Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 6:10

Και την ερμηνεία μου την επισφραγίζει ο προφήτης Ησαΐας, απευθυνόμενος με αυστηρότητα προς έναν άφρονα λαό και λέγοντας: Μήπως δεν έχει δύναμη το χέρι του Κυρίου για να σώσει; Ή μήπως βάρυνε το αυτί του ώστε να μην ακούει; Αλλά οι αμαρτίες σας μπαίνουν ανάμεσα σε εσάς και στον Θεό. Εάν λοιπόν τα αμαρτήματα μπορούν να χωρίζουν τους ανθρώπους από τον Θεό, τίποτα δεν θα μπορούσε να είναι πιο αμαρτωλό από την πλεονεξία, η οποία και από την αψευδή φωνή του Παύλου, του κήρυκα της αλήθειας, ονομάζεται ειδωλολατρία και ρίζα και μητέρα όλων των κακών.

Τρίτος είναι για εμάς ο αγώνας κατά του πνεύματος της φιλαργυρίας· ο πόλεμος αυτός είναι ξένος και αναγνωρίζεται ως κάτι έξω από τη φύση μας, βρίσκοντας αφορμή στον μοναχό από την ολιγοπιστία. Διότι και για τα άλλα πάθη, εννοώ του θυμού και της επιθυμίας, οι ερεθισμοί φαίνεται ότι έχουν τις αφορμές τους από το σώμα, και είναι κατά κάποιον τρόπο έμφυτοι, έχοντας την αρχή τους από τη γέννηση· γι' αυτό άλλωστε και νικώνται ύστερα από πολύ χρόνο. Αντίθετα, η νόσος της φιλαργυρίας, επειδή επέρχεται από έξω, είναι δυνατόν να αποκοπεί ευκολότερα, εάν τύχει επιμέλειας και προσοχής. Αν όμως παραμεληθεί, γίνεται ολεθριότερη από τα άλλα πάθη και συμπαρασύρει τον άνθρωπο στην απώλεια· διότι είναι η ρίζα όλων των κακών, κατά τον Απόστολο. Ας το εξετάσουμε, λοιπόν, ως εξής.

Γι' αυτό ο μακάριος Απόστολος, γνωρίζοντάς το αυτό, την ονόμασε όχι μόνο ρίζα όλων των κακών, αλλά και ειδωλολατρία. Ας αναλογιστούμε, λοιπόν, σε πόση κακία παρασύρει τον άνθρωπο αυτή η ασθένεια, ώστε να τον ρίχνει ακόμη και στην ειδωλολατρία. Διότι ο φιλάργυρος, απομακρύνοντας τον νου του από την αγάπη του Θεού, αγαπά είδωλα ανθρώπων χαραγμένα πάνω στο χρυσάφι. Σκοτισμένος δε από αυτούς τους λογισμούς ο μοναχός, και προχωρώντας προς το χειρότερο, δεν μπορεί πλέον να έχει καμία ταπείνωση και καμία υπακοή, αλλά αγανακτεί, δυσφορεί, γογγύζει για κάθε έργο και αντιλέγει. Και αφού δεν έχει διατηρήσει πλέον καμία απολύτως ευλάβεια, ορμά σαν ανυπότακτο άλογο προς τους γκρεμούς, χωρίς να αρκείται στην καθημερινή τροφή, και τελικά διαμαρτύρεται ότι δεν μπορεί να υπομείνει άλλο. Λέει, μάλιστα, ότι ο Θεός δεν βρίσκεται μόνο εκεί, ούτε η προσωπική του σωτηρία έχει περιοριστεί σε εκείνον τον τόπο, αλλά ότι Εκείνος βρίσκεται παντού για όσους Τον αναζητούν, και πως αν δεν αποχωρήσει από εκείνο το μοναστήρι, θα χαθεί. Έτσι, έχοντας τα φυλαγμένα χρήματα ως συνεργό αυτής της διεφθαρμένης προαίρεσης, αισθανόμενος ανάλαφρος σαν να έχει φτερά και σχεδιάζοντας την αναχώρησή του από το μοναστήρι, αποκρίνεται πλέον με υπερηφάνεια και σκληρότητα σε όλες τις εντολές που του δίνονται, και, θεωρώντας τον εαυτό του ξένο και αλλότριο, αν δει κάτι μέσα στο μοναστήρι που χρειάζεται διόρθωση, το παραμελεί και το περιφρονεί.

Αναφέρεται λοιπόν ένας λόγος του αγίου Βασιλείου, επισκόπου Καισαρείας της Καππαδοκίας, προς κάποιον συγκλητικό ο οποίος απαρνήθηκε τα εγκόσμια με χλιαρότητα και κατακράτησε ένα μέρος από τα χρήματά του, με τα εξής λόγια: «Και τον συγκλητικό έχασες, και μοναχό δεν έκανες». Πρέπει λοιπόν με κάθε σπουδή να αποκόψουμε από την ψυχή μας τη ρίζα και την αρχή όλων των κακών, η οποία είναι η φιλαργυρία, γνωρίζοντας με βεβαιότητα ότι, εφόσον παραμένει η ρίζα, τα κλαδιά βλαστάνουν, και ότι είναι δύσκολο να κατορθώσει κανείς την αρετή, εάν δεν ζει σε κοινόβιο.

Και μην νομίσεις, αγαπητέ, ότι η νηστεία είναι κάτι το τόσο απλό· διότι δεν πέτυχε τον σκοπό του εκείνος που νηστεύει μόνο από τις τροφές, αλλά η νηστεία λογίζεται σε εκείνον που απέχει από κάθε πονηρή πράξη. Διότι, εάν νηστεύσεις και δεν προφυλάξεις το στόμα σου από το να εκστομίσει πονηρό λόγο, ή οργή, ή ψεύδος, ή επιορκία, ή εάν καταλαλήσεις εναντίον του πλησίον σου· εάν αυτά εξέλθουν από το στόμα εκείνου που νηστεύει, σε τίποτα δεν ωφελήθηκε, αλλά αντίθετα έχασε και όλο τον κόπο του. Εσύ, λοιπόν, δούλη του Χριστού, και όλοι όσοι επιθυμούν να σωθούν, εάν νηστεύεις, κάθαρε τον εαυτό σου από κάθε φιλαργυρία· διότι εκείνος που αγαπά το χρήμα δεν μπορεί να αγαπά τον Θεό. «Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία». Την κενοδοξία και την αλαζονεία να τις αποφεύγεις με κάθε δύναμη. Εάν σου υποβάλει κάποιος λογισμός ότι έχεις γίνει σπουδαία και καλή, έχοντας προοδεύσει στην αρετή, μην τον πιστέψεις· διότι ο εχθρός είναι αυτός που βάζει εμπόδια και υποβάλλει την κενοδοξία. Δεν πρέπει, λοιπόν, να ανέχεσαι τον λογισμό που σε επαινεί. Εάν πάλι σου υποβάλει ο λογισμός τη σκέψη να μην κοπιάζεις με τόση δυσκολία, ότι δήθεν μπορείς να σωθείς, να μην τον ακούσεις· διότι ο εχθρός είναι αυτός που υποβάλλει τη χαύνωση και την ολιγωρία, με σκοπό να σε κατακρημνίσει από την ενάρετη πολιτεία σου. Διότι πολλά είναι τα τεχνάσματα του εχθρού που στήνονται εναντίον των δούλων του Θεού· καθώς υποκινεί τους ανθρώπους να έρχονται και να απευθύνουν επαινετικούς λόγους, προκειμένου να υπερηφανευτεί η καρδιά του πιστού.

