Πατερικές αναφορές στο Α΄ ΠΡΟΣ ΤΙΜΟΘΕΟΝ 6:16

Και αν δεν είναι τολμηρό να το πούμε, ίσως και εκείνοι, βλέποντας το κάλλος του νυμφίου μέσω της νύμφης, θαύμασαν αυτό που είναι σε όλα τα όντα αόρατο και ακατάληπτο. Διότι αυτόν που «Κανείς δεν έχει δει ποτέ», όπως λέει ο Ιωάννης, ούτε «μπορεί κανείς να δει», όπως μαρτυρεί ο Παύλος, αυτός έκανε την Εκκλησία δικό του σώμα και, μέσω της προσθήκης όσων σώζονται, οικοδομεί τον εαυτό του με αγάπη, «Μέχρι να καταντήσουμε όλοι σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Εάν λοιπόν η Εκκλησία είναι σώμα του Χριστού, και κεφαλή του σώματος είναι ο Χριστός, ο οποίος μορφοποιεί το πρόσωπο της Εκκλησίας με τον δικό του χαρακτήρα, ίσως για αυτόν τον λόγο οι φίλοι του νυμφίου, βλέποντας προς αυτήν, αιχμαλωτίστηκαν στην καρδιά, επειδή μέσα της βλέπουν καθαρότερα τον αόρατο. Όπως ακριβώς εκείνοι που αδυνατούν να δουν τον ίδιο τον δίσκο του ήλιου, αλλά τον κοιτάζουν μέσα από την αντανάκλασή του στο νερό, έτσι και εκείνοι βλέπουν τον Ήλιο της δικαιοσύνης μέσα στην Εκκλησία σαν σε καθαρό κάτοπτρο, τον οποίο κατανοούν μέσω αυτού που φαίνεται. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν ειπώθηκε μόνο μία φορά στη νύμφη από τους φίλους το «εκαρδίωσας ημάς» (το οποίο σημαίνει ότι, μέσω του εαυτού σου, μας εμφύσησες ψυχή και διάνοια για την κατανόηση του φωτός), αλλά και πάλι επαναλαμβάνουν τον ίδιο λόγο, προσδίδοντας αξιοπιστία στα λεγόμενα μέσω της επανάληψης· διότι λένε επαναλαμβάνοντας ότι «Εκαρδίωσας ημάς με ένα από τα μάτια σου».

Πώς είδε την υπερουράνια δόξα ο Στέφανος; Ποιος του άνοιξε διάπλατα τις πύλες των ουρανών; Άραγε ήταν κατόρθωμα της ανθρώπινης δύναμης; Μήπως κάποιος από τους αγγέλους ανέβασε την κάτω ευρισκόμενη φύση σε εκείνο το ύψος; Δεν ισχύει τίποτα από αυτά· διότι η ιστορική διήγηση γι' αυτόν δεν αναφέρει ότι ο Στέφανος, έχοντας μεγάλη δύναμη ή όντας πλήρης αγγελικής βοήθειας, είδε αυτά που είδε. Αλλά τι λέει; «Ο δε Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον μονογενή [Υιό] του Θεού». Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως λέει ο προφήτης, να φανεί το φως, εάν δεν οραθεί μέσα στο φως. «Διότι μέσα στο φως σου», λέει, «θα δούμε φως». (Δεν ενδέχεται η θεωρία του φωτός να γίνει έξω από το φως· διότι πώς είναι δυνατόν να ατενίσει κανείς τον ήλιο, ευρισκόμενος έξω από τις ακτίνες του;) Επειδή λοιπόν μέσα στο φως του Πατρός, δηλαδή στο Άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από Εκείνον, καθοράται το μονογενές φως, για τον λόγο αυτόν, αφού πρώτα καταυγάστηκε από τη δόξα του Πνεύματος, οδηγήθηκε στην κατανόηση της δόξας του Πατρός και του Υιού. Αλλιώς, πώς θα πούμε ότι αληθεύει η ευαγγελική απόφανση, ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»; Και πώς ο απόστολος δεν διακηρύσσει τα αντίθετα από αυτά που έχουν ιστορηθεί, όταν λέει: «Τον οποίο ούτε είδε κάποιος από τους ανθρώπους, ούτε μπορεί να δει»; Διότι, εάν η δόξα του Πατρός και του Υιού κατέστη χωρητή από την ανθρώπινη φύση και δύναμη, τότε οπωσδήποτε είναι ψευδής εκείνος που αποφάνθηκε ότι το [θείο] θέαμα είναι αχώρητο στους ανθρώπους.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εκείνο που είναι φυσικό να πάθουν όσοι σκύβουν από κάποια υψηλή βουνοκορφή προς ένα αχανές πέλαγος, το ίδιο έπαθε και ο δικός μου νους, όταν, ακούγοντας την υψηλή φωνή του Κυρίου σαν από κάποια κορυφή βουνού, αντίκρισε το απροσμέτρητο βάθος των νοημάτων. Διότι, όπως σε πολλά παραθαλάσσια μέρη μπορεί κανείς να δει ένα βουνό σαν να είναι κομμένο στη μέση, το οποίο στο παράκτιο τμήμα του είναι κατακόρυφα και κάθετα αποκομμένο από την κορυφή ως τον πυθμένα, και στο επάνω άκρο του μια προεξοχή γέρνει προς τον βυθό· ό,τι λοιπόν είναι φυσικό να πάθει εκείνος που από μια τέτοια σκοπιά, από μεγάλο ύψος, σκύβει για να κοιτάξει τη θάλασσα που βρίσκεται στο βάθος, έτσι ιλιγγιά τώρα και η δική μου ψυχή, ευρισκόμενη μετέωρη εμπρός σε αυτή τη μεγάλη φωνή του Κυρίου: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ο Θεός προβάλλεται ως θέαμα σε όσους έχουν καθαρίσει την καρδιά τους. Τον Θεό, όμως, δεν τον έχει δει ποτέ κανείς, όπως λέει ο μέγας Ιωάννης. Αυτό το επικυρώνει και ο υψηλός στη διάνοια Παύλος, λέγοντας: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αυτός είναι ο λείος και απότομος βράχος, που δεν παρέχει επάνω του καμία απολύτως βάση για τα νοήματα, τον οποίο και ο Μωυσής ομοίως διακήρυξε ως απρόσιτο σύμφωνα με τις διδασκαλίες του, έτσι ώστε να μην μπορεί πουθενά να πατήσει η διάνοιά μας, αφού κάθε δυνατότητα αντίληψης έχει αποξεσθεί μέσω της αρνητικής αποφάνσεως. Διότι, λέει, δεν υπάρχει κανένας που θα δει τον Κύριο και θα ζήσει.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Γι' αυτό, αναφέροντας όσα θεωρούνται γύρω από αυτήν, δηλαδή ειρήνη και δύναμη και ζωή και δικαιοσύνη και φως και αλήθεια και τα παρόμοια, καθόρισε πως ο λόγος για την ίδια είναι εντελώς ακατάληπτος, λέγοντας ότι ο Θεός ούτε θεάθηκε ποτέ ούτε πρόκειται να θεαθεί. Διότι, όπως λέει, κανείς από τους ανθρώπους δεν τον είδε ούτε μπορεί να τον δει. Εξαιτίας αυτού, αναζητώντας πώς θα ονομάσει αυτό που δεν μπορεί να καταληφθεί με λογισμούς, επειδή δεν βρήκε εκφραστικό όνομα για την ερμηνεία των ακατάληπτων, ονόμασε «δόξα» και «υπόσταση» αυτό που υπέρκειται κάθε αγαθού, το οποίο ούτε νοείται επαξίως ούτε εκφράζεται. Την ουσία, λοιπόν, που υπέρκειται των όντων την άφησε ακατονόμαστη· ερμηνεύοντας όμως το συναφές και αδιάστατο του Υιού προς τον Πατέρα, προσαγορεύει «απαύγασμα δόξης» και «χαρακτήρα υποστάσεως» το αορίστως και αϊδίως συνθεωρούμενο με τον αόριστο και αΐδιο Πατέρα, υποδεικνύοντας με το μεν απαύγασμα το συμφυές, με τον δε χαρακτήρα το ισοστάσιο. Διότι ούτε νοείται κάτι το ενδιάμεσο μεταξύ της αυγής και της απαυγάζουσας φύσης, ούτε κάποια ελάττωση του χαρακτήρα σε σχέση με την υπόσταση που χαρακτηρίζεται από αυτόν, αλλά και εκείνος που νόησε την απαυγάζουσα φύση συνέλαβε οπωσδήποτε μαζί με αυτήν και το απαύγασμα, και εκείνος που έλαβε στο νου του το μέγεθος της υποστάσεως συμμετρά οπωσδήποτε και την υπόσταση σύμφωνα με τον εμφανιζόμενο χαρακτήρα.

