Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:3

Και αρχικά μεν τους επαινεί, επειδή απέβαλαν αυτόν που παρανόμησε· έπειτα συγκατανεύει στην παράκλησή τους και παραγγέλλει να τον δεχτούν ξανά, εφόσον έχει μετανοήσει. Σε αυτήν δε την επιστολή διδάσκει για τον νόμο, αναλύοντας το γράμμα, και δείχνει ότι δεν πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μόνο το γράμμα του νόμου, αλλά μέσα στο ίδιο το γράμμα να ερευνούμε το βαθύτερο νόημα· διότι ο νόμος δεν είναι μόνο ρητές διατυπώσεις, αλλά μέσα στα ρητά βρίσκεται και ο νους του Πνεύματος· έπειτα, διδάσκει ότι με την έλευση του Χριστού δημιουργήθηκε νέα κτίση, και δεν πρέπει πλέον να ζούμε σύμφωνα με το παλαιό, αλλά ως ευρισκόμενοι σε νέα κτίση να ανανεωνόμαστε στα πάντα, και ότι η περιτομή είναι πλέον ανενεργή. Τους επαινεί επίσης για τη διακονία τους και τους προτρέπει να αυξήσουν ακόμη περισσότερο την προσφορά τους. Έπειτα, επικρίνοντας όσους καυχώνται για την εξωτερική εμφάνιση, απαριθμεί όλα όσα υπέφερε για τον Κύριο, και διηγείται επιπλέον τις οπτασίες που είδε, όταν αρπάχθηκε στον Παράδεισο και στον τρίτο ουρανό. Τέλος, αφού παραγγέλλει να μην αμαρτάνουν, αλλά όσοι αμαρτάνουν να μετανοούν, ολοκληρώνει την Επιστολή με ευχαριστία.

Εμείς δε, μαθαίνοντας αυτό, ας θυμόμαστε τον Απόστολο που λέει: Είτε εν σώματι, δεν γνωρίζω· είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει. Αλλά ο μεν Παύλος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και, αφού άκουσε άρρητα ρήματα, κατέβηκε· ο δε Αντώνιος είδε τον εαυτό του να φτάνει έως τον αέρα και να αγωνίζεται μέχρι να αποδειχθεί ελεύθερος.

Τι έχουμε να πούμε για τον άγιο Παύλο, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία του ίδιου του Υιού του Θεού και άκουσε τη θεϊκή του φωνή; Για τον οποίο μαρτύρησε ο Θεός ότι θα είναι «σκεύος εκλογής»; Και ο οποίος αρπάχτηκε στους ουρανούς και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία κανείς δεν άκουσε; Και όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος καταβιβάστηκε για δεύτερη φορά με κοφίνι και πλεκτό καλάθι· άραγε δεν αποτελούσε αυτό για τους άπιστους και τους αδιάκριτους αιτία σκανδάλου; Μολονότι ήταν ο ίδιος ο Παύλος που είχε αξιωθεί τη θεία χάρη. Αυτό όμως συνέβη για τη δοκιμασία πολλών, προκειμένου να φανεί αν διατηρούν την ίδια πίστη στον Απόστολο. Έτσι συμβαίνει και με τους υπόλοιπους αγίους προς ωφέλεια όσων προσέρχονται σε αυτούς.

Αναφορικά μεν με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Παύλου, ισχύει ότι μόνος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αναφορικά δε με την καθολική φύση, συμβαίνει όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του». Διότι εδώ δεν υποδηλώνει κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά την καθολική φύση. Επειδή κάθε άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και θνητός.

Ενώ δε η πλάνη παρατεινόταν, ένα ζεύγος αγαθών ανδρών διορθώνει το σφάλμα, ο Πέτρος και ο Παύλος που παρουσιάστηκαν, οι προστάτες της Εκκλησίας· και τον Σίμωνα, ο οποίος νομιζόταν Θεός και επεδείκνυε τον εαυτό του, αμέσως τον κατέστησαν νεκρό. Διότι, ενώ ο Σίμωνας διατεινόταν ότι θα υψωθεί στους ουρανούς και μεταφερόταν στον αέρα πάνω σε όχημα δαιμόνων, οι δούλοι του Χριστού γονάτισαν και, κάνοντας πράξη τη συμφωνία για την οποία μίλησε ο Ιησούς, ότι δηλαδή «εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν για οποιοδήποτε πράγμα ζητήσουν, θα τους γίνει», έριξαν το βέλος της ομόνοιας μέσω της προσευχής εναντίον του μάγου και τον κατέρριψαν στη γη. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο, αν και είναι θαυμαστό· διότι ήταν ο Πέτρος, αυτός που κρατά τα κλειδιά των ουρανών. Και δεν είναι άξιο απορίας· διότι ήταν ο Παύλος, αυτός που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αυτοί κατέβασαν από τον αέρα στη γη αυτόν που θεωρούνταν Θεός, ο οποίος επρόκειτο να κατεβεί στα καταχθόνια. Αυτός υπήρξε ο πρώτος δράκοντας της κακίας· αλλά, μολονότι κόπηκε το ένα κεφάλι, η ύλη της κακίας αποδείχθηκε και πάλι πολυκέφαλη.

Χαίρε, ω Παύλε, στον οποίο οφείλουμε πολλούς επαινετικούς λόγους· στον οποίο κάθε πόλη αφιερώνεται για να σε εγκωμιάσει· του οποίου κάθε γη φέρει τον σπόρο, και επιδεικνύει τα δεμάτια της συγκομιδής· του οποίου τα μύρα άρεσαν και σε βασιλείς, συγκίνησαν άρχοντες, και απομάκρυναν τις μύτες των απίστων από τον βούρκο. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που ήλεγξες την Αττική ως απαίδευτη· εσύ που μετέβαλες την αλαζονεία των Αθηναίων· εσύ που έπεισες τους ρήτορες να ανέχονται τους απλούς ανθρώπους, και προέτρεψες τους σοφιστές να δανείζουν τα αυτιά τους σε όσους κάνουν σολοικισμούς· εσύ που κατέπληξες τον Άρειο Πάγο με τα εξ ουρανού δόγματα. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που αναλήφθηκες στους ουρανούς· δεν γνωρίζω όμως πώς· διότι δεν ξέρω ούτε με ποιο από τα δύο μέσα, με φτερά ή με πόδια· εσύ που αρπάχθηκες στον παράδεισο, αν και έως τώρα απέκρυψες αυτούς που σε μετέφεραν· εσύ που δέχθηκες λόγια ανώτερα από κάθε ακοή· εσύ που έγραψες επιστολές στις οποίες και οι βάρβαροι υπακούουν εξίσου με τους νόμους· εσύ που με τον κάλαμο σωφρόνισες τα έθνη, με το χαρτί μετέστρεψες τον βίο, και διόρθωσες τη γη με το μελάνι.

