ότι θα διασώσει τον δικό του λαό από ανατολάς και δυσμάς, θα ταίριαζε εύλογα στον Εμμανουήλ, ο οποίος κάλεσε όλη την οικουμένη, σαγηνεύοντας μέσω της πίστεως αυτούς που βρίσκονταν στα πέρατα της γης, και συγκεντρώνοντας κάθε πλήθος εθνών στην αληθινά αγία και ονομαστή πόλη, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού», και η επουράνια Ιερουσαλήμ. Και ότι κατασκήνωσε στο μέσον αυτής, πώς να μην είναι ακριβές να το πούμε; Διότι έγινε όμοιος με εμάς, και «συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» λαμβάνοντας σάρκα.

Διότι κατά καιρούς επιτίθονταν εναντίον των Ιεροσολύμων οι Βαβυλώνιοι, καθώς και κάποια άλλα από τα γειτονικά έθνη, επιβαίνοντας σε άλογα και άρματα, «και ρίχνοντας με τόξα», κατά το γεγραμμένο, και έτσι τα υπέτασσαν και τα υπέβαλαν σε πικρούς πόνους. Με αφορμή λοιπόν αυτό που συνήθιζε να συμβαίνει, φανερώνει τη λαμπρότητα των κατορθωμάτων του Χριστού. Διότι, λέει, ο σωτήρας, ο δίκαιος και πραότατος βασιλιάς, θα έρθει, και μάλιστα όχι ύστερα από πολύ καιρό· όμως δεν θα συνοδεύεται από μεγάλο πλήθος σωματοφυλάκων, ούτε θα έχει μυριάδες που γνωρίζουν την πολεμική τακτική. Αλλά θα ασκήσει τόσο πολύ στο ήθος του το ταπεινό, ώστε θα καθίσει απλώς πάνω σε ένα γυμνό πουλάρι. Παρόλα αυτά, θα είναι τόσο μεγάλος στην αρετή, και θα ωφελήσει τόσο πολύ αυτούς που τον εμπιστεύονται, ώστε να αφαιρέσει τα άρματα από τον Εφραίμ, να απομακρύνει το άλογο από την Ιερουσαλήμ, να εξολοθρεύσει το πολεμικό τόξο και να απλώσει βαθιά ειρήνη σε όλα τα έθνη. Με τον όρο Εφραίμ εννοεί τις δέκα φυλές στη Σαμάρεια, και με την Ιερουσαλήμ αυτούς που κατοικούσαν σε αυτήν, δηλαδή τον Ιούδα και τον Βενιαμίν. Επομένως, ο προφητικός λόγος μάς φέρνει υπόσχεση ασφάλειας και ειρήνης. Διότι, λέει, η άγια πόλη, δηλαδή η νοητή Σιών ή Ιερουσαλήμ, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού», δεν θα γίνει εύκολα θύμα επιδρομής σε εκείνους που θέλουν να την βλάψουν, και ο σωτήρας της θα διευρύνει τόσο πολύ τη βασιλεία του, ώστε να κυριαρχήσει σε όλη την Ιουδαία, από τη θάλασσα μέχρι τους ποταμούς.

Αλλά στους Ιουδαίους θα ταίριαζε, και μάλιστα πολύ εύλογα, το να βρεθούν σε στέρηση των δεξιών· σε εμάς όμως που είμαστε εν Χριστώ το να βρεθούμε σε αποβολή της σκαιότητας, και να καυχόμαστε για τα δεξιά. <Λήμμα λόγου Κυρίου επί τον Ισραήλ, λέγει ο Κύριος, που εκτείνει τον ουρανό, και θεμελιώνει τη γη, και πλάθει πνεύμα ανθρώπου μέσα του.> Αφού έκανε πολύ επαρκώς την αφήγηση σχετικά, λέω, με τον αγαθό ποιμένα, δηλαδή τον Χριστό, και βέβαια σχετικά με τον άπειρο και ωμότατο που κατακρεουργεί τα πρόβατα· και λέμε ότι αυτός είναι ο αντίχριστος· υπενθυμίζει χρησίμως και τους διωγμούς που πρόκειται να συμβούν κατά καιρούς εναντίον του Ισραήλ· και βέβαια όχι εντελώς του κατά σάρκα, αλλά μάλλον του νοητού· και της όντως αγίας Ιερουσαλήμ, «η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού». Διότι, όπως ακριβώς λέμε ότι είναι νοητός Ιουδαίος, αυτός που έχει περιτομή στην καρδιά, την δια του Πνεύματος, και όχι βέβαια πάντως την κατά σάρκα δια του γράμματος· έτσι και ως Ισραήλ θα μπορούσε να πει κανείς ότι νοείται, όχι πάντως ο εξ αίματος Ισραήλ, αλλά μάλλον εκείνος, ο οποίος έχει τον νου που βλέπει τον Θεό. Και τέτοιοι μάλλον είναι όλοι όσοι έχουν κληθεί σε αγιασμό δια της πίστεως στον Χριστό, και έχουν επιγνώσει δι' αυτού και εν αυτώ τον Θεό και Πατέρα. Διότι αυτός είναι ένας ακριβής και εξαίρετος τρόπος θεοπτίας.

