Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 3:16

Μη μου μιλάς για τους κώδωνες, ούτε για τα Άγια των αγίων, ούτε για τον αρχιερέα· στύλος της οικουμένης είναι η Εκκλησία. Αναλογίσου το μυστήριο, και θα φρίξεις· διότι είναι μυστήριο, και μεγάλο, και μυστήριο ευσεβείας, και μάλιστα ομολογουμένως, όχι υπό διερεύνηση· διότι είναι αναμφίβολο. Επειδή, όταν έδινε διατάξεις για τους ιερείς, δεν είπε τίποτε τέτοιο, όπως στο βιβλίο του Λευιτικού, ανάγει το ζήτημα σε κάτι άλλο, λέγοντας: «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», δηλαδή, ο Δημιουργός φάνηκε, λέει, με σάρκα. «Δικαιώθηκε εν πνεύματι». Δηλαδή λέει τούτο: «Και δικαιώθηκε η σοφία από τα τέκνα της»· ή ότι δεν έπραξε δόλο· όπως ακριβώς λέει ο προφήτης: «Αυτός που δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». «Φανερώθηκε στους αγγέλους». Επομένως και οι άγγελοι είδαν μαζί με εμάς τον Υιό του Θεού, ενώ πρωτύτερα δεν τον έβλεπαν. Όντως μεγάλο το μυστήριο. «Κηρύχθηκε στα έθνη, πιστεύθηκε στον κόσμο». Σε όλη την οικουμένη ακούστηκε και πιστεύθηκε· και αυτό το δηλώνει ο προφήτης λέγοντας: «Σε όλη τη γη εξήλθε ο φθόγγος τους». Μη νομίσεις λοιπόν ότι αυτά είναι απλώς γυμνά λόγια· διότι δεν είναι, αλλά είναι γεμάτα από απόρρητα μυστήρια. «Αναλήφθηκε εν δόξη»· δηλαδή, πάνω σε νεφέλες. «Αυτός ο Ιησούς», λέει, «που αναλήφθηκε από εσάς, έτσι θα έρθει, με τον τρόπο που τον είδατε».

Παρατήρησε δε πώς παντού ονομάζει μυστήριο τη θεία οικονομία που έγινε για εμάς· και δικαιολογημένα. Διότι δεν είναι φανερή σε όλους τους ανθρώπους, ή μάλλον δεν ήταν φανερή ούτε και στους αγγέλους· πώς άλλωστε θα μπορούσε, αφού αυτή φανερώθηκε μέσω της Εκκλησίας; Γι' αυτό λέει: «Ομολογουμένως είναι μεγάλο». Και είναι όντως μεγάλο· διότι ο Θεός έγινε άνθρωπος και ο άνθρωπος Θεός. Εμφανίστηκε ως άνθρωπος αναμάρτητος, αναλήφθηκε ως άνθρωπος, κηρύχθηκε στον κόσμο· μαζί με εμάς τον είδαν οι άγγελοι. Επομένως, είναι μυστήριο. Ας μην διαπομπεύουμε, λοιπόν, το μυστήριο, ας μην το προβάλλουμε παντού, αλλά ας ζούμε αξίως αυτού του μυστηρίου.

Άραγε, λοιπόν, μόνο στον Πατέρα ανήκει αυτό το εξαίρετο γνώρισμα, ενώ στον Υιό όχι; Μη γένοιτο· αλλά και στον Υιό. Και ότι ανήκει και σε Αυτόν, άκουσε τον Παύλο που το δηλώνει αυτό λέγοντας: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Εκείνος όμως που είναι εικόνα του αόρατου, είναι και ο ίδιος αόρατος· επειδή διαφορετικά δεν θα ήταν εικόνα. Αν πάλι κάπου αλλού λέει, «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί», μην απορήσεις· διότι η φανέρωση έγινε μέσω της σάρκας, όχι όμως κατά την ουσία. Επειδή το ότι και ο Ίδιος είναι αόρατος όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στις άνω δυνάμεις, το αποδεικνύει ο Παύλος. Διότι, αφού είπε ότι «φανερώθηκε εν σαρκί», πρόσθεσε ότι «εμφανίστηκε σε αγγέλους».

