Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 10:4

Μία μεν είναι η μέλισσα που τίμησε τη σοφία του Θεού· πολλές όμως απομακρύνθηκαν από τη σοφία του Θεού. Δεν είναι μέλισσες, αλλά υπάρχουν ως κηφήνες που μοιάζουν με μέλισσες, οι οποίοι, θέλοντας να καταναλώσουν το μέλι της μίας, αναφλέγονται σαν φωτιά μέσα σε αγκάθια. Διότι όσοι προέρχονται από τις αιρέσεις ανάβουν το αισχρό πυρ των επιθυμιών, καθώς λέει ο Παύλος: «Διότι είναι αισχρό ακόμη και να αναφέρει κανείς αυτά που γίνονται κρυφά από αυτούς». Το Ευαγγέλιο, εξάλλου, ερμήνευσε τις ηδονές ως αγκάθια· των οποίων τα λόγια ανατρέπει εκείνος που επικαλείται τον Θεό. Διότι τα όπλα του δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά ενώπιον του Θεού, καθαιρώντας κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού.

Ερώτηση 269. Επειδή είναι γραμμένο: «Εκτελώντας τα θελήματα της σάρκας και των διανοιών»· μήπως άλλα μεν είναι τα θελήματα της σάρκας και άλλα των διανοιών; Και ποια είναι αυτά; Απόκριση. Τα μεν θελήματα της σάρκας σε άλλο σημείο τα απαριθμεί αναλυτικά με το όνομά τους ο Απόστολος, λέγοντας: «Είναι δε φανερά τα έργα της σάρκας, τα οποία είναι: μοιχεία, πορνεία, ακαθαρσία, ασέλγεια, ειδωλολατρία, φαρμακεία, έχθρες, έριδες, ζηλοτυπίες, θυμοί, εριθείες, διχοστασίες, αιρέσεις, φθόνοι, φόνοι, μέθες, κώμοι και τα παρόμοια με αυτά»· και αλλού πιο περιληπτικά αναφέρει ότι «το φρόνημα της σάρκας είναι έχθρα προς τον Θεό· διότι στον νόμο του Θεού δεν υποτάσσεται, επειδή ούτε και μπορεί». Τα δε θελήματα των διανοιών θα μπορούσαν να είναι οι λογισμοί που δεν επιμαρτυρούνται από τη Γραφή, όπως είναι εκείνοι για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που εγείρεται κατά της γνώσεως του Θεού, και νοήματα που δεν αιχμαλωτίζονται στην υπακοή του Χριστού».

«Εγώ λοιπόν», λέει, «είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης». Ας το ακούσουν εκείνοι που, ενώ έχουν ζυμωθεί με τη σάρκα εξαιτίας των παθών, υψώνουν αλαζονικά τον νου τους πάνω από τα υπερκόσμια. Η καθαίρεση των λογισμών τους και του υψώματος της καρδιάς τους που επαίρεται εναντίον του Θεού, ας αποτελεί κοινό σκοπό για όλους όσοι υπερασπίζονται την ευσέβεια. Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει προσφέρει; Το ποτήρι της σωτηρίας θα λάβω. Ερχόμενος σε επίγνωση των μυρίων δωρεών του Θεού, ότι δηλαδή παρήχθη από το μη ον στο είναι· ότι, αφού πλάστηκε από το χώμα, τιμήθηκε με τον λόγο, χάρη στον οποίο δύναται να φέρει και την εικόνα του Επουρανίου· έπειτα, ατενίζοντας και προς τη θεία οικονομία υπέρ του γένους των ανθρώπων, ότι δηλαδή ο Κύριος παρέδωσε τον Εαυτό Του ως λύτρο για όλους εμάς, απορεί και αναζητεί ανάμεσα σε όλα τα υπάρχοντά του, ποιο άξιο δώρο μπορεί να βρει για τον Δεσπότη.

Τέτοιες και πάρα πολλές κρίσεις βρίσκουμε λοιπόν στην Παλαιά Διαθήκη εναντίον κάθε παρακοής· ερχόμενος δε στην Καινή, διαπιστώνω ότι η σφοδρότητα της κρίσεως δεν υπολείπεται, αλλά είναι και πολύ μεγαλύτερη, όπως για παράδειγμα: «Ο δούλος που γνώρισε το θέλημα του κυρίου του και δεν το έπραξε, θα τιμωρηθεί με πολλά χτυπήματα· εκείνος όμως που δεν το γνώρισε, αλλά έπραξε έργα άξια τιμωρίας, θα τιμωρηθεί με λίγα»· διότι γενικά ο Χριστός δεν απάλλαξε από την τιμωρία ούτε εκείνον που αμάρτησε από άγνοια, αλλά κατέστησε την απειλή σφοδρότερη εναντίον εκείνων που αμαρτάνουν εν γνώσει τους. Και πάλι λέει: «Ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν, οι δε λόγοι μου δεν θα παρέλθουν». Και ο μακάριος απόστολος Παύλος λέει: «Ανατρέποντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού». Αναφέρει «κάθε ύψωμα» και «κάθε νόημα», και όχι απλώς τούτο ή εκείνο. Και συνεχίζει: «Έχοντας την ετοιμότητα να τιμωρήσουμε κάθε παρακοή». Και αλλού πάλι: «Εκείνοι που πράττουν τέτοια έργα είναι άξιοι θανάτου»· και πάλι: «Εσύ που καυχάσαι για τον νόμο, ατιμάζεις τον Θεό μέσω της παραβάσεως του νόμου». Επομένως, τίποτα δεν αφήνεται ατιμώρητο από τον Θεό.

Ιδού, λοιπόν, και ο μακάριος Παύλος, υποδεικνύοντας ταυτόχρονα το αξίωμα της κλήσεως και την αγανάκτηση εναντίον κάθε αμαρτήματος, λέει τα εξής: «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά κατά Θεόν για την καθαίρεση οχυρωμάτων· γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαιρέται κατά της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού»· και όχι μόνο αυτό, αλλά «και έχοντας ετοιμότητα να εκδικήσουμε κάθε παρακοή». Εδώ, εάν εξετάσει κανείς το καθένα από αυτά που ελέχθησαν με μεγαλύτερη επιμέλεια, είναι δυνατόν να γνωρίσει το θέλημα της θείας Γραφής με μεγαλύτερη ακρίβεια, ότι δηλαδή δεν μας άφησε να περιπλανιέται η ψυχή του καθενός σε απατηλές αντιλήψεις και να ολισθαίνει στην αμαρτία, νομίζοντας ότι κάποια από τα αμαρτήματα τιμωρούνται, ενώ κάποια άλλα αφήνονται ατιμώρητα. Αλλά τι λέει; «Γκρεμίζοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαιρέται κατά της γνώσεως του Θεού», με την έννοια ότι κάθε αμάρτημα, εξαιτίας της καταφρονήσεως του θείου προστάγματος, ονομάζεται ύψωμα που επαιρέται κατά της γνώσεως του Θεού, πράγμα το οποίο δηλώνεται σαφέστερα και στο βιβλίο των Αριθμών.

Σχετικά, λοιπόν, με τις ανθρώπινες παραδόσεις, η κρίση είναι φανερή από τα λόγια του Κυρίου. Όσον αφορά, όμως, τους προσωπικούς λογισμούς που βασίζονται στην ανθρώπινη σοφία, ο Απόστολος μας δίδαξε να επιδιώκουμε την καθαίρεσή τους με μεγαλύτερη αγωνιστικότητα, λέγοντας: «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά με τη δύναμη του Θεού για την καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Ή γενικότερα σχετικά με τη δικαιοσύνη, όπως την αντιλαμβάνεται ο καθένας, έστω και αν επιδιώκεται με ζήλο για χάρη του Θεού· για την οποία λέει πάλι ο ίδιος: «Διότι μαρτυρώ γι' αυτούς ότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωση. Επειδή, αγνοώντας τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητώντας να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού». Ώστε από αυτά και από άλλα παρόμοια, καθίσταται φανερή η καταδίκη εκείνων που θέλουν να προσεγγίζουν με την ανθρώπινη σοφία τα κρίματα του Θεού. Διότι είναι γραμμένο: «Αλίμονο σε αυτούς που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και στα δικά τους μάτια φαντάζουν σοφοί»· ενώ ο Κύριος αποφάνθηκε με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια, ότι όποιος δεν δεχθεί τη βασιλεία του Θεού σαν το μικρό παιδί, δεν πρόκειται να εισέλθει σε αυτήν.