Ο άνθρακας είναι φωτιά γεώδης, η οποία, μετά το πέρασμα της φλόγας, εναπομένει στην παχύτερη ύλη. Επειδή λοιπόν αυτοί που ζουν εμπαθώς έχουν ως οικεία τους τη φωτιά των παθών (όπως ο πλούσιος είχε μέσα του την αιτία που τον κατέκαιγε με τη δίψα), γι' αυτό απειλεί αυτούς που πίνουν το κρασί, ως οινόφλυγες, με τον αφανισμό από την καύση. Επειδή δε διαστρέφουν το δίκαιο εξαιτίας δώρων, λέει ότι και η ρίζα τους θα κατακαεί μαζί από αναμμένη φλόγα (ονομάζοντας προφανώς ρίζα τη φιλαργυρία, για την οποία και ο Απόστολος αποφάνθηκε ότι «ρίζα πάντων των κακών είναι η φιλαργυρία»). Από μία τέτοια ρίζα όμως, ποιο άνθος είναι φυσικό να αναβλαστήσει, παρά κάποιο παρόμοιο με τον κονιορτό, που έχει άστατη φύση και διασκορπίζεται στον αέρα; Ή μήπως, όπως ακριβώς ο κονιορτός εμποδίζοντας την αναπνοή επιβουλεύεται τη ζωή μας, έτσι και τα άνθη της φιλαργυρίας, οι πλεονεξίες, οι αδικίες, το ψεύδος, οι συκοφαντίες και όλα τα άλλα όσα αποτελούν βλαστήματα της πονηρής ρίζας, είναι αναιρετικά της ζωής μας, εμποδίζοντας την καθαρότητα του πνεύματος;

Διότι εμείς και οι Εκκλησίες του Θεού δεν έχουμε τέτοια συνήθεια. Θα προσθέσω ένα μόνο ακόμη και θα σταματήσω. Εξαιτίας της φιλαργυρίας γίνονται αυτά. Η δε φιλαργυρία είναι ρίζα όλων των κακών και ονομάζεται ειδωλολατρία. Μην προτιμήσετε λοιπόν τα είδωλα αντί του Χριστού για λίγα αργύρια, ούτε πάλι να μιμηθείτε τον Ιούδα, προδίδοντας για δεύτερη φορά έναντι χρηματικού κέρδους Εκείνον που σταυρώθηκε μία φορά για εμάς. Επειδή και τα χωράφια και τα χέρια εκείνων που δέχονται αυτούς τους καρπούς θα ονομαστούν Ακελδαμά.

Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, λέει ο θείος Απόστολος· αληθινά μια ρίζα που βγάζει πολλούς κλάδους πονηρίας, εξαιτίας της οποίας τα πάντα διαπράττονται μέσα στον πονηρό βίο. Ρίζα όμως όλων των κακών είναι και η φιλογυνία και ο οδηγός προς την απώλεια, εννοώ δηλαδή τη μανία για τις λεγόμενες «αγαπητές», μια ρίζα που βλασταίνει απώλεια και ανθίζει μανία. Διότι αυτή τυγχάνει να είναι ιουδαϊκή συνήθεια που μεταφέρθηκε από τα Σόδομα, καθόσον κατέχει μια ύπουλη και προσποιητή φαντασία εξωτερικής και επίπλαστης αγάπης. Φέρε μου, λοιπόν, στο μέσον εκείνο το λόγιο του Αποστόλου, που λέει: «Μήπως δεν έχουμε το δικαίωμα να παίρνουμε μαζί μας μια αδελφή γυναίκα, όπως και οι υπόλοιποι απόστολοι και ο Κηφάς;»· πάνω σε αυτό στηρίζονται όσοι έχουν υποδουλωθεί στο πάθος αυτής της ταλαιπωρίας, εκλαμβάνοντας αυτό που ορθά γράφτηκε προς ωφέλεια, με τη δική τους ματαιοφροσύνη, προς απώλεια των ψυχών. Και ας εξετάσουμε παράλληλα τα όσα έπρατταν οι απόστολοι, με τα όσα πράττουν οι σημερινοί πιστοί.

Κεφάλαιο Γʹ. ΛΟΥΚΑΣ. Μακάριοι είναι οι πτωχοί, διότι δική σας είναι η βασιλεία του Θεού. Αλίμονο σε εσάς τους πλουσίους, διότι έχετε ήδη λάβει την παρηγορία σας. ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ Βʹ. Η βαθύτατη πτωχεία τους περίσσεψε στον πλούτο της απλότητάς τους. ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ Αʹ. Όσοι δε επιθυμούν να πλουτίσουν, πέφτουν σε πειρασμό και παγίδα, και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους σε όλεθρο και απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία, την οποία ορισμένοι, επιθυμώντας την, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες.

τα οποία είναι πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, μαγεία, έχθρες, έριδες, ζήλιες, θυμοί, ραδιουργίες, καταλαλιές, διχοστασίες, φθόνοι, φόνοι, μέθες, οργιαστικές διασκεδάσεις, ευτραπελία, μωρολογία, γέλωτας, αφροσύνη, σκώμματα, ψιθυρισμοί, πικρία, οργή, κραυγή, βλασφημίες, φλυαρίες, κακίες, εφευρέσεις κακών, επιορκίες, πολυλογίες, δολοπλοκίες, βαττολογίες, μοχθηρίες, βαναυσότητες, συνεχείς προστριβές, προκλήσεις, μαλθακότητες, έπαρση, καύχηση για το γένος, τη μορφή, τη χώρα, τον πλούτο, τη σωματική δύναμη, τον λόγο, εριθεία με φιλονικία, μίσος, μνησικακία, οξυθυμία, μήνις, δόλος, εκδικητικότητα, γαστριμαργία, απληστία, πλεονεξία η οποία είναι ειδωλολατρία, φιλαργυρία που είναι η ρίζα όλων των κακών, φιλοκοσμία, κενοδοξία, φιλαρχία, αυθάδεια, θράσος, αλαζονεία η οποία ονομάζεται φθορά, υπερηφάνεια στην οποία ο Θεός αντιτάσσεται. Όποιος έχει μέσα του αυτά και τα παρόμοια με αυτά, είναι σαρκικός και υιός του αντιδίκου. Διότι το γεννημένο από τη σάρκα είναι σάρκα, και αυτός που προέρχεται από τη γη μιλάει για τα γήινα, έχοντας το φρόνημά του στα γήινα έργα. Διότι το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό, αφού δεν υποτάσσεται στον νόμο του Θεού, ούτε άλλωστε μπορεί. Και σε έναν τέτοιον άνθρωπο δεν κατοικεί το Πνεύμα του Θεού, διότι, λέει, δεν θα παραμείνει το Πνεύμα μου στους ανθρώπους αυτούς στον αιώνα, επειδή αυτοί είναι σάρκες. Εάν λοιπόν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν.

