Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:16

Οι αιρετικοί, λοιπόν, εξαιτίας της δικής τους απαιδευσίας παραφρόνησαν· και άλλοι μεν, βλέποντας τα σωματικά γνωρίσματα του Σωτήρα, αρνήθηκαν το «Εν αρχή ην ο Λόγος», άλλοι δε, παρατηρώντας τα γνωρίσματα της θεότητας, αγνόησαν το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο». Ο πιστός και αποστολικός άνθρωπος, όμως, γνωρίζοντας τη φιλανθρωπία του Κυρίου, βλέποντας από τη μια τα σημεία της θεότητας, θαυμάζει τον ένσαρκο Κύριο· και παρατηρώντας πάλι από την άλλη τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του σώματος, εκπλήσσεται βαθύτατα κατανοώντας την ενέργεια της θεότητας μέσα σε αυτά. Εφόσον, λοιπόν, τέτοια είναι η πίστη της Εκκλησίας, όταν μερικοί, αποβλέποντας στα ανθρώπινα, δουν τον Κύριο να διψά, ή να κοπιάζει, ή να πάσχει, και αρχίσουν να φλυαρούν για τον Σωτήρα σαν να επρόκειτο για απλό άνθρωπο, αμαρτάνουν μεν βαριά, μπορούν όμως, μετανοώντας γρήγορα, να λάβουν συγχώρεση, προβάλλοντας ως ελαφρυντικό την αδυναμία της σωματικής φύσης (διότι έχουν και τον Απόστολο ο οποίος τους παρέχει συγγνώμη και σαν να τους απλώνει το χέρι λέγοντας, ότι «Και ομολογουμένως μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας, ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί»).

Γράφατε δε ότι υπάρχουν ανάμεσά σας κάποιοι που καταλύουν τη σωτήρια οικονομία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτούς, αθετώντας τη χάρη του μεγάλου μυστηρίου, το οποίο είχε μείνει αποσιωπημένο προ αιώνων, αλλά φανερώθηκε στους κατάλληλους καιρούς, όταν ο Κύριος, αφού ολοκλήρωσε όλα όσα αφορούσαν τη φροντίδα του ανθρώπινου γένους, πάνω από όλα μάς χάρισε την προσωπική Του έλευση. Διότι ευεργέτησε το πλάσμα Του αρχικά μεν μέσω των πατριαρχών, των οποίων οι βίοι τέθηκαν ως υποδείγματα και κανόνες για όσους επιθυμούν να ακολουθήσουν τα ίχνη των αγίων και να φθάσουν, με όμοιο ζήλο με εκείνους, στην τελείωση των αγαθών έργων. Έπειτα έδωσε τον νόμο ως βοήθεια, διατάσσοντάς τον μέσω αγγέλων δια χειρός Μωυσή· έπειτα έδωσε προφήτες που προανήγγειλαν τη μέλλουσα σωτηρία, κριτές, βασιλείς, δικαίους, που επιτελούσαν θαυμαστά έργα με αόρατη χείρα. Μετά από όλους αυτούς, κατά τις έσχατες ημέρες, φανερώθηκε ο Ίδιος εν σαρκί, «γενόμενος από γυναίκα, υποτασσόμενος στον νόμο, για να εξαγοράσει εκείνους που ήταν υπό τον νόμο, ώστε να λάβουμε την υιοθεσία».

Δεν διαιρέθηκε εσωτερικά κάθε Εκκλησία, και μάλιστα σε εκείνες που διοικούνται από ορθοδόξους, αφού εστάλησαν από αυτόν πρόσωπα για να προκαλέσουν σχίσμα και να συγκροτήσουν δική τους παρασυναγωγή; Δεν χλευάζεται το μέγα μυστήριο της ευσέβειας, καθώς περιφέρονται επίσκοποι χωρίς λαό και κλήρο, φέροντας έναν ψιλό τίτλο, χωρίς να κατορθώνουν τίποτε για την προκοπή του Ευαγγελίου της σωτηρίας;

Ο λαός λέγει: Κατά το έλεός σου, Κύριε, και μη, κ.λπ. Ο ιερεύς: Μας άφησε δε αυτό το μέγα μυστήριο της ευσέβειας. Διότι, όταν επρόκειτο να παραδώσει τον εαυτό του σε θάνατο, υπέρ της ζωής του κόσμου, Ο λαός λέγει: Πιστεύουμε. Έλαβε άρτο στα άγια και άμωμα και μακάρια χέρια του· αφού ανέβλεψε στα ύψη των ουρανών προς εσένα τον Πατέρα του, Θεό μας και Θεό των πάντων· αφού ευχαρίστησε.

Και μου είπε: «Είναι μεγάλο για σένα να ονομαστείς δούλος μου, για να ανορθώσεις τις φυλές του Ιακώβ και να επαναφέρεις τη διασπορά του Ισραήλ». Λέμε λοιπόν ότι σε αυτά δεν είναι άλλος παρά ο ίδιος ο Κύριος Ιησούς Χριστός που χρησιμοποιεί τέτοιες ανθρωποπρεπείς εκφράσεις, παρόλο που διατρανώνει κατεξοχήν το μέγα μυστήριο της ευσέβειας και καθιστά εναργή τον τρόπο της κενώσεως. Διότι πρόσεξε πώς λέει ότι εκείνος, που είναι εκ φύσεως και αληθινά δικός του, τον έπλασε σε δούλο του, όμως από την κοιλιά. Διότι δεν λέει ότι ο ίδιος, ενώ ήταν γυμνός και ακόμη άσαρκος Λόγος, οδηγήθηκε στη διάπλαση της δουλείας με την ευδοκία του Θεού και Πατέρα· αλλά μάλλον από την κοιλιά, δηλαδή όταν γεννήθηκε κατά σάρκα από γυναίκα. Διότι τότε, ενώ είναι φύσει Θεός και ελεύθερος, ως προερχόμενος από Θεό και ελεύθερο Πατέρα, δέχεται τη μορφή, δηλαδή την πλάση, του δούλου. Διότι κανένας συνετός άνθρωπος δεν θα υποστήριζε ότι εκείνο που είναι φύσει δούλο πλάθεται μάλλον σε δουλεία, αλλά αντίθετα, ότι εκείνος που είναι υπεράνω δουλείας και ζυγού και ο οποίος διαπρέπει με τα καυχήματα της φυσικής ελευθερίας, αυτός είναι που θα δεχόταν ευλόγως την πλάση, δηλαδή τη μορφή, του δούλου.

Γλαφυρών εις την Γένεσιν βιβλίο ΣΤ΄. Περί του Ιωσήφ. Α΄. Μεγάλο μεν, ομολογουμένως, είναι το μυστήριο της ευσέβειας, δηλαδή ο Χριστός, πολύ βαθύς δε βεβαίως είναι ο λόγος περί αυτού, καθώς και ο σκοπός της ένσαρκης οικονομίας.