Διότι αυτό είναι αδύνατον στη θεία στρατεία. Επειδή τα όπλα της δικής μας στρατείας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά κατά Θεόν. Δεν σε νικά η φύση του σώματος, ούτε σε καταπνίγει παρά τη θέλησή σου· δεν σε κάνει δέσμιο αντί για ελεύθερο. Δεν επιζητεί να αφήσει παιδιά στη γη, αλλά να τα ανεβάσει στον ουρανό· δεν προσκολλάται σε σωματικούς γάμους, αλλά ορέγεται τους πνευματικούς, επιθυμεί να καθοδηγεί ψυχές και να τεκνοποιεί πνευματικά. Να μιμείσαι τον ουράνιο Νυμφίο· να καταρρίπτεις τις επιθέσεις των αόρατων εχθρών· να πολεμάς ενάντια στις αρχές και τις εξουσίες, εκδιώκοντάς τες πρώτα από τη δική σου ψυχή, ώστε να μην έχουν κανένα μερίδιο μέσα σου, και έπειτα από εκείνους που καταφεύγουν σε εσένα και σε προβάλλουν ως ηγέτη και πρόμαχο όσων προστατεύονται μέσω του λόγου σου. Να καταρρίπτεις τους λογισμούς που επαναστατούν ενάντια στην πίστη του Χριστού· να πολεμάς με τον λόγο της ευσέβειας εναντίον του ασεβούς και πονηρού λογισμού. Διότι, όπως λέει, καταρρίπτουμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσης του Θεού. Και προπάντων να παίρνεις θάρρος από το χέρι του μεγάλου Βασιλέως, το οποίο φοβίζει και τρέπει σε φυγή τους εχθρούς, μόλις και μόνο φανεί· όταν όμως Εκείνος θελήσει να αναδειχθείς αγαθός και μέσα από κινδύνους, και θελήσει το δικό Του στράτευμα να συγκρουστεί με το αντίπαλο στράτευμα, τότε εσύ να παραμένεις αήττητος απέναντι σε κάθε κόπο χάρη στην προετοιμασία σου, και ατρόμητος στην ψυχή απέναντι στον κίνδυνο, μετακινούμενος πρόθυμα από γη σε γη, και από θάλασσα σε θάλασσα.

Είναι λοιπόν βέβαιο ότι, σύμφωνα με το ορθό και όπως φαίνεται και σε σένα, θα ταίριαζε να νομίζουμε ότι τότε δόθηκε στον Υιό το όνομα το υπέρ παν όνομα, όταν, έχοντας ενδυθεί το δικό μας σχήμα, συγκαταλέχθηκε ως υιός Θεού σαν ένας από εμάς, ο γνήσιος έγινε θετός μαζί με εμάς και για εμάς, ώστε να γίνουμε και εμείς μέσω αυτού υιοί, επιτυγχάνοντας την υπερφυσική δόξα και αναδεικνυόμενοι κοινωνοί της θείας του φύσης. Ή μήπως δεν νομίζεις ότι ο λόγος μας για αυτό το ζήτημα προχωρά κατευθείαν προς το πρέπον; Β. Πράγματι, έτσι προχωρά. Α. Καίτοι, έχοντας αποφασίσει πολύ καλά να φρονούμε τα βέλτιστα απέναντι στη δική τους κακοβουλία, θα διατηρήσουμε αλώβητη τη δόξα του Μονογενούς και θα καθαιρέσουμε τους λογισμούς, και «κάθε ύψωμα που επαιρέται», όπως είναι γεγραμμένο, και «θα αιχμαλωτίσουμε κάθε νόημα στην υπακοή του». Εάν όμως δεν ανεχθούμε να το πράξουμε αυτό, και επιτρέψουμε να νικήσουν οι δικές τους συκοφαντίες, τότε θα αποβάλουμε τον Μονογενή από το να είναι αληθινά Θεός, και έτσι θα πούμε ότι δεν κατέχει τίποτα περισσότερο από εμάς. Β. Θα μπορούσες να εξηγήσεις το πώς, ή διστάζεις να το πεις; Α. Βεβαίως και θα το πω πρόθυμα, διότι σε αυτά δεν θα δίσταζα καθόλου. Διότι δεν είναι αλήθεια να πούμε ότι, εάν του έχει χαριστεί το όνομα το υπέρ παν όνομα, και είναι πλέον με κάποιο τρόπο δοτό το να ονομάζεται Θεός, θα μπορούσε αυτό να εκπέσει από αυτόν, στο μέτρο του δυνατού; Επειδή, βεβαίως, ό,τι είναι δοτό δεν είναι απόλυτα σταθερό.

Δίνοντας τα αγαθά των φτωχών στους φιλοχρήματους, νόμισε ότι μέσω αυτών θα νικήσει την αλήθεια, και εξαιτίας της δήθεν ωραίας φιλαργυρίας του περιέπεσε σε φοβερότατο ναυάγιο· ενώ βρισκόταν στο λιμάνι, ναυάγησε, επειδή δεν κρατούσε το πηδάλιο της πίστης. Γι' αυτό και καταποντίστηκε από τις συμφορές, και έγινε θέατρο τραγωδίας σε όλη την οικουμένη. Διότι νόμισε ότι με το ολόκακο και πικρότατο φρόνημά του θα μεταπείσει τους εργάτες της ευσέβειας, μη μπορώντας με τον σκοτισμένο του νου να κατανοήσει τη διδασκαλία των Πατέρων, των Αποστόλων και των Ευαγγελιστών, καθώς και τις φωνές των Αρχαγγέλων. Αντίθετα, κυριευμένος από ασπλαχνία και κακή μανία, και περιβεβλημένος την αθεΐα, θέλησε να επιβάλει στην οικουμένη μια ολέθρια και άθεη θρησκεία. Αλλά δεν μας βρήκε απροετοίμαστους απέναντι στην παράνομη και βλάσφημη επιβουλή του. Διότι δεν στηριζόμαστε σε στρατιωτικά όπλα, ούτε στην χρυσοποίκιλτη και φαινομενικά ωραία τιμωρία, αλλά του δίνουμε τις απαντήσεις μας μέσω των αγίων και θεόπνευστων Γραφών. Επειδή τα δικά μας όπλα δεν είναι σαρκικά, ούτε επίγεια, αλλά πνευματικά και επουράνια, όπως ακριβώς κήρυξε ο μακάριος Παύλος. Αλλά ας μη νομίσει κανείς ότι τα λέμε αυτά επειδή χαιρόμαστε για την πτώση σου, πανάθλιε· διότι, όταν έπεσες στον στίβο αυτής της βλασφημίας, σου απλώσαμε το χέρι μέσω επιστολών, αλλά παράκουσες την ημετέρα μετριότητα· γι' αυτό και κληρονόμησες τον κίνδυνο της παρακοής.

Πρέπει, λοιπόν, να γίνουν ανώτεροι από την καχυποψία εκείνων όσοι θέλουν να ακολουθούν την επιείκεια του Σωτήρα, και να μην πολιτεύονται σαρκικά. Διότι αν κάποιοι απειθούν, δεν πρέπει να τους εξαναγκάζουμε χτυπώντας τους με ξύλα, αλλά μάλλον να περιμένουμε την εκούσια επιστροφή τους στον Θεό. <Διότι, αν και ζούμε μέσα στη σάρκα, δεν διεξάγουμε σαρκικό πόλεμο· γιατί τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά με τη δύναμη του Θεού.> Επειδή όσοι γνωρίζουν να διακρίνονται στις μάχες και αντιτάσσονται σαρκικά σε αυτούς που τους πολεμούν, πολύ φυσιολογικά θα είχαν και σαρκική πανοπλία· διότι διαθέτουν κράνη και θώρακες, όπλα και ξίφη, και όλα όσα θα μπορούσαν να τους βοηθήσουν να νικήσουν· για εμάς όμως, η πάλη και ο τρόπος του πολέμου χρειάζονται όπλα πνευματικά. Γι' αυτό άλλωστε ο θεσπέσιος Παύλος λέει πολύ σωστά ότι ο εν Χριστώ στρατιώτης πρέπει να σεμνύνεται με τόσο λαμπρά όπλα· διότι του φοράει ως θώρακα τη δικαιοσύνη, ως περικεφαλαία το σωτήριο κράνος, «και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού», και επιπλέον «τον θυρεό της πίστεως», μέσω του οποίου κατασβήνονται όλα τα πυρωμένα βέλη του πονηρού.