Διότι το να πεθάνει ο Χριστός, εφόσον έγινε άνθρωπος, ήταν φυσικό επακόλουθο· διότι, αν και δεν διέπραξε αμαρτία, εντούτοις προσέλαβε θνητό σώμα. Και ήταν βέβαια και αυτό θαυμαστό. Το ότι όμως, ενώ ήταν Θεός, θέλησε να γίνει άνθρωπος και καταδέχθηκε να συγκαταβεί τόσο πολύ, όσο ούτε ο νους δεν μπορεί να χωρέσει, αυτό είναι το πλέον συγκλονιστικό και γεμάτο κατάπληξη. Αυτό ακριβώς θαυμάζοντας και ο Παύλος έλεγε: «Και ομολογουμένως, είναι μέγα το μυστήριο της ευσεβείας». Ποιο είναι αυτό το μέγα; «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί». Και πάλι αλλού λέει: «Διότι βέβαια δεν λαμβάνει φύση αγγέλων ο Θεός, αλλά λαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ· γι' αυτό όφειλε να γίνει όμοιος σε όλα με τους αδελφούς». Γι' αυτόν τον λόγο προπαντός ασπάζομαι και αγαπώ αυτήν την ημέρα, και φανερώνω δημόσια την αγάπη μου, για να κάνω και εσάς κοινωνούς αυτής της στοργής· γι' αυτό σας παρακαλώ όλους και σας ικετεύω να προσέλθετε με κάθε σπουδή και προθυμία, αφού ο καθένας αδειάσει το σπίτι του, για να δούμε τον Δεσπότη μας ξαπλωμένο στη φάτνη, σπαργανωμένο, εκείνο το φοβερό και παράδοξο θέαμα. Διότι ποια δικαιολογία θα έχουμε, και ποια συγγνώμη, όταν Εκείνος κατεβαίνει από τους ουρανούς για εμάς, και εμείς ούτε από το σπίτι μας δεν βγαίνουμε για να έρθουμε προς Αυτόν;

Δηλαδή, να έχουν ορθή πίστη, και να μην εισάγουν σε αυτήν τίποτα το δόλιο. «Και ομολογουμένως είναι μέγα το μυστήριο της ευσεβείας. Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί». Μη μου αναφέρεις τα κουδούνια, λέει, ούτε τα Άγια των αγίων, ούτε τον αρχιερέα. Στύλος της οικουμένης είναι η Εκκλησία· και είναι μυστήριο, και μέγα, και μυστήριο της ευσεβείας, και ομολογουμένως, όχι κάτι το αμφισβητούμενο. Διότι είναι αναμφίβολο. «Δικαιώθηκε εν Πνεύματι». Με αυτό εννοεί ότι, επειδή μετείχε σε αίμα και σάρκα παρόμοια με εμάς, δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. «Φανερώθηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, έγινε πιστευτός στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξῃ». ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. «Το δε Πνεύμα λέγει ρητώς ότι σε μετέπειτα καιρούς θα αποστατήσουν μερικοί από την πίστη». Ώστε και οι άγγελοι είδαν μαζί με εμάς τον Υιό του Θεού, ενώ προηγουμένως δεν τον έβλεπαν. «Δίνοντας προσοχή σε πνεύματα πλάνης, και σε διδασκαλίες δαιμονίων, μέσω της υποκρισίας ψευδολόγων, οι οποίοι έχουν καυτηριασμένη την ίδια τους τη συνείδηση, απαγορεύοντας τον γάμο, και επιτάσσοντας την αποχή από τροφές, τις οποίες ο Θεός δημιούργησε για να τις μεταλαμβάνουν με ευχαριστία οι πιστοί και όσοι έχουν επιγνώσει την αλήθεια». Όλα αυτά τα λέει για τον Μανιχαίο και τον Μαρκίωνα. «Διότι κάθε κτίσμα του Θεού είναι καλό, και τίποτε δεν είναι απορριπτέο, εφόσον λαμβάνεται με ευχαριστία. Διότι αγιάζεται διά του λόγου του Θεού και της προσευχής. Υποδεικνύοντας αυτά στους αδελφούς, θα είσαι καλός διάκονος του Ιησού Χριστού».