Εννοείται δε πάλι πως σε κάθε στύλο συμβολίζεται ο Χριστός, το έρεισμα της Εκκλησίας, το εδραίωμα της αλήθειας, κατά τη φωνή του Παύλου. Αυτός εξάλλου στερεώνει και συγκρατεί τα πάντα. Διότι, μέσω του ενός και μισού πήχη, υποδηλώνεται εμμέσως αφενός ως τέλειος κατά τη φύση της θεότητας, αφετέρου δε ως μειωμένος, κατά τα μέτρα της ανθρωπότητας.

Διότι, όπως πάλι κάπου λέει ο ίδιος ο προφήτης: «Η οδός των ευσεβών έγινε ευθεία, και προετοιμασμένη είναι η οδός των ευσεβών». Επομένως, αναγκαίως ο Ιησούς ανεβαίνει μαζί με τον θεσπέσιο Μωυσή. Διότι ο Πατέρας, όπως είπα, είναι προσιτός μέσω του Υιού, και αυτός είναι ο μεσίτης, που μας συνδέει μέσω του εαυτού του, και μας ανεβάζει σε υπερφυσικά ύψη. Και είχε παραταχθεί με εκλεκτούς άνδρες, και νικούσε τον Αμαλήκ. Διότι, αφού ο Χριστός επέλεξε τους αγίους, των οποίων απαρχή υπήρξαν οι θεσπέσιοι μαθητές, νίκησε τον άρχοντα του αιώνα τούτου. Ο Μωυσής δε ήταν αυτός που πρόσταζε· διότι ο Υιός υποτάχθηκε στον νόμο, καίτοι ως Θεός είναι ο ίδιος ο νομοθέτης. Και ο χρόνος της παράταξης δεν λάμβανε χώρα εκείνη ακριβώς την ημέρα κατά την οποία ειπώθηκαν τα λόγια του Μωυσή, αλλά την επαύριον, δηλαδή σε αναβολή για κάποιον άλλο καιρό. Διότι ο νόμος προανήγγειλε τα μελλοντικά, και περιέχει λαμπρή διήγηση των κατορθωμάτων του Σωτήρα, εφόσον κατανοηθεί πνευματικά. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως νομίζω, και την αγία σκηνή ανέγειρε ο Μωυσής. Διότι η δια του νόμου παιδαγωγία δεν είναι ανωφελής για τη σύσταση της Εκκλησίας. Καθώς παιδαγωγεί προς τον Χριστό, ο οποίος είναι η κεφαλή της Εκκλησίας, και η όλη της σύσταση, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, κατά το γεγραμμένο. Γι' αυτό άλλωστε είπε ο Χριστός προς τους Ιουδαίους: «Εάν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι περί εμού έγραψε εκείνος».

Προφητεύοντας με σαφήνεια και για τις δύο αυτές, ο Δαβίδ έλεγε, για μεν την πρώτη, που έχει αποβληθεί: «Εμίσησα εκκλησίαν πονηρευομένων»· για δε τη δεύτερη, που οικοδομείται, στον ίδιο ψαλμό λέει: «Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου»· και αμέσως παρακάτω: «Εν εκκλησίαις θα σε ευλογήσω, Κύριε». Διότι, αφού αποβλήθηκε η μία στην Ιουδαία, στο εξής πληθαίνουν οι εκκλησίες του Χριστού σε όλη την οικουμένη, για τις οποίες αναφέρεται στους ψαλμούς: «Άσατε στον Κύριο άσμα καινό, η αίνεσή του σε εκκλησία οσίων». Σε συμφωνία με αυτά, και ο προφήτης είπε προς τους Ιουδαίους: «Δεν υπάρχει θέλημα δικό μου ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ», και αμέσως παρακάτω: «διότι από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών, το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη». Για αυτήν την αγία καθολική εκκλησία γράφει προς τον Τιμόθεο ο Παύλος: «για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι στον οίκο του Θεού, που είναι η εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας».