Δεν επιτρέπει όμως καθόλου να καλλιεργείται δέντρο κοντά στο δικό του θυσιαστήριο· διότι αναγγέλλει με σαφήνεια: «Δεν θα φυτέψεις για τον εαυτό σου κανένα άλσος κοντά στο θυσιαστήριο του Κυρίου του Θεού σου». Και αν πρέπει να προσθέσω κάτι σε αυτά, σύμφωνα με τον σοφότατο Παύλο θα πω: «Μήπως ο Θεός νοιάζεται για τα δέντρα; Ή μήπως το λέει οπωσδήποτε για εμάς;», οδηγώντας μας χειραγωγικά μέσω πιο υλικών παραδειγμάτων στη θεώρηση των πνευματικών. Λοιπόν, ας πούμε τώρα ότι τα συγγράμματα των ανόσιων αιρετικών θα μπορούσαν να νοηθούν ως πόλεις, και μάλιστα όχι άκομψα οχυρωμένες σαν με πύργους με την κοσμική σοφία και τις πολύπλοκες απάτες των νοημάτων. Έρχεται όμως για να τις εκπολιορκήσει, και κατά κάποιον τρόπο τις περικυκλώνει και στρατοπεδεύει γύρω τους, «αναλαμβάνοντας την ασπίδα της πίστεως και τη μάχαιρα του Πνεύματος, που είναι ο λόγος του Θεού», ο καθένας που αγωνίζεται για τα ιερά δόγματα της Εκκλησίας και με όλη του τη δύναμη αντιτάσσεται στις δικές τους ψευδολογίες, έχοντας μελετήσει πώς να γκρεμίζει τους λογισμούς, όπως λέει ο Παύλος, «και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού».

Ή πώς δεν θα μας απέδιδε μάλλον εκείνος δικαίως ευχαριστίες για όσα ωφελήθηκε εξαιτίας μας; «Εξέστη», σύμφωνα με το γεγραμμένο, «ο ουρανός για αυτό και έφριξε πάρα πολύ», λέει ο Κύριος· διότι «δύο πραγματικά πονηρά» έπραξε ο λαός των ετεροδόξων, μη έχοντας κατανοήσει «ούτε τι λέει ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνει», και το να κινδυνεύουν έτσι στα πλέον αναγκαία ζητήματα, δεν το θεωρούν καθόλου σοβαρό. Διότι διαφορετικά, θα προσέρχονταν και αυτοί, χύνοντας πικρά δάκρυα από τα βλέφαρά τους και υψώνοντας δυνατά τη φωνή τους, λέγοντας: «Τοποθέτησε, Κύριε, φρουρά στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου. Μην εκτρέψεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρίας». Διότι πράγματι είναι λόγοι πονηρίας εκείνοι που προξενούν την έσχατη ζημία στους ακροατές. Εμείς όμως, απομακρύνοντας από την καρδιά μας τη δική τους φλυαρία, θα βαδίσουμε σύμφωνα με τον ορθό λόγο της πίστεως, έχοντας στον νου το γεγραμμένο: «Καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού». Εμπρός λοιπόν, αιχμαλωτίζοντας τον νου στα προκείμενα σε εμάς θεωρήματα, ας τον υποτάξουμε στη δόξα του Μονογενούς, αναφέροντας τα πάντα με σύνεση στην υπακοή Του, δηλαδή, στον τρόπο της ενανθρωπήσεώς Του. «Διότι, ενώ ήταν πλούσιος, πτώχευσε για εμάς, ώστε εμείς να πλουτίσουμε με τη δική Του πτωχεία».

Βλέπεις ότι, όταν ο Θεός λέει «Δεν είμαι μαζί σας», η κιβωτός δεν ανεβαίνει μαζί με τους απειθείς, αποδεικνύοντας έτσι σαφώς σε όσους έχουν διάθεση για μάθηση, ότι επέχει τη θέση του Θεού ως καθοδηγητή; Αλλά και γύρω από την Ιεριχώ περιφερόταν στα χέρια των ιερέων, και το ψηλό της τείχος κατέρρευσε, χωρίς να παρατάξει πολιορκητικές μηχανές και κριούς, αλλά μάλλον με σάλπιγγες και φωνές· πράγμα το οποίο ως αληθές θα το βρούμε και πάλι στον Χριστό. Διότι αυτός είναι που επιβαίνει στους ιερούς και αγίους άνδρες και καταστρέφει κάθε δύναμη του διαβόλου, όχι με όπλα, αλλά με κραυγή και σάλπιγγα, δηλαδή με τα αποστολικά και ευαγγελικά κηρύγματα και με την ομόφωνη συγκατάθεση όλου του λαού, ο οποίος με ορθότητα πίστεως ομολογεί τον δικό του Δεσπότη. Αυτό βλέπουμε να εκπληρώνεται και στις μυστικές δοξολογίες, όπου η ιερατική σάλπιγγα ηχεί πριν από τον λαό, η οποία νοείται και μέσα από τη φωνή του λειτουργού, και έτσι πέφτει και συντρίβεται η δύναμη των εχθρών· «Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, σύμφωνα με τον Παύλο, αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού». Το ότι δε ο Χριστός επιβαίνει και επαναπαύεται κατά κάποιον τρόπο στους αγίους, το αποσαφηνίζει και ο προφήτης Αμβακούμ λέγοντας: «Επειδή θα επιβιβαστείς πάνω στα άλογά σου, και η ιππασία σου είναι σωτηρία»· αλλά θα το διδάξει εξίσου και ο ίδιος ο Σωτήρας στον Ανανία, λέγοντας για τον Παύλο: «Πήγαινε, διότι αυτός είναι δικό μου σκεύος εκλογής για να βαστάξει το όνομά μου ενώπιον όλων των εθνών».

Επειδή όμως ήταν ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος, έχοντας αναφαίρετη την εξουσία και στις δύο φύσεις, και δυνάμενος να ομιλεί ανεγκλήτως με όποιον τρόπο ήθελε, πολύ ορθά συμμορφωνόταν προς την αδυναμία των ακροατών του, εξηγώντας συχνά και ποικιλοτρόπως για τον εαυτό του τα όσα αρμόζουν σε άνθρωπο, όπως για παράδειγμα το: «Δεν κάνω τίποτα από τον εαυτό μου», και τα παρόμοια με αυτά. Διότι, επειδή δεν κατανοούσαν απολύτως τίποτα, αλλά μάλλον προσέγγιζαν τα λεγόμενα επιφανειακά, κατέληγαν σε αυτήν την κοινή και πρόχειρη στους πολλούς αντίληψη, και νόμιζαν ότι έλεγε πως: «Αφού έλαβα από τον Θεό τη δύναμη θαυματουργώ», και ότι «είναι μαζί μου, επειδή πάντοτε κάνω τα αρεστά σε αυτόν». Συμφωνούν, λοιπόν, με τους ανόσιους Ιουδαίους οι καταραμένοι εχθροί της αλήθειας και, ενεργώντας ενάντια στα δόγματα της ευσέβειας, φιλονικώντας διαλογίζονται μικροπρεπή πράγματα για τον Κύριο, και, διαστρέφοντας τα όσα ειπώθηκαν καλώς και στο πλαίσιο της θείας οικονομίας, με σκοπό να καταλύσουν την ενυπάρχουσα σε αυτόν δόξα και εξουσία, νοθεύουν το κάλλος της αλήθειας. Διότι, όπως είναι φυσικό, δεν θυμούνται τον Παύλο που λέει ότι πρέπει να καθαιρούμε λογισμούς «και κάθε ύψωμα που υψώνεται κατά της γνώσεως του Θεού, και να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στον Χριστό και στην υπακοή Του». Αγνοούν επίσης αυτά που ειπώθηκαν για τα θεία λόγια μέσω κάποιου προφήτη: «Ποιος είναι σοφός για να τα κατανοήσει αυτά; Ή συνετός για να τα γνωρίσει;»

Όσο για τους εργάτες των έργων που Εκείνος μισεί, το ότι θα τους περιμένει μια πικρή και ατελεύτητη κρίση, πώς λοιπόν ή από πού θα μπορούσε να είναι αμφίβολο; <Ο Σίμων Πέτρος λοιπόν, επειδή είχε μάχαιρα, την έσυρε και χτύπησε τον δούλο του αρχιερέα και του απέκοψε το δεξί αυτί· το όνομα του δούλου ήταν Μάλχος.> Έπειτα, ποια είναι η ανάγκη, θα μπορούσε να πει κάποιος, να θυμηθεί ο θεσπέσιος Ευαγγελιστής και αυτά, ώστε να παρουσιάσει τον μαθητή να χρησιμοποιεί μάχαιρα παρά τη συνήθεια εναντίον εκείνων που ήρθαν για τη σύλληψη του Χριστού, κινούμενος πιο θερμά και πιο σκληρά από ό,τι έπρεπε, και επιπλέον τον Χριστό να τον επιπλήττει γι' αυτό; Και ίσως φανεί σε κάποιους περιττή η εξήγηση αυτών των πραγμάτων, όμως δεν έχουν έτσι. Διότι μας έχει εισαγάγει ένα υπόδειγμα όχι τυχαίας ωφέλειας. Επειδή μέσα από το γεγονός θα γνωρίσουμε μέχρι ποιου σημείου προχωρά ακατηγόρητα ο ζήλος της ευσέβειας προς τον Χριστό, και τι πρέπει να επιθυμούμε να πράττουμε σε τέτοιους αγώνες, ώστε να μην προσκρούσουμε σε τίποτα από όσα λυπούν τον Θεό. Διότι ο τύπος του γεγονότος αυτού δεν μας επιτρέπει να σηκώνουμε σίδερο, ή να σηκώνουμε λίθους εναντίον κάποιων, ή να χτυπούμε με ξύλο τους αντιπάλους για να συναγωνιζόμαστε υπέρ της ευσέβειας στον Χριστό· διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, κατά τη φωνή του Παύλου, αλλά μάλλον πρέπει με ηπιότητα να συμπεριφερόμαστε ακόμη και προς τους φονευτές, όταν οι καιροί μάς αποκλείουν το να τους διαφύγουμε.