Διότι ο νόμος ομιλεί για το μυστήριο του Χριστού, και γι' αυτόν έγραψε ο Μωυσής, ο οποίος και έγινε για εμάς παιδαγωγός για να μας οδηγήσει σε αυτόν. Εκμηδενίζεται δε κάπως η πίστη, διότι καταρρέει παντελώς και γίνεται ένα τίποτα το σεπτό μας μυστήριο. Αυτό ακριβώς διατρανώνει και ο άριστος Παύλος λέγοντας: «Μην πεις στην καρδιά σου: Ποιος θα ανέβει στον ουρανό; δηλαδή για να κατεβάσει τον Χριστό, ή ποιος θα κατέβει στην άβυσσο; δηλαδή για να ανεβάσει τον Χριστό από τους νεκρούς. Αλλά τι λέει η Γραφή; Κοντά σου είναι ο λόγος, στο στόμα σου και στην καρδιά σου, δηλαδή ο λόγος της πίστεως που κηρύττουμε, ότι αν ομολογήσεις με το στόμα σου Κύριο τον Ιησού, και πιστέψεις στην καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς.» Πώς λοιπόν είναι πλέον μέγα και ένδοξο και σε ύψιστο βαθμό θαυμαστό το «μυστήριο της ευσεβείας», αν πρέπει να πιστέψουμε ότι, όπως λένε οι διεστραμμένοι, ένας άνθρωπος που προσλήφθηκε και ενώθηκε σχετικώς με τον Θεό Λόγο πέθανε και αναστήθηκε και αναλήφθηκε στον ουρανό;

Κατανοούμε λοιπόν εμείς, λένε, ότι το τιμημένο σώμα και το αίμα δεν ανήκει μάλλον στον Θεό Λόγο, αλλά στον άνθρωπο που ενώθηκε με αυτόν. Α— Τότε πού θα μπορούσαν να τοποθετήσουν το «μέγα της ευσεβείας μυστήριον;» Διότι αναιρείται, όπως φαίνεται, η κένωση του Θεού Λόγου, ο οποίος, ενώ υπήρχε στη μορφή και στην ισότητα με τον Πατέρα, επέλεξε για χάρη μας να λάβει μορφή δούλου, και να γίνει όμοιος με εμάς, και να μετάσχει σε σάρκα και αίμα, και να χαρίσει την οικονομία της ενανθρωπήσεως σε ολόκληρη την κτίση κάτω από τον ουρανό. Διότι μέσω αυτής έχει σωθεί, καθώς ο Πατέρας ανακεφαλαιώνει τα πάντα σε Αυτόν, και αυτά που είναι στους ουρανούς και αυτά που είναι στη γη, όπως είναι γραμμένο. Εάν λοιπόν λένε ότι δεν είναι ο ίδιος ο Μονογενής, ο οποίος θεοπρεπώς και ταυτόχρονα ανθρωπίνως λέει: «Και ο άρτος που εγώ θα δώσω είναι η σάρκα μου για τη ζωή του κόσμου», αλλά ότι κάποιος άλλος ξεχωριστά από Αυτόν, νοούμενος ως Υιός ανθρώπου, μας έχει σώσει, τότε δεν είναι ο ίδιος Κύριος, κατά το γεγραμμένο, αλλά ένας από εμάς, και επομένως τα υποκείμενα στη φθορά ζωοποιούνται μάλλον όχι από τον Θεό που έχει τη δύναμη να ζωοποιεί, αλλά από έναν από εκείνους που υπόκεινται στη φθορά, ο οποίος έλαβε τη ζωή μαζί με εμάς κατά χάρη.

Εσύ όμως ολοκλήρωσε αυτό που νομίζεις σωστό και προσπάθησε να μου μιλήσεις, διότι εγώ είμαι έτοιμος να ακούσω και να μάθω ξανά με ακρίβεια ό,τι είναι απολύτως γνήσιο. Α— Πόσο βαρύ είναι το πράγμα και εντελώς δυσβάσταχτο το φορτίο. Ή δεν γνωρίζεις, φίλε μου, ότι αν κάποιος επέλεγε να κάνει μακρύ λόγο για το καθένα και να συνεχίζει διαρκώς την εξέταση, θα δαπανούσε πάρα πολύ χρόνο και, υπομένοντας βαρύ και αναπόφευκτο ιδρώτα, μόλις και μετά βίας θα τα κατάφερνε; Β— Αλήθεια. Α— Αφήνοντας λοιπόν στην άκρη, αν νομίζεις, την ιδέα ότι πρέπει να μακρηγορούμε και να φλυαρούμε υπερβολικά, και υποβάλλοντας το καθένα σε μια πολύ σύντομη εξέταση, εμπρός ας μιλήσουμε, και πρώτα απ' όλα προς τους δοκητές: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές», ούτε βέβαια «το μέγα μυστήριο της ευσέβειας», δηλαδή τον Χριστό, «ο Οποίος φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι, εμφανίστηκε στους αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύτηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη». Νομίζω δε ότι οι αντίπαλοι πρέπει ή να καταδικάσουν με τη χείριστη απόφαση τους παλαιούς, και να αποκαλέσουν ψευδολόγους τους μυσταγωγούς της οικουμένης, στους οποίους ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τα έθνη», ή, αν φρίττουν να το κάνουν αυτό, να επιλέξουν να φρονούν τα ορθά για τον Χριστό και, αποχαιρετώντας τις δικές τους αμάθειες, να κρατηθούν σφιχτά από τα Ιερά Γράμματα και, διατρέχοντας την αλάνθαστη οδό των αγίων, να προχωρήσουν προς την ίδια την αλήθεια.

Διότι δεν θα μπορούσε να είναι, νομίζω, τίποτε άλλο το μυστήριο της ευσεβείας παρά ο ίδιος ο Λόγος εκ του Θεού Πατρός, ο οποίος φανερώθηκε σε εμάς με σάρκα. Διότι γεννήθηκε μέσω της αγίας Παρθένου, λαμβάνοντας μορφή δούλου. Εμφανίστηκε δε και στους αγγέλους, οι οποίοι τον δοξάζουν για τη γέννησή του, λέγοντας: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ, και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και μάλιστα, υποδεικνύοντας στους ποιμένες τον για χάρη μας σαρκωμένο Θεό Λόγο, έλεγαν: «Ιδού, γεννήθηκε για εσάς σήμερα Σωτήρας, ο οποίος είναι ο Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ. Και αυτό θα είναι το σημείο για εσάς: θα βρείτε ένα βρέφος σπαργανωμένο να κείτεται σε φάτνη». Εάν λοιπόν υπήρξε γέννηση μέσω Παρθένου και φανέρωση εν σαρκί, πώς δεν αποτελεί ανίσχυρη μυθοπλασία, και πώς δεν είναι μανία και παραλογισμός το να αποδίδει κανείς τον χαρακτηρισμό της φαινομενικότητας σε μια τόσο απτή και εναργή οικονομία;

Α— Θα αποδειχθούν ότι αγνοούν τον σκοπό της ενανθρώπησης και ότι δεν κατανόησαν καθόλου το μέγα μυστήριο της ευσέβειας. Διότι, εάν η σάρκωση, ή αλλιώς η ενανθρώπηση, του Μονογενούς είχε ως μοναδικό σκοπό το να εμφανιστεί σε όσους βρίσκονται στη γη, αλλά δεν προσέθετε απολύτως τίποτα άλλο στην ανθρώπινη φύση, πώς δεν θα ήταν ήδη καλύτερο και πιο σοφό να συνταχθούμε και εμείς οι ίδιοι με τη δοξασία των δοκητών; Αυτοί οι άθλιοι, απογυμνώνοντας τον Λόγο ταυτόχρονα και από τη σάρκα και από το γήινο σώμα, πλάθουν τον μύθο ότι απλώς φάνηκε στη γη ως άνθρωπος, αν και ομολογούν ξεκάθαρα ότι έγινε εισηγητής των πιο άριστων διδαγμάτων. Ή μήπως δεν θα πεις ότι είναι καλύτερο, εάν ο εκ Θεού Λόγος δεν ωφελεί σε τίποτα την ανθρώπινη φύση παρόλο που έγινε σάρκα, να παραμείνει απαλλαγμένος από σαρκική ακαθαρσία, και απλώς να δώσει την εντύπωση ότι χρησιμοποίησε για μια φορά το γήινο σώμα, και έτσι να φέρει εις πέρας τον προκαθορισμένο σκοπό; Β— Ποιος λοιπόν θα μπορούσε να είναι ο λόγος της ελεύσεώς του στον κόσμο, ή ποιος είναι ο τρόπος της ενανθρώπησης, και για ποιον σκοπό πραγματοποιήθηκε, θα ήθελα να το μάθω. Α— Έλα λοιπόν, ω γενναίε, ρώτησε τις ιερές Γραφές, και αφού στηρίξεις πολύ καλά το μάτι της διάνοιάς σου στα λόγια των αγίων αποστόλων, παρατήρησε σωστά αυτό που αναζητάς.