Είναι γεγραμμένο ότι η πίστη των χριστιανών, η οποία κηρύχθηκε σε όλα τα έθνη από τους μαθητές σύμφωνα με το πρόσταγμα του Κυρίου, ούτε προέρχεται από ανθρώπους ούτε δόθηκε μέσω ανθρώπων, αλλά μέσω του ίδιου του Κυρίου μας Ιησού Χριστού. Διότι αυτός «εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», ώστε οι άνθρωποι να μη σχηματίζουν πλέον γνώμη για τον Θεό σύμφωνα με τις δικές τους αντιλήψεις, καθιστώντας δόγμα τις εικασίες που προκύπτουν από διάφορους στοχασμούς. Αντιθέτως, έχοντας πεισθεί ότι ο Θεός φανερώθηκε αληθινά εν σαρκί, οφείλουμε να πιστέψουμε ότι εκείνο μόνο είναι το αληθινό μυστήριο της ευσέβειας, το οποίο μας παραδόθηκε μέσω του ίδιου του Λόγου και Θεού, ο οποίος μίλησε αυτοπροσώπως στους αποστόλους.

Διότι πάλι, καμία απολύτως διαφορά δεν υπάρχει σε αυτούς μεταξύ φωτός και σκότους, ούτε διάκριση ανάμεσα στο άγιο και το βέβηλο, ή στο καθαρό και το ακάθαρτο. Και έτσι θα επισύρουν την κατηγορία της ειδωλολατρίας, και πάλι σκοτίστηκε η διάνοιά τους και απομωράνθηκε η ψυχή τους. Αυτά είναι τα γνωρίσματα εκείνων που αφήνουν ανεξέλεγκτη τη γλώσσα τους εναντίον του Κτίστη, και εκστομίζουν αδικία εναντίον του Θεού, και αθετούν το μέγα μυστήριο της ευσέβειας.

Ότι αυτό που ήταν απ' αρχής, αυτό που είδαμε και τα χέρια μας ψηλάφησαν σχετικά με τον Λόγο της ζωής. Και ότι είδαμε τον Κύριο, εμείς που φάγαμε και ήπιαμε μαζί του, πράγμα που συνέβη μετά την εκ νεκρών ανάσταση· αλλά και κοπίασε και πείνασε και δίψασε κατά τον νόμο του σώματος, και ότι απέστειλε ο Θεός τον Υιό του, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα· και ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, και έπαθε με το πρόσλημμα, και αναστήθηκε ανακαινίζοντας τη φύση που είχε παλαιωθεί από την αμαρτία.

Πολύ εύστοχα και ο μέγας Ησαΐας προδιέγραψε την πώρωση των ψυχών σας, λέγοντας: Δεν γνώρισαν πώς να σκεφτούν, διότι σκοτίστηκαν ώστε να μη βλέπουν με τα μάτια τους και να μην κατανοούν με την καρδιά τους, και μίλησαν με αδικία, και απείθησαν, και μελέτησαν από την καρδιά τους άδικα λόγια. Αλλά αυτοί μεν, εκμηδενίζοντας και διασύροντας με αυτόν τον τρόπο ολόκληρη την οικονομία του Σωτήρος μας Χριστού, αποδεικνύουν τους εαυτούς τους πραγματικούς ειδωλολάτρες. Εμείς όμως, που διακείμεθα απέναντι σε αυτήν με υγιή και ευσεβή τρόπο, και τα θεία σεβόμαστε θεοπρεπώς, και τιμούμε τις ιερές απεικονίσεις που μας παραδόθηκαν άνωθεν, και τις αξιώνουμε της πρέπουσας τιμής, επειδή είναι άγιες, την τιμή προς τα προσκυνούμενα την αναγάγουμε στα αρχέτυπα. Και δεν ανεχόμαστε επ' ουδενί να σκεφτούμε οτιδήποτε υβριστικό γι' αυτές. Γι' αυτό δεν θα αφαιρούσαμε τίποτα από τον αρμόζοντα σε αυτές σεβασμό. Διότι προσερχόμαστε στα άγια με πίστη και βεβαιότητα, και για τον λόγο αυτό, δεν θα μπορούσαμε δικαίως να θεωρηθούμε ειδωλολάτρες, σύμφωνα με τους θεομίσητους και κυριευμένους από την απιστία, αλλά μαζί με τον μεγάλο μυσταγωγό της αλήθειας ανακράζουμε και εμείς ότι: Αδιαμφισβήτητα, μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας. Ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα, δικαιώθηκε στο πνεύμα, φανερώθηκε σε αγγέλους, κηρύχθηκε στα έθνη, έγινε πιστευτός στον κόσμο, αναλήφθηκε εν δόξη.