Γιατί θλίβεις τον εαυτό σου και ασθενείς για εμένα; Ναι, η αγάπη με αναγκάζει. Βλέπεις αγάπη; Και αφού εκπλήρωσε τον νόμο μέσω αυτής, αν και ήταν ενδεδυμένος με φθαρτό σώμα, αξιώθηκε να ανέλθει έως τον τρίτο ουρανό, και να ακούσει λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Αλλά μη λέγεις πάλι, δραματοποιώντας τα πράγματα, ότι οι προφήτες είδαν όχι με τους οφθαλμούς αλλά με τη διάνοια, κατανοώντας δηλαδή σχεδόν χωρίς να βλέπουν. Διότι γι' αυτό ακριβώς λέγει ο Ησαΐας: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα τον Κύριο Σαβαώθ». Και δεν είπε «είδα με τη διάνοια», αλλά «με τους οφθαλμούς μου». Είδαν λοιπόν και δεν είδαν, αλλά είδαν στο μέτρο του δυνατού· στην πραγματικότητα δηλαδή είδαν, αλλά δεν είδαν σύμφωνα με το άπειρο της ακαταληψίας του Θεού. Έτσι και περί του παραδείσου πολλοί αλληγορούν, όπως ο θεήλατος Ωριγένης, ο οποίος θέλησε να εισαγάγει στη ζωή μάλλον τη φαντασία παρά την αλήθεια. Και λέγει ότι δεν υπάρχει παράδεισος επί της γης, ορμώμενος δήθεν από το ρητό που ειπώθηκε από τον άγιο Απόστολο: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα χρόνια – είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει – ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό». Αλλά μην αναγιγνώσκεις εσφαλμένα και λέγεις ότι αυτό σημαίνει το τρίτο μέρος του αέρα· διότι, λέγοντας «έως τον τρίτο ουρανό», δεν ομιλεί περί κάποιου τρίτου μέρους, αλλά για αριθμό τριών ουρανών. Και προσθέτει: «Γνωρίζω ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Δόξα στον παντοκράτορα Θεό, ο Οποίος με κάθε τρόπο διασαφηνίζει και εξηγεί με λεπτομέρεια τα πάντα, ώστε οι αληθινοί να μην πλανώνται.

Ήδη όμως έφτασε στα χέρια μας ένα βιβλίο στο οποίο έπλασαν κάποια λόγια γεμάτα ανομία, το οποίο περιέχει τα εξής: «Ότι», λέει, «αυτός είναι ο άγγελος που τύφλωσε τον Μωυσή και αυτοί είναι οι άγγελοι που έκρυψαν και μετέθεσαν τους οπαδούς του Κορέ, του Δαθάν και του Αβειρών». Πάλι δε, ένα άλλο σύγγραμμα πλάθουν άλλοι στο όνομα του αποστόλου Παύλου, γεμάτο από αισχρουργίες, το οποίο χρησιμοποιούν και οι λεγόμενοι Γνωστικοί· αυτό το ονομάζουν «Αναβατικόν Παύλου», βρίσκοντας ως αφορμή το ότι ο απόστολος λέει πως ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Και αυτά, υποστηρίζουν, είναι τα άρρητα ρήματα. Διδάσκουν λοιπόν αυτά και τα παρόμοια, τιμώντας τους πονηρούς και απορρίπτοντας τους αγαθούς. Διότι λένε, όπως προείπα, ότι ο Κάιν προέρχεται από την ισχυρότερη δύναμη και ο Άβελ από την ασθενέστερη. Ότι αυτές δε οι δυνάμεις συνευρέθηκαν με την Εύα και γέννησαν τον Κάιν και τον Άβελ, και ότι ο Κάιν προερχόταν από τη μία και ο Άβελ από την άλλη· ότι και ο Αδάμ και η Εύα γεννήθηκαν από τέτοιες δυνάμεις, δηλαδή από αγγέλους· και ότι τα παιδιά που γεννήθηκαν, εννοώ τον Κάιν και τον Άβελ, φιλονίκησαν μεταξύ τους και αυτός που γεννήθηκε από την ισχυρή δύναμη φόνευσε εκείνον από την κατώτερη και ασθενέστερη δύναμη. 3.

Διότι το «διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος» είτε, λέει, φανερώνει τη δίοδο της ψυχής μέσω της μήτρας στον κόσμο, επειδή ακριβώς διαμένει μέσα σε τόση φλόγα και υγρασία, είτε την πτώση της από τους ουρανούς στον βίο, καθώς διέρχεται από τις πηγές του πυρός και από τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος. Εναντίον αυτών έκρινα σωστό να προβάλω αντιρρήσεις. Εμπρός λοιπόν, ω Αγλαοφών, δώσε εσύ ο ίδιος την απάντηση εκ μέρους τους, τι θα πουν; 47. Πρώτον, διότι το ότι ο παράδεισος, από τον οποίο και εκδιωχθήκαμε στο πρόσωπο του πρωτοπλάστου, είναι ολοφάνερα ένας εξαιρετικός τόπος πάνω σε αυτήν τη γη, ξεχωρισμένος για την αλύπητη ανάπαυση και διαβίωση των αγίων, αυτό καθίσταται φανερό από το ότι και ο Τίγρης και ο Ευφράτης και οι υπόλοιποι ποταμοί που πηγάζουν από εκεί φαίνεται να ρέουν εδώ, κατακλύζοντας με τις εκβολές των ρευμάτων τους τη δική μας ήπειρο. Διότι δεν κατακρημνίζονται ξεχυμένοι από τους ουρανούς άνωθεν· επειδή η γη δεν θα άντεχε να δεχθεί έναν τόσο μεγάλο όγκο ύδατος που θα κατέρρεε αθρόα από τόσο ύψος. Αλλά ούτε και ο απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν λεπτούς λόγους· διότι λέει: «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός το γνωρίζει, ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο».

Φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί καθαρά δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό και μία φορά στον παράδεισο. Διότι το χωρίο «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» επιβεβαιώνει ότι του φανερώθηκε μια ιδιαίτερη αποκάλυψη όταν αναλήφθηκε στον τρίτο ουρανό· ενώ το ότι προσθέτει πάλι «και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, [ότι αρπάχθηκε] στον παράδεισο» αποδεικνύει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Επομένως, αποτελεί φλυαρία και τραγικολογία το να λέει κανείς ότι οι ψυχές κατακρημνίζονται από τους ουρανούς και διαβαίνουν τις πηγές του πυρός και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος, φερόμενες προς τον δικό μας κόσμο. Επειδή ούτε ο Αδάμ εκδιώχθηκε από τους ουρανούς, αλλά από τον παράδεισο που είχε φυτευθεί στην Εδέμ, προς ανατολάς. Διότι το παράπτωμα δεν συνέβη πριν από την ενσωμάτωση, όπως αποδείξαμε επαρκώς, ούτε πάλι το σώμα είναι παγίδα, αλλά το παράπτωμα λαμβάνει χώρα μετά τη σύμφυση της ψυχής με το σώμα, επειδή ο άνθρωπος αποτελεί το συναμφότερον (την ένωση και των δύο), και η πτώση από τον παράδεισο κατέληξε εδώ. Αυτός όμως δεν πρόσεξε καθόλου τον λόγο με τη δέουσα επιμέλεια, Αγλαοφών, αλλά διετεινόταν για πράγματα των οποίων η κατανόηση δεν είναι ακίνδυνη, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τον ψαλμό σύμφωνα με τις δοξασίες των φαύλων, για τα οποία θα παραλείψουμε να πούμε περισσότερα. 48.