Εάν δε ακούσεις ότι «αφού υψώθηκε στα δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την επαγγελία του Πνεύματος» ή «να περιμένετε την επαγγελία του Πατρός, την οποία ακούσατε» ή ότι «το Πνεύμα τον εκβάλλει στην έρημο» ή ότι ο ίδιος λέει «μην μεριμνήσετε τι θα πείτε, διότι το Πνεύμα του Πατρός μου είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» ή «εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια εν Πνεύματι Θεού» ή «όποιος βλασφημήσει εις το Άγιο Πνεύμα δεν θα του συγχωρεθεί» και τα εξής, ή «Πατέρα, στα χέρια σου θα παραθέσω το πνεύμα μου» [και τα εξής] ή «το παιδίον αυξανόταν και κραταιωνόταν στο πνεύμα» ή «ο Ιησούς δε, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη» ή «επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος» ή «εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα» (παρόμοιο με το να λέει «αυτό που έγινε σε αυτόν ήταν ζωή») ή «και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, το Πνεύμα της αληθείας» ή «γιατί γέμισε ο Σατανάς την καρδιά σου (λέει ο Πέτρος στον Ανανία) ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα;» και μετά από αυτά «δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό», (επομένως, Θεός εκ Θεού και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο είπαν ψέματα όσοι υπεξαίρεσαν από το αντίτιμο του κτήματος) ή «ο οποίος φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι» — από αυτό δεν έχω κάτι σπουδαιότερο να πω.

Εάν δε ακούσεις ότι «αφού υψώθηκε στα δεξιά του Θεού και έλαβε από τον Πατέρα την επαγγελία του Πνεύματος» ή «να περιμένουν την επαγγελία του Πατέρα που ακούσατε»· ή ότι «το Πνεύμα τον βγάζει στην έρημο», ή ότι ο ίδιος λέει «μη μεριμνήσετε τι θα πείτε, διότι το Πνεύμα του Πατέρα μου είναι αυτό που μιλάει μέσα σας», ή «εάν δε εγώ εκβάλλω τα δαιμόνια με το Πνεύμα του Θεού», ή «όποιος όμως βλασφημήσει κατά του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί» και τα εξής, ή «Πατέρα, στα χέρια σου θα παραδώσω το πνεύμα μου», ή «το παιδίον αυξανόταν και κραταιωνόταν στο πνεύμα», ή «ο Ιησούς, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε από τον Ιορδάνη» ή «επέστρεψε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος» ή «εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα», όμοιο με το να πει «εκείνο που έγινε σε αυτόν ήταν ζωή», ή «και εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο, το Πνεύμα της αλήθειας», ή «γιατί ο Σατανάς γέμισε την καρδιά σου (λέει ο Πέτρος στον Ανανία), ώστε να πεις ψέματα στο Άγιο Πνεύμα;» και μετά από αυτά «δεν είπες ψέματα σε ανθρώπους, αλλά στον Θεό». Άρα, Θεός εκ Θεού και Θεός είναι το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο είπαν ψέματα αυτοί που ιδιοποιήθηκαν μέρος από το τίμημα του κτήματος, ή «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι». Ανώτερο από αυτό δεν έχω να πω. Και Θεός είναι ο Υιός: «από τους οποίους (λέει) προήλθε ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα». «

Έκτον, όπως λέει ο Παύλος, εμφανίστηκε στους αδελφούς: στον Κηφά, στους δέκα, στους πεντακόσιους εφάπαξ, στον Ιάκωβο, σε όλους τους αποστόλους, και τελευταία στον ίδιο τον Παύλο. Έξι (σε ένα εξ αυτών) μεγάλα μυστήρια επιτέλεσε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όπως λέει ο Παύλος: Πληρώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι, εμφανίστηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη. Με έξι γράμματα γράφονται τα μεγάλα ονόματα: Αδωναΐ, Σαβαώθ, Ιησούς, Κύριος, ιατρός, αγαθός, νεφέλη, Μαριάμ.

Διότι αυτό δεν θα μπορούσε να συγκροτήσει ούτε κάποια άλλη εξουσία, επειδή ό,τι κρατείται με τη βία συνηθίζει κάποτε να διεκδικεί την ελευθερία του, μόλις βρει την ευκαιρία· τη δική μας όμως ιδιότητα, που δεν αποτελεί εξουσία αλλά παιδαγωγία, τη συντηρεί πρωτίστως το εκούσιο. Διότι το μυστήριο της ευσέβειας αφορά εκείνους που το επιθυμούν ελεύθερα, και όχι εκείνους που καταδυναστεύονται.

Γρηγορίου Επισκόπου Νύσσης 〈Λόγος Αντιρρητικός προς την Έκθεσιν του Ευνομίου〉 Η πίστη των Χριστιανών, η οποία κηρύχθηκε σε όλα τα έθνη από τους μαθητές σύμφωνα με το πρόσταγμα του Κυρίου, δεν προέρχεται ούτε από ανθρώπους ούτε μέσω ανθρώπων, αλλά μέσω του ίδιου του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, ο οποίος όντας Λόγος και ζωή και φως και αλήθεια και Θεός και σοφία και όλα όσα είναι κατά φύση, γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έλαβε ομοίωμα ανθρώπου και συμμετείχε στη φύση μας κατά πάντα καθ' ομοιότητα χωρίς αμαρτία, καθ' ομοιότητα δε με το να προσλάβει ολόκληρο τον άνθρωπο, με ψυχή και σώμα, ώστε μέσω και των δύο να πραγματοποιηθεί η σωτηρία μας. Αυτός εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, ώστε οι άνθρωποι να μην σχηματίζουν πλέον δοξασίες για το Ον σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις, καθιστώντας δόγμα τις εικασίες που γεννώνται μέσα τους από κάποιους στοχασμούς, αλλά έχοντας πειστεί ότι αληθώς ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, να πιστέψουμε ότι εκείνο μόνο είναι το αληθινό μυστήριο της ευσεβείας, το οποίο μας παραδόθηκε μέσω αυτού του ιδίου του Λόγου και Θεού, ο οποίος μίλησε αυτοπροσώπως στους αποστόλους.