Επομένως, είναι δίκαιη η απόφαση εναντίον τους, και η αφορμή για την αποστροφή προς αυτούς δεν είναι αβάσιμη. «Διότι ο Κριτής των πάντων είναι απροσωπόληπτος.» <Διότι γέμισε η χώρα τους από ασήμι και χρυσό, και οι θησαυροί τους ήταν αναρίθμητοι· και γέμισε η γη από άλογα, και τα άρματά τους ήταν αναρίθμητα.> Αναφέρει λοιπόν πάλι ότι σε αυτούς συνυπάρχουν δύο κακά που είναι τα πιο αισχρά από όλα, η φιλαργυρία μαζί με την υπεροψία. Και ότι βέβαια η φιλαργυρία είναι η ρίζα όλων των κακών, το έχει μαρτυρήσει ξεκάθαρα ο σοφότατος Παύλος. Το γεγονός δε ότι η αλαζονεία είναι κάτι το απεχθές ενώπιον του Θεού, είναι σε όλους σαφές. Διότι είναι γεγραμμένο ότι «Ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη.» Με ποιον τρόπο δεν θα μπορούσε κανείς να διακρίνει τη φαυλότητα που ενυπάρχει σε όσους επιθυμούν να πλουτίζουν; Διότι οι άνθρωποι αυτοί συγκεντρώνουν τα χρήματα από τόκους και τοκογλυφίες, από πλεονεξία και αδικία, από αρπαγή και συκοφαντία. Στον πλούτο επιπλέον προστίθεται και η έπαρση, καθώς και η υπερβολική προθυμία για την ικανοποίηση των πιο άτοπων και βδελυρών ηδονών.

Από όσα οικονόμησε ο Κύριος, φρόντισε γι' Αυτόν, για να μην κριθούμε ως άστοργοι και ανελεήμονες. Ας ακούσουμε, αδελφοί, αυτόν που λέει: έχοντας τροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε. Όσοι δε επιθυμούν να πλουτίζουν, πέφτουν σε πειρασμό και σε παγίδες και σε πολλές επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους στον όλεθρο και στην απώλεια. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία.

Και γιατί να διηγούμαστε όλα τα κακά αυτής της πικρής ρίζας, εφόσον εξαιτίας της παρακίνησε να πουληθεί ακόμη και αυτός ο Δεσπότης και Κύριος Ιησούς Χριστός; Ας μην την ακολουθήσουμε, λοιπόν, για να μην περιπέσουμε στα προαναφερθέντα κακά. Διότι έχει αποδειχθεί ότι η φιλαργυρία είναι η εφευρέτιδα κάθε κακίας· την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, πλανήθηκαν σε ματαιοπονία και πλήγωσαν τον εαυτό τους με πολλές οδύνες, όπως ακριβώς είπε ο Απόστολος. Και το να τα πράττουν αυτά άνθρωποι δεμένοι με τις φροντίδες του βίου είναι αφόρητο, οι οποίοι συχνά έχουν την ανάγκη να προσκολλούνται σε αυτήν εξαιτίας γυναικών ή παιδιών. Σε αυτούς, λοιπόν, δίνεται κάποτε κάποια συγγνώμη, έστω και από τους ανθρώπους. Εμείς όμως, που θεωρούμε ότι σταυρώνουμε τον εαυτό μας, που αναλαμβάνουμε το αγγελικό σχήμα, που οφείλουμε να μιμούμαστε τη δική τους πολιτεία και έχουμε λάβει εντολή να καταφρονούμε κάθε ματαιότητα του κόσμου, δηλαδή τα βιωτικά πράγματα αυτών που ονομάζουμε και κοσμικούς· εμείς, που τάχα ακολουθούμε την ουράνια πολιτεία, δεθήκαμε με τα υλικά αγαθά περισσότερο από αυτούς, και αφήνοντας τον ουρανό προσκολληθήκαμε στη γη και δεσμεύουμε τον εαυτό μας με τα κοσμικά αθύρματα.

Κεφάλαιο λθ'. Το πάθος της φιλαργυρίας είναι εξαιρετικά φοβερό, ώστε αυτό να αποτελεί τη ρίζα όλων των κακών. Θέλουμε λοιπόν να μάθουμε με ποιον τρόπο ξεριζώνεται το πάθος της φιλαργυρίας; Με το να εναποθέτει κανείς την ελπίδα του στον Θεό με όλη του την καρδιά και την ψυχή.

Η δε κακοφροσύνη ανελέητα καταστρέφει τους εραστές της· διότι δεν υπάρχει κακία της οποίας να μην είναι μητέρα η κακοφροσύνη. Η μεν φιλαργυρία είναι βεβαίως ρίζα όλων των κακών, σύμφωνα με τον λόγο του Αποστόλου που λέει: «ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία». Η δε ρίζα είναι φυτεμένη πάνω σε αυτήν· διότι αυτή τρέφει και αυξάνει τους βλαστούς της κακίας. Τι είναι χειρότερο από αυτήν στον κόσμο, η οποία παραδίδει έκδοτους τους εραστές της και τους κάνει να γίνονται φυγάδες; Διότι ο ασεβής τρέπεται σε φυγή χωρίς να τον καταδιώκει κανείς, ενώ ο δίκαιος έχει θάρρος, σαν το λιοντάρι, λόγω της μεγάλης του παρρησίας. Και εκείνος που θα συλληφθεί, δεν θα τιμωρηθεί από χέρια βαρβάρων, ούτε σε ξένη γη, αλλά εκεί όπου γεννήθηκε, εκεί όπου ανατράφηκε, βασανιζόμενος από τους ίδιους του τους ομοεθνείς και χωρίς κανείς να παρακαλά γι' αυτόν, αν και τα βασανιστήρια δεν του επιβάλλονται κρυφά, αλλά φανερά· όχι για κάποια αγαθοεργία, αλλά εξαιτίας της κακοφροσύνης.