Αυτά μνημονεύει και ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας: «Σταθείτε, λοιπόν, έχοντας περιζωσμένη την οσφύ σας με την αλήθεια». Και τα εξής: «Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά χάρη στον Θεό· και ενώ περπατούμε μέσα στη σάρκα, δεν διεξάγουμε σαρκικό πόλεμο». Αντίθετα, στους Ιουδαίους δεν υπάρχει πουθενά κανένας τέτοιος· αλλά κατά κάποιον τρόπο παραχωρούν αμαχητί πάντοτε τη νίκη σε κάθε επιτιθέμενο και στις δικές τους ατίθασες ηδονές.

«Ιδού γάρ Κύριος εποίησεν ακουστόν, έως εσχάτου της γης.» Απευθύνεται, λοιπόν, σε αυτούς τους ίδιους τους φύλακες, δηλαδή στους διδασκάλους· διότι πρόσταξε αφενός να ανοιχτούν οι είσοδοι της άγιας πόλης, και αφετέρου η πρόσβαση να καταστεί ομαλή και ευκολοδιάβατη, και βεβαίως ελεύθερη από προσκόμματα για όσους επιθυμούν να εισέλθουν· διότι μέσω των λίθων υποδηλώνει τα σκάνδαλα. Διότι, αν κάποιος τύχει να έχει κληθεί από το ποίμνιο των Ιουδαίων, προσκρούει συχνά στα νομικά προστάγματα, καθώς παραμένει προσκολλημένος στους τύπους, και, σαν να έχει καθηλωθεί μέσα στις σκιές, αρνείται να αποδεχθεί την αλήθεια. Αν πάλι κάποιος προέρχεται από το πλήθος των Ελλήνων, σκοντάφτει και αυτός στον ξένο χαρακτήρα της διδασκαλίας, και τον ταράζει πάρα πολύ το ασυνήθιστο της λατρείας, ή ίσως θυμάται τα λόγια που λένε για τους δικούς τους θεούς οι λόγιοί τους. Διότι έχουν συγγράψει παλαιούς και απαρχαιωμένους μύθους, πλανώντας και πλανώμενοι, και γεμίζοντας τη γη με διαβολικό σκοτάδι. Όμως οι νηφάλιοι φύλακες και μυσταγωγοί αποκόπτουν τις αφορμές των σκανδάλων, επιλύοντας έντεχνα κάθε τι που φαίνεται να αντιτίθεται στην παράδοση της πίστεως στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Και αυτό το πράττουν ορθώς, καταρρίπτοντας τους λογισμούς και κάθε ύψωμα που υπερηφανεύεται εναντίον της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στην υπακοή Του.

Υπάρχει λοιπόν ανάγκη συχνής και αδιάλειπτης προσευχής. Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, σύμφωνα με το γεγραμμένο, αλλά δυνατά στον Θεό. Ποιον πατέρα από εσάς, εάν ο γιος του ζητήσει άρτο, μήπως θα του δώσει λίθο; (A f. 155) Μας διδάσκει πάλι ο Σωτήρας κάτι άλλο από τα αναγκαία για την ωφέλειά μας. Διότι προσερχόμαστε κάποιες φορές στον φιλάγαθο Θεό, κάνοντας τις ικεσίες μας για κάθε πράγμα, σύμφωνα με αυτό που νομίζει ο καθένας, αλλά χωρίς να διακρίνουμε κάποιες φορές ή να εξετάζουμε προσεκτικά τι είναι το αληθινά συμφέρον και αυτό που μας ωφελεί αν δοθεί από τον Θεό, και τι είναι αυτό που μας βλάπτει αν το λάβουμε. Απεναντίας, με απερίσκεπτες ορμές των θελημάτων μας, πέφτουμε σε επιθυμίες γεμάτες όλεθρο. Όταν λοιπόν ζητάμε κάτι τέτοιο από τον Θεό, σε καμία περίπτωση δεν θα το λάβουμε, αλλά μάλλον κάνουμε την ικεσία μας άξια περίγελου. Και ποια είναι η αιτία γι' αυτό, ας το μάθουμε από τον Ίδιο. Ποιος άνθρωπος από εσάς υπάρχει, που αν ο γιος του του ζητήσει άρτο, μήπως θα του δώσει λίθο; Σαν από εικόνα, λέει, δηλαδή από ένα ξεκάθαρο παράδειγμα βγαλμένο από εσάς τους ίδιους, κατανοήστε τη δύναμη αυτών που λέω. Έχεις γίνει πατέρας παιδιών, και με κάθε τρόπο, από πάρα πολλή φιλοστοργία, θέλεις να τα ωφελείς. Όταν λοιπόν ζητήσει άρτο, του τον προσφέρεις πρόθυμα και με χαρά, γνωρίζοντας καλά ότι ζητά τροφή που είναι ωφέλιμη.

Τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά· και αν και πορευόμαστε με σάρκα, δεν πολεμούμε κατά σάρκα. Αλλά ούτε και την ανοσιότητα των αμαρτωλών πρόκειται να μιμηθούμε· διότι δεν θα τεντώσουμε και εμείς τόξα όπως εκείνοι, ούτε θα ξεγυμνώσουμε ξίφος· θα αποδειχθούμε όμως ανώτεροι από όσους μάχονται και θα κερδίσουμε την καλύτερη απόφαση, καταφεύγοντας στον Θεό, υψώνοντας όσια χέρια, προστρέχοντας κάτω από το χέρι που πάντοτε σώζει, και επικαλούμενοι για βοήθεια τον παντοδύναμο και αναλλοίωτο, λέγοντας να εισέλθει στις καρδιές τους.» «Καλύτερο είναι το λίγο για τον δίκαιο, παρά ο πολύς πλούτος των αμαρτωλών.» (A f. 196, B f. 128) Με μεγάλη τέχνη και τώρα εξυφαίνει τη διδαχή. Διότι αντιπαραθέτει και θέτει παράλληλα τις πτώσεις των αμαρτωλών και τα πλεονεκτήματα των δικαίων, αποδεικνύοντας παντού την αρετή ως καρποφόρα, ενώ ανώφελο τον μάταιο περισπασμό του βίου και την καταραμένη ζωή. Διότι, λέει, ο αμαρτωλός μερικές φορές πλουτίζει, και απολαμβάνει πλουσιοπάροχα τις υλικές τρυφές, και υπερηφανεύεται έχοντας μια δόξα που εύκολα μαραίνεται, και παχαίνοντας τη σάρκα του, χωρίς να έχει τίποτα περισσότερο από το να ευχαριστιέται με τα γήινα. Αντίθετα, ο φτωχός στην καρδιά και εραστής της δικαιοσύνης, απομακρύνεται από όλα αυτά, και αγαπά την επιεική και σώφρονα φτώχεια.