1 Τιμ. 3,16: Αντί του ότι δικαιώθηκε πνευματικά και όχι νομικά· διότι, αν και εκπληρούσε τις νομικές εντολές, δεν τις εκπλήρωσε νομικά αλλά πνευματικά. Ή διότι, αν και στους σαρκικούς και σκληρόκαρδους δεν φαινόταν να έχει δικαιωθεί —επειδή έλεγαν: «είναι φαγάς και κρασοπότης»— εντούτοις έχει δικαιωθεί για εκείνους που στηρίζονται στο Πνεύμα του Θεού· διότι «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς» και τα εξής. 1 Τιμ. 4,3: Δεν πρόκειται για αντιγραφικό σφάλμα, όπως θεώρησαν ορισμένοι, ούτε για αποστολική αβλεψία, αλλά έχει διατυπωθεί ορθά σύμφωνα με την αττική συνήθεια, όπως για παράδειγμα το «τον εμπόδισε να μην κάνει άτοπα», δεν σημαίνει ότι τον προέτρεπε σε ατοπία· και το «τον απέτρεψε να μην έρθει σε ρήξη με φίλους», δεν σημαίνει να έρθει σε ρήξη με φίλους, αλλά το αντίθετο· και πάλι το «εμπόδιζε να μην κλέβει», δεν σημαίνει ότι επέτρεπε την κλοπή· και το «εμπόδιζε να απέχουν από αισχρές πράξεις», αντί του ότι απομάκρυνε από τέτοια πράξη· έτσι και το «εμπόδιζαν να απέχουν από τροφές», αντί του «εμπόδιζαν από τη βρώση». Είναι δε πολύ συχνή η χρήση αυτής της σύνταξης και στους θύραθεν συγγραφείς.

Αν θέλεις όμως, συνέβη και για να μπορεί στη συνέχεια ο κορυφαίος, υπομένοντας τις φοβερές εκείνες απειλές και τους σκληρούς διωγμούς και τις αμέτρητες σφαγές με ακλόνητο και ατάραχο φρόνημα, να προκαλεί σε θαυμασμό της θεϊκής συμμαχίας τους βασανιστές, οι οποίοι έβλεπαν εκείνον που είχε καταπέσει από τη φωνή μιας υπηρέτριας να παραμένει τώρα τόσο ακλόνητος μπροστά σε τόσα παθήματα, και για να ελκύει και μέσω αυτού από την ιουδαϊκή ταπεινότητα προς το μέγα μυστήριο της ευσέβειας.

Από εκεί επιστρέφει από την Αίγυπτο, και επέλεξε να κατοικήσει στη Ναζαρέτ, από την οποία έλαβε και την προσωνυμία. Εσύ όμως ας μην ιλιγγιάζεις στους λογισμούς σου ακούγοντας για τον Θεό περί καθόδου και ανόδου, καθώς και περί τοπικής κινήσεως και μεταθέσεως· διότι, εάν μεν ο Λόγος νοούνταν χωρίς σώμα, θα ήταν επόμενο αυτό να ταράζει τον νου και να προκαλεί σύγχυση· εφόσον όμως είναι με σώμα, δεν υπάρχει τίποτα το αταίριαστο ούτε το ανακόλουθο. Διότι, όπως φανερώθηκε ο Θεός εν σαρκί, έτσι και αλλάζει τόπους ο Θεός εν σαρκί, και προσλαμβάνει όλα τα άλλα ιδιώματα της εν σαρκί ζωής.