«Ο Λόγος», λέει, «έγινε σάρκα» και «Η δόξα κατασκήνωσε στη γη μας» και «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», ώστε μέσα από καθένα από αυτά που ειπώθηκαν να μάθουμε ότι το θείο, αν και είναι πάντοτε άτρεπτο κατά την ουσία του και αναλλοίωτο, εισέρχεται στην τρεπτή και αλλοιούμενη φύση, προκειμένου με το δικό του άτρεπτο να θεραπεύσει τη δική μας τροπή προς το κακό. Αυτός όμως ισχυρίζεται ότι ο Θεός δεν φανερώθηκε εν σαρκί, πράγμα που ταυτίζεται με το να μην έγινε ο Λόγος σάρκα, αυτός δηλαδή που με ανθρώπινο ομοίωμα και σχήμα συναναστράφηκε με τη ζωή των ανθρώπων μέσω της δουλικής μορφής, αλλά φαντάζεται για τον Λόγο κάποια «θεία σάρκωση», μη γνωρίζοντας τι εννοεί με αυτή τη λέξη: άραγε μια τροπή της θεότητας, η οποία αλλοιώθηκε από την απλή και ασύνθετη φύση της σε κάποια σαρκική υλικότητα, ή μήπως, ενώ η θεία ουσία παραμένει στον εαυτό της, εμφανίστηκε κάποια άλλη θεία σάρκωση ως μεθόριο μεταξύ της φύσης των ανθρώπων και του Θεού, η οποία δεν είναι ούτε άνθρωπος ούτε Θεός, αλλά μετέχει κατά κάποιον τρόπο και στα δύο, και η οποία, αφενός επειδή είναι σάρκωση, έχει συγγένεια με το ανθρώπινο, αφετέρου επειδή είναι θεία, είναι ανώτερη από τα ανθρώπινα μέτρα; Όμως, βέβαια, δεν είναι δυνατόν να είναι Θεός· διότι το θείο είναι απλό στη φύση του και ασύνθετο· και από ό,τι έχει χωριστεί η απλότητα, από αυτό αναπόφευκτα εξίσου έχει χωριστεί και η θεότητα. Αλλά, από την άλλη πάλι, δεν είναι ούτε άνθρωπος· διότι άνθρωπος ονομάζεται αυτός που συνίσταται από νοερή ψυχή και σώμα· και σε ό,τι δεν συννοούνται ταυτόχρονα και τα δύο, πώς θα μπορέσει να εφαρμοστεί η ονομασία του ανθρώπου;

Επομένως, σύμφωνα με αυτόν, προκύπτουν λογικά δύο άτοπα: διότι ή το πλάσμα αποδεικνύεται αρχαιότερο από τον Πλάστη του, ή το θείο που σαρκώνεται εξομοιώνεται με το ανύπαρκτο. Διότι στην αρχή η μεν θεότητα υπήρχε, ο δε Αδάμ δεν υπήρχε. Επομένως, εάν η θεία φύση σαρκώνεται καθ' ομοίωσιν του ανθρώπου, η θεία σάρκωση εξομοιώνεται με το ανύπαρκτο· και αυτό που εξομοιώνεται με το ανύπαρκτο με κανέναν τρόπο δεν θα μπορούσε να υφίσταται και το ίδιο. Αλλά ισχυρίζεται ότι εκείνη η σάρκωση έχει γίνει με κάποιον άλλον τρόπο, διαφορετικό από τον ανθρώπινο. Και ποια ομοίωση υπάρχει μεταξύ ετεροφυών; Εάν, λοιπόν, ούτε προαιωνίως ενδέχεται η θεία σάρκωση να γίνει καθ' ομοίωσιν του ανθρώπου, ούτε στους έσχατους χρόνους –όταν η οικονομία του Κυρίου έλαβε χώρα κατά τον άνθρωπο, σύμφωνα με την οποία ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί– η σάρκωση γίνεται καθ' ομοίωσιν του ανθρώπου (διότι το μυστήριο της παρθενίας δεν αποδέχεται μια τέτοια έννοια), μάταια θα είχε θέσει αυτή την επιγραφή στον λόγο του και ως προς τις δύο έννοιες. Ότι, λοιπόν, η επιγραφή είναι αβασάνιστη και δεν στηρίζεται σε κανένα στέρεο νόημα, νομίζω ότι έχει φανερωθεί ικανοποιητικά μέσω των όσων ειπώθηκαν, σε όσους κατανοούν επισταμένως.

Δεν τα ακούσαμε έτσι αυτά από τα Ευαγγέλια, δεν διδαχθήκαμε έτσι από τη μεγάλη φωνή του Αποστόλου, αλλά το μεν κήρυγμα λέει ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, η δε ευαγγελική ιστορία αναφέρει ότι το Πνεύμα κατέβηκε με μορφή περιστεριού· σάρκωση όμως του Πνεύματος δεν ανέφερε κανείς από όσους λαλούν μυστήρια μέσω του Πνεύματος. Η δόξα κατασκήνωσε στη γη μας· και η αλήθεια ανέτειλε από τη γη· και ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα· και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό· και πολλά άλλα παρόμοια. Αλλά Πνεύμα που σαρκώνεται δεν γνωρίζει η θεόπνευστη Γραφή. «Και προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός, όχι διότι το Πνεύμα, δηλαδή ο Θεός, είναι κάτι το διαφορετικό εκτός από αυτόν, αλλά διότι ο Κύριος είναι θείο Πνεύμα μέσα στη φύση του ανθρώπου του Θεού». Αυτά είναι κατά λέξη τα λόγια του συγγραφέα. Επειδή όμως, κατά κάποιον τρόπο, λόγω της αδυναμίας της εκφραστικής του ικανότητας το νόημα δεν είναι και πολύ ξεκάθαρο με σαφήνεια, πρώτα θα απογυμνώσω το υποκρυπτόμενο νόημα από το σκοτάδι των λέξεων, και στη συνέχεια θα θέσω τον ισχυρισμό του υπό εξέταση. «Προϋπάρχει», λέει, «ο άνθρωπος Χριστός». Συνεπινοεί, μαζί με τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής, και τον άνθρωπο που φανερώθηκε, θεωρώντας τον ως προϋπάρχοντα πριν από τη φανέρωσή του, και επεξεργάζεται περαιτέρω αυτό το νόημα μέσω των όσων ακολουθούν.

Μήπως δεν ήταν άνθρωπος εκείνος που είπε: «Τώρα όμως ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια»; Μήπως δεν ανακράθηκε με τη θεία φύση εκείνος που φανέρωνε μέσα του όλη τη θεϊκή δύναμη, ενεργώντας με εξουσία ό,τι ήθελε; Εάν, λοιπόν, δεν συνέβη τούτο σε εκείνο και εκείνο σε τούτο, ας απορριφθεί η ευαγγελική μαρτυρία· διότι τότε ως ψευδόμενοι θα καταδικαστούν οπωσδήποτε και ο Παύλος και οι προφήτες και όλοι όσοι προανήγγειλαν τα θαύματα του Κυρίου, καθώς και εκείνοι που διηγήθηκαν όσα συνέβησαν έπειτα από αυτά. Εάν όμως αυτό συνέβη αληθινά και ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, και η σάρκα, αφού ανακράθηκε με τη θεία φύση, έγινε ένα με αυτήν, μήπως άρα, σύμφωνα με τον ποιητικό μύθο, χάθηκε το αυτεξούσιο από την ανθρώπινη φύση και υποδουλώθηκαν οι άγγελοι επειδή συνέβη αυτό, στερούμενοι τη χάρη του αυτεξουσίου; Ω της παράλογης καινοφωνίας! Και τι είδους επιχείρημα είναι το να λέει: «Φθορά του αυτεξούσιου όντος είναι το να μην είναι αυτεξούσιο»; Άρα, δεν συγκαταλέγει την τάξη των δούλων στα έμβια όντα, επειδή δεν διευθετούν τη ζωή τους αυτεξούσια, αλλά είναι υποδουλωμένοι στην εξουσία που τους κυριαρχεί; Διότι ο συγγραφέας ορίζει ότι η ιδιότητα του έμβιου όντος έγκειται στο αυτεξούσιο· σε όποιον δε δεν υπάρχει η ανεξάρτητη και αυτεξούσια κίνηση της θέλησης, αποφαίνεται ότι αυτός δεν πρέπει ούτε καν να λογίζεται ως έμβιο ον.