Αποδείχθηκε, λοιπόν, σαφώς μέσω μιας τέτοιας οικονομίας ότι η ανάσταση των νεκρών είναι αναντίρρητη και ότι δεν υπάρχει καμία ανάγκη απολογίας για την ψυχή ώστε να μιλήσει σε κάθε εξουσία (διότι και αυτό το επινοούν, όπως έχει ειπωθεί), αλλά [υπάρχει ανάγκη] της ευεργεσίας του Κυρίου, η οποία συνίσταται στα έργα και στην πίστη, όπως λέγει ο αγιώτατος Παύλος γράφοντας στον Τιμόθεο με αυτά τα λόγια: «για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι στον οίκο του Κυρίου, που είναι η εκκλησία του ζωντανού Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας», «την οποία οι πολλοί, αφού εγκατέλειψαν, εκτράπηκαν σε μύθους και σε μωρολογίες», «μη κατανοώντας ούτε τι λέγουν ούτε για ποια πράγματα αποφαίνονται με βεβαιότητα»· «στους οποίους συγκαταλέγονται ο Φύγελος και ο Ερμογένης». Αλλά και στη δεύτερη επιστολή του λέγει ότι ο Υμέναιος και ο Φιλητός αστόχησαν ως προς την αλήθεια, οι οποίοι και αυτοί ακολούθησαν αυτήν την αίρεση, κηρύσσοντας άλλον θεό και απέραντες γενεαλογίες, σπέρνοντας την πλάνη στους ανθρώπους και λέγοντας ότι ο κόσμος δεν δημιουργήθηκε από τον Θεό, αλλά από αρχές και εξουσίες, και ότι η ανάσταση έχει ήδη συντελεστεί μέσω των τέκνων που γεννιούνται από τον κάθε γεννήτορα, ενώ υποστηρίζουν ότι η ανάσταση των νεκρών δεν πρόκειται να συμβεί. Και βλέπετε, αδελφοί, τον χαρακτήρα της αλήθειας και τον έλεγχο της παρανομίας αυτών.

Είτε ονομάζεται θύρα, επειδή μέσω αυτού εισερχόμαστε, είτε οδός, επειδή μέσω αυτού βαδίζουμε, είτε στύλος, επειδή αυτός είναι το εδραίωμα της αλήθειας, είτε νεφέλη, επειδή σκέπασε τους υιούς του Ισραήλ, είτε πάλι στύλος, λόγω της φωτεινότητας του πυρός που φώτισε στην έρημο, είτε μάννα, επειδή τον αρνήθηκαν ως επουράνιο άρτο, είτε άρτος, επειδή μέσω αυτού ενδυναμωνόμαστε, είτε άγγελος, επειδή είναι Άγγελος Μεγάλης Βουλής (διότι το όνομα του αγγέλου είναι ομώνυμο· καθώς η Ραάβ δέχθηκε τους αγγέλους, και οι απεσταλμένοι δεν ήταν [φύσει] άγγελοι, αλλά εκείνοι που ανήγγειλαν τα σχετικά με τον τόπο· έτσι και ο Μονογενής, επειδή ανήγγειλε το θέλημα του Πατρός στους ανθρώπους, είναι Άγγελος Μεγάλης Βουλής, αναγγέλλοντας στον κόσμο τη μεγάλη βουλή), και λίθος, όχι αναίσθητος λίθος, αλλά καταχρηστικώς, επειδή έγινε πρόσκομμα για τους Ιουδαίους, ενώ για εμάς θεμέλιο σωτηρίας, και ακρογωνιαίος λίθος, επειδή συνέσφιγξε την Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, την περιτομή και την ακροβυστία σε μία ένωση· και αμνός εξαιτίας του άκακου χαρακτήρα του και επειδή μέσω αυτού εξαφανίστηκε η αμαρτία από τους ανθρώπους, με το να προσφερθεί ο ίδιος στον Πατέρα ως πρόβατο επί σφαγήν, επειδή ο απαθής ήλθε να πάθει για εμάς, ώστε εμείς να σωθούμε, και αν υπάρχει οτιδήποτε άλλο που με τις ίδιες χρήσεις συμβάλλει στη σωτηρία των υιών των ανθρώπων, αποδίδεται σε αυτόν καταχρηστικώς από τη Θεία Γραφή. 36.