Και όσα από τη θεόπνευστη Γραφή επισύρει ανάρμοστα και άσκοπα, θεωρητικολογώντας για τη διαφορά της αθανασίας μεταξύ αγγέλων και ανθρώπων, δεν γνωρίζω πού αποβλέπει και τι προσπαθεί να κατασκευάσει μέσω αυτού, και γι' αυτό θα τα παραλείψω (διότι το αθάνατο, εφόσον είναι αθάνατο, δεν επιδέχεται συγκριτικά το «περισσότερο» και το «λιγότερο»· διότι, αν το ένα από τα συγκρινόμενα μέρη παρουσίαζε κάποια μειονεξία κατά τη σύγκριση ως προς την έννοια της αθανασίας, θα ήταν απολύτως αναγκαίο το ον αυτό να μην ονομάζεται καν αθάνατο· πώς δηλαδή θα μπορούσε πλέον να λέγεται κυριολεκτικά αθάνατο εκείνο στο οποίο η συγκριτική αντιπαράθεση απέδωσε θνητότητα;)· θα παραλείψω και εκείνη τη λεπτή ακριβολογία, το να προστάζει δηλαδή 〈να μην είναι αδιάφορη και μέση η έννοια της στέρησης, αλλά τον μεν χωρισμό από τα ανώτερα να τον ονομάζουμε στέρηση, ενώ την απομάκρυνση από τα κατώτερα να μην πρέπει να την υποδηλώνουμε με αυτό το όνομα〉, έτσι ώστε, αν αυτά ίσχυαν, να μην αληθεύει πλέον κατ' αυτόν η αποστολική φωνή, η οποία λέγει ότι μόνο Αυτός έχει αθανασία και την παρέχει στους άλλους. Διότι το τι κοινό έχει η ρήση που εκείνος εισήγαγε σε σχέση με τον προηγούμενο συλλογισμό, ούτε εμείς ούτε κάποιοι άλλοι από όσους διαθέτουν νου είναι δυνατόν να το κατανοήσουμε. Και επειδή δεν μπορέσαμε να διακρίνουμε αυτές τις σοφές και λεπτές διανοήσεις, μας ονομάζει 〈ανεπιστήμονες και ως προς την κρίση των πραγμάτων και ως προς τη χρήση των ονομάτων〉, γράφοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια.

Ώστε, αφήνοντας κατά μέρος τη συνήθη μυθολογία, ας υποδείξει τις ονομασίες που δηλώνουν τις ουσίες και, με βάση τη διαφοροποίηση των ονομάτων, ας διαχωρίσει και το υποκείμενο. Όσο όμως θα αληθεύει ο λόγος της Γραφής, ότι ο Αβραάμ και ο Μωυσής δεν χώρεσαν τη γνώση του ονόματος, και ότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, και κανένας άνθρωπος δεν τον είδε ούτε μπορεί να τον δει, και ότι το φως που τον περιβάλλει είναι απρόσιτο και η μεγαλωσύνη του δεν έχει πέρας, όσο δηλαδή αυτά ομολογούνται και πιστεύονται από εμάς, κάθε λόγος που υπόσχεται κάποια σύλληψη και ερμηνεία της απεριόριστης φύσης μέσω της σημασίας των ονομάτων, είναι όμοιος με εκείνον που νομίζει ότι μπορεί να περικλείσει ολόκληρη τη θάλασσα μέσα στη δική του παλάμη. Διότι, ό,τι είναι η χούφτα του χεριού μπροστά σε ολόκληρο το πέλαγος, το ίδιο είναι και κάθε δύναμη των λόγων μπροστά στην ανέκφραστη και απερίληπτη φύση.

Διότι, όσον αφορά μεν τη σάρκα, η ενέργεια και η κίνηση των σωματικών αισθήσεων λέγεται ζωή, και αντίστροφα, η απόσβεση και η διάλυσή τους ονομάζεται θάνατος. Όσον αφορά δε τη νοερή φύση, η οικείωση προς το θείο είναι η αληθινή ζωή, και η έκπτωση από αυτό φέρει το όνομα του θανάτου. Γι' αυτό και το αρχέγονο κακό, ο διάβολος, ονομάζεται θάνατος και εφευρέτης του θανάτου, αλλά λέγεται από τον απόστολο ότι έχει και το κράτος του θανάτου. Επομένως, εφόσον η σημασία του θανάτου κατανοείται από τις Γραφές ως διπλή, όπως ελέχθη, Εκείνος που είναι αληθώς άτρεπτος και αναλλοίωτος έχει μόνος την αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο και απροσπέλαστο από τον ζόφο της κακίας· όσα όμως μετέχουν στον θάνατο, απομακρύνονται από την αθανασία εξαιτίας της ροπής τους προς το αντίθετο *** και εάν εκπέσουν από τη μετοχή στο αγαθό, θα δέχονταν, λόγω του τρεπτού της φύσης τους, την κοινωνία με το χειρότερο, το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά θάνατος, έχοντας κάποια αναλογία με τον σωματικό θάνατο. Διότι, όπως ακριβώς εδώ η απόσβεση των ενεργειών της φύσης ονομάζεται θάνατος, έτσι και στην περίπτωση της νοερής ουσίας, η ακινησία προς το αγαθό είναι θάνατος και αποχώρηση της ζωής· ώστε αυτό που νοείται για την ασώματη κτίση να μην έρχεται σε αντίθεση με τον λόγο που ελέγχει την αιρετική ατοπία. Διότι ο κατάλληλος για τη νοερή φύση θάνατος, δηλαδή ο χωρισμός από τον Θεό, τον οποίο ονομάζουμε ζωή, δεν έχει χωριστεί δυνάμει ούτε από αυτήν τη φύση.

Και κανείς ας μην νομίζει ότι μπορεί, με βάση την υπόλοιπη κτίση, να ανατρέψει την ατοπία του δόγματος που αναδείχθηκε από αυτή τη λογική ακολουθία. Διότι ίσως πει κάποιος ότι, όπως ακριβώς όταν δεν υπήρχε ο ουρανός δεν υπήρχε τίποτα αντίθετο σε αυτόν, έτσι και όταν δεν είχε ακόμη υπάρξει ο Υιός, ο οποίος είναι η αλήθεια, δεν αναγκαζόμαστε οπωσδήποτε να παραδεχθούμε ότι υπήρχε το αντίθετό Του. Προς αυτόν μπορεί να απαντήσει κανείς ότι στον ουρανό δεν υπάρχει τίποτα το αντίθετο, εκτός αν κάποιος θεωρήσει ότι το αντίθετο στην ύπαρξή του είναι η μη ύπαρξή του. Στην αρετή όμως αντιτίθεται οπωσδήποτε η κακία, και ο Κύριος είναι αρετή, έτσι ώστε, ενώ όταν δεν υπήρχε ο ουρανός δεν υπήρχε τίποτα, όταν δεν υπάρχει το αγαθό, υπάρχει το αντίθετό του. Επομένως, εκείνος που λέει ότι δεν υπάρχει το αγαθό, θα αναγκαστεί οπωσδήποτε, έστω και παρά τη θέλησή του, να παραδεχθεί ότι υπάρχει το κακό. «Αλλά και ο Πατέρας», ισχυρίζεται, «είναι και τέλεια αρετή και ζωή και απρόσιτο φως και όλα τα υψηλά νοήματα και ονόματα· ώστε δεν υπάρχει ανάγκη, όταν δεν υπήρχε ακόμη το μονογενές φως, να νοείται εκ του αντιθέτου το αντίστοιχο σκοτάδι». Αλλά αυτός ακριβώς είναι ο δικός μου λόγος, ότι δηλαδή ποτέ δεν υπήρξε σκοτάδι. Διότι ποτέ δεν υπήρξε εποχή που να μην υπήρχε το φως· επειδή το φως βρίσκεται πάντοτε οπωσδήποτε μέσα στο φως, όπως ακριβώς λέει η προφητεία.