Όταν, λοιπόν, ενώ δεν μπορούμε να αποφανθούμε για τη δική μας γένεση, περιεργαζόμαστε και επιχειρούμε να φιλονικούμε για τη γέννηση του Θεού, πώς να μην υπάρχει φόβος μήπως Εκείνος που δίνει όχι μόνο «γλώσσα παιδείας», αλλά και το «να γνωρίζει κανείς πότε πρέπει να πει λόγο», μας επιβάλει ως καταδίκη τη σιωπή εξαιτίας της προπετείας μας στο να μιλάμε; Αυτό ακριβώς έπραξε στην περίπτωση του μακάριου Ζαχαρία, ο οποίος, επειδή δεν πίστεψε σε εκείνον που του ευαγγελίστηκε τη γέννηση του παιδιού, κρίνοντας με ανθρώπινους λογισμούς τη χάρη και τη δύναμη του Θεού και απορώντας μέσα του αν είναι δυνατόν σύμφωνα με τη φύση ο γέροντας να αποκτήσει παιδί από γυναίκα προχωρημένης ηλικίας, τι λέει; «Πώς θα το γνωρίσω αυτό; Διότι εγώ είμαι γέροντας και η γυναίκα μου προχωρημένη στις ημέρες της». Γι' αυτό, όταν άκουσε ότι «Ιδού, θα είσαι σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις», βγαίνοντας έξω δεν μίλησε. 33. Γι' αυτόν τον λόγο, εγκαταλείποντας τις φιλονικίες για τα αμφισβητούμενα και για τα όσα υπερβαίνουν τα μέτρα μας, ας κρατήσουμε αυτά που έχουμε παραλάβει. Διότι ποιος είναι αυτός που τολμά να υπερηφανεύεται για τη γνώση του, όταν ο ίδιος που αξιώθηκε «των αποκαλύψεων», που αναλήφθηκε «στον τρίτο ουρανό», που «άκουσε άρρητα ρήματα», συνετίστηκε μέσω «του σκόλοπα στη σάρκα» ώστε «να μην υπεραίρεται»; Και ο ίδιος ο προφήτης που είπε «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», λέει «ταπεινώθηκα», όχι απλώς, αλλά «σφόδρα».

Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα λόγια για να αποδείξουμε ότι ο ιερός Απόστολος, ο οποίος ονομάζεται Βενιαμίν, προΐσταται των Εκκλησιών και είναι δάσκαλός τους. Δεν ήταν λοιπόν μόνος του ο Βενιαμίν εκεί, δηλαδή στις Εκκλησίες του Θεού, αλλά και «οι άρχοντες του Ιούδα ως ηγεμόνες τους, καθώς και οι άρχοντες του Ζαβουλών και οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Με αυτά τα λόγια υποδηλώνει τους υπόλοιπους αποστόλους, από τους οποίους άλλοι μεν κατάγονταν από τη φυλή του Ιούδα, άλλοι δε από τη φυλή του Ζαβουλών και του Νεφθαλείμ. Γι' αυτό το Άγιο Πνεύμα αναφέρει τον τόπο τους μέσω του προφήτη Ησαΐα, λέγοντας: «Γη του Ζαβουλών και γη του Νεφθαλείμ, στον δρόμο προς τη θάλασσα, πέρα από τον Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών». Και ο ίδιος ο Σωτήρας, περνώντας από τη θάλασσα της Γαλιλαίας, από εκεί κάλεσε τους δικούς Του μαθητές. Σαφώς, λοιπόν, δίδαξε ότι προΐσταται των Εκκλησιών, πρώτα μεν ο Παύλος, ο ελάχιστος και μικρότερος, και νεότερος από τους αποστόλους, ο οποίος βρέθηκε κάποτε σε έκσταση, όταν δίωκε την Εκκλησία του Θεού και την πορθούσε, ή όταν είδε τον Σωτήρα μέσω αποκάλυψης, ή όταν αρπάχθηκε στον παράδεισο έως τον τρίτο ουρανό· μετά δε τον Παύλο, ορίζει ότι οι υπόλοιποι απόστολοι διαπρέπουν εκεί στην ίδια Εκκλησία, όντας δικοί μας άρχοντες από τη φυλή του Ιούδα, και άρχοντες του Ζαβουλών και άρχοντες του Νεφθαλείμ.

Ο Παύλος, λοιπόν, αν και υπήρξε από όλους ο πιο δυνατός στη σύνταξη λόγων και ο πλέον ικανός στα νοήματα, δεν παρέδωσε γραπτώς τίποτα περισσότερο από μερικές πολύ σύντομες επιστολές, παρόλο που είχε να πει αμέτρητα και άρρητα πράγματα, καθώς είχε αγγίξει θεωρίες μέχρι τον τρίτο ουρανό, είχε αρπαγεί στον ίδιο τον θεοπρεπή παράδεισο και είχε αξιωθεί να ακούσει τα άρρητα ρήματα εκεί. Δεν ήταν, βέβαια, άπειροι ως προς αυτά και οι υπόλοιποι μαθητές του Σωτήρα μας, οι δώδεκα απόστολοι, οι εβδομήκοντα μαθητές και αμέτρητοι άλλοι εκτός από αυτούς· ωστόσο, από όλους, μόνο ο Ματθαίος και ο Ιωάννης μάς άφησαν γραπτά υπομνήματα για τον βίο του Κυρίου, για τους οποίους υπάρχει η παράδοση ότι οδηγήθηκαν στη συγγραφή από ανάγκη. Διότι ο Ματθαίος, αφού κήρυξε πρώτα στους Εβραίους, όταν επρόκειτο να αναχωρήσει και προς άλλους, παρέδωσε γραπτώς το Ευαγγέλιό του στην πάτρια γλώσσα, αναπληρώνοντας έτσι μέσω του γραπτού κειμένου την έλλειψη της παρουσίας του σε εκείνους από τους οποίους αναχωρούσε. Και ενώ ήδη ο Μάρκος και ο Λουκάς είχαν προχωρήσει στην έκδοση των δικών τους Ευαγγελίων, λένε ότι ο Ιωάννης, ο οποίος σε όλο τον προηγούμενο χρόνο είχε αρκεστεί στο άγραφο κήρυγμα, προχώρησε τελικά στη συγγραφή για την εξής αιτία: Καθώς τα τρία προαναφερθέντα Ευαγγέλια είχαν ήδη διαδοθεί σε όλους και στον ίδιο, λένε ότι τα αποδέχθηκε, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια τους, διαπίστωσε όμως ότι έλειπε από αυτά τα κείμενα μόνο η διήγηση για όσα είχε πράξει ο Χριστός κατά τον πρώτο καιρό και στην αρχή του κηρύγματός Του.