Αφού λοιπόν αναφέραμε αυτά για τα ζητήματα αυτά, ας προχωρήσουμε στους προαναφερθέντες λόγους, θέλοντας να δείξουμε πώς ογδόντα μεν είναι οι παλλακίδες, εξήντα δε οι βασίλισσες, και πώς μία είναι η παρθένος και αγνή νύμφη, ταυτόχρονα και περιστερά και αμνάδα, αγία πόλη του Θεού και «στύλος και εδραίωμα της αληθείας» και «πέτρα στερεά, την οποία πύλες του Άδη δεν θα κατισχύσουν». Διότι, επικαλούμενοι ταυτόχρονα σε όλα τον Θεό, και αφού τον επικαλεστήκαμε, αξιωθήκαμε της επαγγελίας να εκπληρώσουμε την υπόσχεσή μας, εννοώ αυτήν εναντίον όλων των αιρέσεων, με την οποία επαγγελία φθάσαμε μέχρι και την αίρεση των Μασσαλιανών. Έχοντας καταπατήσει λοιπόν και αυτήν με το υπόδημα του Ευαγγελίου, σαν πολύποδα χαμαιλέοντα, απεχθή, άμορφο, που αναδίδει δυσωδία, ας ευχαριστήσουμε για όλα τον Θεό, δοξάζοντας τον Πατέρα εν τω Υιώ, τον Υιό εν τω Πατρί, συν τω Αγίω Πνεύματι, εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Εάν δε η Εκκλησία Του είναι οίκος Θεού, σύμφωνα με τα λόγια του Αποστόλου: «Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να αναστρέφεσαι στον οίκο του Θεού, που είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αληθείας»· ευλόγως λέγουν ότι: Ο μεν μακάριος έχει ήδη τύχει της δικής σου εκλογής· εμείς δε, που δεν είμαστε ακόμη τέτοιοι, αλλά είμαστε ακόμη ενδεδυμένοι το σώμα, χαιρόμαστε να απολαμβάνουμε ήδη από τώρα τα αγαθά που βρίσκονται στον οίκο σου, δηλαδή τους θείους λόγους και τα διδάγματα της σοφίας, καθώς και τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, με τα οποία είναι κεκοσμημένος ο οίκος του Θεού· «Διότι σε άλλον μεν δίδεται διά του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον δε λόγος γνώσεως, σε άλλον πίστη με το ίδιο Πνεύμα· σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων, σε άλλον δε διάφορα είδη γλωσσών», και όσα άλλα απαρίθμησε ο θείος Απόστολος.

Προτίμησα, λοιπόν, όπως ακριβώς τη μία ημέρα αντί για χίλιες, έτσι και τον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας, παρά να κατοικώ μέσα σε πολλά σκηνώματα των αμαρτωλών. Διότι και οι αμαρτωλοί κατασκεύασαν για τον εαυτό τους μιμήματα των σκηνωμάτων του Θεού· όμως τα μεν του Θεού είναι αγαπητά, ενώ εκείνα των αμαρτωλών είναι άξια μίσους. Επειδή ο Κύριος και Θεός αγαπά το έλεος και την αλήθεια, ο Κύριος θα δώσει χάρη και δόξα.

Θα κατανοήσεις δε και τούτο, ακούγοντας ως μεγάλο οίκο του Κυρίου την επί γης Εκκλησία του, σύμφωνα με τον Απόστολο που είπε: «Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού»· και ως φυτεμένους σε αυτήν εκείνους που έλαβαν από εκεί τις αρχές της προκοπής στη θεοσέβεια, όπως ήταν εκείνοι τους οποίους φύτεψε ο Παύλος, για τους οποίους και έλεγε: «Εγώ φύτεψα, ο Απολλώς πότισε, αλλά ο Θεός έδωσε την αύξηση».