Η φωνή του μοναχού ας μην υψώνεται προς τον αδελφό του με πικρία ψυχής. Η φωνή του μοναχού ας αναπέμπεται ειλικρινά προς τον Θεό με πραότητα προσευχής και με ακίνητα χείλη. Αληθινός φωστήρας πάνω στη γη είναι ο μοναχός, ο οποίος δεν ολίσθησε με τη γλώσσα του. Φίλος του Χριστού είναι αυτός, και εκείνος που δεν κηλίδωσε με αμαρτίες το σώμα του. Ο φόβος του Θεού που συγκρατεί τον μοναχό είναι σαν ακαταμάχητος πύργος. Ο μοναχός που δεν διαθέτει τον φόβο του Θεού θα είναι ευάλωτος στους εχθρούς. Καθαρό φως πάνω στη γη είναι ο μοναχός στον οποίο δεν βρέθηκε φιλαργυρία· διότι η φιλαργυρία, επειδή είναι η ρίζα όλων των κακών, δεν γεννά αγαθούς καρπούς.

Ψυχικά πάθη. Οφείλουμε λοιπόν να μιλήσουμε και για τις ψυχικές και σωματικές κακίες, δηλαδή τα πάθη. Και ψυχικά πάθη μεν είναι η λήθη, η ραθυμία και η άγνοια, από τις οποίες, δηλαδή από αυτές τις τρεις, ο οφθαλμός της ψυχής, δηλαδή ο νους, σκοτίζεται και κυριεύεται από όλα τα πάθη, τα οποία είναι η ασέβεια, η κακοδοξία, δηλαδή κάθε αίρεση, η βλασφημία, ο θυμός, η οργή, η πικρία, η οξυχολία, η μισανθρωπία, η μνησικακία, η καταλαλιά, η κατάκριση, η άλογη λύπη, ο φόβος, η δειλία, η έριδα, ο ζήλος, ο φθόνος, η κενοδοξία, η υπερηφάνεια, η υποκρισία, το ψεύδος, η απιστία, η αφροσύνη, η αδιακρισία, η σκνιφότητα, η απληστία, η πλεονεξία, η φιλοϋλία, η εμπαθής προσκόλληση, η σχέση με τα γήινα, η ακηδία, η μικροψυχία, η αχαριστία, ο γογγυσμός, ο τύφος, η οίηση, η σοβαροφάνεια, η αλαζονεία, η φιλαρχία, η ανθρωπαρέσκεια, η δολιότητα, η αναίδεια, η πνευματική αναισθησία, η κολακεία, η υπουλότητα, η ειρωνεία, η διψυχία, οι συγκαταθέσεις στα αμαρτήματα από το παθητικό μέρος της ψυχής και η συνεχής ενασχόληση με αυτά, η πλάνη των λογισμών, η φιλαυτία που είναι η γεννήτρια των κακών, και η ρίζα όλων των κακών και των παθών που είναι η φιλαργυρία, η κακοήθεια και η πονηρία.

Αντίθετα, είναι λογικό να σκεφτόμαστε ότι τα ψυχικά πάθη διαφέρουν από τα σωματικά, τόσο ως προς τις ενέργειες που προέρχονται από αυτά όσο και ως προς την έκτιση των τιμωριών, έστω κι αν αυτό, δεν ξέρω πώς, διαφεύγει της προσοχής των πολλών. Διότι τη μέθη και την πορνεία, τη μοιχεία και την κλοπή και τα παρόμοια με αυτά, τα προσέχουν, τα φοβούνται και τα αποφεύγουν ή τα τιμωρούν, επειδή φαίνονται στους πολλούς βδελυρά (και πράγματι έτσι είναι)· απέναντι όμως σε εκείνα που είναι πολύ χειρότερα από αυτά και τα οποία οδηγούν στην αιώνια κόλαση όσους προσκολλώνται σε αυτά αδιόρθωτα, παραμένουν αναίσθητοι· εννοώ τον φθόνο και τη μνησικακία, την πονηρία και την αλαζονεία, και τη ρίζα όλων των κακών, τη φιλαργυρία, σύμφωνα με τον Απόστολο, και τα παρόμοια. Αλλά αυτά, ανάλογα με την αμάθειά μας, τα εκθέσαμε με απλότητα, συντάσσοντας συνοπτικά και με σαφήνεια τον λόγο περί αρετών και παθών, ώστε να μπορεί κανείς εύκολα να διαγιγνώσκει και να διακρίνει τη διαίρεση και τη διαφορά τους μέσα από τη λεπτομερή διασαφήνισή τους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο εκθέσαμε την ποικιλία και την πολυμορφία του καθενός, ώστε, αν είναι δυνατόν, να μην αγνοείται καμία μορφή αρετής ή κακίας, και προκειμένου τις μεν να τις προσελκύσουμε ολόψυχα στον εαυτό μας, δηλαδή τις αρετές και μάλιστα τις ψυχικές, μέσω των οποίων πλησιάζουμε τον Θεό, ενώ τις κακίες να τις αποφύγουμε απομακρυνόμενοι ριζικά από αυτές.

Για να σου δείξει ότι οφείλεις να αποστρέφεσαι τελείως την πονηρία· και τον έκανε εξ ολοκλήρου χάλκινο, επειδή ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία. Τον πήρε λοιπόν χυτό από το χωνευτήρι, για να ανακόψει την πύρωσή σου που ξεχύνεται προς φθορά της διανοίας. Σταύρωσε δε αυτά τα τρία, επειδή μέσω αυτών ο θάνατος της ψυχής βρίσκει την αφορμή. Φίδι ήταν αυτό που φαινόταν.

Διότι εξαιτίας του μαμωνά και της κοιλιάς, αυτών των δύο, το μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης φύσης τυφλώνεται, καθώς δελεάζεται, χωρίς να έχει λάβει την αφορμή από τον Θεό, αλλά εξαιτίας της δικής του κακομηχανίας, καθώς ο καθένας, παρασυρόμενος από τις επιθυμίες του μέσα στην απιστία, παραδίδει τον εαυτό του υποχείριο των πάντων. Γι' αυτό και ο Απόστολος λέει: «Ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία». Και για τον λόγο αυτόν καταφέρεται εναντίον της κακής πρόληψης της θεοποίησής τους, λέγοντας: «Τα φαγητά προορίζονται για την κοιλιά και η κοιλιά για τα φαγητά, ο Θεός όμως θα καταργήσει και αυτήν και αυτά», επικρίνοντας τις επιθυμίες της γαστέρας. Ο θεός, λοιπόν, αυτού του αιώνα ετύφλωσε τα νοήματα των απίστων, όπως και στο Ευαγγέλιο βρίσκεται ο γραμματέας —ο πρώτος και ο δεύτερος— να λέει: «Τι πρέπει να κάνω για να κληρονομήσω την αιώνια ζωή;» Και Εκείνος απάντησε: «Τίμα τον πατέρα και τη μητέρα σου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα». Διότι τα του νόμου δεν ήταν ξένα (προς Αυτόν), καθώς ο ίδιος ο Κύριος διδάσκει ότι η κληρονομιά της ζωής είναι η τήρηση του νόμου. Έπειτα εκείνος λέει: «Όλα αυτά τα τήρησα από τη νεότητά μου». Και ακούγοντάς το «χάρηκε», για να δείξει ότι οι εντολές του νόμου δεν είναι ξένες προς τη δική Του θεότητα· διότι με το να πει ότι χάρηκε, εξέφρασε τη συμφωνία της Παλαιάς Διαθήκης προς την Καινή Διαθήκη. Αλλά ρωτάει: «Σε τι υστερώ ακόμη;» Και του λέει: «Εάν θέλεις να γίνεις τέλειος, πώλησε τα υπάρχοντά σου και δώσε τα στους φτωχούς, και πάρε τον σταυρό σου και ακολούθει με, και θα έχεις θησαυρό στους ουρανούς».