Επειδή λοιπόν είναι πολλά όσα έχουν λεχθεί και το καθένα έχει το δικό του ξεχωριστό νόημα ανάλογα με τη σημασία του, ούτε είναι δυνατόν να ενταχθούν όλα στον ορισμό της ουσίας, για να μη θεωρηθεί το Θείο ως σύμμικτο από διάφορα στοιχεία, ούτε είναι εύκολο να βρεθεί ανάμεσα σε όσα έχουν απαριθμηθεί εκείνο που μπορεί κατεξοχήν να εφαρμοστεί στο προκείμενο. Ο Κύριος είναι η θύρα· «Δι' εμού», λέει, «εάν κάποιος εισέλθει, θα σωθεί, και θα εισέλθει και θα εξέλθει, και θα βρει νομή». Να πούμε άραγε ότι Αυτός εννοεί ως ουσία την είσοδο, ή τη σωτηρία εκείνων που εισέρχονται, ή την έξοδο, ή τη νομή, ή την εύρεση; Διότι το καθένα από αυτά έχει την ιδιαίτερη σημασία του και δεν ταυτίζεται με το άλλο. Αφού το να βρεθεί κάποιος μέσα φαίνεται εκ πρώτης όψεως αντίθετο με το να βγει έξω, και τα υπόλοιπα ομοίως. Διότι κατά τον δικό της ορισμό άλλο πράγμα είναι η νομή, και κάτι διαφορετικό από αυτήν είναι η εύρεση. Τι από όλα αυτά, λοιπόν, θεωρείται ως η ουσία του Πατρός; Διότι, βέβαια, δεν θα μπορούσε κάποιος, αναφέροντας όλα αυτά που δεν συμφωνούν μεταξύ τους ως προς τη σημασία, να φανερώσει την απλή και ασύνθετη ουσία μέσα από ασύμφωνες έννοιες. Και πώς θα ήταν αληθινός ο λόγος ότι «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», και «Τον Οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ότι «Δεν υπάρχει άνθρωπος που θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει», εάν η ουσία του Πατρός ήταν είτε το εσωτερικό της θύρας, είτε το εξωτερικό, είτε η εύρεση της νομής; Ωστόσο, επειδή δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν θα υποθέσουμε ότι η ονομασία της θύρας για τον Κύριο είναι άσκοπη και χωρίς σημασία.

Εγώ όμως, έχοντας διδαχθεί τούτο από τη θεόπνευστη Γραφή, με θάρρος αποφαίνομαι ότι Εκείνος, που βρίσκεται πάνω από κάθε όνομα, γίνεται για εμάς πολυώνυμος, λαμβάνοντας ονόματα σύμφωνα με την ποικιλία των ευεργεσιών Του: «φως», όταν εξαφανίζει τον ζόφο της άγνοιας, «ζωή», όταν χαρίζει την αθανασία, και «οδός», όταν μας καθοδηγεί από την πλάνη προς την αλήθεια. Έτσι, ονομάζεται σε σχέση με εμάς και «πύργος ισχύος» και «πόλη οχυρή» και «πηγή» και «πέτρα» και «άμπελος» και «ιατρός» και «ανάσταση» και όλα τα παρόμοια, επιμερίζοντας με ποικίλους τρόπους τον εαυτό Του στις ευεργεσίες προς εμάς. Εκείνοι όμως που ερμηνεύουν τις ουσίες δια των ονομάτων, οι οποίοι διαθέτουν τάχα οξυδέρκεια πάνω από τα όρια της ανθρώπινης φύσης, αυτοί που το μεν ακατάληπτο βλέπουν, το δε καταληπτό παραβλέπουν, διαβεβαιώνουν ότι Εκείνον, τον οποίο κανείς άνθρωπος ούτε είδε ούτε μπορεί να δει, όχι μόνο Τον βλέπουν, αλλά και Τον μετρούν. Την πίστη, ωστόσο, δεν τη βλέπουν με τον οφθαλμό της ψυχής –πράγμα που αποτελεί το μόνο σύμμετρο προς τη δική μας κατανόηση– θέτοντας την επίγνωση που προέρχεται από τους λογισμούς υπεράνω αυτής.

Και αυτός που είπε «Πνεύμα ο Θεός», ο ίδιος λέει προς τους μαθητές: «Ψηλαφήστε με», για να δείξει ότι η μεν ανθρώπινη φύση είναι ψηλαφητή, το δε θείο είναι αναφές. Και αυτός που είπε «Πορεύομαι», υποδηλώνει την τοπική μετάβαση· ενώ εκείνος που εμπεριέχει τα πάντα, μέσα στον οποίο, όπως λέει ο απόστολος, κτίστηκαν τα πάντα και μέσα στον οποίο τα πάντα συνίστανται, δεν έχει κανένα από τα όντα έξω από τον εαυτό του προς το οποίο να γίνεται η μετάβαση μέσω κάποιας κίνησης (διότι δεν είναι δυνατόν να πραγματοποιηθεί η κίνηση διαφορετικά, παρά μόνο εάν αυτός που μετακινείται εγκαταλείπει τον τόπο στον οποίο βρισκόταν και καταλαμβάνει στη θέση του κάποιον άλλον· ενώ εκείνο που διαπερνά τα πάντα, υπάρχει μέσα στα πάντα, συγκρατεί τα πάντα και δεν περιορίζεται από κανένα από τα όντα, δεν έχει πού να μεταβεί, επειδή τίποτα δεν είναι κενό από το θείο πλήρωμα). Πώς λοιπόν αυτοί, παραβλέποντας το γεγονός ότι αυτά τα λόγια αναφέρονται στο ορατό, τα εφαρμόζουν στη θεία φύση η οποία υπερέχει από κάθε νου, τη στιγμή που σαφώς ο απόστολος στην ομιλία του προς τους Αθηναίους απαγορεύει να πιστεύουμε κάτι τέτοιο για τον Θεό, εφόσον η θεία δύναμη δεν ανακαλύπτεται με την ψηλάφηση, αλλά μέσω της νοητής θεωρίας και της πίστης; Ή πάλι, αυτός που έφαγε μπροστά στα μάτια των μαθητών και υποσχέθηκε ότι θα προπορευθεί στη Γαλιλαία και θα εμφανιστεί, ποιον υποδεικνύει ότι θα δουν; Άραγε τον Θεό, τον οποίο ούτε είδε ποτέ κανείς ούτε είναι δυνατόν να δει, ή τον σωματικό χαρακτήρα, δηλαδή τη μορφή του δούλου, μέσα στην οποία βρισκόταν ο Θεός;

Διότι, αφού εκείνος απέδειξε ότι η απόσταση μεταξύ του γεννητού και του αγεννήτου δεν συνίσταται σε κάποιου είδους μείωση ή αύξηση, αλλά ότι υπάρχει διαμετρική αντίθεση στις σημασίες τους, και αφού συμπέρανε μέσα από τη λογική ακολουθία των όσων ετέθησαν ότι, αναλόγως προς την «αγεννησία» και τη «γέννηση» με τις οποίες το πατρικό φως διαφέρει από το φως του Υιού, είναι απόλυτη ανάγκη να μη νοηθεί απλώς μία ελάττωση φωτός ως προς τον Υιό, αλλά παντελής αποξένωση (διότι, όπως ακριβώς δεν είναι δυνατόν να πει κανείς ότι η γέννηση είναι μία μειωμένη αγεννησία, αλλά οι σημασίες της αγεννησίας και της γέννησης διαφέρουν ριζικά και αντιθετικά μεταξύ τους, έτσι, αν το πατρικό φως διατηρούσε την ίδια διαφορά προς το φως που νοείται στον Υιό, τότε, κατά λογική ακολουθία, ο Υιός δεν θα θεωρούνταν πλέον φως, ευρισκόμενος εξίσου έξω και από την ίδια την αγεννησία και από το φως που της αντιστοιχεί· εκείνος δε που είναι κάτι άλλο πέρα από το φως, προφανώς θα σχετίζεται αναλόγως με το αντίθετό του)· εφόσον, λοιπόν, φανερώθηκε αυτό το άτοπο μέσα από τα όσα εκτέθηκαν, ο Ευνόμιος επιχειρεί να το ανατρέψει με τις έντεχνες μεθόδους των αποδείξεών του, λέγοντας τα εξής: «Γνωρίζουμε, βεβαίως γνωρίζουμε το αληθινό φως, γνωρίζουμε εκείνον που έκτισε το φως μετά τον ουρανό και τη γη, ακούσαμε την ίδια τη ζωή και την αλήθεια, τον Χριστό, να λέει στους μαθητές του: "Εσείς είστε το φως του κόσμου"· διδαχθήκαμε από τον μακάριο Παύλο, ο οποίος ονομάζει τον επί πάντων Θεό απρόσιτο φως, διακρίνοντάς τον με αυτήν την προσθήκη και διδάσκοντας την υπεροχή του φωτός Του· έπειτα, αφού διδαχθήκαμε μια τόσο μεγάλη διαφορά ως προς το φως, δεν θα ανεχθούμε, ούτε καν ως απλό άκουσμα, ότι η έννοια του φωτός είναι η ίδια».