Σε ποια δε πόλη, παρά σε τούτη την αρτισύστατη και θεότευκτη; 〈η οποία είναι εκκλησία του ζώντος Θεού, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας〉, για την οποία και άλλο ένα θείο λόγιο διαγγέλλει χαρμόσυνα τα εξής: 〈ένδοξα πράγματα ελέχθησαν για σένα, πόλη του Θεού〉· στην οποία, αφού μας συγκέντρωσε ο πανάγαθος Θεός διά της χάριτος του Μονογενούς Του, ο καθένας από τους προσκεκλημένους ας υμνεί, σχεδόν φωνάζοντας και λέγοντας: 〈ευφράνθηκα για εκείνους που μου είπαν 〈στον οίκο του Κυρίου θα πορευτούμε〉〉 και 〈Κύριε, αγάπησα την ευπρέπεια του οίκου σου και τον τόπο του σκηνώματος της δόξας σου〉. Και όχι μόνο βέβαια ο καθένας ξεχωριστά, αλλά και όλοι μαζί ταυτόχρονα, αποδίδοντας τιμή με ένα πνεύμα και με μία ψυχή, ας επευφημούμε, προσθέτοντας: 〈μέγας είναι ο Κύριος και πάρα πολύ αινετός στην πόλη του Θεού μας, στο άγιο όρος του〉. Διότι είναι όντως αληθινά μέγας, και 〈μέγας είναι ο οίκος του〉, υψηλός 〈και επιμήκης και ωραίος σε κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων〉· μέγας είναι ο Κύριος, που μόνος αυτός κάνει θαυμάσια· μέγας είναι αυτός 〈που κάνει μεγάλα και ανεξιχνίαστα, ένδοξα και εξαίσια, τα οποία δεν έχουν αριθμό〉· μέγας είναι αυτός 〈που μεταβάλλει καιρούς και χρόνους, που καθαιρεί και εγκαθιστά βασιλείς, που εγείρει από το χώμα τον φτωχό και ανυψώνει από την κοπριά τον πένητα.

ΛΟΓΟΣ ΙΗ΄. Επιτάφιος στον πατέρα του, παρουσία του Βασιλείου. Α΄. Άνθρωπε του Θεού, και πιστέ θεράποντα, και οικονόμε των μυστηρίων του Θεού, και άνδρα των επιθυμιών του Πνεύματος· διότι έτσι ονομάζει η Γραφή όσους έχουν προοδεύσει και είναι υψηλοί, και βρίσκονται υπεράνω των ορατών πραγμάτων. Σε αποκαλώ δε και Θεό του Φαραώ απέναντι σε κάθε αιγυπτιακή και αντιτιθέμενη δύναμη, και στύλο, και εδραίωμα της Εκκλησίας, και θέλημα Κυρίου, και φωστήρα στον κόσμο που κατέχει τον λόγο της ζωής, και στήριγμα της πίστεως, και κατοικητήριο του Πνεύματος. Και προς τι να απαριθμώ όλες τις προσωνυμίες, όσες σου έχει προσδώσει η αρετή, με τη μία να προσελκύει και να προσθέτει την άλλη;

Έπειτα, τον έπαινο της κοιλίας διαδέχονται τα εγκώμια των κνημών. Διότι λέει ότι: «Οι κνήμες του είναι στύλοι μαρμάρινοι, θεμελιωμένοι πάνω σε χρυσές βάσεις». Πολύστυλος βέβαια είναι ο οίκος της σοφίας τον οποίο αυτή οικοδόμησε για τον εαυτό της, και πολλοί είναι οι στύλοι που στηρίζουν τη Σκηνή του Μαρτυρίου, στολισμένοι με διάφορα υλικά, των οποίων οι κεφαλίδες και οι βάσεις ήταν χρυσές, ενώ το μέσο τους ήταν καλλωπισμένο με αργυρή επένδυση. Τους στύλους όμως της Εκκλησίας (διότι η Εκκλησία είναι οίκος, όπως λέει ο Απόστολος: «Πώς πρέπει να συμπεριφέρεται κανείς στον οίκο του Θεού») η νύμφη λέει πως είναι μαρμάρινοι και ότι στηρίζονται πάνω σε χρυσές βάσεις. Το ότι, λοιπόν, η νύμφη συμφωνεί με τη σοφία του Βεσελεήλ ως προς την περιγραφή του κάλλους, στολίζοντας με χρυσό την κεφαλή και τις βάσεις παρόμοια με εκείνον, είναι ολοφάνερο σε καθέναν που έχει εντρυφήσει στα όσα έχουν ειπωθεί για τη Σκηνή. Διότι, όπως εκείνος, προσαρμόζοντας χρυσή κεφαλίδα σε κάθε στύλο, τον έστηνε πάνω σε χρυσή βάση, έτσι και εδώ, αυτή που ατενίζει με καθαρότητα το κάλλος του Νυμφίου, λέει ότι η μεν κεφαλή Του είναι χρυσός καθαρός και ακήρατος (διότι αυτό υποδεικνύει η λέξη «κεφάζ»), ενώ τις κνήμες λέει πως είναι θεμελιωμένες πάνω σε χρυσές βάσεις.