Ορθά δε και ταιριαστά η αρχή του επόμενου ανεπίγραφου ψαλμού συνδέεται με το τέλος αυτής της ψαλμωδίας. Διότι η ίδια δύναμη για τον μεν δίκαιο γίνεται φως και ευφροσύνη, ενώ για τον άπιστο λαό γίνεται οργή. Διότι, λέει, «Ο Κύριος εβασίλευσε, ας οργισθούν οι λαοί». Ποιος είναι αυτός ο Κύριος που βασίλευσε, ο οποίος υπερκάθεται της αγγελικής και ουράνιας φύσεως; Διότι μέσω των Χερουβίμ ο λόγος υποδεικνύει την υπεροχή της υπερκόσμιας δυνάμεως (του οποίου η βασιλεία επιφέρει τη διάλυση αυτού που έχει κακώς συγκροτηθεί· διότι δεν κλονίζει το ουράνιο στοιχείο μέσα μας, αλλά το γήινο), λέγοντας έτσι με τη φράση: «Ο καθήμενος επί των Χερουβίμ· ας σαλευθεί η γη». Και τα επόμενα τα παραλείπω, για να μην επιφέρω μεγάλο φόρτο στη συνέχεια της ερμηνείας, λέγοντας μόνο τούτο, ότι τα πάντα αποβλέπουν σε έναν και τον αυτόν σκοπό μέχρι το τέλος της ψαλμωδίας. Διότι διαβεβαιώνει ότι αυτός ο Θεός που βασίλευσε δεν φανερώθηκε σε εμάς τώρα για πρώτη φορά, αλλά ο ίδιος έχει φανερωθεί και στους ονομαστούς προφήτες. Γι' αυτό μνημονεύει τον Μωυσή, τον Ααρών και τον Σαμουήλ, ο καθένας από τους οποίους είναι περίβλεπτος και δοξασμένος λόγω της ευσέβειάς του προς τον Θεό. Προσθέτει δε στον λόγο και τον στύλο της νεφέλης, μέσα στον οποίο ο Θεός συνομιλούσε μαζί τους, διδάσκοντας, νομίζω, τους απίστους μέσα από αυτό το γεγονός να μην παραξενεύονται για τη συναναστροφή του Θεού μαζί μας μέσω ανθρώπου. Διότι ο Θεός που μίλησε τότε μέσα στον στύλο της νεφέλης, ύστερα από αυτά φανερώθηκε εν σαρκί.

Επειδή, λοιπόν, ο Νόμος ορίζει ότι κάθε αρσενικό που διανοίγει μήτρα πρέπει να αγιάζεται, και ότι η γυναίκα που μόλις έχει γεννήσει και έχει γίνει μητέρα αρσενικού παιδιού, αφού καθαριστεί σε διάστημα σαράντα ημερών μετά τη γέννα, πρέπει να προσέρχεται στον ναό του Θεού με μια σαφώς καθορισμένη θυσία· εκείνοι μεν που φέρουν το κάλυμμα στην καρδιά τους κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, με τις ίδιες ετήσιες θυσίες, για να εκφραστώ έτσι (οι οποίες ποτέ δεν δύνανται να τελειοποιήσουν όσους προσέρχονται), ας νομίζουν, με νηπιώδη νοοτροπία, ότι εκπληρώνουν τη νομοθεσία αυτή. Εμείς, όμως, από τους οποίους κατά την επιστροφή μας προς τον Θεό έχει αφαιρεθεί αυτό το κάλυμμα, εφόσον έχουμε πιστέψει ότι το μέγα μυστήριο της ευσεβείας έχει φανερωθεί άπαξ, κατά τη συντέλεια των αιώνων, για την εξάλειψη της αμαρτίας διά της θυσίας Του, οφείλουμε να εμβαθύνουμε στο μυστήριο της παρούσης εορτής επάξια του θείου φωτός της αλήθειας, με τον φωτισμό του Πνεύματος, προσεγγίζοντας το ζήτημα λίγο πιο από την αρχή, αφού όμως επισημάνουμε εγκαίρως και το εξής: ότι, σύμφωνα με τη λογική ακολουθία της εξετάσεώς μας, το προαναφερθέν θέσπισμα του Νόμου διαπιστώνεται πως εκπληρώνεται οριστικά και κατ' αποκλειστικότητα χωρίς να μπορεί να εφαρμοστεί σε κανέναν άλλον, μόνο στο πρόσωπο του σαρκωθέντος Θεού.

Η δορκάδα συμβολίζει την οξυδέρκεια Εκείνου που επιβλέπει τα πάντα· διότι λένε ότι αυτό το ζώο, επειδή βλέπει (δέρκεται) με εξαιρετική οξύτητα, πήρε το όνομά του από αυτήν ακριβώς την ενέργεια. Και βεβαίως το «δέρκεσθαι» ταυτίζεται με το «θεᾶσθαι». Επομένως, Αυτός που εφορεύει και επιβλέπει τα πάντα, επειδή «θεάται» τα πάντα, ονομάζεται Θεός των πάντων. Επειδή, λοιπόν, ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, Εκείνος που εμφανίστηκε στη ζωή για την καθαίρεση των αντίπαλων δυνάμεων, για τον λόγο αυτό, παρομοιάζεται μεν με δορκάδα Εκείνος που επέβλεψε από τους ουρανούς επί της γης, με νεβρό (ελαφάκι) δε Εκείνος που διασχίζει με άλματα τα όρη και τους λόφους, δηλαδή Εκείνος που καταπατά και καταλύει τα πονηρά υψώματα της κακίας των δαιμόνων. Διότι «όρη» ονομάζει εκείνα που ταράσσονται από την κραταιότητά Του, όπως λέει ο Δαβίδ, τα οποία μετατοπίζονται στην καρδιά των θαλασσών και καταβυθίζονται στον συγγενικό τόπο της αβύσσου, για τα οποία είπε ο Κύριος στους μαθητές ότι: «Εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο (υποδεικνύοντας με τον λόγο Του εκείνο το πονηρό δαιμόνιο του σεληνιασμού): Σήκω και ρίξου στη θάλασσα». Επειδή λοιπόν χαρακτηριστικό γνώρισμα της φύσης των νεβρών είναι το να εξολοθρεύουν τα θηρία και να αποδιώκουν το γένος των φιδιών με την αναπνοή τους και την ιδιότητα του δέρματός τους, για τον λόγο αυτό, Εκείνος που εφορεύει τα πάντα παρομοιάστηκε αφενός με δορκάδα, αφετέρου με νεβρό ελαφιών ως Εκείνος που καταπατά και εξολοθρεύει την αντίθετη ενέργεια, την οποία η αλληγορική σημασία ονόμασε όρη και λόφους.