Εάν, λοιπόν, κάποιος έλεγε ότι το φως στον Πατέρα νοείται μακριά από κάθε αντίθετη παράθεση, τότε θα ερμήνευε τη λέξη «απρόσιτο» πολύ εύστοχα ως προς το αποστολικό βούλημα. Εάν, όμως, υποστήριζε ότι το «απρόσιτο» σημαίνει αποξένωση από το αγαθό, δεν θα υπέθετε τίποτε άλλο παρά ότι Εκείνος είναι εχθρός και ξένος προς τον ίδιο Του τον εαυτό, εφόσον είναι αγαθός και θα αντικειτόταν στο αγαθό. Αλλά βέβαια αυτό ανήκει στα αδύνατα· διότι το αγαθό έχει οικειότητα με το αγαθό. Επομένως, το φως τούτο δεν διαφοροποιείται από εκείνο· διότι ο Υιός είναι φως αληθινό και ο Πατέρας είναι φως απρόσιτο. Θα τολμούσα μάλιστα να πω με βεβαιότητα ότι δεν θα σφάλει ούτε εκείνος που θα αντάλλασσε τις προσηγορίες αυτές για τον καθένα από τους δύο. Διότι το αληθινό είναι απρόσιτο στο ψεύδος, και το απρόσιτο, πάλι, κατανοείται μέσα στην ακραιφνή αλήθεια. Άρα, το απρόσιτο ταυτίζεται με το αληθινό, επειδή αυτό που σημαίνεται και στις δύο περιπτώσεις είναι εξίσου απροσπέλαστο από το κακό. Ποια διαφορά, λοιπόν, επινοεί σε αυτά τα ζητήματα εκείνος που, μέσω της ομωνυμίας των φώτων, εξαπατά και τον εαυτό του και τους οπαδούς του; Αλλά ας μην προσπεράσουμε ούτε τούτο ανεξέταστο: ότι δηλαδή, αφού παραποίησε τη ρήση του Αποστόλου σύμφωνα με τις δικές του απόψεις, παρουσιάζει τον λόγο ωσάν να προέρχεται από εκείνον. Διότι ο Παύλος λέει ότι «οικεί σε φως απρόσιτο». Διαφέρει όμως πολύ το να είναι ο Ίδιος κάτι, από το να λέγεται ότι βρίσκεται μέσα σε κάτι.

Διότι εκείνος που είπε ότι «κατοικεί σε φως απρόσιτο», με τη λέξη που δηλώνει την κατοίκηση δεν υπέδειξε τον ίδιο, αλλά αυτό που βρίσκεται γύρω από αυτόν, πράγμα το οποίο ισοδυναμεί, κατά τον δικό μας λόγο, με την ευαγγελική ρήση που λέει ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό. Διότι ο Υιός είναι το αληθινό φως, και η αλήθεια είναι απρόσιτη στο ψέμα· άρα απρόσιτο φως είναι ο Υιός, μέσα στον οποίο κατοικεί ο Πατέρας [δηλαδή μέσα στον οποίο είναι ο Πατέρας].

Επομένως, φυσικές και ουσιώδεις διαφορές ούτε υπάρχουν ούτε λέγονται για τον Θεό· διότι αυτές αποτελούν τα συστατικά εκείνων των οποίων είναι διαφορές. Ο Θεός όμως είναι ο ίδιος η σύσταση όλων όσων σχετίζονται με αυτόν. Αλλά και πολλές και διαφορετικές ουσίες εκ φύσεως συγκροτούν οι ουσιώδεις διαφορές. Του Θεού όμως η ουσία είναι μία, μη επιδεχόμενη καμία απολύτως διαφορά καθ' εαυτήν. Και μάλιστα, τη γνώση του τι είναι το καθένα την αποκομίζουμε από τις ουσιώδεις διαφορές του. Και γνωρίζουμε ότι υπάρχει Θεός, αλλά το τι είναι ή τι λογής είναι, είναι αδύνατο να το γνωρίζουν και οι άγγελοι και οι άνθρωποι. Επιπλέον, ενώ υπάρχουν πολλές ουσιώδεις διαφορές στο καθένα, η διαφορά του ενός ως προς το άλλο ανάγεται σε διαφορετικό γένος και κατηγορείται ως προς το τι είναι. Είναι επομένως αδύνατο να εφαρμοστούν αυτά στην ακατάληπτη φύση. Εκτός από αυτά, και καθεμία από αυτές είναι καθολικότερη από εκείνον που την έχει, καθώς λέγεται σε ευρύτερη έκταση από εκείνο. Από όσα όμως λέγονται για τον Θεό, κανένα δεν υπάρχει που να μην είναι μοναδικό —«διότι κανείς», λέει, «δεν είναι αγαθός παρά μόνο ένας, ο Θεός», «ο μακάριος και μόνος δυνάστης, ο μόνος που έχει αθανασία, που κατοικεί σε φως απρόσιτο»—, αλλά λέγεται και για περισσότερα, που δεν διαφέρουν υποστατικά και κατά τον αριθμό, αλλά έχουν διαφορά ως προς το είδος. Πού θα βρεθούν λοιπόν αυτά στη μία τρισυπόστατη φύση;

Όπως λοιπόν ο Θεός είναι ο μόνος που υπάρχει, ο μόνος που ζει, ο μόνος άγιος, ο μόνος αγαθός, «ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο», μολονότι υπάρχουν πολλά όντα και πολλοί ζωντανοί, καθώς και άγιοι και αγαθοί και αθάνατοι, που κατοικούν στο φως και στη χώρα των ζώντων, έτσι και μόνοι οι άγιοι είναι μέτοχοι του Θεού, μολονότι όλοι μετέχουν.

Αλλά ούτε θα μπορούσες να δεις ποτέ κανένα από τα ιδιώματά του να είναι έμφυτο σε οποιοδήποτε άλλο από όλα τα όντα. Και αυτά ακριβώς επειδή ενεργεί κατ' αυτόν και μόνο τον τρόπο· διότι, λέει, «κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», «ο μακάριος και μόνος Κυρίαρχος, ο μόνος που έχει αθανασία, που κατοικεί σε φως απρόσιτο». Από πού λοιπόν θα υποθέσεις τη σύνθεση του θείου από στοιχεία διαφορετικής φύσεως, αφού από παντού φανερώνεται ότι είναι μοναδικό;

Τι μεν λοιπόν υποστηρίζουν οι θεολόγοι γι' αυτό και ποια είναι η σημασία της οράσεως σε τέτοια ζητήματα, και ότι το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και το «τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και τα παρόμοια, αποδεικνύουν το ότι ο Θεός παραμένει κατ' ουσίαν ανέκφαντος ακόμη και στους ίδιους τους αγίους, παρουσιάζεται σαφέστατα και στα κείμενα προς τον Βαρλαάμ και στον τρίτο και στον πέμπτο λόγο από όσους συγγράψαμε εναντίον των κειμένων του Ακινδύνου. Εσύ, όμως, ώ άριστε των σοφών αρχιερέων της εποχής μας, παρατήρησε πάλι, μέσα από τα ίδια του τα λόγια, τη μεταστροφή του σε εντελώς αντίθετες θέσεις. Διότι τι λέει αμέσως μετά από όσα ανέφερε πριν; «Εκείνοι από τους αγίους πατέρες, οι οποίοι αποτρέπουν όσους επιθυμούν τις θείες εμφανίσεις από οτιδήποτε δίνει μορφή στον νου των θεωρητικών, είτε ως φως είτε ως πυρ είτε ως οτιδήποτε άλλο, δεν γνώριζαν άραγε τη λαμπρότητα του Κυρίου στο όρος όπου μεταμορφώθηκε; Πώς λοιπόν τα είπαν και τα υπέθεσαν αυτά; Αλλά, όπως φαίνεται, διαφορετικός είναι ο λόγος για εκείνο το μυστήριο και διαφορετικός για τη θεωρία και τη θεολογία όλων ανεξαιρέτως των άλλων ανθρώπων».