Για εμάς όμως, που έχουμε συνηθίσει να ευδοκιμούμε εν Χριστώ μέσω της πίστεως, ο πόλεμος δεν στρέφεται προς αίμα και σάρκα, αλλά ούτε και αποτελεί η υπόθεση αυτή επίδειξη σωματικής ρώμης. «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά», σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου· απεναντίας, εναντίον εκείνων ακριβώς που στο παρελθόν μας είχαν κυριεύσει, και εναντίον κάθε πάθους που υπάρχει μέσα μας, διεξάγεται ιερός και άγιος πόλεμος. Ας σημάνει λοιπόν η νοητή σάλπιγγα, δηλαδή το διαπρύσιο κήρυγμα της αγίας και θεόπνευστης Γραφής· και ας παρακινήσει μεν προς ισχυρότατο σθένος τον ικανό και εμπειροπόλεμο· ας διακηρύξει δε ότι αρμόζει να μένει μακριά από τη δειλία· διότι κάπως έτσι σαφώς λέει ο Θεός διά της φωνής του προφήτου: «Κηρύξτε αυτά στα έθνη· αγιάστε πόλεμο, εξεγείρετε τους μαχητές· πλησιάστε και ανεβείτε, όλοι οι άνδρες πολεμιστές· σφυρηλατήστε τα άροτρά σας σε ρομφαίες, και τα δρέπανά σας σε λόγχες. Ο αδύναμος ας λέει: Εγώ είμαι ισχυρός.» Ακούς πώς ονόμασε άγια τη μάχη, και δεν επιτρέπει να κυριαρχεί η άδοξη και άνανδρη αδυναμία, γνωρίζοντας ότι οι κατηγορίες της ανανδρίας ξεπλένονται δύσκολα από όσους τις έχουν υποστεί; Τι άραγε να θέλει να μας επισημάνει πάλι ο προφητικός λόγος, προτρέποντας εντόνως ότι πρέπει να μετατρέπουμε τα μεν άροτρα σε ρομφαίες, τα δε δρέπανα σε λόγχες; Εμπρός, ας το εξετάσουμε. «

Διότι τα όπλα των αγίων δεν είναι σαρκικά, αλλά μάλλον ισχυρά χάρη στον Θεό, και ο τρόπος της πανοπλίας δεν συνίσταται σε ορατά και αισθητά πράγματα, αλλά στη δύναμη του Πνεύματος, και της δικαιοσύνης, και του αγιασμού, και στην ορθότητα και ακρίβεια των δογμάτων. Διότι έπρεπε αυτοί να φέρουν τον θώρακα της δικαιοσύνης, και την περικεφαλαία του σωτηρίου, και βεβαίως το όπλο της ευδοκίας, και τη μάχαιρα του Πνεύματος, η οποία είναι ο λόγος του Θεού.

Εμείς όμως δεν ενεργούμε έτσι· «διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Επομένως, ούτε στη σάρκα δεχόμαστε τα πλήγματα, αλλά στον νου και στην καρδιά, όταν εισδεχόμαστε τις επιθυμίες και εκπίπτουμε στα πάθη της φιλοσαρκίας. Πρέπει, λοιπόν, εμείς να εξοπλιστούμε με τις πνευματικές πανοπλίες και να περιφραχθούμε με την άνωθεν χάρη, και, όσο είναι δυνατόν, να κρατούμε τον νου μακριά από κάθε νοητό βέλος. Διότι έτσι θα επικρατήσουμε έναντι των αντιπάλων μας και, μένοντας μακριά από κάθε πάθος, θα διατηρήσουμε για τον Θεό αλώβητο το κάλλος της ψυχής.

Γνωρίζουμε δε ότι ο ιερότατος Παύλος έχει γράψει ότι πρέπει «να καθαιρούμε λογισμούς, και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού, και να αιχμαλωτίζουμε κάθε νόημα στην υπακοή του Χριστού». Όμως, λοιπόν, μπορείς άραγε να αναφέρεις εκείνα στα οποία σκανδαλίζονται, και σκοντάφτουν στον λίθο του προσκόμματος με ιουδαϊκό τρόπο; Β— Θα μπορούσα, πώς όχι άλλωστε; Και είναι πάρα πολλά αυτά. Θα αναλυθεί όμως το καθένα με τη σειρά του. Ισχυρίζονται λοιπόν ότι ο Χριστός αγιάσθηκε από τον Πατέρα. Διότι έχει γραφτεί: «Και μαρτύρησε ο Ιωάννης λέγοντας ότι, έχω δει το Πνεύμα να καταβαίνει από τον ουρανό, και έμεινε πάνω σε αυτόν, και εγώ δεν τον γνώριζα, αλλά εκείνος που με έστειλε να βαπτίζω με νερό, εκείνος μου είπε: Σε όποιον δεις το Πνεύμα να καταβαίνει και να μένει πάνω του, αυτός είναι που βαπτίζει με Πνεύμα Άγιο. Και εγώ έχω δει και έχω μαρτυρήσει ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού». Έγραψε δε και ο Παύλος για αυτόν: «Διότι και αυτός που αγιάζει και εκείνοι που αγιάζονται προέρχονται όλοι από έναν». Επειδή ο Λόγος, όντας Θεός και άγιος κατά φύση, επ' ουδενί θα μπορούσε να αγιαστεί. Απομένει λοιπόν να πούμε ότι αγιάσθηκε ο άνθρωπος που προσλήφθηκε από αυτόν κατά συνάφεια. Α— Τότε πώς αυτός που βαπτίσθηκε και έλαβε τη φανερή κάθοδο του Πνεύματος βαπτίζει με Άγιο Πνεύμα, και εκτελεί αυτά που πρέπουν και αρμόζουν αποκλειστικά στη θεία φύση;

Διότι, αφού οι Ισραηλίτες πέρασαν τον Ιορδάνη, επιτέθηκαν στην Ιεριχώ· και μάλιστα, ακολουθώντας τα θεία προστάγματα, έσπευσαν να την πολιορκήσουν, με την πεποίθηση ότι πολύ σύντομα θα επικρατούσαν και θα την κυρίευαν, και προσήλθαν οι πιο μαχητικοί προετοιμασμένοι σύμφωνα με τον νόμο του πολέμου. Διότι είναι γραμμένο: «Και πήγε ο Ιησούς του Ναυή προς τους ιερείς και τους είπε λέγοντας: Παραγγείλτε στον λαό να περιέλθει και να κυκλώσει την πόλη, και οι μαχητές ας πορευθούν οπλισμένοι ενώπιον του Κυρίου». Διότι, όταν προστάζει ο Χριστός μέσω της φωνής των πνευματικών ηγετών, εκστρατεύουμε εναντίον των εχθρών, μη αναλαμβάνοντας τη μάχη ενάντια σε αίμα και σάρκα, αλλά μάλλον ενάντια στις αρχές και τις εξουσίες, και στον νόμο που τυραννά τα μέλη της σάρκας. Και τότε θα βρισκόμαστε ενώπιον του Θεού, εξοπλισμένοι τρόπον τινά με την πανοπλία τη θεία και νοητή (διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου), και διαπρεπείς στα καυχήματα της δικαιοσύνης. Επιβλέπει λοιπόν τους πλέον μαχητικούς ο Δεσπότης των πάντων Θεός, οι οποίοι είναι ενδεδυμένοι τα λαμπρά όπλα της δικαιοσύνης· αυτό δηλαδή σημαίνει το να πορεύονται οι μαχητές οπλισμένοι ενώπιον του Χριστού. Είναι δε εξαιρετικά τίμιο και αληθινά πολυπόθητο το να δεχθεί κανείς την επίσκεψη του Θεού, εφόσον είναι εύλογο να σκεφτούμε ότι σε όσους Τον έχουν λυπήσει, ο Θεός επιβάλλει ως ένα είδος τιμωρίας την αποστροφή Του, λέγοντας: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας προς εμένα, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς».

Άκουσε τον Απόστολο που λέει: διότι, αν και ζούμε μέσα στη σάρκα, δεν στρατευόμαστε κατά σάρκα· επειδή τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεση οχυρωμάτων. Είναι φανερό, λοιπόν, ότι και εκείνοι δέχονταν πόλεμο, επειδή έφεραν σάρκα· αλλά αντιστέκονταν. Γι' αυτό πάλι ο Απόστολος λέει: καταπονώ το σώμα μου και το δουλαγωγώ, μήπως, ενώ κήρυξα στους άλλους, αποδειχθώ ο ίδιος αδόκιμος. Και καθοδηγώντας μας προς την αρετή, λέει: γίνετε μιμητές μου, καθώς και εγώ είμαι του Χριστού.

Λόγος περί αληθούς αποταγής και με ποιον τρόπο θα βρει η ψυχή τον Θεό· γι' αυτό άλλωστε ήλθε και ο Κύριος. Εκείνος που έχει επιλέξει την ησυχία και επιδιώκει τη μόνωση, έκανε μια καλή αρχή. Αλλά, όπως ακριβώς απομακρύνθηκε από τις ταραχές του ορατού πλήθους, ας εγκύψει στη δική του ψυχή, για να εξετάσει εάν έχει απαλλαγεί και από τους εσωτερικούς θορύβους και έχει ελευθερωθεί από τον μεγάλο όχλο των δαιμόνων. Διότι υπάρχουν και μέσα στην ψυχή ταραχές και θόρυβοι πονηρών λογισμών και πολλής κακίας των αντικείμενων δυνάμεων, για τις οποίες λέει ο Απόστολος: δεν είναι η πάλη μας προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους του αιώνα τούτου, προς τα πνευματικά της πονηρίας. Και πάλι: τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά μέσω του Κυρίου για την καθαίρεση οχυρωμάτων· καθαιρώντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού, ώστε όλος ο αγώνας μας να γίνεται για να ησυχάσουμε από τα εσωτερικά, και να αποταχθούμε τις αληθινές ταραχές και τον όχλο των λογισμών των αντικείμενων δυνάμεων.