Όταν ο Λόγος τής φώναξε αυτά μέσα από τα παράθυρα, η περιστερά, έχοντας καταυγαστεί από τη λάμψη των νοημάτων και έχοντας κατανοήσει την πέτρα, η οποία είναι ο Χριστός, αποκρίνεται ορθά: λέγει, δηλαδή, «Δείξε μου την όψη σου και κάνε με να ακούσω τη φωνή σου, διότι η φωνή σου είναι γλυκιά και η όψη σου ωραία». Το νόημα δε των λεγομένων είναι το εξής: Μη μου μιλάς πλέον μέσα από τα προφητικά και νομικά αινίγματα, αλλά δείξε τον εαυτό σου σε εμένα φανερά, με τον τρόπο που μπορώ να σε δω, ώστε να βρεθώ μέσα στην ευαγγελική πέτρα, εγκαταλείποντας το προτείχισμα του νόμου, και κάνε να φτάσει στα αυτιά μου η φωνή σου με τον τρόπο που μπορεί να τη χωρέσει η ακοή μου. Διότι, εάν η φωνή που έρχεται μέσα από τα παράθυρα είναι τόσο γλυκιά, πολύ περισσότερο αξιαγάπητη θα είναι η πρόσωπο με πρόσωπο εμφάνισή σου. Αυτά λέει η νύμφη, έχοντας κατανοήσει το μυστήριο της ευαγγελικής πέτρας, στο οποίο την καθοδήγησε ο Λόγος που εμφανίστηκε στα παράθυρα πολυμερώς και πολυτρόπως, και κυριεύεται από την επιθυμία της εν σαρκί θεοφανείας, ώστε να γίνει ο Λόγος σάρκα και να φανερωθεί ο Θεός εν σαρκί και να παραθέσει στην ακοή μας τις θείες φωνές που υπόσχονται στους αξίους την αιώνια μακαριότητα. Πόσο απόλυτα συμφωνούν με την προσευχή της νύμφης τα λόγια του Συμεών, ο οποίος λέει: «Τώρα απολύεις τον δούλο σου, Δέσποτα, σύμφωνα με τον λόγο σου, εν ειρήνη, διότι τα μάτια μου είδαν το σωτήριό σου»; Διότι εκείνος είδε αυτό ακριβώς που επιπόθησε να δει αυτή.

Μάλλον όμως θα ήταν καλύτερο να παραθέσουμε στον λόγο μας το νόημα περί αυτού μέσω των ίδιων των θείων ρημάτων: άκτιστο ονομάζουμε τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής και ήταν πάντοτε προς τον Θεό και ο Λόγος ήταν Θεός, μέσω του οποίου τα πάντα δημιουργήθηκαν και χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα έγιναν. Κτιστό δε ονομάζουμε εκείνον που έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, του οποίου, αφού σαρκώθηκε, η δόξα που εμφαίνεται δηλώνει ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, και Θεός βεβαίως είναι ο Μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός. Έτσι το εξέφρασε ο Ιωάννης, λέγοντας ότι «Είδαμε τη δόξα του»· μολονότι αυτό που φαινόταν ήταν άνθρωπος, για αυτό που γινόταν γνωστό μέσω αυτού λέει ότι είναι «δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Επειδή, λοιπόν, το άκτιστο, το προαιώνιο και το αΐδιο αυτού παραμένει εντελώς ακατάληπτο και ανέκφραστο σε κάθε φύση, ενώ αυτό που φανερώθηκε σε εμάς διά της σαρκός μπορεί σε κάποιο βαθμό να γίνει γνωστό, για τον λόγο αυτό η διδάσκαλος αποβλέπει σε αυτά και κάνει λόγο περί αυτών, όσα δηλαδή μπορούν να γίνουν κατανοητά από εκείνους που τα ακούν.

Εννοώ δε το μέγα μυστήριο της ευσέβειας, μέσω του οποίου ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, αυτός που, ενώ υπήρχε σε μορφή Θεού, συναναστράφηκε τους ανθρώπους λαμβάνοντας δουλική μορφή μέσω της σάρκας· και ο οποίος, αφού άπαξ είλκυσε προς τον εαυτό του διά της απαρχής την πρόσκαιρη φύση της σάρκας, την οποία προσέλαβε διά της άφθορης παρθενίας, αγιάζει πάντοτε μαζί με την απαρχή το κοινό φύραμα της φύσεως μέσω εκείνων που ενώνονται μαζί του κατά την κοινωνία του μυστηρίου. Έτσι, τρέφοντας το δικό του σώμα, την Εκκλησία, και εναρμονίζοντας κατάλληλα στο κοινό σώμα τα μέλη που ενσωματώνονται σε αυτόν διά της πίστεως, καθιστά το όλον ευπρεπές, διατάσσοντας τους πιστούς με πρέποντα και αρμονικό τρόπο ώστε να αποτελούν οφθαλμούς, στόμα, χέρια και τα υπόλοιπα μέλη. Διότι έτσι λέει ο Παύλος, ότι ένα μεν είναι το σώμα, πολλά δε τα μέλη. Και όλα τα μέλη δεν έχουν την ίδια λειτουργία, αλλά υπάρχει κάποιος που είναι οφθαλμός στο σώμα και δεν περιφρονεί το χέρι, και κάποιος που, όντας κεφαλή, δεν αποδιώχνει τα πόδια, αλλά ολόκληρο το σώμα συνδέεται και συγκεράννυται αρμονικά προς τον εαυτό του μέσω των μελών χάρη στην ποικιλία των ενεργειών, ώστε τα μέρη να μη στασιάζουν προς το όλον.

Πρέπει δε οπωσδήποτε να γνωρίσουμε και την ωφέλεια αυτής της θεόπνευστης Γραφής μέσω της πνευματικής θεωρίας. Επομένως, όταν ακούμε ότι «Ο αδελφιδός μου κατέβηκε στον κήπο του», μαθαίνουμε μέσα από αυτά τα λόγια το ευαγγελικό μυστήριο, καθώς το καθένα από αυτά τα ονόματα μας διασαφηνίζει το μυστικό του νόημα: Ο Θεός, που φανερώθηκε εν σαρκί, επειδή από τη μία ανέτειλε από τη φυλή του Ιούδα και από την άλλη έλαμψε στα έθνη που κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου, πολύ ορθά και ταιριαστά ονομάζεται με το όνομα του αδελφιδού από εκείνην που μνηστεύθηκε μαζί Του για αιώνια συζυγία, εφόσον αυτή είναι αδελφή του λαού που προέρχεται από τον Ιούδα. Η δε λέξη «Κατέβηκε» δηλώνει ότι, εξαιτίας του ανθρώπου που κατέβαινε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και έπεσε στους ληστές, κατέρχεται και ο Ίδιος συμμετέχοντας στην κάθοδο αυτού που έπεσε στους εχθρούς, με τα οποία λόγια υποδηλώνει τη συγκατάβαση που έγινε από την άρρητη μεγαλειότητά Του προς την ταπεινότητα της φύσης μας. Μέσα δε από τον συμβολισμό του κήπου μαθαίνουμε τούτο: ότι ο αληθινός γεωργός αναφυτεύει το δικό του γεώργιο, δηλαδή εμάς τους ανθρώπους (διότι εμείς είμαστε το δικό Του γεώργιο, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου).

Αφού έλαβε ο νεωκόρος το βιβλίο, το τοποθέτησε στον βωμό, και έπειτα, αφού πρόσφερε τις συνηθισμένες σε αυτούς κνίσες και τα μιάσματα, είδε πάλι τα ίδια που έβλεπε και πρωτύτερα, πριν εκδιωχθούν οι δαίμονες από το ειδωλείο. Όταν έγιναν αυτά, συνειδητοποίησε ότι κάποια θεία δύναμη βρισκόταν στον Γρηγόριο, μέσω της οποίας αποδείχθηκε ισχυρότερος από τους δαίμονες. Αφού τον πρόφτασε λοιπόν πάλι βιαστικά, πριν εισέλθει στην πόλη, του ζήτησε να μάθει από αυτόν το μυστήριο και ποιος ήταν εκείνος ο Θεός που είχε υποταγμένη τη φύση των δαιμόνων. Και όταν ο μέγας του εξήγησε με λίγα λόγια το μυστήριο της ευσέβειας, ο νεωκόρος βίωσε ό,τι είναι φυσικό να βιώσει ένας αμύητος στα θεία: θεώρησε δηλαδή πως ήταν κατώτερο της περί Θεού αντίληψης το να πειστεί ότι το Θείο φανερώθηκε στους ανθρώπους εν σαρκί. Επειδή όμως εκείνος του εξήγησε ότι η πίστη γι' αυτό το ζήτημα δεν στερεώνεται με λόγια, αλλά αντλεί την αξιοπιστία της από τα θαύματα που επιτελούνται, ο νεωκόρος ζήτησε να δει από αυτόν ακόμη ένα θαύμα, ώστε κατ' αυτόν τον τρόπο, μέσω αυτού που θα συνέβαινε, να οδηγηθεί στη συγκατάθεση της πίστεως. Εκεί ακριβώς λέγεται ότι ο μέγας εκείνος άνδρας επιτέλεσε το πιο απίστευτο από όλα τα μεγάλα θαύματα.