Τι είναι αυτό που έπαθα, ω φίλοι, μύστες και συνεραστές της αλήθειας; Έτρεχα με την ελπίδα να κατανοήσω τον Θεό, και έτσι ανέβηκα στο όρος, διέσχισα τη νεφέλη, αποχωριζόμενος την ύλη και τα υλικά, και συστρέφοντας τον εαυτό μου προς τα έσω όσο περισσότερο μπορούσα. Όταν όμως ατένισα, μόλις που είδα τα οπίσθια του Θεού· και μάλιστα αυτό συνέβη αφού βρήκα σκέπη στην πέτρα, δηλαδή στον Θεό Λόγο που σαρκώθηκε για εμάς. Και σκύβοντας να κοιτάξω λίγο, δεν αντίκρισα την πρώτη και ακήρατη φύση, αυτήν που γνωρίζεται μόνο από τον εαυτό της, εννοώ δηλαδή την Τριάδα, και η οποία παραμένει στο εσωτερικό του πρώτου καταπετάσματος και σκεπάζεται από τα Χερουβείμ, αλλά είδα εκείνη που είναι η έσχατη και φτάνει έως εμάς. Αυτή δε, από όσο μπορώ εγώ να γνωρίζω, είναι η μεγαλειότητα που φανερώνεται στα κτίσματα και στα δημιουργήματα που παρήχθησαν και κυβερνώνται από Αυτόν, ή, όπως την ονομάζει ο θείος Δαβίδ, η μεγαλοπρέπεια. Διότι αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, όσα δηλαδή γνωρίσματά Του έπονται από Εκείνον, όπως ακριβώς οι αντανακλάσεις και οι εικόνες του ήλιου πάνω στα ύδατα υποδεικνύουν τον ήλιο στα αδύναμα μάτια, επειδή δεν είναι δυνατόν να τον ατενίσει κανείς απευθείας, καθώς νικά την αίσθηση της οράσεως με την απόλυτη καθαρότητα του φωτός του. Έτσι λοιπόν θα θεολογήσεις, ακόμη κι αν είσαι ο Μωυσής και αναδειχθείς θεός για τον Φαραώ, ακόμη κι αν φτάσεις μέχρι τον τρίτο ουρανό, σύμφωνα με τον Παύλο, και ακούσεις άρρητα ρήματα· ακόμη κι αν βρεθείς υψηλότερα από εκείνον, έχοντας αξιωθεί κάποιας αγγελικής ή αρχαγγελικής στάσης και τάξης.

Ο μέγας απόστολος, ο οποίος διηγήθηκε στους Κορινθίους τα μεγάλα οράματα, όταν μάλιστα δήλωσε ότι βρισκόταν σε αμφιβολία για την ίδια του τη φύση, αν δηλαδή ήταν σώμα ή νους κατά τον καιρό της μυσταγωγίας του στον παράδεισο, διαβεβαιώνοντας αυτά λέει ότι «εγώ δεν θεωρώ ότι έχω ήδη φθάσει στον σκοπό, αλλά επεκτείνομαι ακόμη προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα έχω ήδη διανύσει». Με αυτό φανερώνει ότι, ακόμη και μετά από εκείνον τον τρίτο ουρανό που μόνο αυτός γνώρισε (διότι ο Μωυσής δεν διηγήθηκε τίποτε γι' αυτόν στην κοσμογονία), και μετά την άρρητη ακρόαση των μυστηρίων του παραδείσου, σπεύδει ακόμη προς το ανώτερο και δεν παύει ποτέ την ανάβασή του, μην καθιστώντας ποτέ το αγαθό που κατακτά ως όριο της επιθυμίας του. Με αυτά, νομίζω, μας διδάσκει ότι από εκείνη τη μακάρια φύση των αγαθών, αυτό μεν που ανακαλύπτεται κάθε φορά είναι πολύ, αλλά αυτό που βρίσκεται ψηλότερα είναι απειροπλάσιο από εκείνο που πάντοτε κατανοείται· και αυτό συμβαίνει στο διηνεκές σε όποιον μετέχει σε αυτήν, σε όλη την αϊδιότητα των αιώνων, καθώς η επαύξηση για όσους μετέχουν συντελείται διαρκώς μέσα από ολοένα μεγαλύτερα αγαθά. Διότι αυτός που έχει καθαρή την καρδιά, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Δεσπότου, βλέπει τον Θεό, δεχόμενος πάντοτε με την κατανόησή του τόσον όσον μπορεί να χωρέσει, ανάλογα με τη δύναμή του.

Αλλά θα πει κάποιος οπωσδήποτε ότι εκείνος είδε τρίτο ουρανό και αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αλλά ούτε και εκείνος έλαβε ολοφάνερα μέσω αυτής της σάρκας μια τέτοια χάρη. Διότι δεν αποκρύπτει την αμφιβολία του λέγοντας: «Είτε εν σώματι δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει». Και για τούτον εδώ θα μπορούσε κανείς τολμώντας να πει ότι εν σώματι μεν δεν είδε τίποτα τέτοιο, με την ασώματη όμως και νοητή θεωρία δεν υπάρχει τίποτα από αυτά που να άφησε αθέατο. Μάρτυρας δε αυτών είναι ο λόγος του, τόσο αυτός που ο ίδιος εκφωνούσε όσο και αυτός που κατέλιπε στα συγγράμματά του. Εκείνος, αφού περιόδευσε κυκλικά από τα Ιεροσόλυμα έως το Ιλλυρικό, κήρυξε τον ευαγγελικό λόγο σε όλους τους ενδιάμεσους τόπους· και τούτου εδώ ο λόγος και το κήρυγμα εξαπλώθηκε σχεδόν σε ολόκληρη την οικουμένη, και μελετάται με ζήλο από όλους εξίσου με τους λόγους του Παύλου. Ας παραλειφθούν δε τα υπόλοιπα σημεία στα οποία ο βίος του ενός συγκρίνεται με του άλλου, όπως το ότι εκείνος σταυρώθηκε για τον κόσμο, και ο κόσμος γι' αυτόν. Νέκρωσε το σώμα του εκείνος, τελειοποίησε και τούτος τη δύναμή του μέσα στην ασθένεια. Ο Χριστός ήταν η ζωή και για τους δύο, και για τον καθένα ο θάνατος ήταν όμοιο κέρδος, και προτιμότερη από τον πλάνητα βίο η αναχώρηση προς τον Δεσπότη.

Όπως ακριβώς, εάν κάποιος, έχοντας λάβει διαταγή σε ένα στρατόπεδο να απαριθμήσει ονομαστικά τις επιμέρους και κατώτερες εξουσίες, τους ταξιάρχους και τους λοχαγούς, τους εκατοντάρχους και τους χιλιάρχους, και όποιες άλλες από τις μερικότερες διοικήσεις έχουν ονομαστεί, αφού τις διέτρεξε όλες στον λόγο του, δεν έκανε καμία μνεία στην εξουσία που κρατεί τα πάντα και διευθύνει όλη τη στρατιωτική δύναμη, όχι διότι αποσιώπησε την υπερέχουσα εξουσία από περιφρόνηση ή λήθη, αλλά επειδή, έχοντας διαταχθεί ή προτεθεί να αναφέρει μόνο την υπήκοη και υποτελή τάξη, θα την προσέβαλε εάν συμπεριλάμβανε και την άρχουσα εξουσία στη μνεία των υποταγμένων· έτσι νομίζω πως και ο Παύλος, ο οποίος μυήθηκε στα απόρρητα μέσα στον παράδεισο, όταν αρπάχθηκε σε αυτόν και έγινε θεατής των υπερουράνιων θαυμάτων, βλέποντας και ακούγοντας όσα είναι ανέκφραστα για τους ανθρώπους, αυτός, λοιπόν, προτιθέμενος να διδάξει όσα κτίστηκαν εν Κυρίω, αφού τα εξέθεσε αυτά στον λόγο του, διατρέχοντας με μερικές περιληπτικές εκφράσεις την αγγελική και υπερκόσμια δύναμη, σταμάτησε τον λόγο του σε όσα είχαν μνημονευθεί, χωρίς να υποβιβάσει τίποτα από όσα βρίσκονται πάνω από την κτίση στον κατάλογο των κτιστών, ώστε εξ αυτού να μαρτυρείται σαφώς από τη Γραφή ότι το Άγιο Πνεύμα είναι πάνω από την κτίση.