Διότι, αφού κατανοήσουμε την ομορφιά και το μεγαλείο των θαυμάτων μέσα στην κτίση, και λαμβάνοντας από αυτά και από τα παρόμοια άλλες έννοιες για το θείο, ερμηνεύουμε με ιδιαίτερα ονόματα καθεμία από τις έννοιες που γεννώνται μέσα μας· «διότι από το μεγαλείο και την ωραιότητα των κτισμάτων αναγνωρίζεται αναλόγως ο γενεσιουργός, και δημιουργό μεν ονομάζουμε τον ποιητή, δυνατό δε εκείνον του οποίου η δύναμη επήρκεσε να κάνει τη βούλησή του πραγματικότητα, και δίκαιο ως αδέκαστο κριτή. Αλλά και τη θεία ονομασία καταλάβαμε ότι έχει επικρατήσει από την εποπτική ενέργεια, ώστε, αν και διδαχθήκαμε μέσα από αυτό κάποια μερική ενέργεια της θείας φύσης, δεν φθάσαμε στην πλήρη κατανόηση της ίδιας της ουσίας της μέσω αυτής της λέξης». Στο δε έργο «Περί τελειότητος» λέγει: «Ο θεόπνευστος, στ' αλήθεια, και θεοδίδακτος Παύλος αποφαίνεται ότι ο λόγος περί της υπερκείμενης ουσίας είναι ανέφικτος και ακατάληπτος από τους ανθρώπινους λογισμούς. Γι' αυτό, ενώ αναφέρει όσα θεωρούνται γύρω από αυτήν, δηλαδή την ειρήνη και τη δύναμη και τη ζωή και τη δικαιοσύνη και το φως και την αλήθεια και τα παρόμοια, καθόρισε ότι ο λόγος περί της ίδιας (της ουσίας) είναι εντελώς ακατάληπτος, λέγοντας ότι ο Θεός ούτε έχει θεαθεί ποτέ ούτε πρόκειται να θεαθεί: “τον οποίο”, λέγει, “κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει”». Και στον λόγο που γράφτηκε «Περί θεότητος και εις τον Αβραάμ»: «Η θεία φύση», λέγει, «παραμένει ανέκφραστη και άρρητη, υπερβαίνοντας κάθε σημασία που εκφράζεται μέσω του λόγου».

Πώς λοιπόν θα πούμε ότι ένας τέτοιος συλλογισμός δεν είναι αποδεικτικός, αλλά διαλεκτικός; Και όμως, αν κάποιος από αυτούς που εισάγουν τη διαλεκτική στα όσα λέγονται περί Θεού, πράγμα που έχει ρητώς απαγορευθεί από τους θεολόγους πατέρες, αν λοιπόν κάποιος αναλύσει και τους ορθούς συλλογισμούς αυτών, ελάχιστα θα βρει σε αυτούς το καθόλου· διότι και το προκείμενο είναι μοναδικό και καθετί από τα γνωρίσματά του κυρίως προσιδιάζει μόνο σε αυτόν. «Διότι κανείς δεν είναι», λέει, «αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός», ο μόνος σοφός, ο μακάριος και μόνος δυνάστης, «ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε απρόσιτο φως». Κανένα λοιπόν από τα επακόλουθα δεν θα μπορούσε να είναι ευρύτερο από αυτόν, ώστε και το καθένα από αυτά να είναι μοναδικό και καθετί που θα μπορούσε να αποδοθεί σε αυτά να μην είναι καθόλου. Πώς λοιπόν θα μπορούσαν να κάνουν συλλογισμούς χωρίς το καθόλου; Αν όμως, προβάλλοντάς τα στο όλον λόγω της ιδιότητας του προκειμένου, αποδέχονται τους δικούς τους συλλογισμούς, πολύ περισσότερο λόγω της μοναδικότητας του προκειμένου θα αποδεχθούν την απόδειξη, πράττοντας δίκαια. Αν πάλι πει κάποιος «η απόδειξη προκύπτει από τα πρότερα, και τίποτα δεν είναι πρότερο του Θεού», θα του πούμε, «άριστε, δεν εξετάζουμε αυτά που αφορούν την ίδια τη φύση του, αλλά κάτι από αυτά που σχετίζονται με αυτόν». Διότι το «ένας και τρία» και το «από εκείνον μόνο» και το «σε εκείνον μόνο», δεν δεικνύουν τη φύση, αλλά αποδεικνύονται γύρω από αυτήν.

Για να γνωρίζεις, λοιπόν, ότι εμείς και πριν από αυτούς τους λόγους πρεσβεύαμε αυτές τις απόψεις, θα παραθέσω εκείνο από τα δικά μου γραπτά, το οποίο και εσύ ο ίδιος, δεν ξέρω τι έπαθες και το επαίνεσας, ώστε ούτε αυτό να είναι απλώς δικό μου: «Κανείς δεν είναι αγαθός, παρά μόνο ένας, ο Θεός, ο μόνος δίκαιος, ο μόνος σοφός, ο μακάριος και μόνος δυνάστης, ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο· επομένως, τίποτα από όσα αποδίδονται στον Θεό δεν μπορεί να είναι ευρύτερο από αυτόν, και το καθένα από αυτά είναι μοναδικό, και ό,τι κι αν κατηγορηθεί (αποδοθεί) σε αυτά, δεν είναι καθολικό». Διότι το υπερούσιο και το υπεράγαθο και το υπέρσοφο και το υπέρφωτο, σε τίνος άλλου ανήκει παρά στην υπέρθεη ουσία και σοφία και αγαθότητα και σε εκείνο το φως; Πώς λοιπόν θα μπορούσε να προκύψει συλλογισμός από μοναδικά στοιχεία, χωρίς το καθολικό; Και αν δεν μπορεί να προκύψει συλλογισμός, πώς, ω άριστε, θα μπορούσε να υπάρξει διαλεκτικός συλλογισμός; Θα είναι ωστόσο σοφιστικός, έχοντας μόνο το σχήμα και φαινόμενος ως τέτοιος, αλλά χωρίς να είναι. Και η διαλεκτική σου, επομένως, διαλύθηκε σαν χνούδι που παρασύρεται από τον άνεμο, και όλοι οι δικοί σου συλλογισμοί, αν βέβαια δεν αποβάλουν το όνομα των συλλογισμών, είναι σοφιστικοί, χωρίς να είναι πραγματικοί, αλλά μόνο φαινομενικοί, ή μάλλον ούτε καν αυτό, ας το δεχτούμε όμως· οι προτάσεις όμως που προστίθενται από τους λόγους που ενυπάρχουν μέσα μας, εφόσον δεν είναι αίτιες του συμπεράσματος, πώς θα μπορούσαν να είναι αίτιες της πίστης σε αυτό;

Ακόμη, επειδή σχετικά με τον Θεό δεν υπάρχουν μόνο καταφάσεις, αλλά και αφαιρέσεις, θα είναι και αυτές θείες ουσίες σύμφωνα με εσένα, παρόλο που από τη φύση τους δεν δηλώνουν το τι είναι, αλλά το τι δεν είναι. Αλλά αν δεν είναι αυτές, παρότι αρμόζουν στον Θεό περισσότερο από τις περί Θεού καταφάσεις, πώς λοιπόν θα μπορούσαν οι καταφάσεις να είναι θείες ουσίες; Και πώς επίσης «όσα στις άλλες ουσίες είναι τα καθ' εαυτά, αυτά για τον Θεό είναι τα περί αυτόν»; «Επειδή», λέει, «δεν είναι δυνατόν κάτι και να είναι και να μην είναι». Ποια είναι αυτή η νέα και παράδοξη θεογνωσία; Διότι αυτό που υπάρχει σε κάτι ως καθ' εαυτό δεν είναι δυνατόν με κανέναν τρόπο να μην ταυτίζεται με αυτό. Τι εννοώ, για παράδειγμα; Το να είναι λογικός υπάρχει στον άνθρωπο ως καθ' εαυτό· δεν είναι δυνατόν λοιπόν ο άνθρωπος να μην είναι λογικός. Από όσα όμως λέγονται για τον Θεό, όπως ζωή και ουσία και δύναμη, ο Θεός υπάρχει εξυψωμένος πάνω από όλα αυτά, και λόγω της υπεροχής του λέγεται ότι δεν είναι αυτά, και το να μην είναι αυτά είναι πιο θεοπρεπές και πιο αληθινό από το να είναι· άρα για τον Θεό τα περί αυτόν δεν είναι ό,τι τα καθ' εαυτά για τις άλλες ουσίες. Και όχι μόνο λέγονται ταυτοχρόνως για τον Θεό τα αντιφατικά, αλλά και τα αντίθετα· διότι λέγεται ότι έχει περιβληθεί «το φως ως ιμάτιο» και ότι κατοικεί σε «φως απρόσιτο», αλλά και ότι «έθεσε το σκότος ως αποκρυφή του» και «γνόφος υπάρχει κάτω από τα πόδια του»· στις άλλες ουσίες όμως δεν είναι δυνατόν να συνυπάρχουν τα αντίθετα ως καθ' εαυτά· άρα είναι αδύνατον τα περί τον Θεό να είναι για αυτόν ό,τι είναι τα καθ' εαυτά για τα άλλα.