Γι' αυτό και ο Απόστολος μας διδάσκει, λέγοντας: ντυθείτε την πανοπλία του Θεού, για να μπορέσετε να αντισταθείτε στις μεθοδείες του Διαβόλου· ώστε, όταν μας επιτεθεί ο Εχθρός, να εξοπλιστούμε εναντίον του από τα προαναφερθέντα οπλοστάσια. Και τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά μέσω του Θεού· διότι η πάλη μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις πνευματικές δυνάμεις της πονηρίας. Μέσα στους θησαυρούς υπάρχουν πάρα πολλά και διάφορα βοηθήματα, όπως ο λόγος περί μετανοίας και σωτηρίας, ώστε, εάν κάποιος που παρατάσσεται εναντίον του Διαβόλου τραυματιστεί, να προστρέξει με σπουδή στον θησαυρό των θεραπειών και, αφού τοποθετήσει στο τραύμα το φάρμακο της μετάνοιας και γίνει καλά, να πολεμήσει πάλι υπέρ του Δεσπότη του.

Του είχαν εμπιστευθεί τις χήρες και εκείνος κέρδιζε ψυχές, άλλες μεν τρέφοντας με άρτο, άλλες δε παιδαγωγώντας με τον λόγο, και στις μεν παραθέτοντας σωματική τράπεζα, στις δε προσφέροντας πνευματική εστία. Διότι ήταν άνδρας αγαθός και πλήρης Αγίου Πνεύματος· με την αγαθότητα της προαιρέσεώς του αναλάμβανε τη διακονία των φτωχών, με την παρρησία δε και τη δύναμη του Πνεύματος αποστόμωνε τους εχθρούς της αλήθειας. Σε όλους λοιπόν αντέκρουε τα επιχειρήματα, και τους πάντες κατατρόπωνε με τον λόγο της αλήθειας, καταρρίπτοντας τους συλλογισμούς και κάθε ύψωμα που ορθωνόταν εναντίον της γνώσεως του Θεού. Και διέθετε τόση δύναμη λόγου, ώστε, σύμφωνα με τη μαρτυρία της Αγίας Γραφής, κανείς δεν μπορούσε να αντισταθεί στη σοφία και στο Πνεύμα με το οποίο μιλούσε. Αλλά ο κήρυκας της αλήθειας οδηγήθηκε στο συνέδριο της απιστίας· διότι πρέπει εμείς, κάνοντας αυτή τη σύντομη αναδρομή, να αποδώσουμε την οφειλόμενη τιμή στον Πρωτομάρτυρα, την οποία χθες η αδυναμία του σώματος δεν επέτρεψε να εκπληρώσουμε, και σήμερα να αποδώσουμε την πρέπουσα μνήμη στους αγίους αποστόλους. Διότι, πρώτον μεν, τα εγκώμια των αγίων δεν περιορίζονται σε ημέρες, ούτε σε χρόνους· επειδή η Γραφή λέει: «εις μνημόσυνον αιώνιον έσται δίκαιος»· έπειτα δε, το φρόνημά τους δεν διαιρείται. Επομένως, ούτε οι μάρτυρες νοούνται χωρίς τους αποστόλους, ούτε πάλι οι απόστολοι χωρίς εκείνους. Διότι διδάσκαλοι των μαρτύρων είναι οι απόστολοι, και εικόνες των αποστόλων είναι οι μάρτυρες.

Αλλά γιατί μακρηγορώ εξηγώντας αυτά σε έναν άνθρωπο που ίσως γνωρίζει καλύτερα από αυτόν που τα λέει; Διότι, έχοντας μαθητεύσει και ο ίδιος στη βασιλεία των ουρανών, γνωρίζεις καινούργια και παλαιά. Μόνο δείξε στην πράξη αυτή τη γνώση· κατέβα στο πρακτικό στάδιο της γνώσεως· αγωνίσου τον καλόν αγώνα· κάνε χρήση αυτού νομίμως· αφαίρεσε κάτι από την περιβολή σου και από το βαρύτατο άχθος της φροντίδας των γήινων πραγμάτων, ελαφρώνοντας τον εαυτό σου για τον κατά λόγον δίαυλο· απεκδύσου τα πάντα πρόθυμα για την πάλη, ελευθερώνοντας τον νου σου από τα γήινα έστω και για λίγο· αλείψου με το έλαιο της αγαθοεργίας, και έτσι δεν θα δώσεις καθόλου λαβή στους αντιπάλους. Είναι φοβερό, κάποιοι από τους απλούς ανθρώπους, αφού ξεπέρασαν όλους τους γυμνικούς αγώνες, να περιβάλλονται με όπλα δυνατά ενώπιον του Θεού προς καθαίρεση οχυρωμάτων και, αφού ζώστηκαν την κοφτερότατη ρομφαία του Πνεύματος και σήκωσαν το φρικτό για τους εχθρούς δόρυ, δηλαδή την άυλη νοερή εργασία, να ορμούν εναντίον των παθών και των δαιμόνων, και αν αυτοί ηττηθούν και καταφύγουν στο φρούριο, την εντός ημών χώρα (διότι αυτό συμβαίνει όταν έχει ήδη πολιορκηθεί από αυτούς), εκείνοι οι πνευματικοί οπλίτες να υπερπηδούν το τείχος με τη βοήθεια του Θεού, όπως λέει ο ψαλμός, και να κατανικούν κατά κράτος τους κοινούς εχθρούς, να γίνονται έτσι εξ ολοκλήρου κύριοι του εαυτού τους και ανήκοντες στον Θεό, αξιωνόμενοι πραγμάτων ανώτερων από αυτούς· εμείς όμως, που έχουμε τιμηθεί με την τέχνη των λόγων, να μην επιλέγουμε να αναλάβουμε για τον εαυτό μας ούτε καν τους ακίνδυνους αγώνες.

Ας αποφύγουμε, αδελφοί, αυτόν τον πειρασμό με όση δύναμη έχουμε· διότι το να τον αποφύγουμε βρίσκεται στη δική μας εξουσία. Γι' αυτό ας λυπηθούμε, όταν δούμε τους εαυτούς μας να έχουν πέσει σε αυτόν. Εάν λυπηθούμε γι' αυτό όσο πρέπει, θα κατεργαστούμε για τους εαυτούς μας μετάνοια αμετάκλητη προς σωτηρία. Αυτόν τον πειρασμό ήρθα και εγώ τώρα να αφαιρέσω από εσάς, όχι εκείνον που ζημιώνει και βλάπτει προσωρινά, αλλά αιώνια. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, του οποίου εμείς είμαστε διάκονοι με τη χάρη του, είναι αρχιερέας των μελλοντικών αγαθών, όχι των πρόσκαιρων, και μέσω του δικού του αίματος εισήλθε στα αληθινά Άγια, εξασφαλίζοντας για εμάς όχι πρόσκαιρη, αλλά αιώνια λύτρωση· την οποία και εμείς ήρθαμε να σας φέρουμε, δηλαδή την αιώνια απολύτρωση, εφόσον βέβαια πείθεστε, από τους ψυχικούς πειρασμούς και όχι από τους σωματικούς· διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, σύμφωνα με τον Απόστολο, αλλά είναι ισχυρά με τη δύναμη του Θεού για την καθαίρεση οχυρωμάτων, όχι των αισθητών, αλλά εκείνων που έχουν κατασκευαστεί εναντίον μας από τον νοητό εχθρό.