Διότι εσύ ποτέ δεν θα αποκτήσεις τόση δύναμη, ούτε και αν σε συνδράμει ολόκληρο το γένος των δαιμόνων και γεμίσει σύμπασα τη γη με κακούς λόγους· επειδή η κτίση γνωρίζει ότι αυτός είναι αγαθός, και όλοι τον αναγνώρισαν μέσα από τα έργα του. Αλλά σε έπνιξε η αγχόνη της φιλαργυρίας, η οποία εκ φύσεως αποτελεί τη ρίζα όλων των κακών· και έγινε άφαντη η πίστη, η οποία ήδη από καιρό έχει χαθεί για εσένα.

«Διότι», λέει, «απέκτησα πολλά βόδια και πρόβατα», καθώς στην ίδια μοίρα και τα μεν και τα δε είχαν υποταχθεί στην εξουσία του. Έπειτα, μετά από αυτά, η εξομολόγηση προχωρά μεθοδικά προς τα μεγαλύτερα αμαρτήματα· διότι καταγγέλλει εναντίον του εαυτού του τη ρίζα όλων των κακών, η οποία είναι η φιλαργυρία. Και λέει επί λέξει τα εξής: «Συγκέντρωσα για τον εαυτό μου και ασήμι και χρυσό». Διότι, σε τι έβλαπτε το χρυσάφι, αναμεμειγμένο με το χώμα και διασκορπισμένο σε εκείνους τους τόπους, στους οποίους από την αρχή είχε τοποθετηθεί από τον Κτίστη; Μήπως ο Δημιουργός έκανε τη γη να σου οφείλει κάτι περισσότερο από τους καρπούς της; Δεν σου παραχώρησε μόνο τους καρπούς των δέντρων και τους σπόρους για τροφή; Γιατί ξεπερνάς τα όρια της εξουσίας σου; Ή απόδειξε ότι σου έχουν επιτραπεί και αυτά από τον Κτίστη, ώστε να εξορύσσεις και να ανασκάπτεις και να λιώνεις με τη φωτιά το υπέδαφος και να συγκεντρώνεις εκείνα που δεν εσκόρπισες. Βέβαια, ίσως κάποιος να μην θεωρήσει ούτε καν αμάρτημα το να συγκεντρώνει κανείς για τον εαυτό του με αυτόν τον τρόπο πλούτη από τα μέταλλα της γης. Αλλά επειδή προστίθεται στη φράση, ότι συγκέντρωσε «περιουσίες βασιλέων και χωρών», η πρόθεση της συγκέντρωσης πλούτου δεν μπορεί πλέον να θεωρηθεί ανεύθυνη και αθώα.

Πολύ ορθά ο θείος απόστολος ορίζει το πάθος της φιλαργυρίας, διακηρύσσοντας ότι αυτή είναι η ρίζα όλων των κακών. Διότι, όπως ακριβώς εάν σε κάποιο μέρος του σώματος εισρεύσει διεφθαρμένος και σηπτικός χυμός και δημιουργηθεί φλεγμονή στο σημείο, είναι απολύτως αναγκαίο το υγρό που συσσωρεύτηκε να ξεσπάσει σε κάποιο απόστημα και φθορά, καθώς το πύον κατατρώει την επιφάνεια, έτσι και σε όσους εισρεύσει η νόσος της φιλοχρηματίας, το πάθος τις περισσότερες φορές καταλήγει στην ακολασία. Για τον λόγο αυτόν, προσθέτει στην αφθονία του χρυσού και του αργύρου την ασχημοσύνη που ακολουθεί ως επακόλουθο της προηγούμενης νόσου. Διότι λέγει: «Απέκτησα για τον εαυτό μου τραγουδιστές και τραγουδίστριες, τις τρυφές των συμποσίων, άρρενες και θήλεις οινοχόους». Ήρκεσε και μόνο η αναφορά αυτών των ονομάτων για να στηλιτεύσει το πάθος, στο οποίο άνοιξε τον δρόμο η νόσος για τα χρήματα. Ω, τι άτοπη επιτήδευση! Πόσο αθρόα ορμά το ρεύμα των ηδονών, κατακλύζοντας τις ψυχές σαν διπλοί χείμαρροι, μέσω της ακοής και της όρασης, ώστε το κακό και να βλέπεται και να ακούγεται. Το τραγούδι καταστρέφει την ακοή, το θέαμα καταβάλλει την όραση. Από τη μία πλευρά, ο θηλυπρεπής ήχος, μέσω της έκλυτης αρμονίας των τραγουδιών, εισάγει μαζί του στην καρδιά τα πάθη· από την άλλη πλευρά, το θέαμα, σαν μια πολεμική μηχανή που προσβάλλει τα μάτια εκείνου ο οποίος έχει ήδη παραλύσει από τα τραγούδια, καταστρέφει την ψυχή.

Και η φιλόνεικη καθώς και η θυμώδης διάθεση λαμβάνουν πολλές αφορμές από μια τέτοια αμαρτία. Και, για να μιλήσουμε γενικά, μια τέτοια νόσος συμφωνεί με τον αποστολικό ορισμό της πλεονεξίας. Διότι ο θείος Απόστολος αποφάνθηκε ότι αυτή δεν είναι μόνο ειδωλολατρία, αλλά και ρίζα όλων των κακών· και όμως, αυτό το είδος της νόσου παραβλέφθηκε, χωρίς να εξεταστεί και χωρίς να θεραπευτεί. Γι' αυτό και πλεονάζει στις Εκκλησίες ένα τέτοιο αρρώστημα, και κανείς δεν εξετάζει με προσοχή όσους προσέρχονται στον κλήρο, μήπως τυχόν έχουν μολυνθεί από αυτό το είδος της ειδωλολατρίας. Αλλά ως προς αυτά, επειδή έχουν παραλειφθεί από τους Πατέρες μας, θεωρούμε ότι αρκεί να τα θεραπεύουμε με τον δημόσιο λόγο της διδασκαλίας, όσο αυτό είναι δυνατόν, καθαρίζοντας τα αρρωστήματα της πλεονεξίας μέσω του λόγου σαν κάποιες πληθωρικές παθήσεις. Θεωρούμε δε ως πάθη μόνο την κλοπή, την τυμβωρυχία και την ιεροσυλία, επειδή έτσι μας παραδόθηκε η σχετική παράδοση από τη διαδοχή των Πατέρων. Και όμως, σύμφωνα με τη θεία Γραφή, και ο πλεονασμός και ο τόκος συγκαταλέγονται στα απαγορευμένα, όπως και το να προσθέτει κανείς στην ιδιοκτησία του τα ξένα αγαθά ασκώντας κάποια εξουσία, έστω κι αν αυτό τυγχάνει να γίνεται με το πρόσχημα της εμπορικής συναλλαγής. Επειδή, λοιπόν, η δική μας θέση αποτελεί αξιόπιστο κανόνα εξουσίας, θα προσθέσουμε τώρα στα προλεχθέντα την κανονική κρίση για τα ομολογουμένως απαγορευμένα.