Πιστεύουμε, λοιπόν, σε Πατέρα και Υιό και Άγιο Πνεύμα, τα οποία είναι τρία πρόσωπα, μία φύση, μία δύναμη, μία αρχική βασιλεία των πάντων, η οποία προσκυνείται σε ένα κράτος και δόξα ως προς τη φύση, τη θέληση και την ενέργεια. Πιστεύουμε ότι ο ένας της Αγίας Τριάδος, ο Υιός και Λόγος του Θεού και Πατρός, από άκρα αγαθότητα κένωσε τον εαυτό του και έλαβε μορφή δούλου, αφού εμφανίστηκε με τη δική μας ανθρώπινη μορφή. Διότι αυτό είναι εκείνο που λέει ο Θεολόγος, «και ο Λόγος έγινε σάρκα», και εκείνο που λέει ο μέγας Απόστολος, «ο Θεός φανερώθηκε με σάρκα». Και είναι ένας και ο αυτός σε δύο φύσεις, τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, και σε καθεμία τέλεια φύση δεν άφησε κανένα ιδίωμα χωρίς να το προσλάβει, αλλά μάλλον έχει όλα τα ιδιώματα του Πατέρα θεϊκώς και όλα της μητέρας ανθρωπίνως, ως γνήσιος Υιός. Όπως, λοιπόν, εκ μέρους του Πατέρα είναι απερίγραπτος, έτσι εκ μέρους της μητέρας είναι περιγραπτός, δηλαδή εικονίζεται όμοια με τη μητέρα του.

Διότι, εάν ο Χριστός δεν εικονίζεται όπως εμείς, είναι απερίγραπτος σαν να βρίσκεται εκτός σώματος· διότι καθετί το ενσώματο είναι περιγραπτό. Και πού είναι το ότι ο Λόγος έγινε σάρκα; Ή πώς θα μπορούσε να γίνει κατανοητός ο σκοπός της σαρκώσεως, εάν, όπως πριν από τη σωμάτωση, έτσι και μετά τη σωμάτωση, ο Χριστός παρέμεινε απερίγραπτος, δηλαδή ανεικόνιστος με τα δικά μας χαρακτηριστικά; Διότι πρέπει να υπάρχει διαφορά μεταξύ δύο πραγμάτων διαφορετικής φύσεως, όπως του ύδατος και του πυρός, της ύλης και της αϋλίας, της συνθέσεως και της απλότητος, και όλων όσα απέχουν μεταξύ τους ως αντίθετα. Έτσι, λοιπόν, συμβαίνει και με την ασωματότητα και τη σωμάτωση, η οποία διαφοροποιείται ως προς το περιγραπτό και το απερίγραπτο, σύμφωνα με την οποία ο Χριστός είναι μεσίτης Θεού και ανθρώπων, φέροντας αδιάφθορα σε μία υπόσταση τα ιδιώματα και των δύο. Και ο άυλος έγινε ένυλος, ο απλός σύνθετος, ο άσαρκος ένσαρκος, ο αόρατος και ανεικόνιστος όμοιος με εμάς κατά πάντα. Εάν όμως δεν εικονίζεται, τότε δεν υπάρχει διαφορά, ούτε συνένωση των αντιθέτων εκ θείας ευδοκίας και δυνάμεως· εξαιτίας αυτού, δεν υπάρχει ούτε σάρκωση, και ψεύδεται αυτός που λέει ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί και ότι και αυτός μετείχε σε σάρκα και αίμα παρομοίως με εμάς.