Στα υπόλοιπα κατά των αιρετικών, και περί κρίσεως και ελεημοσύνης, και στο αίτημα της μητέρας των υιών του Ζεβεδαίου. Λόγος όγδοος. Α'. Από πόλεμο επιστρέψαμε χθες, από πόλεμο και μάχη κατά των αιρετικών, έχοντας τα όπλα ματωμένα και το ξίφος του λόγου βαμμένο με αίμα, όχι επειδή καταβάλαμε σώματα, αλλά επειδή καταρρίψαμε λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού. Διότι τέτοιο είναι το είδος αυτής της μάχης· γι' αυτό και τέτοια είναι η φύση των όπλων. Διδάσκοντας και τα δύο αυτά ο μακάριος Παύλος έλεγε: «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά ενώπιον του Θεού για την καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού». Έπρεπε λοιπόν να αναφέρουμε σε όσους απουσίαζαν τις πτώσεις των αντιπάλων που έγιναν χθες, και να διηγηθούμε την παράταξη, τη σύγκρουση, τη νίκη, τα τρόπαια. Αλλά για να μην σας κάνουμε πιο ράθυμους, θα τα προσπεράσουμε αυτά, ώστε όσοι απουσιάσατε, θλιβόμενοι από την απώλεια, να γίνετε πιο επιμελείς, και θα καταπιαστούμε πάλι σήμερα με τη συνέχεια των θεμάτων. Αν όμως κάποιος είναι πρόθυμος και βρίσκεται σε πνευματική εγρήγορση, θα μάθει από εκείνους που παρευρέθηκαν όσα ελέχθησαν από εμάς τη χθεσινή ημέρα. Διότι οι ακροατές μάς έδειξαν τόσο μεγάλη προθυμία, ώστε αναχώρησαν για τα σπίτια τους έχοντας συγκρατήσει τα πάντα και χωρίς να αφήσουν να χαθεί απολύτως τίποτε από όσα ειπώθηκαν.

2. Αυτήν τη χάρη λοιπόν κάντε μου, λέει, ώστε να μη με αναγκάσετε να δείξω ότι, ακόμη και όταν είμαι παρών, μπορώ να επιδείξω θάρρος απέναντι σε όσους πρέπει· δηλαδή, να τους τιμωρήσω παραδειγματικά. Είδες πώς δεν ήταν κενόδοξος, ούτε έκανε κάτι για επίδειξη, αφού, ακόμη και όταν υπάρχει ανάγκη, ονομάζει την πράξη αυτή τόλμη; Διότι «σας παρακαλώ», λέει, «όταν θα είμαι παρών, να μη χρειαστεί να δείξω θάρρος με την πεποίθηση με την οποία υπολογίζω να τολμήσω εναντίον μερικών». Διότι αυτό κυρίως είναι το γνώρισμα του δασκάλου: το να μην τιμωρεί βιαστικά, αλλά να διορθώνει, και πάντοτε να αναβάλλει και να καθυστερεί την επιβολή των τιμωριών. Και ποιοι είναι αυτοί, λέει, τους οποίους απειλεί; Είναι «εκείνοι που θεωρούν ότι συμπεριφερόμαστε κατά σάρκα». Διότι εκείνοι τον διέβαλλαν ως υποκριτή, ως πονηρό, ως αλαζόνα. «Αν και ζούμε μέσα στη σάρκα, δεν πολεμούμε κατά σάρκα». Εδώ λοιπόν προκαλεί και φόβο με αυτό το σχήμα λόγου· διότι, ομολογώ, λέει, ότι φέρουμε σάρκα, αλλά δεν ζούμε σαρκικά. Ή μάλλον δεν είπε ούτε αυτό, αλλά προς το παρόν το φυλάσσει για αργότερα· διότι αυτό αποτελεί εγκώμιο για τον τρόπο ζωής του· εδώ όμως κάνει λόγο για το κήρυγμα, δείχνοντας ότι δεν είναι ανθρώπινο ούτε έχει ανάγκη από επίγεια βοήθεια. Γι' αυτό δεν είπε: «Δεν ζούμε κατά σάρκα», αλλά: «Δεν πολεμούμε κατά σάρκα»· δηλαδή: Αναλάβαμε πόλεμο και μάχη, αλλά δεν πολεμούμε με σαρκικά όπλα, ούτε στηριζόμενοι σε κάποια ανθρώπινη συμμαχία. Διότι «τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά». Ποια είναι άραγε τα σαρκικά όπλα;

Πλούτος, δόξα, εξουσία, ευγλωττία, δεινότητα, μεθοδεύσεις, κολακείες, υποκρισίες, και τα άλλα που μοιάζουν με αυτά. Αλλά τα δικά μας δεν είναι τέτοια· τι είδους όμως είναι; Δυνατά στον Θεό. Και δεν είπε: «Εμείς δεν είμαστε σαρκικοί», αλλά: «Τα όπλα μας». Διότι, όπως ακριβώς είπα, προς το παρόν ομιλεί περί του κηρύγματος και αποδίδει όλη τη δύναμη στον Θεό. Και δεν λέει «Πνευματικά», καίτοι αυτό θα ετίθετο σε αντιδιαστολή προς το σαρκικό, αλλά «Δυνατά», υπονοώντας μέσω αυτού και το πρώτο, και αποδεικνύοντας ότι τα δικά τους όπλα είναι ασθενή και αδύναμα. Και πρόσεξε την απουσία αλαζονείας του. Διότι δεν είπε: «Εμείς είμαστε δυνατοί», αλλά: «Τα όπλα μας είναι δυνατά στον Θεό». Δεν τα κατασκευάσαμε εμείς τέτοια, αλλά ο ίδιος ο Θεός.

Διότι, επειδή μαστιγώνονταν, καταδιώκονταν και υπέφεραν αμέτρητα δεινά, τα οποία αποτελούσαν δείγματα αδυναμίας· θέλοντας να δείξει τη δύναμη του Θεού, λέει: «Αλλά για τον Θεό είναι δυνατά». Διότι αυτό καταδεικνύει περισσότερο από όλα τη δύναμή Του, το ότι δηλαδή υπερισχύει μέσω αυτών. Επομένως, αν και εμείς είμαστε περιβεβλημένοι με αυτά, Εκείνος όμως είναι που πολεμά και ενεργεί μέσω αυτών. Έπειτα, διατυπώνει και ένα μακροσκελές εγκώμιο γι' αυτά, λέγοντας: «Προς καθαίρεσιν οχυρωμάτων».

Αλλά όμως, παρόλο που η φωτιά άναβε από παντού, από τα σπίτια, από τις πόλεις, από τους αγρούς, από την έρημο, από τους Έλληνες, από τους Ιουδαίους, από τους άρχοντες, από τους υπηκόους, από τους συγγενείς, από τη γη, από τη θάλασσα, από τους βασιλείς, και ενώ όλοι εξαγρίωναν ο ένας τον άλλον, και επιτίθονταν χειρότερα από κάθε θηρίο, αυτός ο μακάριος, πηδώντας μέσα σε τόσα καμίνια, στεκόμενος ανάμεσα σε λύκους και βαλλόμενος από παντού, όχι μόνο δεν καταχώθηκε, αλλά και τους οδήγησε όλους στην αλήθεια. Να αναφέρω εκτός από αυτούς και άλλους σφοδρότατους πολέμους· τον πόλεμο των ψευδαποστόλων, ο οποίος τον λυπούσε περισσότερο από όλα, καθώς και εκείνον των αδύναμων αδελφών· διότι πολλοί που είχαν πιστέψει διαφθείρονταν· αλλά και σε αυτά ανταπεξήλθε. Από πού και από ποια δύναμη; «Τα όπλα μας», λέει, «δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά χάρη στον Θεό για την καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Γι' αυτό τα πάντα μεταβάλλονταν και αναμορφώνονταν αθρόα.

Αυτό ακριβώς παθαίνουν και αυτοί, καθώς παρασύρονται από τους ανθρώπινους λογισμούς και δεν ακούν ότι ο Κύριος δίνει σοφία, και από το πρόσωπό του προέρχεται η γνώση και η σύνεση. Δεν ακούν τον Παύλο που λέει, «Μέσω του Πνεύματος τα απεκάλυψε σε εμάς», και ο οποίος απορρίπτει τους λογισμούς; «Ανατρέπουμε», λέει, «τους λογισμούς και κάθε οχύρωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Και ένας άλλος σοφός λέει: «Οι λογισμοί των ανθρώπων είναι δειλοί, και επισφαλείς οι επινοήσεις τους». Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν; Αναλογίσου εκείνο το άπειρο μέγεθος· μάλλον όμως, ούτε λέγοντας αυτό, δεν εκφράζομαι επαξίως του Θεού· αλλά δεν ξέρω πώς να μιλήσω· διότι και όταν μιλάμε για μέγεθος αναφορικά με τον Θεό, δεν κυριολεκτούμε· επειδή όμως δεν είναι δυνατόν να εκφραστούμε διαφορετικά, χρησιμοποιώ τις διαθέσιμες λέξεις. Επειδή, και όταν τον ονομάζω Ύψιστο, δεν τον περιορίζω τοπικά, αλλά δηλώνω το ύψος και το μεγαλείο της φύσεώς του, και ότι απέχει και είναι απόλυτα διαχωρισμένος από τα πάντα. Γι' αυτό ακριβώς έλεγε: «Τι είναι ο άνθρωπος, ώστε να γίνεις γνωστός σε αυτόν;». Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, και τον έπλασε ταπεινό και του χάρισε μεγάλα δώρα, για να μην υπερηφανευτεί, έχοντας την ευτέλεια που πηγάζει από τη φύση του ως τη μέγιστη αναγκαιότητα για να παραμένει μετριόφρων.