Το ότι η αγιότητα δεν είναι κάτι άλλο από το Άγιο Πνεύμα, έχει διατυπωθεί θεολογικά πολύ σωστά. Διότι ούτε η κυριότητα, ούτε η απλότητα, ούτε η αιώνια ζωή και αφθαρσία, ούτε το άκτιστο φως, ούτε το φοβερό και δίκαιο και φιλάνθρωπο, και αν θέλεις και το αόρατο και άπειρο και ανεξιχνίαστο, καθώς και το καθένα από όλα τα υπόλοιπα, δεν είναι κάτι άλλο από το Άγιο Πνεύμα. Διότι από τη φύση Του όλα αυτά τα κατέχει μόνον Εκείνος, σύμφωνα με τον Παύλο που λέει: «ο μακάριος και μόνος δυνάστης, ο μόνος που έχει αθανασία, που κατοικεί σε φως απρόσιτο», και γι' αυτό το καθένα από αυτά δεν είναι κάτι άλλο από τον Θεό. Εντούτοις, δεν είναι για τον λόγο αυτό το καθένα από αυτά ουσία του Θεού. Διότι τότε θα είχε πολλές ουσίες, εφόσον η κυριότητα διαφέρει από την αγιότητα, και η απλότητα διαφέρει και από τις δύο αυτές και από την ίδια τη φύση, και η αφθαρσία πάλι διαφέρει και από τις τρεις, ή μάλλον και από τις τέσσερις, και το ίδιο ισχύει και για τα υπόλοιπα. Πράγματι, πολύ σωστά οι Πατέρες διδάσκουν ότι οι άκτιστες ενέργειες του Θεού είναι πάρα πολλές, ενώ εκείνη η υπερουσιότητα, στην οποία αυτές ανήκουν, είναι μία.

Ο δε θεορρήμων Γρηγόριος Νύσσης στον λόγο του «Περί τελειότητος» λέγει για τον μέγα Παύλο, ότι «ενώ αναφέρει όλα όσα θεωρούνται γύρω από τη θεία φύση ως ειρήνη και δύναμη και ζωή και δικαιοσύνη και φως και αλήθεια και τα παρόμοια, καθόρισε ότι ο λόγος περί αυτής της ίδιας είναι παντελώς ακατάληπτος, λέγοντας ότι ο Θεός ούτε έχει θεαθεί ποτέ ούτε πρόκειται να θεαθεί· διότι, 'τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε', λέγει, 'ούτε μπορεί να δει'».

Τι λοιπόν; Ούτε ο Ηλίας ούτε ο Μωυσής ήταν πραγματικά εκεί, επειδή χρησιμοποιεί και αυτούς ως σύμβολα πολλών και διαφόρων πραγμάτων; Ούτε ο Πέτρος και οι υιοί της βροντής ήταν παρόντες; Διότι και αυτοί έχουν ταχθεί σε ρόλο συμβόλων. Τι λοιπόν; Δεν ήταν πραγματικά παρόντες εκεί όλοι αυτοί, ούτε το όρος ήταν όρος, επειδή και αυτό αποτελεί σύμβολο της κατά αρετήν ανάβασης, αλλά όλα εκείνα ήταν σκηνοθεσία και προσποίηση; Μη γένοιτο. Επομένως, και το φως εκείνο ήταν ταυτόχρονα σύμβολο και φως αληθινό, και όχι απλώς αληθινό, αλλά ήταν αυτό το ίδιο το αληθινό φως, όπως λέει και ο μέγας Βασίλειος: «Αν ο Υιός είναι αληθινό φως, "ήταν το φως το αληθινό, που φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο"· ενώ ο Θεός, "κατοικεί σε φως απρόσιτο"· διότι το απρόσιτο είναι οπωσδήποτε και αληθινό, και το αληθινό, απρόσιτο· γι' αυτό και έπεσαν κάτω οι απόστολοι, μην μπορώντας να ατενίσουν τη δόξα του φωτός του Υιού, επειδή αυτός είναι φως απρόσιτο. Φως είναι και το Πνεύμα, "ο οποίος έλαμψε στις καρδιές μας" διά του Αγίου Πνεύματος».

Διότι αυτό δεν προέρχεται από εκείνους που είπαν όσα εσύ προβάλλεις, όπως νομίζεις, αλλά από τη δική σου σκοτεινή διάνοια σχετικά με το φως. Διότι εθεάθη μεν από οφθαλμούς, αλλά αποστολικούς, και από εκείνους των τότε εκλεκτών που τους έμοιαζαν, και τούτο εν Πνεύματι, το οποίο «ερευνά και τα βάθη του Θεού», αν και αμυδρά· διότι ποιος θα μπορούσε να χωρέσει όλη την απειροδύναμη δύναμη του Πνεύματος, ώστε μέσω αυτής να αντικρίσει το παν του Θεού; Εθεάθη λοιπόν με ανθρώπινους οφθαλμούς, αλλά έχει επίσης γραφεί ότι ούτε οι άγγελοι δεν έχουν τη δύναμη να στηρίξουν ατενώς το βλέμμα τους σε αυτό. Και αυτό που είναι τόσο ανώτερο από αυτούς, είναι άραγε κτίσμα; Αυτό που οράται μόνο από τους αγίους αγγέλους και τους ανθρώπους, και από αυτούς όχι χωρίς πνευματική δύναμη, αλλά είναι κατώτερο ή δεύτερο από εκείνη την υπερουσιότητα; Αλλά ως προερχόμενο από πηγή υπερκείμενη, ως αιτία, ως χορηγό των αγαθοπρεπών δωρεών που έχουν ιδρυθεί γύρω της, από τις οποίες αποδεικνύεται το αδιαίρετο προς αυτήν. Πώς λοιπόν δεν είναι άκτιστο; Και ενώ εκείνη παραμένει αμέθεκτη και ανεκφοίτητη και αμετάδοτη, αυτό μετέχεται και μεταδίδεται και κατέρχεται προς την κτίση, δηλαδή επιφαίνεται στους άξιους και τους θεώνει. Πώς λοιπόν είναι κτίσμα αυτό που θεώνει όσα είναι δεκτικά θεώσεως; Και ενώ εκείνη παραμένει εντελώς αόρατη· διότι «έθεσε ως αποκρυφή του το σκότος», ίσως αυτόν τον υπέρφωτο γνόφο, επειδή ακριβώς έχει γραφεί ότι κατοικεί σε φως απρόσιτο, και περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο.

Αλλά και το όνομα «Θεός» είναι κοινό και για τη θεία ουσία και για τη θεία δύναμη και ενέργεια και για τις ίδιες τις υποστάσεις. Το να δει όμως κανείς τον Θεό και έχει απαγορευθεί και έχει επαγγελθεί· διότι, λέει, «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» και «τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά επίσης «από την ομορφιά των κτισμάτων διακρίνεται ο Δημιουργός», και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», και «θα δούμε», λέει ο απόστολος, «πρόσωπο με πρόσωπο», και «οι άγγελοι εκείνων που πλησιάζουν τον Θεό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα τους που είναι στους ουρανούς», και ο Ιακώβ λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Αυτά όμως δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά είναι απολύτως σύμφωνα και αρμονικά, καθώς η εναλλαγή στη σημασία των ονομάτων εξασφαλίζει στη θεολογία τη νοηματική συμφωνία.

Σχετικά με την απόρρητη θεία έλλαμψη, η οποία χορηγείται μόνο στους οσίους, και πώς το χωρίο «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» και το «τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν είδε ούτε μπορεί να δει» και τα παρόμοια, αποδεικνύουν το ότι ο Θεός παραμένει ανέκφαντος κατά την ουσία του ακόμα και στους ίδιους τους αγίους, τα αποδείξαμε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και στα έργα που συντάξαμε προς τον Βαρλαάμ και στον δεύτερο και τέταρτο λόγο από αυτά τα συγγράμματά μας που έχουν εκδοθεί εναντίον του Ακινδύνου. Επειδή όμως τώρα ο Ακίνδυνος ισχυρίζεται ότι οι απόστολοι είδαν τον Θεό στο Θαβώρ μέσω των κτισμάτων, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι, πώς ισχυρίζεται πάλι ο ίδιος ότι εκείνο το φως δεν είναι κοινό και στους άλλους, ως υπερβατικό, και ότι άλλος είναι ο λόγος εκείνου του μυστηρίου και άλλος της θεωρίας και της θεολογίας όλων των άλλων, οποιοιδήποτε κι αν είναι, έστω κι αν αυτός που θεολογεί ή έχει τη θεωρία είναι ο Μωυσής, έστω κι αν είναι ο Παύλος που ανέβηκε στον τρίτο ουρανό, έστω κι αν είναι κάποιος ακόμα ανώτερος από αυτούς, έχοντας φτάσει σε αγγελική ή αρχαγγελική στάση και τάξη;