Εάν, λοιπόν, όλοι είχαν τη δύναμη, όπως ο Μωυσής, να βρεθούν μέσα στον γνόφο, όπου ο Μωυσής είδε τα αθέατα· ή όπως ο υψιπετής Παύλος να ανυψωθούν πάνω από τρεις ουρανούς και μέσα στον παράδεισο να διδαχθούν τα άρρητα περί των υπέρλογων πραγμάτων· ή όπως ο ζηλωτής Ηλίας να συναρπαγούν με τη φωτιά προς τον αιθέριο χώρο και να μην καταβαρυνθούν από το φορτίο του σώματος· ή όπως ο Ιεζεκιήλ και ο Ησαΐας να δουν επί του θρόνου της δόξης Εκείνον που ανυψώνεται πάνω στα Χερουβίμ ή που δοξάζεται από τα Σεραφείμ—δεν θα υπήρχε απολύτως καμία ανάγκη της ένσαρκης επιφάνειας του Θεού μας, εφόσον όλοι θα βρίσκονταν σε αυτήν την κατάσταση. Επειδή όμως, καθώς λέγει ο Κύριος, η γενεά εκείνη ήταν πονηρή και μοιχαλίδα (πονηρή αφενός, διότι, όπως αναφέρει το Ευαγγέλιο, ολόκληρος ο κόσμος τότε βρισκόταν στην εξουσία του πονηρού, και μοιχαλίδα αφετέρου, διότι, αφού αποστάτησε από τον αγαθό Νυμφίο, ενώθηκε με εκείνον που μέσω της κακίας μοιχεύει τις ψυχές)—για τον λόγο αυτόν, ο αληθινός Ιατρός, Εκείνος που θεραπεύει τους πάσχοντες, προσέφερε στον ασθενή τη φροντίδα ακριβώς με τον τρόπο που απαιτούσε η νόσος τη θεραπεία της, κατά κάποιον τρόπο συνασθενώντας με την αρρώστια της δικής μας φύσης και γινόμενος σάρκα, η οποία στην ίδια της τη φύση έχει συνυφασμένη την ασθένεια, καθώς διδάσκει η θεία φωνή ότι: «Το πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής».

Ο δε μέγας Μακάριος στα Κεφάλαια που έχουν μεταφραστεί από τον Μεταφραστή λέει: «και στο μακάριο Παύλο το φως που έλαμψε στον δρόμο, μέσω του οποίου μάλιστα ανυψώθηκε στον τρίτο ουρανό και έγινε ακροατής άρρητων μυστηρίων, δεν ήταν φωτισμός νοημάτων και γνώσης, αλλά ενυπόστατη έλλαμψη της δύναμης του αγαθού Πνεύματος μέσα στην ψυχή, του οποίου την υπερβολική λαμπρότητα επειδή δεν άντεξαν τα σαρκικά μάτια, τυφλώθηκαν. Μέσω αυτού αποκαλύπτεται κάθε γνώση και ο Θεός γνωρίζεται αληθινά στην άξια και προσφιλή σε αυτόν ψυχή». Βλέπεις πώς και αυτός ισχυρίζεται ότι το φως εκείνο είναι κοινό κτήμα κάθε φιλόθεης και θεοφιλούς ψυχής; Επειδή και αλλού λέει: «τη δόξα του προσώπου του Μωυσή τη δέχονται τώρα μέσα στην ψυχή τους οι άγιοι». Και αλλού πάλι λέει: «εκείνη η αθάνατη δόξα του Πνεύματος, που δόθηκε ως αποκάλυψη στο θνητό σώμα του Μωυσή, τώρα λάμπει ακατάργητα στο αθάνατο πρόσωπο του εσωτερικού ανθρώπου για τους άξιους».

Και ας μην υποθέσει κανείς ότι οι μεγάλοι πατέρες εννοούν εδώ την άνοδο μέσω των αποφατικών εννοιών. Διότι εκείνη είναι εφικτή στον καθένα που το επιθυμεί και δεν μεταθέτει την ψυχή στην αξία των αγγέλων, και χωρίζει μεν τη διάνοια από τα άλλα, αλλά μόνη της δεν μπορεί να επιτύχει την ένωση με τα επέκεινα. Η καθαρότητα, όμως, του παθητικού μέρους της ψυχής, αφού χωρίσει ενεργώς τον νου από τα πάντα μέσω της απαθείας, τον ενώνει μέσω της προσευχής με τη χάρη του Πνεύματος, δια της οποίας απολαμβάνει τις θείες ελλάμψεις, εξαιτίας των οποίων καθίσταται αγγελοειδής και θεοειδής. Γι' αυτό οι πατέρες μετά τον μέγα Διονύσιο την ονόμασαν «πνευματική αίσθηση», το οποίο είναι επίσης κατάλληλο και κάπως πιο εκφραστικό για εκείνη τη μυστική και απόρρητη θεωρία. Διότι τότε πραγματικά ο άνθρωπος βλέπει με το Πνεύμα, και όχι με τον νου, ούτε με το σώμα. Και γνωρίζει με ακρίβεια, με τρόπο υπερφυή, ότι βλέπει φως ανώτερο από κάθε φως. Με τι το βλέπει αυτό, δεν το γνωρίζει τότε, αλλά ούτε και μπορεί να εξετάσει τη φύση του, λόγω του ανεξιχνίαστου του Πνεύματος μέσω του οποίου βλέπει. Και αυτό είναι εκείνο που είπε και ο Παύλος, όταν άκουγε τα άρρητα και έβλεπε τα αόρατα: «Έβλεπα», λέει, «είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, είτε εντός του σώματος δεν γνωρίζω»· δηλαδή δεν γνώριζε αν εκείνο που έβλεπε ήταν ο νους ή το σώμα. Διότι βλέπει, όχι βέβαια με την αίσθηση, αλλά όπως η αίσθηση βλέπει τα αισθητά καθαρά, και μάλιστα πιο καθαρά από αυτήν.

Πώς όμως τα χαρίζει αυτά ο Θεός, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Αν απέκτησες δάκρυα κατά την προσευχή σου, ο Θεός άγγιξε τα μάτια της καρδιάς σου και ανέβλεψες νοερά»; «Αλλά ο Παύλος», λέει, «όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, δεν γνωρίζει αν ήταν μέσα στο σώμα ή εκτός του σώματος, σαν να είχε λησμονήσει όλα τα σχετικά με το σώμα· αν, λοιπόν, αρμόζει σε εκείνον που σπεύδει προς τον Θεό μέσω της προσευχής να μην έχει καμία αίσθηση των σωματικών πραγμάτων, πώς είναι δώρα του Θεού αυτά από τα οποία πρέπει να απαλλάσσεται όποιος σπεύδει προς Αυτόν;» Όμως, σε εκείνον που σπεύδει προς τη θεία ένωση δεν αρμόζει να απαλλάσσεται μόνο από τις σωματικές ενέργειες, αλλά και να «εγκαταλείψει τις νοερές ενέργειες και όλα τα θεία φώτα και κάθε ανάβαση όλων των αγίων ακροτήτων», σύμφωνα με τον μέγα Διονύσιο. Μήπως λοιπόν τίποτα από αυτά δεν είναι δώρο του Θεού, ούτε καν η ανάβαση όλων των αγίων ακροτήτων, επειδή πρέπει να απαλλάσσεται από αυτά εκείνος που σπεύδει προς τη θεία ένωση; «Και πώς θα μπορούσαν», λέει, «να προέρχονται από τη χάρη αυτά, τα οποία δεν πρόκειται να αισθάνεται κατά τη νοερή προσευχή που ενώνει τον άνθρωπο με τον Θεό;»