Ως προς το πώς πρέπει να ερμηνευθούν τα αινίγματα σχετικά με τους στύλους, εάν γίνουμε μαθητές του αγίου Παύλου δεν θα εκπέσουμε από την αληθινή έννοια, διότι αυτός ονόμασε τους προεξάρχοντες ανάμεσα στους αποστόλους, τον Πέτρο, τον Ιάκωβο και τον Ιωάννη, στύλους της Εκκλησίας. Επειδή όμως αρμόζει να μάθουμε και τούτο, το πώς είναι δυνατόν να γίνει κάποιος στύλος, ώστε να γίνουμε και εμείς άξιοι αυτής της κλήσεως, πάλι και αυτό το ακούμε από τη σοφία του Παύλου, ο οποίος λέει ότι στύλος είναι το εδραίωμα της αλήθειας. Επομένως, το μεν χρυσάφι είναι η αλήθεια, η οποία γίνεται βάση των κνημών και μέσω του εαυτού της στολίζει τα χέρια και το κεφάλι, ενώ όποιος ταυτίσει το εδραίωμα με τη φύση του μαρμάρου δεν θα σφάλει. Ώστε η έννοια των λεγομένων είναι η εξής: ότι οι κνήμες του σώματος, οι μαρμάρινοι στύλοι (δηλαδή εκείνοι που με τον λαμπρό βίο και τον υγιή λόγο βαστάζουν και στηρίζουν το κοινό σώμα της Εκκλησίας, μέσω των οποίων η βάση της πίστης αποκτά τη σταθερότητά της, ο δρόμος της αρετής διανύεται και με τα άλματα των θείων ελπίδων ολόκληρο το σώμα ανυψώνεται) εδραιώνονται μέσω αυτών των δύο: της αλήθειας και της σταθερότητας. Το μεν χρυσάφι εκλαμβάνεται ως η αλήθεια, η οποία, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου, γίνεται και ονομάζεται θεμέλιο της θείας οικοδομής (διότι έτσι λέει: «Θεμέλιο άλλο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά αυτό που υπάρχει, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»).

Ίσως όμως η παρούσα ερμηνεία δεν έρχεται σε αντίθεση με το προηγούμενο νόημα· διότι μέσω και των δύο αυτών είναι δυνατόν να αναδειχθούν σε στύλους εκείνοι που ακολουθούν το πρότυπο του Πέτρου, του Ιακώβου και του Ιωάννη, και οποιοσδήποτε άλλος όμοιός τους έχει γίνει ή θα γίνει άξιος αυτού του ονόματος. Διότι αυτός που έχει φθάσει στην τελειότητα μέσω αυτών των δύο εντολών, καθίσταται στύλος και εδραίωμα της αλήθειας σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου, ώστε σε αυτά τα δύο κατορθώματα να στηρίζεται ολόκληρο το σώμα της αλήθειας σαν σε κνήμες, ενώ το χρυσό θεμέλιο της βάσεως της πίστεως εμφυτεύει στους λογισμούς το ακλινές και το αμετάθετο, καθώς και τη σταθερότητα σε κάθε αγαθό.

Όταν λοιπόν βλέπει την άνω σκηνή, αυτά βλέπει ο προφήτης μέσα από εκείνα. Εάν όμως κάποιος θεωρήσει την κάτω σκηνή, επειδή σε πολλά σημεία η Εκκλησία ονομάζεται Χριστός από τον Παύλο, θα ήταν ορθό να θεωρήσει ότι οι ονομασίες αυτές αφορούν τους υπηρέτες του θείου μυστηρίου, τους οποίους ο λόγος ονομάζει και στύλους της Εκκλησίας, δηλαδή τους αποστόλους, τους διδασκάλους και τους προφήτες. Διότι δεν είναι μόνο ο Πέτρος, ο Ιωάννης και ο Ιάκωβος στύλοι της Εκκλησίας, ούτε μόνο ο Ιωάννης ο Βαπτιστής ήταν ο καιόμενος λύχνος, αλλά όλοι όσοι στηρίζουν δι' εαυτών την Εκκλησία και όσοι γίνονται φωστήρες διά των ιδίων τους έργων, ονομάζονται και στύλοι και λύχνοι. Εσείς είστε το φως του κόσμου, λέει προς τους Αποστόλους ο Κύριος. Και πάλι, ο θείος Απόστολος παραγγέλλει σε άλλους να είναι στύλοι, λέγοντας: να γίνεστε εδραίοι και αμετακίνητοι. Και τον Τιμόθεο οικοδόμησε ως καλό στύλο, καθιστώντας τον, όπως λέει με την ίδια του τη φωνή, στύλο και εδραίωμα της αλήθειας.