Διότι εμείς υποστηρίζουμε ότι και το σώμα, με το οποίο δέχθηκε το πάθος, αφού συγκεράστηκε με τη θεία φύση, έγινε μέσω αυτής της συγκράσεως εκείνο ακριβώς που είναι η φύση που το προσέλαβε. Τόσο πολύ απέχουμε από το να σκεφτούμε κάτι ταπεινό για τον Μονογενή Θεό, ώστε, αν προσλήφθηκε κάτι από την κατώτερη φύση χάριν της φιλάνθρωπης οικονομίας, πιστεύουμε ότι και αυτό μεταποιήθηκε προς το θείο και άφθαρτο. Εκείνος όμως κατέστησε το πάθος του σταυρού σημείο της κατ' ουσίαν αλλοίωσης προς το ταπεινότερο, καθιστώντας, δεν ξέρω πώς, την υπερβάλλουσα ενέργεια της δυνάμεως, σύμφωνα με την οποία μπόρεσε να υποστεί και αυτό, ως τεκμήριο αδυναμίας. Δεν κατανόησε ούτε τούτο: ότι τίποτα από όσα λειτουργούν σύμφωνα με τη δική τους φύση δεν θαυμάζεται ως κάτι το παράδοξο, αλλά όσα υπερβαίνουν τα όρια της φύσης, αυτά κυρίως προκαλούν τον θαυμασμό, και προς αυτά στρέφεται κάθε ακοή και κάθε διάνοια επικεντρώνεται θαυμάζοντας το παράδοξο. Γι' αυτό και όλοι όσοι κηρύττουν τον λόγο, σε αυτό ακριβώς φανερώνουν το θαύμα του μυστηρίου: ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, ότι ο Λόγος έγινε σάρκα, ότι το φως έλαμψε μέσα στο σκοτάδι, ότι η ζωή γεύθηκε τον θάνατο. Και όλα τα παρόμοια διακηρύττουν μεγαλόφωνα οι κήρυκες, μέσω των οποίων εξαίρεται το θαύμα Εκείνου που, μέσα από όσα υπερβαίνουν τη φύση, φανέρωσε την περίσσεια της δύναμής Του.

Διότι, ποιος δεν γνωρίζει στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό ότι ο προφήτης διακηρύσσει με τον λόγο του τον Χριστό ως Θεό που χρίεται από τον Θεό; Και πάλι, ποιος από όσους είναι εξοικειωμένοι με την προφητεία αγνοεί τον Ησαΐα, ο οποίος διακηρύσσει τόσο ολοφάνερα τη θεότητα του Υιού, όταν μεταξύ των άλλων λέει και τούτο, ότι οι άνδρες των Σεβωείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσευχηθούν σε εσένα, επειδή μέσα σε εσένα είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι ο Θεός; Διότι, ποιος άλλος είναι ο Θεός που έχει μέσα του Θεό και είναι ο ίδιος Θεός, εκτός από τον Μονογενή; Ας το πουν αυτοί που αγνοούν την προφητεία. Την ερμηνεία δε του ονόματος του Εμμανουήλ και την ομολογία του Θωμά μετά την επίγνωσή του, καθώς και τη μεγαλοφωνία του Ιωάννη, θα τις αποσιωπήσω, επειδή είναι ολοφάνερες ακόμη και σε εκείνους που βρίσκονται έξω από την πίστη. Αλλά ούτε θεωρώ ότι πρέπει να παραθέσω με ακρίβεια τα λόγια του Παύλου, επειδή βρίσκονται σχεδόν στο στόμα όλων, ο οποίος ονομάζει τον Κύριο όχι μόνο Θεό, αλλά και μέγα Θεό και Θεό επί πάντων, λέγοντας στους Ρωμαίους: «στους οποίους ανήκουν οι πατέρες και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός επί πάντων, ευλογητός στους αιώνες», και γράφοντας στον μαθητή του Τίτο: «κατά την επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού», ενώ προς τον Τιμόθεο διακηρύσσει ρητά ότι: «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι».

Το ότι η Παρθένος είναι προφήτιδα, έχοντας προφητική χάρη, το αποδεικνύει σε όποιον το επιθυμεί η ωδή της προς τον Θεό που βρίσκεται στο Ευαγγέλιο. Προσήλθε λοιπόν, λέει, ο Ησαΐας προς την προφήτιδα, με το προορατικό βέβαια πνεύμα, και εκείνη συνέλαβε, και πριν έρθει ο πόνος των ωδίνων, τον απέφυγε και γέννησε άρρεν· ο δε αρχάγγελος τώρα απευθυνόμενος σε αυτήν της λέει: «θα γεννήσεις υιό και θα τον ονομάσεις Ιησού (που ερμηνεύεται Σωτήρας)· διότι αυτός θα είναι μέγας». Είπε λοιπόν ο Ησαΐας πάλι: «θαυμαστός σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, άρχοντας της ειρήνης, πατέρας του μέλλοντος αιώνος». Σε συμφωνία με αυτό λέει τώρα και ο αρχάγγελος: «αυτός θα είναι μέγας και θα ονομαστεί υιός του Υψίστου». (Και γιατί δεν είπε «είναι μέγας και υιός του Υψίστου», αλλά «θα είναι και θα ονομαστεί»; Επειδή ο λόγος του αναφερόταν στην ανθρώπινη φύση του Χριστού), δηλώνοντας ταυτόχρονα ότι θα γίνει γνωστός σε όλους και θα κηρυχθεί από αυτούς ως τέτοιος, όπως ακριβώς επρόκειτο αργότερα να πει και ο Παύλος: «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο». Αλλά και «θα του δώσει», λέει, «ο Κύριος τον θρόνο του Δαβίδ του πατέρα του, και θα βασιλεύσει στον οίκο του Ιακώβ στους αιώνες, και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος»· εκείνος δε του οποίου η βασιλεία είναι αιώνια και δεν έχει τέλος, αυτός είναι ο ίδιος ο Θεός.

Και αν πριν από εσάς δεν ήταν ελλιπές το ευαγγέλιό μας, το οποίο «κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύτηκε στον κόσμο», και «η σωτήρια χάρη του Θεού» και η απορρέουσα από αυτήν θεογνωσία, η οποία φανερώθηκε σε όλους και δίδαξε τους πάντες, αν δεν «έχει ακυρωθεί η πίστη», αν δεν έχουν διαφθαρεί τα της ομολογίας, για τα οποία και αγωνίστηκαν και ασκήθηκαν «το νέφος των μαρτύρων που μας περιβάλλει», ο πολυπληθής κατάλογος των οσίων, ο θεοδίδακτος χορός των διδασκάλων, όλοι όσοι με έργο και με λόγο και με τα προσωπικά τους παθήματα μαρτύρησαν για την αλήθεια, υπέρ της οποίας και μέχρι θανάτου πράττοντας το ορθό αντιστάθηκαν, και όχι μόνο υπέρ αυτής ή και του εαυτού τους, αλλά και υπέρ του δικού μας στηριγμού—αν δεν είναι όλα αυτά και η πίστη εκείνων που παίρνουν το όνομά τους από τον Χριστό ελλιπή, τότε πραγματικά μάταια εσύ εφευρίσκεις προσθήκες και καινοτομείς εις βάρος της ίδιας σου της ψυχής.