Διότι μετά από αυτό μας παρέθεσε τον Απόστολο, πράγμα που είπα και προηγουμένως, ο οποίος λέει ότι κατά την εξαίσια εκείνη αρπαγή του δεν γνώριζε «εάν ήταν εντός του σώματος ή εκτός του σώματος», επειδή το Πνεύμα του ενέβαλε λήθη όλων των σωματικών πραγμάτων. «Εάν λοιπόν σε αυτά τα πάντα ανήκουν», λέει ο φιλόσοφος, «και εκείνες οι άρρητες γλυκύτητες και θερμότητες, τις οποίες πληροφορήθηκα ότι συντελούνται στους ησυχαστές, τότε το Άγιο Πνεύμα όταν επιδημήσει θα προκαλέσει λήθη και αυτών και δεν θα τα παράσχει. Διότι κατ' ανάγκην, εάν όσα συμβαίνουν σε αυτούς είναι δώρα του Θεού, κακώς λέγεται ότι εκείνος που προσεύχεται αληθινά πρέπει να τα λησμονεί όλα· αφού σε κανέναν δεν πρέπει να διαφεύγουν όσα του δίδονται από τον Θεό για το καλό του. Εάν πάλι πρέπει να τα λησμονεί αυτά, πώς δεν είναι άτοπο να θεωρείται αμέσως αίτιος ο Θεός για πράγματα των οποίων η απουσία και η ηρεμία είναι καλύτερα για την προσευχή;» Ότι λοιπόν τα περισσότερα από τα χαρίσματα του Πνεύματος, και σχεδόν όλα, δημιουργούνται στους αξίους κατά τον καιρό της προσευχής, κάθε συνετός άνθρωπος το γνωρίζει με ακρίβεια. Διότι «ζητάτε», λέει ο Κύριος, «και θα σας δοθεί», όχι μόνο η αρπαγή, και μάλιστα μέχρι τον τρίτο ουρανό, αλλά το καθένα από τα χαρίσματα του Πνεύματος.

Ότι δε μέσω εκείνου του φωτός δίδεται και η πνευματική σοφία, άκουσε να το λένε δύο μαζί ταυτόχρονα. «Διότι στον μακάριο», λέει, «Παύλο, το φως που έλαμψε στον δρόμο, μέσω του οποίου και ανυψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό και έγινε ακροατής άρρητων μυστηρίων, δεν ήταν κάποιου είδους φωτισμός νοημάτων και γνώσης, αλλά έλλαμψη της δύναμης του αγαθού Πνεύματος ενυπόστατα μέσα στην ψυχή, του οποίου την υπερβολική λαμπρότητα δεν άντεξαν τα μάτια της σάρκας και τυφλώθηκαν, και μέσω του οποίου αποκαλύπτεται κάθε γνώση και ο Θεός γίνεται αληθινά γνωστός στην άξια και αγαπημένη ψυχή». Αυτό το φως είναι και αιώνια ζωή, η οποία μεταδίδεται στον θεωμένο και δεν χωρίζεται από τον Θεό· έτσι έλεγε ο Παύλος: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Έτσι λέει για τον Παύλο και ο Μάξιμος, ότι «ζούσε τη θεία και αιώνια ζωή Εκείνου που είχε ενοικήσει μέσα του».

Οι ίδιοι πάλι, λέει, οι Φρύγες, από μεταβολή ονομάζουν αυτόν τον ίδιο θεό· διότι γίνεται, λέει, θεός, όταν, αφού αναστηθεί από τους νεκρούς, θα εισέλθει μέσω μιας τέτοιας πύλης στον ουρανό. Αυτήν, λέει, την πύλη τη γνωρίζει ο απόστολος Παύλος, έχοντάς την μισανοίξει εν μυστηρίω και λέγοντας ότι «αρπάχτηκε» από άγγελο και βρέθηκε «έως» τον δεύτερο και «τον τρίτο ουρανό, στον ίδιο τον παράδεισο», και ότι είδε όσα είδε «και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Αυτά είναι, λέει, τα άρρητα μυστήρια που λέγονται από όλους, «τα οποία και λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο. Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι γι' αυτόν είναι μωρία».

Και ο μακάριος Παύλος, προφανώς όταν δέχθηκε το Άγιο Πνεύμα και ανακαινίσθηκε δι' αυτού, αξιώθηκε των μυστηρίων της αποκαλύψεως και εν τω Πνεύματι των αποκαλύψεων θεωρούσε και εντρυφούσε στη θεωρία, και άκουσε άρρητα ρήματα, και είδε θεωρία υψηλότερη της φύσεως, και απόλαυσε μέσω των θεωριών τις ουράνιες δυνάμεις, και εντρυφούσε στα πνευματικά πράγματα. Και μη γένοιτο να ισχύει αυτό που με θράσος ισχυρίζονται οι αιρετικοί, οι λεγόμενοι Ευχίτες, ότι δηλαδή πραγματοποίησε εκείνη την άνοδο με τη δική του θέληση (διότι καθόλου δεν δύναται ο νους να ανέλθει εκεί από μόνος του), αλλά αρπάχθηκε με αρπαγή εν τω Πνεύματι των αποκαλύψεων, όπως ακριβώς έγραψε στην προς Κορινθίους επιστολή, εναντίον των μάταιων ανθρώπων, οι οποίοι εξομοίωναν τους εαυτούς τους με τους αγίους Αποστόλους και ομολογούσαν τις φαντασιώσεις των λογισμών τους, αποκαλώντας τες πνευματικές θεωρίες. Αυτό διαπιστώθηκε σε πολλούς αιρετικούς, αναφέρομαι δηλαδή στους οπαδούς του Ωριγένη, του Ουαλεντίνου, του γιου του Δισσάν, του Μαρκίωνα, του Μάνη, και των υπολοίπων παλαιών αιρεσιαρχών των κακοδοξιών, οι οποίες ξεκίνησαν από τους χρόνους των Αποστόλων και μέχρι σήμερα εντοπίζονται σε διάφορους τόπους.

Επειδή λοιπόν κάποιοι άνθρωποι, διεφθαρμένοι από τη φαντασία των δαιμόνων, θέλησαν να διαφθείρουν τη διδασκαλία των μακαρίων Αποστόλων, αναγκάστηκε ο θείος Απόστολος να καταρρίψει το καύχημα των αιρετικών, που καυχώνταν στη σκιά της ενέργειας των δαιμόνων οι οποίοι εμφανίζονταν σε αυτούς, όταν διηγείται τη δική του θεία θεωρία με ταπείνωση και πολύ φόβο, αποδίδοντάς την στο πρόσωπο κάποιου άλλου. Διότι λέει: «Είδα έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε εκτός του σώματος είτε εντός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει, που αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει».