Στους φιλάργυρους φαίνεται καλό το ωραίο χρώμα της ύλης· όμως η φιλαργυρία γίνεται η ρίζα όλων των κακών. Και ποιος θα γλιστρούσε στον δυσώδη βόρβορο της ακολασίας, εάν δεν θεωρούσε την ηδονή ως κάτι καλό και επιθυμητό εκείνος που με αυτό το δόλωμα παρασύρεται προς το πάθος;

Αν εξετάσεις το επιθυμητικό μέρος της ψυχής, θα βρεις ως πρώτο πονηρό του γέννημα τη φιλοκτημοσύνη. Διότι οι επιθυμίες που συντελούν στη συντήρηση της ζωής των ανθρώπων δεν είναι επιλήψιμες· γι' αυτό και είναι έμφυτες σε εμάς από τη βρεφική ηλικία. Η φιλαργυρία, όμως, προσκολλάται λίγο αργότερα, όταν ακόμη είναι παιδιά· από όπου και φαίνεται ότι δεν έχει την αρχή της από τη φύση, αλλά από την προαίρεση. Δικαίως δε ο θεσπέσιος Παύλος την ονόμασε ρίζα όλων των κακών. Διότι από τη μια, αυτή από τη φύση της γεννά κακά: τις φειδωλίες, τις καπηλείες, τις αρπαγές, τις κλοπές και γενικά κάθε είδος πλεονεξίας, την οποία ο ίδιος αποκάλεσε δεύτερη ειδωλολατρία· από την άλλη, σε σχεδόν όλα όσα δεν πηγάζουν από αυτήν, χορηγεί την ύλη για τη σύστασή τους.

Υπάρχουν όμως μεταξύ μας κάποιοι που έχουν στα σπίτια τους όχι μόνο όσα αποκτούν με δίκαιο τρόπο, αλλά και όσα αρπάζουν από τους φτωχούς, αγαπώντας την πλεονεξία, τη δεύτερη κατά τον Παύλο ειδωλολατρία, και νοσώντας από τη φιλαργυρία, την αιτία όλων των κακών.

Έτσι, κατά τον θείο απόστολο, «η φιλαργυρία είναι μητέρα και ρίζα όλων των κακών, την οποία μερικοί, επειδή την επιθύμησαν, αποπλανήθηκαν από την πίστη και διαπέρασαν τους εαυτούς τους με πολλές οδύνες».

Αλλά εξετάστε με σύνεση τον λόγο του αποστόλου· διότι δεν είπε ότι αυτοί που πλουτούν αποπλανήθηκαν από την πίστη, αλλά αυτοί που το επιθυμούν διακαώς· όπως λέει και αλλού, ότι «εκείνοι που επιθυμούν να πλουτίσουν πέφτουν σε πειρασμούς και παγίδες του Διαβόλου».

Διότι, εάν αυτά εξαλειφθούν, ευκολότερα θα διορθωθεί και η μανία για τα χρήματα· και όταν παύσει πάλι η μανία για τα χρήματα, με μεγαλύτερη ευχέρεια θα κατασταλούν οι άτοποι λογισμοί και οι αισχρές σκέψεις. Διότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία. Εάν λοιπόν αποκόψουμε τη ρίζα και την εκριζώσουμε από το ίδιο της το βάθος, ευκολότερα θα υπερισχύσουμε των κλάδων. Διότι η ακρόπολη των κακών και το αποκορύφωμα, θα λέγαμε, των αμαρτημάτων είναι η λύσσα για τα χρήματα. Εάν θελήσουμε να την υπερνικήσουμε, τίποτα δεν μας εμποδίζει να αποφύγουμε και αυτή τη μανία, και μαζί της να εκριζώσουμε και να αποκόψουμε όλα τα ολέθρια πάθη.

Διότι ποιο είναι το όφελος, πες μου, των περιττών πραγμάτων, και του να διαρρηγνύεται το στομάχι από την πολλή αδηφαγία, ή του να διαφθείρεται το κριτήριο του λογισμού μας από την άμετρη οινοποσία; Ή μήπως δεν γεννιούνται από εκεί όλα τα κακά και για το σώμα και για την ψυχή; Διότι από πού προέρχονται οι κάθε είδους ασθένειες και οι παραμορφώσεις των μελών του σώματος; Μήπως όχι από το ότι, υπερβαίνοντας εσείς τα όρια της ανάγκης, επιβάλλετε βαρύ φορτίο στο στομάχι; Και από πού προέρχονται οι μοιχείες, οι πορνείες, οι αρπαγές, οι πλεονεξίες, οι φόνοι, οι ληστείες και κάθε διαφθορά της ψυχής; Μήπως όχι εξαιτίας της επιθυμίας για κάτι περισσότερο από το σωστό μέτρο; Διότι, όπως ακριβώς ο Παύλος ονόμασε τη φιλαργυρία ρίζα όλων των κακών, έτσι δεν θα έσφαλλε κανείς αν αποκαλούσε πηγή όλων των κακών την αμετρία, και το να θέλουμε να ξεπερνούμε το αναγκαίο στο κάθε τι. Εάν, λοιπόν, θέλαμε και στην τροφή, και στα ενδύματα, και στις κατοικίες, και στις άλλες σωματικές ανάγκες να μην επιδιώκουμε την υπερβολή, αλλά να αναζητούμε μόνο τα αναγκαία, το ανθρώπινο γένος θα είχε απαλλαγεί από πολλή φθορά.