Ο μέγας Διονύσιος, εξυμνώντας τον θείο γνόφο που βρίσκεται πάνω από όλα, λέει: «όλα τα αφαιρούμε, για να δούμε εκείνον τον υπερούσιο γνόφο, ο οποίος αποκρύπτεται από κάθε φως που υπάρχει στα όντα». Και για το ποιος είναι αυτός ο θείος γνόφος, ο ίδιος πάλι διδάσκει, γράφοντας προς τον λειτουργό Δωρόθεο: «διότι ο θείος γνόφος», λέει, «είναι το απρόσιτο φως, στο οποίο λέγεται ότι κατοικεί ο Θεός. Και παρότι είναι αόρατο εξαιτίας της υπερέχουσας λαμπρότητάς του, και απρόσιτο εξαιτίας της υπερβολής της υπερούσιας φωτοχυσίας, μέσα σε αυτό βρίσκεται καθένας που αξιώνεται να γνωρίσει και να δει τον Θεό». Σε αυτό, επομένως, και οι αγγελικές τάξεις έχουν την αρμόζουσα σε αυτές κατάσταση, καθώς έχουν καταξιωθεί, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, όχι μόνο να γνωρίζουν αλλά και να βλέπουν τον Θεό. Σε αυτό το υπερκόσμιο φως και οι δίκαιοι θα βρουν την ανάπαυση, όπως είπε και ο ίδιος ο μέγας Βασίλειος. Διότι έτσι οι άγιοι θα κληρονομήσουν και τη βασιλεία των ουρανών και τη βασιλεία του Θεού, αφού και ο Κύριος, προαναγγέλλοντας και συγχρόνως προδιαγράφοντας το μέλλον, περιέλουσε με φως τους μαθητές Του στο όρος, με αυτό το απρόσιτο, λόγω της υπερβολής της υπερούσιας φωτοχυσίας, φως, και το ονόμασε «βασιλεία του Θεού». Αποκρύπτεται, λοιπόν, αυτό το φως από κάθε φως που υπάρχει στα όντα, όχι με την έννοια ότι δεν διαπερνά τα πάντα, αλλά με την έννοια ότι όλα τα όντα δεν διαθέτουν τη φυσική δύναμη για να το φανερώσουν.

Αλλά ο Πέτρος, έχοντας καταυγαστεί στη διάνοια από εκείνο το μακαριότατο θέαμα και έχοντας ανυψωθεί σε θείο έρωτα και μεγαλύτερο πόθο, μη θέλοντας πλέον να αποχωριστεί εκείνο το φως, έλεγε προς τον Κύριο: «Καλό είναι να μείνουμε εδώ. Αν θέλεις, ας φτιάξουμε εδώ τρεις σκηνές, μία για σένα, μία για τον Μωυσή και μία για τον Ηλία», μη γνωρίζοντας τι λέει. Διότι δεν είχε φτάσει ακόμη ο καιρός της αποκαταστάσεως, αλλά όταν φτάσει ο καιρός, δεν θα χρειαστούμε χειροποίητες σκηνές. Αλλά ούτε έπρεπε να εξισωθούν οι δούλοι με τον Δεσπότη μέσω της ομοιότητας των σκηνών. Διότι ο μεν Χριστός, ως γνήσιος Υιός, βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ενώ οι προφήτες καταλλήλως, ως γνήσια τέκνα του Αβραάμ, θα κατοικήσουν στους κόλπους του Αβραάμ. Καθώς λοιπόν ο Πέτρος έλεγε αυτά χωρίς να γνωρίζει, «ιδού, νεφέλη φωτεινή τους επεσκίασε», διακόπτοντας τα λόγια του Πέτρου και δείχνοντας ποια είναι η σκηνή που πρέπει στον Χριστό. Αλλά ποια είναι αυτή η νεφέλη και πώς, ενώ ήταν φωτεινή, τους επεσκίασε; Μήπως αυτή είναι το απρόσιτο φως, στο οποίο κατοικεί ο Θεός, και το οποίο φως περιβάλλεται σαν ιμάτιο; Διότι «Αυτός που θέτει», λέει, «τα νέφη ως όχημά του», και «έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του, ολόγυρά του είναι η σκηνή του». Αν και, όπως λέει ο απόστολος, «είναι ο μόνος που έχει αθανασία, κατοικώντας σε φως απρόσιτο». Επομένως, το ίδιο πράγμα είναι εδώ και φως και σκοτάδι, καθώς επισκιάζει εξαιτίας της υπερβολικής λαμπρότητάς του.

Επειδή λοιπόν δεν έπρεπε να εκτίθεται σε όλα τα μάτια αυτός ο έμψυχος θάλαμος του παμβασιλέως, καθώς και τα λόγια της Γραφής μαρτυρούν λέγοντας ότι ο Θεός κατοικεί σε φως απρόσιτο, δηλαδή αθέατο· επειδή λοιπόν δεν έπρεπε να είναι καθόλου ορατή η διαγωγή του βίου του σκηνώματος αυτού, το οποίο κατασκήνωσε επί της γης ο Ύψιστος, για τον λόγο αυτό τα Άγια των Αγίων, το σκήνωμα του θείου ονόματος, όπως λέει ο Δαβίδ, παραχωρείται ευθύς από βρεφική ηλικία ως κατοικία στη μητροπάρθενο. Διότι πού θα ήταν πιο πρέπον να κατοικεί η όντως Αγία των Αγίων; Και πού αλλού θα ήταν καλύτερο να στηθεί η όντως σκηνή του Θεού; Πώς να μην τοποθετηθεί δικαιολογημένα η αληθινή σκηνή πάνω στην ίδια την τυπική σκηνή; Σκηνή, στην οποία κατασκήνωσε Εκείνος που βρίσκεται υπεράνω παντός όντος, ο αληθινός βασιλιάς, ο δεσπότης όσων βασιλεύουν, Αυτός που ενδύθηκε τη θαυμαστή και ποικίλη αλουργίδα, η οποία είναι συνυφασμένη από την κτιστή και την άκτιστη φύση· σκηνή που δεν λαμπρύνεται από τη λάμψη μετάλλων, αλλά είναι γεμάτη από λογικά χαρίσματα· σκηνή που δεν εμπεριέχει τύπους ασώματων όντων ή απαρχές σωματικών τύπων, αλλά που φέρει μέσα της τις υπερφυείς και απόρρητες αστραπές της νοερής καθαρότητας, τη θεοειδή γνώμη, τη θεοτερπή αίγλη της παρθενίας, τις θεοπρεπείς λαμπρότητες όλων των αγαθών και, για να μιλήσω πιο συνοπτικά, τον όντως τόπο του Θεού που συνέχει τα πάντα;

Αν λοιπόν είναι γραμμένο ότι ο Ενώχ μετατέθηκε από τον Θεό πάνω στη γη, οπωσδήποτε μεταφέρθηκε σε χώρο κατώτερο από αυτόν που έχει δοθεί τώρα στην Παρθένο· διότι τίποτε πάνω στη γη δεν είναι ιερότερο από τα Άγια των Αγίων. Έπειτα, το δικό του γεγονός δεν ωφέλησε τόσο πολύ το ανθρώπινο γένος, ούτε κατάργησε την αμαρτία, ούτε συνέβαλε στη δικαιοσύνη, με αποτέλεσμα μετά από αυτόν, στην τρίτη γενιά, να συμβεί εκείνος ο παγκόσμιος κατακλυσμός. Τώρα όμως, σε αυτήν και μέσω αυτής έχει φανερωθεί η ανακαίνιση του κόσμου, και μέσω αυτής ο ουρανός άνοιξε και πάλι διάπλατα τις πύλες σε εμάς, στέλνοντας όχι ραγδαία, φοβερή και ολέθρια για κάθε πνοή βροχή, αλλά τη δροσιά του Πνεύματος, την κοινή γλυκύτητα των ψυχών μας, το υπέρλογο και μέγα και «απρόσιτο φως», «το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο».