Με αρπαγή, λοιπόν, αρπάχτηκε, λέγει, και όχι ότι ανήλθε εκουσίως με τον νου του εν θεωρία στον τρίτο ουρανό. Αλλά ότι είδε θεωρίες το έγραψε, και ότι άκουσε ρήματα το είπε· ποιοι όμως είναι οι λόγοι ή οι τύποι των θεωριών, δεν μπόρεσε να το γράψει.

Και επειδή με τη φαντασία που προέρχεται από τους δαίμονες, θέλησαν κάποιοι διεφθαρμένοι να νοθεύσουν τη διδασκαλία των αγίων αποστόλων, αναγκάστηκε ο θείος απόστολος να καταρρίψει το καύχημα των αιρετικών, οι οποίοι καυχιόνταν για τη φαντασία της πλάνης και καυχιόνταν για τη σκιά της ενέργειας των δαιμόνων που τους εμφανίζονταν, όταν διηγείται τη δική του θεία θεωρία με ταπείνωση και πολύ φόβο, και την αποδίδει σε άλλο πρόσωπο: Διότι είδα, λέει, έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε μέσα στο σώμα, είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει, ο οποίος αρπάχτηκε στον παράδεισο, και άκουσε λόγια τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Και λέει ότι αρπάχτηκε βιαίως, και όχι ότι ανέβηκε εκουσίως με τον νου του μέσω της θεωρίας στον τρίτο ουρανό· αλλά ότι είδε θεωρίες, το έγραψε, και ότι άκουσε ρήματα, το είπε. Το ποια όμως είναι τα λόγια, ή ποιοι είναι οι τύποι των θεωριών, δεν μπόρεσε να το γράψει. Διότι ο νους, όταν με το Πνεύμα της αποκαλύψεως τα είδε στον δικό τους τόπο, δεν έλαβε την άδεια να τα ομιλήσει σε τόπο που δεν ήταν δικός τους. Ούτε, ακόμη και αν ήθελε να τα πει, θα μπορούσε. Διότι δεν τα είδε με τις αισθήσεις του σώματος· επειδή, ό,τι προσλαμβάνει ο νους με τις σωματικές αισθήσεις, δύναται πάλι μέσω αυτών των αισθήσεων να το ερμηνεύσει στον χώρο των σωμάτων. Όσα όμως ο νους θεωρεί ή ακούει ή αισθάνεται εντός του με πνευματική αίσθηση στον χώρο του Πνεύματος, όταν στρέφεται προς το σώμα, δεν είναι ικανός να τα διηγηθεί· θυμάται μόνο ότι τα είδε. Το πώς όμως, δεν γνωρίζει να το διηγηθεί με σαφήνεια.

Εξαιτίας αυτού, με βεβαιότητα τολμά κανείς να πει ότι κάθε αρετή που επιτελείται και κάθε τάξη προσευχής, είτε στο σώμα είτε στη διάνοια, την οδηγεί και την κινεί το αυτεξούσιο του θελήματος, όπως και αυτόν τον ίδιο τον νου, ο οποίος είναι βασιλιάς των αισθήσεων. Όταν όμως η διοίκηση και η οικονομία του Πνεύματος κυριεύσει τον νου, ο οποίος είναι οικονόμος των αισθήσεων και των λογισμών, αφαιρείται το αυτεξούσιο από τη φύση, και τότε καθοδηγείται από άλλη οδηγία και δεν καθοδηγεί το ίδιο. Και πού τότε θα υπάρχει η προσευχή, όταν η φύση δεν μπορεί να έχει εξουσία στον εαυτό της, αλλά οδηγείται από άλλη δύναμη εκεί που δεν γνωρίζει; Ούτε τις κινήσεις της διανοίας μπορεί να κατευθύνει σε όσα θέλει, αλλά κρατείται σε αιχμαλωσία εκείνη την ώρα, και από αυτήν οδηγείται εκεί που δεν αισθάνεται; Αλλά ούτε θέληση θα έχει τότε, ούτε αν βρίσκεται μέσα στο σώμα είτε εκτός του σώματος γνωρίζει, σύμφωνα με τη μαρτυρία της Γραφής. Λοιπόν, θα υπάρχει άραγε προσευχή για αυτόν που έχει αιχμαλωτιστεί κατ' αυτόν τον τρόπο και δεν έχει επίγνωση του εαυτού του;

Εξαιτίας αυτού, με πεποίθηση τολμά κανείς να πει ότι κάθε αρετή που επιτελείται και κάθε τάξη προσευχής, είτε στο σώμα είτε στη διάνοια, καθοδηγείται και κινείται από το αυτεξούσιο του θελήματος, όπως και ο ίδιος ο νους που είναι βασιλιάς των παθών μέσω των αισθήσεων. Όταν όμως η διοίκηση και η οικονομία του Πνεύματος κυριεύσει τον νου, τον οικονόμο των αισθήσεων και των λογισμών, αφαιρείται το αυτεξούσιο από τη φύση, και τότε καθοδηγείται από άλλη καθοδήγηση και δεν καθοδηγεί πλέον το ίδιο. Και πού θα υπάρχει τότε η προσευχή, όταν η φύση δεν έχει τη δύναμη να εξουσιάζει τον εαυτό της, αλλά καθοδηγείται από άλλη δύναμη εκεί που δεν γνωρίζει, ούτε μπορεί να κατευθύνει τις κινήσεις της διάνοιας σε όσα επιθυμεί, αλλά κυριεύεται από αιχμαλωσία εκείνη την ώρα και καθοδηγείται από αυτήν εκεί που δεν αντιλαμβάνεται; Αλλά ούτε και θέληση θα έχει τότε, ούτε εάν βρίσκεται μέσα στο σώμα ή εκτός του σώματος γνωρίζει, σύμφωνα με τη μαρτυρία της Γραφής. Λοιπόν, άραγε θα υπάρχει προσευχή για αυτόν που έχει κατ' αυτόν τον τρόπο αιχμαλωτιστεί και δεν έχει επίγνωση του εαυτού του;

Ο Παύλος και ο Πέτρος, οι συζευγμένοι βόες της Εκκλησίας, αυτοί που εμπορεύτηκαν καλή πραγματεία για την οικουμένη, εκείνοι που σήκωσαν τον σταυρό αντί για ζυγό, αντί για αναβάτη τον Σωτήρα, αντί για ζεύγλες τις διαθήκες των Γραφών και αντί για βουκέντρα τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ο Παύλος και ο Πέτρος, αυτοί που καθημερινά λαμπρύνουν την Εκκλησία, τα δεσποτικά ταμεία, τα πανδοχεία της οικουμένης, τα δοχεία του Πνεύματος, τα ερμηνευτήρια της Αγίας Τριάδας, οι καθοδηγητές της οικονομίας του θείου Λόγου. Ο Πέτρος, ο πνευματικός μου έρωτας· ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, η δική μου βακτηρία. Ο Πέτρος, ο ναός του Θεού· ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, η λύρα του Πνεύματος, ο άνθρωπος των τριών πήχεων, που όμως αγγίζει τους ουρανούς· αυτός που περιορίζεται τοπικά, και όμως περικλείει ολόκληρο τον κόσμο για χάρη του Δεσπότη· αυτός που από την Ιερουσαλήμ και την ευρύτερη περιοχή μέχρι το Ιλλυρικό κήρυξε πλήρως το Ευαγγέλιο του Χριστού· ο ταχύτατος δρομέας, ο αετός που αναπετάει στον ουρανό, ο πλήρης θείας χάριτος, αυτός για τον οποίο ο Κύριος μαρτύρησε ότι θα βαστάσει το όνομά Του ενώπιον όλης της οικουμένης, αυτός που διήλθε τον τριώροφο ουρανό και εισήλθε στον παράδεισο, και ανέβηκε μέχρι τον δεσποτικό και ακατάληπτο θρόνο, και άκουσε τα απόρρητα μυστήρια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Και τι λοιπόν θα πούμε για τον Πέτρο;