Έτσι, αδελφοί, όσοι αποβλέπουν στην ευσέβεια πρέπει να παραβλέπουν το εξωτερικό περίβλημα· και εάν κάποιος καυχάται για τους φίλους του και υπερηφανεύεται για καταλόγους αξιωμάτων, και απαριθμεί πολλά ετήσια εισοδήματα, και εξετάζοντας την καταγωγή του φουσκώνει από υπεροψία, και από παντού περιαυτολογεί ωθούμενος από την αλαζονεία του, έναν τέτοιον άνθρωπο πρέπει να τον αφήνουν κατά μέρος σαν ξερή δεξαμενή, εάν δεν διαθέτει στον βίο του τα πρωτεύοντα. Αντιθέτως, πρέπει να αναζητούν, όσο είναι δυνατόν, χρησιμοποιώντας τον λύχνο του Πνεύματος για την έρευνα, μήπως υπάρχει κάπου κάποιος «κήπος κεκλεισμένος και πηγὴ εσφραγισμένη», καθώς λέει η Γραφή, ώστε, μέσω της χειροτονίας, αφού ανοιχθεί για εμάς η πνευματική τρυφή του κήπου και αναβλύσει το ύδωρ της πηγής, να καταστεί κοινό κτήμα της καθόλου Εκκλησίας η χάρις που υπάρχει σε εκείνον. Και είθε να παραχωρήσει ο Κύριος να βρεθεί το συντομότερο ανάμεσά σας ένας τέτοιος άνθρωπος, ο οποίος θα είναι σκεύος εκλογής, στύλος και εδραίωμα της αλήθειας. Και πιστεύουμε στον Κύριο ότι αυτά θα πραγματοποιηθούν, εάν εσείς θελήσετε, μέσω της ομόνοιας και της σύμπνοιας, να αποβλέψετε συμφώνως στο κοινό αγαθό, προτιμώντας από τα προσωπικά σας θελήματα το θέλημα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο, ώστε το έργο που θα κατορθωθεί ανάμεσά σας να είναι τέτοιο, για το οποίο και εμείς θα καυχηθούμε και εσείς θα αγαλλιάσετε πνευματικά, και ο Θεός των όλων θα δοξασθεί, στον οποίο πρέπει η δόξα στους αιώνες.

Αυτά λοιπόν έχοντας πράξει, ή μάλλον έχοντας πάθει, αυτοί που τώρα κομπάζουν ότι είναι αρχιποιμένες της ιερής εκκλησίας, άραγε δεν προσφέρουν σε όσους τους υπακούουν – μέσω των επιστολών που προτείνονται εδώ προς εξέταση – ένα ποτό πιο ολέθριο από κάθε δηλητήριο, αναμειγμένο με ασέβεια και αδικία, αφού οι ίδιοι προηγουμένως γέμισαν τόσο άφθονα από αυτό το πονηρό και ασεβές μείγμα, ώστε από τα στόματά τους, σαν από κάποιες πηγές, να αναβλύζει υπερβολικά και να αναδίδεται, αλίμονο, το πολύπλευρο ψεύδος και η διάχυτη απάτη της ασέβειας, δείγμα της οποίας είναι και αυτό το γράμμα; «Διότι αναχωρεί», λέει, «η μετριότητά μας για την εκκλησία της, την οποία έχει λάβει γνήσια ως κλήρο με τη χάρη του Χριστού». Ποιος κλήρος, ποιο μερίδιο, ποια γνησιότητα υπάρχει σε σχέση με την εκκλησία του Χριστού για τον συνήγορο του ψεύδους; Την εκκλησία η οποία, κατά τον Παύλο, είναι «στύλος και εδραίωμα της αλήθειας», η οποία και παραμένει με τη χάρη του Χριστού διαρκώς ασφαλής και ακλόνητη, στηριγμένη σταθερά στα ίδια θεμέλια που έχει στηριχθεί η αλήθεια; Διότι όσοι ανήκουν στην εκκλησία του Χριστού, ανήκουν στην αλήθεια· και όσοι δεν ανήκουν στην αλήθεια, δεν ανήκουν ούτε στην εκκλησία του Χριστού, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο κι αν ψεύδονται για τους εαυτούς τους, αποκαλώντας οι ίδιοι τους εαυτούς τους ιερούς ποιμένες και αρχιποιμένες και αποκαλούμενοι έτσι μεταξύ τους· διότι έχουμε διδαχθεί ότι ο Χριστιανισμός δεν χαρακτηρίζεται από πρόσωπα, αλλά από την αλήθεια και την ακρίβεια της πίστεως.