Άραγε, λοιπόν, ο μέγας Διονύσιος συμφωνεί με αυτούς; Και πώς θα μπορούσε, αυτός που εξύμνησε αυτό το φως περισσότερο από όλους; Αυτό βέβαια το προαποδείξαμε εκτενώς στους λόγους που έχουμε εκδώσει προηγουμένως «Περί φωτός και θείου φωτισμού», ότι δηλαδή αυτός που εναντιώνεται περισσότερο από όλους σε αυτούς που αντιτίθενται στο μέγα φως, είναι ο υπέρλαμπρος φωστήρας της οικουμένης από τον Άρειο Πάγο. Αλλά ας πάρουμε και τώρα να εξετάσουμε τα δικά του λόγια που προβάλλονται από αυτούς. Απευθύνοντας επιστολή στον λειτουργό Δωρόθεο, λέει: «Ο θείος γνόφος είναι το απρόσιτο φως λόγω της υπερβολής της υπερούσιας φωτοχυσίας· μέσα σε αυτόν βρίσκεται καθένας που αξιώνεται να γνωρίσει και να δει τον Θεό, ακριβώς με το να μη βλέπει και να μη γνωρίζει, μπαίνοντας σε αυτό που βρίσκεται πάνω από κάθε όραση και γνώση, γνωρίζοντας ακριβώς τούτο, ότι δηλαδή ο Θεός βρίσκεται πέρα από όλα τα αισθητά και νοητά». Εδώ, λοιπόν, ονομάζει το ίδιο πράγμα και γνόφο και φως, και το να βλέπει κανείς και το να μη βλέπει, και το να γνωρίζει και το να μη γνωρίζει. Πώς, λοιπόν, αυτό το φως είναι και σκοτάδι; «Λόγω της υπερβολής», λέει, «της φωτοχυσίας», ώστε κυρίως είναι φως, σκοτάδι όμως καθ' υπεροχήν, καθώς είναι αόρατο σε όσους επιχειρούν να το πλησιάσουν και να το δουν μέσω των αισθήσεων ή των ενεργειών του νου.

Πώς εξάλλου το φως, που υπάρχει ως σύμβολο θεότητας προερχόμενο από άλλη φύση, θα μπορούσε να είναι ακτίνες της θεότητας; Ο Μέγας Βασίλειος, δείχνοντας ότι ο προσκυνούμενος σε τρεις υποστάσεις Θεός είναι ένα φως, λέει: «ο Θεός κατοικεί σε φως απρόσιτο». Διότι το απρόσιτο είναι οπωσδήποτε και αληθινό, και το αληθινό απρόσιτο. Γι' αυτό και έπεσαν οι απόστολοι, μη μπορώντας να ατενίσουν τη δόξα του φωτός του Υιού, επειδή ο ίδιος είναι απρόσιτο φως. Φως είναι και το Πνεύμα. «Ο οποίος», λέει, «έλαμψε στις καρδιές μας διά του Αγίου Πνεύματος». Εάν λοιπόν το απρόσιτο είναι αληθινό, και απρόσιτο ήταν εκείνο το φως, δεν ήταν προσποίηση θεότητας εκείνο το φως, αλλά αληθινά φως της αληθινής θεότητας, όχι μόνο του Υιού, αλλά και του Πνεύματος και του Πατρός. Γι' αυτό όλοι μαζί ψάλλουμε στον Κύριο, τελώντας την ετήσια εορτή: «Στο φως σου που φάνηκε σήμερα στο Θαβώρ, είδαμε φως τον Πατέρα, φως και το Πνεύμα», «διότι ξεσκέπασες μια αμυδρή αυγή της θεότητάς σου». Εδώ, λοιπόν, όχι μόνο η πρόθεση που προστίθεται, αλλά και η σημασία της λέξης φανερώνει την έκφανση του κρυφίου. Εφόσον, λοιπόν, όλοι οι άγιοι από κοινού ονομάζουν το φως εκείνο αληθινή θεότητα, πώς εσύ επάρθηκες ώστε να το αποξενώσεις από τη θεότητα, αποκαλώντας το «κτιστό και αισθητό» και ως τέτοιο «σύμβολο θεότητας», αποφαινόμενος ότι είναι κατώτερο από τη δική μας νόηση;

Έτσι και οι εκλεκτοί από τους μαθητές, όπως ακούς να ψάλλει η Εκκλησία, αν δεν έχουν κουφαθεί τα αυτιά σου, είδαν στο Θαβώρ την ουσιώδη και αιώνια ευπρέπεια του Θεού, όχι τη δόξα του Θεού που προέρχεται από τα κτίσματα, όπως εσύ χαμερπώς εξέλαβες, αλλά την ίδια την υπέρφωτη λαμπρότητα του αρχέτυπου κάλλους, το ίδιο το ανείδεο είδος της θεϊκής ωραιότητας, δια του οποίου θεουργείται και καταξιώνεται ο άνθρωπος της πρόσωπο με πρόσωπο θείας συνομιλίας, την ίδια την αιώνια και αδιάδοχη βασιλεία του Θεού, το ίδιο το υπέρ νουν και απρόσιτο φως, φως ουράνιο, άπλετο, άχρονο, αιώνιο, φως που απαστράπτει αφθαρσία, φως που θεώνει όσους το θεώνται· διότι είδαν αυτήν ακριβώς τη χάρη του Πνεύματος, την οποία αργότερα έλαβαν να ενοικεί μέσα τους· διότι μία είναι η χάρη του Πατρός, του Υιού και του Πνεύματος, την οποία αν και είδαν με σωματικά μάτια, αυτά ωστόσο είχαν διανοιγεί, ώστε από τυφλοί να γίνουν βλέποντες, κατά τον θείο Ιωάννη τον Δαμασκηνό, και να δουν εκείνο το άκτιστο φως, το οποίο και στον μέλλοντα αιώνα θα είναι ακατάπαυστα ορατό μόνο στους αγίους, σύμφωνα με τους αγίους Διονύσιο και Μάξιμο.

ΣΜΗ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΔΡΑΚΟΝΤΙΟ. Σχετικά με το χωρίο: «Ετοιμάστε τον δρόμο σε αυτόν που επιβαίνει επί των δυσμών.» Εφόσον ο Θεός, είπες, έχει το όνομα Ανατολή και είναι φως απρόσιτο, πώς επιβαίνει επί των δυσμών; Ανατολή είναι το όνομά του, δηλαδή η άναρχη θεότητα, η οποία είναι αιώνιο φως. Η δε επίβασή του επί των δυσμών είναι η κοινωνία με την ανθρώπινη πτωχεία, η οποία αποτελεί δύση και μοιάζει με νύχτα, εάν συγκριθεί με την επουράνια λαμπρότητα. Διότι τα πράγματα αυτά ήσαν εντελώς ασύγκριτα μεταξύ τους, προτού τα ενώσει μέσα στον εαυτό του ο Δημιουργός.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΗ'. Σου παραγγέλλω ενώπιον του Θεού, ο οποίος δίνει ζωή στα πάντα, και του Κυρίου Ιησού Χριστού, ο οποίος μαρτύρησε επί Ποντίου Πιλάτου την καλή ομολογία, να τηρήσεις την εντολή άσπιλη και ανεπίληπτη μέχρι την επιφάνεια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού· την οποία στους καθορισμένους καιρούς θα φανερώσει ο μακάριος και μόνος Δυνάστης, ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο, τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει· στον οποίο ανήκει τιμή και κράτος αιώνιο.

Την οποία, όταν τον ρωτούσε ο Πιλάτος: «Λοιπόν, εσύ είσαι βασιλιάς;», απάντησε: «Εγώ για αυτό έχω γεννηθεί». Και πάλι: «Εγώ ήλθα για να μαρτυρήσω την αλήθεια. Δες, αυτοί με άκουσαν». Ή, λοιπόν, για αυτό το λέει, ή επειδή είπε, όταν ρωτήθηκε αν είναι Υιός του Θεού: «Εσύ λες ότι εγώ είμαι Υιός του Θεού». Και πολλά άλλα μαρτύρησε και ομολόγησε. «Να τηρήσεις την εντολή άσπιλη και ακατηγόρητη μέχρι την επιφάνεια του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· δηλαδή, μέχρι τον θάνατό σου, μέχρι την έξοδό σου. Αλλά δεν το εξέφρασε έτσι, παρά είπε: «Μέχρι την επιφάνεια», για να τον παρακινήσει περισσότερο. Τι σημαίνει: «Να τηρήσεις την εντολή άσπιλη»; Χωρίς να επιφέρεις καμία κηλίδα, ούτε ως προς τα δόγματα ούτε ως προς τον βίο. «Την οποία στους ορισμένους καιρούς θα φανερώσει», λέει, «ο μακάριος και μόνος Δυνάστης, ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ο μόνος που έχει αθανασία και κατοικεί σε φως απρόσιτο».

Αυτό δε το λέγει δηλώνοντας ότι εκεί δεν υπάρχει τίποτε το λυπηρό, τίποτε το δυσάρεστο. Το δε «Μόνος», το είπε είτε σε αντιδιαστολή προς τους ανθρώπους είτε εξαιτίας του αγεννήτου· πράγμα το οποίο και εμείς λέμε πολλές φορές για ανθρώπους, τους οποίους θέλουμε να εξαιρέσουμε. «Ο μόνος που έχει αθανασία», λέγει.