Οι μνησίκακοι, ακούστε τον απόστολο Πέτρο που ανακράζει: Να μην ανταποδίδετε κακό αντί για κακό, ή λοιδορία αντί για λοιδορία· αλλά, αφού αποβάλετε κάθε κακία και κάθε καταλαλιά, να ζήσετε σαν αρτιγέννητα βρέφη. Εάν ποτέ, αφού νικηθείς και κυριευθείς από ραθυμία, μισήσεις κάποιον άνθρωπο, μην τολμήσεις να πεις ότι «Αγαπώ τον Θεό»· διότι σου είναι αρκετό το βάρος και η καταδίκη της μισαδελφίας, η οποία είναι το βαρύτερο από όλα τα βάρη· και μην προσθέτεις στον εαυτό σου και το ψεύδος. Διότι εκείνος που μισεί τον αδελφό του και λέει ότι «Αγαπώ τον Θεό», είναι ψεύστης, όπως έχει γραφτεί. Οι φιλάργυροι, αναλογιστείτε τι αγαπάτε, καθώς ο Απόστολος βροντοφωνάζει· εάν όμως ούτε αυτό δεν κατανοείτε, ελάτε να ακούσετε και θα σας εξηγήσω τι είδους κακό αγαπάτε: «Ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία».

Ω της παραφροσύνης! Ή μάλλον, ω της φιλαργυρίας! Διότι εκείνη γέννησε όλα τα κακά· επειδή κυριεύθηκε από την επιθυμία γι' αυτήν, πρόδωσε τον Διδάσκαλο. Τέτοια είναι εκείνη η πονηρή ρίζα, που χειρότερα και από δαίμονα εξαγριώνει τις ψυχές που έχει κυριεύσει, και κάνει τους πάντες να αγνοούν και τον εαυτό τους και τους πλησίον και τους νόμους της φύσεως, και τους βγάζει από τα λογικά τους και τους καθιστά παράφρονες. Δες, λοιπόν, πόσα πράγματα εξάλειψε από την ψυχή του Ιούδα: τη συναναστροφή, την οικειότητα, την κοινωνία στο ίδιο τραπέζι, τα θαύματα, τη διδασκαλία, τις παραινέσεις, τις νουθεσίες· όλα αυτά τα παρέδωσε τότε στη λήθη η φιλαργυρία. Γι' αυτό εύλογα έλεγε ο Παύλος ότι ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία. «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;» Μεγάλη η παραφροσύνη αυτού του λόγου. Παραδίδεις, πες μου, Αυτόν που συγκρατεί τα σύμπαντα, που εξουσιάζει τους δαίμονες, που προστάζει τη θάλασσα, τον Δεσπότη ολόκληρης της φύσεως; Για να καταστείλει, λοιπόν, την παραφροσύνη του και να δείξει ότι, εάν δεν το ήθελε ο Ίδιος, δεν θα παραδιδόταν, άκου τι κάνει. Κατά τη στιγμή ακριβώς της προδοσίας, όταν ήρθαν εναντίον του κρατώντας ξύλα, λαμπάδες και φως, τους λέει: «Ποιον ζητάτε;» Και εκείνοι αγνοούσαν αυτόν που επρόκειτο να συλλάβουν. Τόσο πολύ απείχε ο Ιούδας από το να έχει τη δύναμη να τον παραδώσει, ώστε ούτε καν έβλεπε μπροστά του αυτόν που επρόκειτο να παραδώσει, και μάλιστα ενώ υπήρχαν λαμπάδες και τόσο πολύ φως.

Και για να το κατανοήσεις αυτό σαφώς, δες τότε πόσα πράγματα απέβαλε από την ψυχή του Ιούδα. Όταν η φιλαργυρία εισχώρησε μέσα του, έριξε στη λήθη τη συναναστροφή, την οικειότητα, την κοινωνία, τη θαυμαστή διδασκαλία, όλα αυτά τα πράγματα. Πολύ σωστά έλεγε ο Παύλος, ότι «ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία». «Τι θέλετε να μου δώσετε, και εγώ θα σας τον παραδώσω;». Παραδίδεις, Ιούδα, αυτόν που συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο του; Πουλάς τον ακατάληπτο, τον κτίστη του ουρανού και της γης, τον δημιουργό της δικής μας φύσης, αυτόν που με έναν λόγο και ένα νεύμα του συγκρότησε τα πάντα; Για να δείξει λοιπόν ότι παραδόθηκε εκουσίως, άκουσε τι κάνει. Εκείνη ακριβώς την ώρα της προδοσίας, όταν ήλθαν εναντίον του με μαχαίρια και ξύλα, κρατώντας δάδες και φανάρια, τους λέει: «Ποιον ζητάτε;». Και εκείνοι αγνοούσαν αυτόν που επρόκειτο να συλλάβουν.

Ας τα ακούσουμε αυτά όσοι αγαπούμε τα χρήματα· διότι αυτή είναι η μεγαλύτερη ανομία. «Διότι ρίζα όλων των κακών», λέει, «είναι η φιλαργυρία». Ας τα ακούσουμε όσοι θέλουμε να αυξήσουμε την υπάρχουσα περιουσία μας· ας τα ακούσουμε, και ας πάψουμε επιτέλους την πλεονεξία, για να μην ακούσουμε αυτά που άκουσαν και εκείνοι. Τώρα ας τα ακούσουμε αυτά και ας προφυλαχθούμε, για να μην τα ακούσουμε τότε· τώρα ας τα ακούσουμε με φόβο, για να μην τα ακούσουμε τότε με τιμωρία: «Απομακρυνθείτε από εμένα», λέει, «ποτέ δεν σας γνώρισα», ούτε τότε, λέει, όταν επιδεικνύατε προφητείες και εκβάλλατε δαίμονες. Είναι πιθανό να υπονοεί εδώ και κάτι άλλο, ότι δηλαδή και τότε ήταν πονηρού βίου· όμως στο ξεκίνημα η χάρη ενεργούσε και μέσω αναξίων.

Αυτά δεν τα λέω θεσπίζοντας νόμο, ούτε εμποδίζοντας την προσφορά του παραπάνω, αλλά ζητώντας να μην καταθέτετε λιγότερο από το ένα δέκατο. Και αυτό να το κάνεις όχι μόνο όταν πουλάς, αλλά και όταν αγοράζεις. Αυτόν τον νόμο ας τον τηρούν στις προσόδους τους και όσοι κατέχουν αγρούς· αυτόν ας τον τηρούν όλοι όσοι συγκεντρώνουν τα εισοδήματά τους με δίκαιο τρόπο. Διότι σε εκείνους που απαιτούν τόκους δεν απευθύνω τον λόγο μου, ούτε στους στρατιώτες που εκβιάζουν άλλους και εκμεταλλεύονται τις ξένες συμφορές· επειδή από τέτοια χρήματα ο Θεός δεν θέλει να δεχθεί τίποτα· αλλά τα λέω αυτά σε όσους συγκεντρώνουν τα υπάρχοντά τους από δίκαιους κόπους. Διότι, εάν συνηθίσουμε τους εαυτούς μας σε μια τέτοια πρακτική, θα ελεγχόμαστε στο εξής από τη συνείδησή μας, εάν ποτέ εγκαταλείψουμε αυτόν τον νόμο, και δεν θα θεωρήσουμε πλέον την πράξη αυτή ως κάτι βαρύ, αλλά σιγά σιγά θα προχωρήσουμε και σε μεγαλύτερα έργα. Και, αφού ασκηθούμε να περιφρονούμε τα χρήματα και ξεριζώσουμε τη ρίζα των κακών, και την παρούσα ζωή θα ζήσουμε με αφοβία και ασφάλεια, και τη μέλλουσα ζωή θα επιτύχουμε· την οποία είθε να αξιωθούμε όλοι μας να απολαύσουμε, και τα λοιπά.