Και βεβαίως η Εκκλησία του Χριστού, κατά τον λόγο του Παύλου, «είναι στύλος και εδραίωμα της αληθείας», την οποία σύμφωνα με τη θεία υπόσχεση δεν θα κατανικήσουν οι πύλες του άδη, δηλαδή τα βλάσφημα στόματα του Βαρλαάμ και όσων είναι σαν αυτόν.

Για να γνωρίζεις πώς πρέπει να αναστρέφεσαι στον οίκο του Θεού, ο οποίος είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού. Ή επειδή ο Λίβανος, όντας όρος ειδωλολατρίας, όσο μεν έχει τους κέδρους εκεί, η Γραφή τους κατακρίνει· όταν όμως μεταφερθούν για την οικοδόμηση αγίου ναού, τους επαινεί. Διότι ο Σολομών έλαβε από αυτούς για τον ναό του Κυρίου. «Στις αυλές του Θεού μας θα ανθίσουν»· δηλαδή στις κατά τόπους Εκκλησίες. Διότι ονόμασε οίκο του Θεού περιεκτικά την καθολική Εκκλησία· ή και οίκος του Θεού είναι ο νόμος, στον οποίο όσοι προέρχονταν από τα έθνη, αφού μεταφυτεύθηκαν από την ανομία που κυριαρχούσε σε αυτούς, στις αυλές του Θεού, δηλαδή στις εντολές, αξιώθηκαν να ανθίσουν και να καρποφορήσουν. «Ακόμη θα πληθυνθούν σε εύρωστα γηρατειά». Δεν είναι, λέει, η ευημερία τους πρόσκαιρη.

Α'. Αξίζει να ερευνήσουμε πώς καλεί τον Τιμόθεο κοντά του, εφόσον του είχε εμπιστευθεί μία Εκκλησία και ένα ολόκληρο έθνος. Η πράξη αυτή δεν ήταν αποτέλεσμα απερισκεψίας· διότι ο ίδιος ήταν έτοιμος να πάει σε αυτόν· άκουσέ τον, πράγματι, να λέει: «Εάν καθυστερήσω, για να γνωρίζεις πώς πρέπει να συμπεριφέρεσαι στον οίκο του Θεού». Αλλά για ποιον λόγο; Είχε περιέλθει σε μεγάλη ανάγκη και δεν ήταν πλέον κύριος των μετακινήσεών του· διέμενε σε δεσμωτήριο και είχε φυλακιστεί από τον Νέρωνα, και επρόκειτο από στιγμή σε στιγμή να πεθάνει. Για να μη συμβεί, λοιπόν, αυτό πριν δει τον μαθητή του, για τον λόγο αυτόν τον καλεί, ποθώντας να τον αντικρίσει πριν από την τελευτή του, και ίσως για να του παραδώσει πολλά παραγγέλματα· γι' αυτό λέει: «Φρόντισε να έλθεις σε εμένα πριν από τον χειμώνα. Διότι ο Δημάς με εγκατέλειψε, αγαπώντας τον παρόντα αιώνα». Και δεν λέει: «Για να σε δω πριν αναχωρήσω από τον βίο», πράγμα το οποίο θα τον λυπούσε πάρα πολύ· αλλά λέει: «Επειδή είμαι μόνος, δεν έχω κανέναν να μου συμπαρασταθεί. Διότι ο Δημάς με εγκατέλειψε, αγαπώντας τον παρόντα αιώνα, και πορεύθηκε στη Θεσσαλονίκη».