Διότι εμείς, ω τιμιότατε, από παλιά τρέφουμε αγάπη για εσάς και σας σεβόμαστε όχι μόνο ως γνώριμο και ομόσχημο, αλλά βεβαίως και ως ομολογητή του Χριστού, υπέρ του Οποίου και εξαιτίας του Οποίου υφίστασθε τον διωγμό και την εξορία. Όμως η χάρη ανήκει στον Κύριο που σας ανέδειξε στη σημερινή εποχή στύλο και εδραίωμα της αλήθειας, καθώς δεν συγκλονιστήκατε από τις επιθέσεις των εναντίων, αλλά διασώζετε το μυστήριο της ευσέβειας ανόθευτο με τη δύναμη του Αγίου Πνεύματος. Διότι βεβαίως μάθατε πόσοι και ποιοι σπουδαίοι εξαιτίας των αμαρτιών μου ολίσθησαν. Για αυτούς ποιος δεν θα έχυνε δάκρυα αναστενάζοντας; Και μάλιστα για τον Μηδικιώτη, ο οποίος παρασύρθηκε από αυτούς που βρίσκονταν γύρω από τον Ιωσήφ, ώστε με τη δικαιολογία της οικονομίας να ασεβήσει προς τον Χριστό. Αυτό όμως, ω θεόσοφε, είναι εντελώς παράφωνο και άτοπο. Διότι «εάν κάποιος διαπράττει το κακό με το πρόσχημα του αγαθού, διαπράττει διπλό αμάρτημα, επειδή αφενός ο ίδιος κάνει το μη αγαθό και αφετέρου χρησιμοποιεί σαν προκάλυμμα το όνομα του αγαθού», όπως είναι τα λόγια του θείου Βασιλείου. Έτσι λοιπόν, εκείνοι, εκτός από τη δική τους πτώση, έγιναν αιτία ολισθήματος και για πολλούς άλλους, πλην όμως ο Μηδικιώτης, έχοντας επιγνώσει την ήττα του, και ομολόγησε ότι ολίσθησε και μετεμελήθη βαθύτατα, όπως έμαθα, και για αυτόν τον λόγο αναχώρησε ως φυγάς, αφήνοντας το μεγαλύτερο δείγμα μετάνοιας και ωφέλειας, τόσο στους δικούς του μαθητές όσο και σε όσους έχουν ορθό φρόνημα.

Η δική μας κατάσταση όμως δεν είναι, όπως λες, αποτέλεσμα αγάπης και υπερβολικής ταπείνωσης, ω άριστε των πατέρων, αλλά είναι έτσι όπως εμείς οι ίδιοι γνωρίζουμε μέσα μας. Πώς; Διότι είμαστε ανάξιοι ακόμη και να συγκαταλεγόμαστε ανάμεσά σας εξαιτίας του πλήθους των αμαρτιών μας. Πάντως στενάζουμε για τα όσα συμβαίνουν, πώς δηλαδή αποσκίρτησαν οι αγαπημένοι, πώς ακόμη και εκείνοι που θεωρούνταν σπουδαίοι στάθηκαν αντίθετοι. Αυτούς, έστω κι αν δεν τους ονομάσω, τους γνωρίζει η αγιωσύνη σου. Θα μπορούσα να προσθέσω ότι εχθροί του ανθρώπου γίνονται οι οικείοι του, και δεν υπάρχει μόνο ένας Αβεσσαλώμ, αλλά πολλοί· και άνθρωποι πονηροί και απατεώνες προκόβουν προς το χειρότερο, πλανώντας και πλανώμενοι· και τα σπήλαια στεγάζουν τους διωκόμενους, και χλευάζεται το μέγα μυστήριο της ευσέβειας, και εμπαίζεται ο Χριστός καθώς εικονίζεται μαζί με τη Μητέρα Του και τους αγίους Του.