Για τον λόγο αυτόν, λοιπόν, το παιδί κατατρόπωσε τον νεαρό πολεμιστή, ο άοπλος υπερίσχυσε του οπλισμένου, ο βοσκός κατέβαλε τον στρατιώτη· η φύση της ποιμενικής πέτρας συνέτριψε και κατέστρεψε τη φύση του πολεμικού χαλκού. Επομένως, ας χρησιμοποιήσουμε και εμείς εκείνον τον λίθο, τον ακρογωνιαίο εννοώ, τον νοητό. Διότι, αν επιτρέπεται στον Παύλο να θεολογεί περί της πέτρας στην έρημο, οπωσδήποτε κανείς δεν θα μας κατακρίνει που εκλαμβάνουμε τον λίθο αυτόν με τον ίδιο τρόπο. Διότι, όπως ακριβώς στην περίπτωση των Ιουδαίων δεν ήταν η φύση της ορατής πέτρας, αλλά η δύναμη της νοούμενης που ανέβλυζε εκείνα τα ποτάμια των υδάτων· έτσι ακριβώς και στην περίπτωση του Δαβίδ δεν ήταν ο αισθητός, αλλά ο νοητός λίθος που γκρέμισε εκείνη τη βαρβαρική κεφαλή· έτσι σας υποσχεθήκαμε και τότε να μην πούμε τίποτα προερχόμενο από ανθρώπινους συλλογισμούς. Διότι τα όπλα μας δεν είναι σαρκικά, αλλά πνευματικά, τα οποία καθαιρούν τους συλλογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Προσταζόμαστε, λοιπόν, να τους καθαιρούμε και όχι να τους εξυψώνουμε· διαταχθήκαμε να τους καταλύουμε, όχι να οπλιζόμαστε με αυτούς· διότι, λέει η Γραφή, «οι συλλογισμοί των θνητών είναι δειλοί». Τι σημαίνει «δειλοί»; Ο δειλός, ακόμη και αν βαδίζει σε ασφαλές έδαφος, ποτέ δεν έχει θάρρος, αλλά φοβάται και τρέμει· έτσι και αυτό που γίνεται αποδεκτό μέσω συλλογισμών, ακόμη και αν είναι αληθινό, δεν παρέχει πλήρη βεβαιότητα στην ψυχή ούτε ικανή πίστη. Επειδή, λοιπόν, είναι τόσο μεγάλη η ασθένεια των συλλογισμών, εμπρός ας ξεκινήσουμε τη μάχη εναντίον των αντιπάλων ορμώμενοι από τις Γραφές.

Την προηγούμενη ημέρα, έχοντας εκφωνήσει μακροσκελή ομιλία κατά των Ιουδαίων και έχοντας καταληφθεί από βραχνάδα εξαιτίας της έκτασης των λεγομένων του, τώρα εκφώνησε την εξής. Λόγος Έκτος. αʹ. Τα θηρία, όσο καιρό διαβιούν στα δάση και τυγχάνουν αγύμναστα στη μάχη με τους ανθρώπους, είναι κατά κάποιον τρόπο πιο ήμερα και πιο πράα. Όταν όμως τα συλλάβουν οι κυνηγοί και τα μεταφέρουν στις πόλεις, και, αφού τα εγκλωβίσουν, τα διεγείρουν σε μάχη εναντίον των θηριομάχων, και έπειτα αυτά επιτεθούν, γευθούν σάρκα και πιουν ανθρώπινο αίμα, δεν εγκαταλείπουν πλέον εύκολα αυτό το γεύμα, αλλά προστρέχουν σε αυτό το τραπέζι με πολλή επιθυμία. Αυτό ακριβώς έχουμε πάθει και εμείς. Διότι, από τη στιγμή που αρχίσαμε τη μάχη με τους Ιουδαίους, και αφού επιτεθήκαμε στις αναίσχυντες αντιρρήσεις τους, καταρρίψαμε τους συλλογισμούς τους και κάθε ύψωμα που επαίρεται κατά της γνώσεως του Θεού, και αιχμαλωτίσαμε κάθε σκέψη υποτάσσοντάς την στην υπακοή του Χριστού, αποκτήσαμε κατά κάποιον τρόπο μεγαλύτερη επιθυμία για τους πολέμους εναντίον τους. Αλλά τι να κάνω; Βλέπετε ότι η φωνή μου έχει καταστεί ασθενέστερη και δεν δύναται να επαρκέσει πάλι σε τόσο μεγάλη έκταση· και νομίζω πως παθαίνω τώρα το ίδιο, σαν να λέγαμε ότι κάποιος στρατιώτης, αφού κατέκοψε μερικούς από τους αντιπάλους, και επέπεσε με μεγάλη ορμή στη φάλαγγα των εχθρών, και έριξε κάτω πολλά σώματα, έπειτα, αφού έσπασε το ξίφος του, επιστρέφει πάλι στους δικούς του με απογοήτευση. Μάλλον, όμως, το δικό μας πάθημα είναι βαρύτερο.

Ήθελα βέβαια να προχωρήσω τον λόγο περισσότερο, αλλά επειδή τώρα για πρώτη φορά κατέβηκα σε αυτά τα παλαίσματα, νομίζω ότι είναι ωφέλιμο για εσάς να αρκεστείτε προς το παρόν στα όσα έχουν ειπωθεί, ώστε το πλήθος των όσων πρόκειται να λεχθούν, ερχόμενο με μεγάλη ορμή, να μην παρασύρει και την ανάμνησή τους. Πάντως, εάν ο Θεός το επιτρέψει, θα επεξεργαστούμε από εδώ και στο εξής αυτό το θέμα εκτενώς. Διότι εγώ και από παλαιότερα επιθυμούσα διακαώς να σας πω αυτά τα λόγια, αλλά δίσταζα και το ανέβαλλα, επειδή έβλεπα πολλούς από όσους πάσχουν από αυτή τη νόσο να μας ακούν με ευχαρίστηση, και επειδή δεν ήθελα να αποδιώξω το θήραμα, συγκρατούσα έως τώρα τη γλώσσα μου από αυτούς τους αγώνες, ώστε αφού πρώτα τους συγκρατήσω σταθερά, τότε να αποδυθώ στον αγώνα. Επειδή όμως, με τη χάρη του Θεού, άκουσα αυτούς τους ίδιους να με παρακαλούν και να με πιέζουν να εισέλθω σε αυτούς τους αγώνες, πήρα θάρρος, αποδύθηκα λοιπόν στον αγώνα και έλαβα τα όπλα που καθαιρούν τους λογισμούς και κάθε ύψωμα που επαίρεται εναντίον της γνώσεως του Θεού. Και έλαβα αυτά τα όπλα, όχι για να πλήξω τους αντιπάλους, αλλά για να ανορθώσω όσους έχουν πέσει· διότι αυτή είναι η δύναμη αυτών των όπλων, εκείνους μεν που φιλονικούν γνωρίζει να τους πλήττει, εκείνους δε που ακούν καλοπροαίρετα να τους θεραπεύει με πολλή φροντίδα· δεν προξενεί τραύματα, αλλά θεραπεύει νοσήματα.

Επειδή λοιπόν έλεγε ότι «όταν απουσιάζω έχω μεγάλο θάρρος απέναντί σας», χρησιμοποιεί αυτά τα λόγια: «Εκείνους που μας θεωρούν ότι πορευόμαστε κατά σάρκα». Διότι εκείνοι τον διέβαλλαν ως υποκριτή, ως πονηρό, ως απατεώνα. «Διότι, αν και ζούμε μέσα στη σάρκα, δεν στρατευόμαστε κατά σάρκα». Εδώ λοιπόν και τους εκφοβίζει. Διότι περιβαλλόμαστε από σάρκα, το ομολογώ· αλλά δεν ζούμε κατά σάρκα. Ονόμασε μάλιστα αυτόν τον αγώνα στρατεία, προκαλώντας ιδιαίτερο φόβο. «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά δυνατά χάρη στον Θεό». Σαρκικά όπλα είναι ο πλούτος, η δόξα, η εξουσία, η ευγλωττία, η δεινότητα, οι ραδιουργίες, οι κολακείες, οι υποκρισίες, και τα άλλα παρόμοια με αυτά. Τα δικά μας όμως, λέει, δεν είναι τέτοια, αλλά είναι δυνατά χάρη στον Θεό.