Τι προξενεί, όμως, ο πλούτος; Την υπερηφάνεια, τη μητέρα των κακών, η οποία έκανε τον διάβολο να γίνει διάβολος, ενώ πρωτύτερα δεν ήταν τέτοιος. Πάλι, ρίζα όλων των κακών είναι η φιλαργυρία· ποιος, λοιπόν, στέκεται πλησιέστερα σε αυτήν τη ρίζα, ο πλούσιος ή ο φτωχός; Δεν είναι ολοφάνερο ότι είναι ο πλούσιος; Διότι όσα περισσότερα αποκτά κανείς, τόσο περισσότερα επιθυμεί. Η κενοδοξία, επίσης, καταστρέφει αμέτρητα κατορθώματα· αλλά και κοντά σε αυτήν, πάλι, έχει κατασκηνώσει ο πλούσιος. «Τα δεινά του φτωχού, όμως», θα πει κάποιος, «δεν τα λογαριάζεις; Τη θλίψη, τη στενοχώρια;» Αλλά αυτό είναι κοινό γνώρισμα και του πλουσίου, και μάλιστα περισσότερο αυτού παρά του φτωχού· ώστε εκείνα που θεωρούνται κακά της φτώχειας είναι κοινά και στους δύο, ενώ τα κακά του πλούτου ανήκουν μόνο σε εκείνον. «Και τι γίνεται», θα πει, «όταν εξαιτίας της έλλειψης των αναγκαίων ο φτωχός πράττει πολλά δεινά;» Αλλά κανένας φτωχός, απολύτως κανένας, δεν πράττει τόσα δεινά εξαιτίας της ανέχειας, όσα πράττουν οι πλούσιοι προκειμένου να αποκτήσουν περισσότερα και να μην χάσουν όσα ήδη κατέχουν.

Διότι δεν επιθυμεί τόσο πολύ ο φτωχός τα αναγκαία, όσο ο πλούσιος τα περιττά· ούτε πάλι έχει ο πρώτος τόση ισχύ για να μεταχειριστεί την πονηρία, όση δύναμη έχει ο δεύτερος. Εάν λοιπόν και θέλει περισσότερο και μπορεί, είναι ολοφάνερο ότι θα πράξει περισσότερα. Διότι ούτε ο φτωχός φοβάται τόσο τον λιμό, όσο ο πλούσιος τρέμει και αγωνιά για την απώλεια των υπαρχόντων του, και για το ότι δεν έχει αρπάξει ακόμη τα πάντα από όλους. Όταν λοιπόν βρίσκεται κοντά στην κενοδοξία και την υπερηφάνεια και τη φιλαργυρία, τη ρίζα όλων των κακών, ποια ελπίδα σωτηρίας θα έχει, εάν δεν επιδείξει μεγάλη φιλοσοφία, και πώς θα βαδίσει τη στενή οδό; Ας μην περιφέρουμε λοιπόν τις γνώμες των πολλών, αλλά ας εξετάζουμε τα ίδια τα πράγματα. Διότι, πώς δεν είναι άτοπο, για μεν τα χρήματα να μην εμπιστευόμαστε άλλους, αλλά να αναθέτουμε το ζήτημα στη μέτρηση και τον υπολογισμό, ενώ, όταν κρίνουμε για τα πράγματα, να παρασυρόμαστε απλώς από τις δοξασίες των άλλων, και μάλιστα ενώ διαθέτουμε ακριβή ζυγό για τα πάντα και γνώμονα και κανόνα, δηλαδή την απόφαση των θείων νόμων;

Πώς, λοιπόν, ο Απόστολος την ονομάζει ρίζα των κακών; Διότι και εγώ το ίδιο λέω· όμως από εμάς εξαρτάται αυτή η ρίζα, και όχι από τη φύση του πράγματος. Και, αν θέλετε, ας κάνουμε μια σύγκριση, και ας δούμε ποια είναι πιο τυραννική: η επιθυμία των χρημάτων ή των σωμάτων. Διότι, όποια βρεθεί ότι έχει καταβάλει σπουδαίους άνδρες, αυτή είναι η χειρότερη. Ας δούμε, λοιπόν, ποιον σπουδαίο άνδρα κυρίευσε η επιθυμία των χρημάτων. Κανέναν, αλλά ανθρώπους απολύτως οικτρούς και περιφρονημένους: τον Γιεζί, τον Αχαάβ, τον Ιούδα, τους Ιουδαίους ιερείς. Αντιθέτως, η επιθυμία των σωμάτων κατανίκησε τον μεγάλο προφήτη Δαβίδ. Και τα λέω αυτά, όχι παρέχοντας συγγνώμη σε όσους αιχμαλωτίζονται από μια τέτοια επιθυμία, αλλά μάλλον για να τους παρασκευάσω να νήφουν. Διότι, όταν καταδείξω πόσο μεγάλο είναι το πάθος, τότε ακριβώς τους αποδεικνύω στερημένους από κάθε συγγνώμη. Διότι, εάν μεν αγνοούσες το θηρίο, θα μπορούσες να βρεις καταφύγιο σε αυτήν ακριβώς την άγνοια· τώρα όμως που το γνωρίζεις και πέφτεις μέσα του, δεν θα μπορούσες να έχεις καμία απολύτως δικαιολογία. Μετά από αυτόν, το ίδιο πάθος κατέλαβε τον γιο του με ακόμη μεγαλύτερη υπερβολή· καίτοι κανένας δεν υπήρξε σοφότερος από εκείνον, και είχε κατορθώσει κάθε άλλη αρετή. Εντούτοις, αιχμαλωτίστηκε τόσο σφοδρά από αυτό, ώστε να δεχθεί το πλήγμα στα πιο καίρια σημεία. Και ο μεν πατέρας σηκώθηκε, έδωσε ξανά τη μάχη και στεφανώθηκε πάλι· αυτός όμως δεν επέδειξε τίποτε παρόμοιο.

Μάθε από τον καλό φυτουργό, ο οποίος γνωρίζει με ακρίβεια αυτά τα ζητήματα, και φροντίζει την πνευματική άμπελο, και καλλιεργεί ολόκληρη την οικουμένη. Ποια λοιπόν λέει αυτός ότι είναι η αιτία όλων των κακών; Η επιθυμία των χρημάτων.