Αφού, λοιπόν, ολοκληρώθηκαν τα λόγια αυτού, ποια ήταν η απάντηση του Επιφανίου; «Ας σκεφτεί η θεοσέβειά σου, αν είναι πρέπον να έχουμε Θεό ζωγραφισμένο με χρώματα». Δες, λοιπόν, τον ψευδολόγο· δεν είπε «Χριστό», στο πρόσωπο του οποίου δηλώνεται το περιγραπτό μαζί με το απερίγραπτο (διότι έτσι γίνεται η δήλωση και των δύο φύσεων), αλλά είπε το να έχουμε Θεό ζωγραφισμένο, απογυμνώνοντας τον Λόγο από την ανθρωπότητα με μανιχαϊκό φρόνημα και προβάλλοντας τον Θεό γυμνό, ώστε με το άτοπο της πρότασής του να εκπλήξει τον ακροατή. Έτσι, βεβαίως, είναι άτοπο να μιλάμε για ορατό Θεό, εφόσον τα ιερά λόγια λένε ότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό. Και όμως, ο μονογενής Υιός, ο οποίος είναι Θεός και έγινε ορατός, το εξήγησε αυτό· αλλά είναι ολοφάνερο ότι κανείς δεν έχει δει τον Θεό γυμνό από την ανθρωπότητα. Επειδή, όμως, ο μονογενής δεν είναι γυμνός μετά τη σάρκωση, γι' αυτόν τον λόγο είναι και ορατός. Και ο ιερός απόστολος βροντοφωνάζει: «Θεός εφανερώθη εν σαρκί, εδικαιώθη εν πνεύματι, ώφθη αγγέλοις, εκηρύχθη εν έθνεσιν, επιστεύθη εν κόσμω, ανελήφθη εν δόξη». Το «εν σαρκί», λοιπόν, πρέπει να εξυπακούεται από κοινού σε κάθε απόφανση· διότι η πρώτη αυτή φράση αποτελεί τον ειρμό όχι μόνο για τις επόμενες, αλλά και για όλες τις ιδιότητες της ενσωμάτωσης.

Όπως, λοιπόν, ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί και σε καθένα από τα προαναφερθέντα (διότι δεν θα ήταν φυσικώς δυνατό, αν δεν εξυπακούεται το εν σαρκί, ούτε να θεαθεί ούτε να αναληφθεί), έτσι δηλαδή και γαλουχείται εν σαρκί και προκόβει στην ηλικία και βαδίζει με τα πόδια και ιδρώνει από αγωνία και συνομιλεί με τη γλώσσα, καθώς και όλα τα άλλα της ίδιας κατηγορίας.

Γι' αυτό είναι καιρός για θρήνους και οδυρμούς, γι' αυτό είναι και τόσοι πολλοί αυτοί που αντιστέκονται, όχι μόνο άνδρες, αλλά και γυναίκες, καθώς ο Χριστός υφίσταται άρνηση και θεωρητικά και έμπρακτα, πράγμα που δεν έχει παρατηρηθεί στις παλαιές αιρέσεις· θεωρητικά μεν, με το να ισχυρίζονται οι ασεβείς ότι δεν είναι δυνατόν να απεικονίζεται ο Χριστός με σωματικά χαρακτηριστικά, έμπρακτα δε, επειδή καθαιρούν κάθε άγια εικόνα του Χριστού, της Θεοτόκου, των αγγέλων, κάθε αγίου και αγίας από κάθε εκκλησία και από κάθε ιερό αφιέρωμα, παραδίδοντάς τις στη φωτιά, χλευάζοντας και περιγελώντας το μέγα μυστήριο της ευσέβειας, αποκαλώντας βδέλυγμα τον Χριστό που απεικονίζεται μαζί με τη Μητέρα Του και τους δούλους Του. Το να έχουν τέτοια φρονήματα, τέτοια λόγια και τέτοιες πράξεις είναι ίδιον των Ιουδαίων και των Ελλήνων· διότι οι Άραβες και οι Σκύθες, επιδεικνύοντας σεβασμό, δεν φάνηκε ποτέ να πράττουν κάτι τέτοιο. Πώς λοιπόν να μην αποτελούν όλα αυτά άρνηση της οικονομίας του Χριστού;