ΡϞΒ'. Στον επίσκοπο Λαμπέτιο. Σχετικά με το ρητό: «Μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας». Πράγματι, μεγάλο είναι το μυστήριο της ευσέβειας, όπως έγραψε και ο μυσταγωγός Παύλος, όχι με την έννοια ότι αγνοείται παντελώς, αλλά ότι είναι σε όλους ανέφικτο να κατανοηθεί. Διότι βρίσκεται πέρα από κάθε λόγο και νου. Αν δηλαδή το παιδί είναι καρπός γάμου, πώς η παρθένος παρουσίασε καρπό γάμου; Πώς ενώθηκε το φθαρτό με το άφθαρτο; Πώς μέσα στο περίγραπτο νοείται το απερίγραπτο, χωρίς ούτε η θεία και ακήρατη φύση να ελαττώνεται, και το θνητό, με κάποιον ανέκφραστο τρόπο που ξεπερνά κάθε ερμηνεία, να δέχεται την τιμή; Πώς εκείνος που έπαθε έσωσε, και εκείνος που πέθανε ανέστησε, και εκείνος που υβρίστηκε τίμησε με την ανώτατη τιμή, και εκείνος που σταυρώθηκε λύτρωσε από την κατάρα, ή μάλλον σταύρωσε την αμαρτία και τον θάνατο;

Αυτό, αφού εξέπληξε τον Παύλο, τον παρακίνησε να αναφωνήσει: Μεγάλο είναι το μυστήριο της ευσεβείας. Διότι μέσα στον σταυρό είναι κρυμμένη η ανάσταση και η γέννηση της αθάνατης ζωής· καθώς ο Βασιλιάς, αναδυόμενος από τον άδη, γέννησε για τους ανθρώπους την αθανασία που άνθισε. Αληθινά, πρόκειται για παμμέγιστο μυστήριο. Πώς, λοιπόν, γίνεται γνωστό το μυστήριο;

Φανερώθηκε, λέει, εν σαρκί. Και ποια είναι η φανέρωση; Δικαιώθηκε εν πνεύματι. Ποιο είναι το τεκμήριο της δικαιοσύνης; Εμφανίστηκε σε αγγέλους. Αναγνώρισαν οι άγγελοι, λέει, την αξία Εκείνου που φανερώθηκε· προσήλθαν και Τον διακονούσαν.

Αξιόπιστοι μεν, Παύλε, είναι οι θεσπιστές της δικαιοσύνης, και δοξάζουν τη δύναμη του Χριστού· δείξε, ωστόσο, στους ανθρώπους ένα σημείο της ισχύος Του. «Κηρύχθηκε», λέει, «στα έθνη». Διαδόθηκε ο θεολογικός λόγος γι' Αυτόν, και μάλιστα ενώ εμποδιζόταν από όλους· εξαπλώθηκε το κήρυγμα, αν και παρεμποδιζόταν. Τι ωφελεί, λοιπόν, εάν το κήρυγμα φτάνει μόνο μέχρι την ακοή, και αφού κηρύχθηκε στα έθνη, θεωρήθηκε ανοησία από εκείνους που το άκουσαν; «Κηρύχθηκε», λέει, «και πιστεύθηκε στον κόσμο». Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι το γεγονός αυτό, αφού πιστεύθηκε, είναι πλέον ανεμπόδιστο, λέει: «Αναλήφθηκε εν δόξη». Διακηρύχθηκε η ισχύς της Εκκλησίας, ή μάλλον η επιστασία ολόκληρης μαζί της οικουμένης. Διότι αποτελεί κοινή βοήθεια για την ανθρώπινη φύση η ανθρώπινη φύση που αναλήφθηκε σήμερα· επειδή, έπειτα από αυτήν, οι τιμωρίες έγιναν ηπιότερες. Και παρατήρησε, σε παρακαλώ, τις παλαιές τιμωρίες των ανθρώπων από τον Θεό, και θα διαπιστώσεις πόσο κοινωφελής είναι η Ανάληψη. Εξαιτίας ενός αμαρτήματος εκδιώχθηκε ο Αδάμ όταν έπεσε σε παράπτωμα· με διαρκή τρόμο του σώματος καταδικάστηκε ο Κάιν· ο ουρανός έβρεξε φωτιά, καυτηριάζοντας τα Σόδομα σαν σήψη της γης· μετατράπηκε σε στήλη η γυναίκα που παρέβη τον κανόνα της πορείας.

Άραγε θα τον δει κανείς πάλι ενσώματο; Να είστε βέβαιοι και για τα δύο. Διότι, έστω και αν τώρα αναλαμβάνεται στον ουρανό, πάλι θα έρθει, με τον ίδιο τρόπο που τον είδατε να πορεύεται προς τον ουρανό. Αλλά ας μην τεντώνεται για πολύ η χορδή της γλώσσας· ας χαλαρώσουμε αυτή την κουρασμένη κιθαρωδία των λόγων· ας δώσουμε ακρόαση και στις υπόλοιπες κιθάρες· ας επευφημήσει την Ανάληψη μια πολύστομη δοξολογία· ας ψάλει σήμερα από κοινού το γένος όλων των ανθρώπων: Μέγα είναι το μυστήριο της ευσεβείας· φανερώθηκε στους αγγέλους, πιστεύτηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Είδες, αγαπητέ, πώς σύμφωνα κηρύττουν οι προφήτες για την Ανάληψή του; Διότι πρέπει αυτός να βασιλεύει παντοτινά, για να θέσει τους εχθρούς του υποπόδιο των ποδιών του. Γι' αυτό και ένας άλλος προφήτης, δηλώνοντας την εξουσία της βασιλείας του, έλεγε: «Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, και η βασιλεία του είναι βασιλεία που δεν θα καταστραφεί», «και η βασιλεία του δεν θα έχει τέλος». Εσύ, όμως, ακούγοντας τον προφήτη να λέει ότι ο Πατέρας θέτει τους εχθρούς κάτω από τα πόδια του, μην θορυβηθείς ούτε να θεωρήσεις τον Υιό κατώτερο από τον Πατέρα· διότι αυτό δεν ειπώθηκε σαν να αδυνατεί ο Πατέρας. Άκουσε, πράγματι, τον Χριστό που λέει: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Άκουσε τον απόστολο που το ανακηρύσσει και το λέει με μεγαλύτερη σαφήνεια, αναφέροντας: «Ομολογουμένως είναι μέγα το μυστήριο της ευσέβειας: ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι, εμφανίστηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη». Τι είναι πιο ευαπόδεικτο από αυτήν τη μαρτυρία;

Εμείς όμως ας ανυμνήσουμε τον κριτή μας που προήλθε από εμάς, ας δοξάσουμε αυτόν που, αν και υπεράνω ημών, έγινε όμοιος με εμάς για χάρη μας, και ας λάβουμε θάρρος έχοντας ως συγγενή τον ίδιο τον Δεσπότη και κριτή, επισφραγίζοντας τον λόγο μας με τον αποστολικό λόγο. «Ομολογουμένως», λέει, «μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας: ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν Πνεύματι, πιστεύτηκε στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη». Σε αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Όχι όπως εκείνος ο ιουδαϊκός. Διότι αυτό είναι που συγκρατεί την πίστη και το κήρυγμα· επειδή η αλήθεια είναι ο στύλος και το εδραίωμα της Εκκλησίας. Και ομολογουμένως, λέγει, είναι μεγάλο το μυστήριο της ευσεβείας· ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι. Δηλαδή, η θεία οικονομία που έγινε για εμάς.