Και βεβαίως, τιμαλφέστατε, είναι ολοφάνερη η πλάνη των εικονομάχων. Διότι παλαιά, όταν ο Θεός ήταν άσαρκος, δεν ήταν δυνατόν να απεικονιστεί ο Θεός. επειδή, όπως λέει, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, και όποιος το επιχειρούσε αυτό ήταν ειδωλολάτρης. Όταν όμως ο Λόγος και Θεός έγινε σάρκα, έχοντας ομοιωθεί με εμάς σε όλα, τότε πλέον περιγράφεται, δηλαδή απεικονίζεται ακριβώς όπως και εμείς, αν βέβαια λέει την αλήθεια ο απόστολος που αναφέρει: «ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί». Αν όμως ισχύει αυτό, τότε και απεικονίστηκε εν σαρκί, και ό,τι άλλο ανθρώπινο και αν πεις, έφαγε εν σαρκί, ίδρωσε εν σαρκί, έκλαψε εν σαρκί, έπαθε εν σαρκί. Επομένως, ό,τι και αν θελήσεις να πεις, θα συναντήσεις το «εν σαρκί». Και είναι ξεκάθαρα ισχυρός ο λόγος, και το να ανατρέψει κανείς την απεικόνισή Του εν σαρκί, συνανατρέπει αδιαμφισβήτητα όλα τα προαναφερθέντα. Και έτσι καταντά ανάγκη να λέγεται «δεν φανερώθηκε ο Θεός εν σαρκί»· από το οποίο, τι θα μπορούσε να υπάρξει πιο ιουδαϊκό;

Και βέβαια έρανοι, όπως επιθυμούσαμε, δεν έχουν γίνει ακόμη, εκτός από αυτόν που έχει γίνει και όπως δηλώνεται στο επισυναπτόμενο σημείωμα, όπου εκείνοι που συνεισέφεραν ομολογούν ότι μάλλον έλαβαν παρά προσέφεραν χάρη, επειδή αξιώθηκαν να έχουν κάποια κοινωνία με τους αγιωτάτους τόπους, στους οποίους συντελέστηκε το μέγα μυστήριο της ευσέβειας, δηλαδή ο Θεός να φανεί με τη δική μας ανθρώπινη μορφή (ω, του ανέκφραστου θαύματος!)· τον οποίο εικονιζόμενο και στην εικόνα κατά την πατροπαράδοτη, ή μάλλον θεόπνευστη παράδοση, εμείς, ή καλύτερα ολόκληρη η οικουμένη, ομολογούμε και προσκυνούμε από την ίδια την αφετηρία του κηρύγματος (διότι δεν θα μπορούσε διαφορετικά να ομολογηθεί ο Χριστός, όπως διδάσκετε εσείς οι μακαριώτατοι, τον οποίο όμως αρνήθηκαν ιουδαϊκώς οι κακόφημοι εικονομάχοι, καθώς ενεργούνται από πονηρό πνεύμα)· και τον οποίο είθε να καταστήσεις ίλεω με τις θεάρεστες προσευχές σου, ω θεία και ιερή κεφαλή, ώστε να αποτρέψει τη λαοπλάνο αίρεση, να ανατείλει τον ήλιο της Ορθοδοξίας, και έπειτα να περιθάλψει και εμάς τους ελαχίστους που συγκαταλεγόμαστε στα τέκνα σου, οι οποίοι ακολουθούμε τον μακαριώτατο πατέρα και αρχιερέα μας.

Επομένως ο Ενραβωτάς, σαν να πληγώθηκε στην καρδιά από το γλυκό βέλος της αγάπης του γλυκύτατου Ιησού, βάζοντας στον νου του τα λόγια του σοφότατου Κινάμωνα και αρπάζοντάς τα σαν δόλωμα σε αγκίστρι, ποθεί την πίστη στον Χριστό και φλέγεται από αυτήν. Αγάπησε τον άνδρα και, πιάνοντας συνεχώς συζήτηση μαζί του, τον ρωτούσε για την πίστη των χριστιανών. Και μαθαίνοντας το μέγα μυστήριο της ευσέβειας και συγκρίνοντας με την καθαρότητά του την ακαθαρσία της βουλγαρικής θρησκείας και με τη στερεότητα του θείου λόγου τη σαθρότητα της δικής τους αλογίας, βδελύχθηκε την αθεΐα, ασπάζεται τη θεοσέβεια, πιστεύει και δέχεται το βάπτισμα. Και από τότε αφιερώνεται σε νηστείες, σε προσευχές και σε όλα τα άλλα, με τα οποία χαρακτηρίζεται και αναγνωρίζεται ο ακριβής Χριστιανός.