Διότι, αφού είπε ότι ο Χριστός έγινε αρχιερέας κατά την τάξη του Μελχισεδέκ, και αναζητώντας ποιος είναι ο Μελχισεδέκ, πρόσθεσε: Για τον οποίο ο λόγος μας είναι πολύς και δυσκολοερμήνευτος. Τι λες, ω μακάριε Παύλε; Είναι δυσκολοερμήνευτος για εσένα που έχεις την πνευματική σοφία, για εσένα που άκουσες τα απόρρητα λόγια, για εσένα που αρπάχθηκες έως τον τρίτο ουρανό; Αν για εσένα είναι δυσκολοερμήνευτος, για ποιον είναι κατανοητός;

Διότι αποτελεί μεγάλη ασφάλεια για εμάς το να απολαμβάνουμε συνεχώς τη δική σας αγάπη, ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου πλήθους. Επειδή όποιος απολαμβάνει την αγάπη, οπωσδήποτε θα απολαύσει και την προσευχή. Και το πόσο μεγάλο αγαθό είναι αυτό, γίνεται φανερό από το εξής: Εκείνος ο Παύλος, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα λόγια, που καταπάτησε όλες τις ανάγκες της φύσεως, που βρισκόταν πλέον σε απόλυτη ασφάλεια, είχε την ανάγκη των προσευχών των μαθητών και έλεγε: «Προσεύχεσθε υπέρ εμού, για να διασωθώ από τους απειθείς»· και πάλι: «Προσεύχεσθε για να μου δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός μου». Και παντού τον βλέπετε και να ζητά τις προσευχές των μαθητών, και να τους ευχαριστεί αφού τις λάβει. Διότι, για να μην ισχυριστεί κανείς ότι από ταπεινοφροσύνη καταφεύγει στις προσευχές των μαθητών, αναδεικνύει και τη δύναμή τους, λέγοντας τα εξής: «Αυτός μας διέσωσε από τόσο μεγάλους θανάτους· και έχουμε την ελπίδα ότι και πάλι θα μας διασώσει, με τη συνδρομή και της δικής σας δεήσεως υπέρ ημών, ώστε για το χάρισμα που μας δόθηκε να αναπεμφθούν ευχαριστίες από πολλούς για χάρη μας».

Τι λέγεις; Εάν δηλαδή δεν τα πεις, δεν τα γνωρίζεις; Αλλά δεν υπερηφανευόμαστε το ίδιο όταν τα γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι και όταν τα φανερώνουμε στους άλλους. Διότι δεν συνηθίζει να προκαλεί υπερηφάνεια η φύση των κατορθωμάτων, αλλά η μαρτυρία και η γνώση των πολλών. Γι' αυτό λοιπόν λέει, «Δεν με συμφέρει», ώστε να μην δημιουργήσω στους ακροατές μεγαλύτερη ιδέα για εμένα. Διότι εκείνοι μεν οι ψευδαπόστολοι έλεγαν για τον εαυτό τους και πράγματα ανύπαρκτα· αυτός όμως αποκρύπτει και τα υπαρκτά, και μάλιστα παρότι τον πίεζε τόσο μεγάλη ανάγκη, και λέει, «Δεν με συμφέρει», διδάσκοντας τους πάντες να αποφεύγουν εκ περισσού μια τέτοια συμπεριφορά. Διότι η πράξη αυτή δεν προσφέρει κανένα κέρδος, αλλά μάλλον βλάβη, εκτός εάν υπάρχει κάποια αναγκαία και ωφέλιμη αφορμή που να παρακινεί σε αυτό. Αφού, λοιπόν, ανέφερε τους κινδύνους, τους πειρασμούς, τις επιβουλές, τις αθυμίες, τα ναυάγια, μεταβαίνει σε ένα άλλο είδος καυχήσεως, λέγοντας: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα έτη (είτε ευρισκόμενος στο σώμα, δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει), ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο (είτε με το σώμα, δεν γνωρίζω· είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω) και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να τα προφέρει. Για έναν τέτοιον άνθρωπο θα καυχηθώ· για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ». Μεγάλη μεν είναι αυτή η αποκάλυψη. Δεν συνέβη όμως μόνο αυτή, αλλά και άλλες περισσότερες· αυτός, ωστόσο, παραθέτει μία από τις πολλές.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ανέφερε και το χρονικό διάστημα των δεκατεσσάρων ετών. Διότι δεν το μνημονεύει τυχαία, αλλά για να αποδείξει ότι εκείνος που έκανε υπομονή για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, δεν θα το φανέρωνε τώρα, εάν δεν υπήρχε μεγάλη ανάγκη· αντιθέτως, θα εξακολουθούσε να σιωπά, εάν δεν έβλεπε τους αδελφούς να οδηγούνται στην απώλεια. Εάν, λοιπόν, ο Παύλος ήταν τόσο σπουδαίος εξ αρχής, ώστε να αξιωθεί τέτοια αποκάλυψη όταν ακόμη δεν είχε επιτελέσει παρόμοια κατορθώματα, αναλογίσου πόσο ανώτερος έγινε μέσα σε αυτά τα δεκατέσσερα χρόνια. Πρόσεξε δε πώς και σε αυτό το ίδιο το ζήτημα διατηρεί τη μετριοπάθειά του, με το να διηγείται μεν ορισμένα, αλλά να ομολογεί ότι αγνοεί κάποια άλλα. Διότι, από τη μία, είπε ότι αρπάχτηκε, αλλά το εάν αυτό έγινε μέσα στο σώμα ή εκτός του σώματος, δηλώνει ότι δεν το γνωρίζει.

Α΄. Ένα ζήτημα τίθεται σήμερα ενώπιόν μας, το οποίο απασχολεί πολλούς και εξετάζεται από πολλές πλευρές. Και ποιο είναι αυτό το ζήτημα; Λέει: «Γι’ αυτό, μην μπορώντας πια να υπομείνω, έστειλα τον Τιμόθεο για να πληροφορηθώ για την πίστη σας». Τι λες; Αυτός που γνωρίζει τόσα πολλά, αυτός που άκουσε άρρητα λόγια, αυτός που ανέβηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτός δεν γνωρίζει, αν και βρίσκεται στην Αθήνα; Καίτοι η απόσταση δεν ήταν μεγάλη, ούτε είχε χωριστεί από αυτούς πριν από πολύ καιρό· διότι λέει: «Αφού απορφανισθήκαμε από εσάς για λίγο χρόνο». Δεν γνωρίζει λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος τα όσα συμβαίνουν στους Θεσσαλονικείς, αλλά αναγκάζεται να στείλει τον Τιμόθεο για να μάθει για την πίστη τους; «Μήπως τυχόν», λέει, «σας πείραξε ο πειράζων, και αποβεί μάταιος ο κόπος μας;». Τι θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς; Ότι οι άγιοι δεν τα γνώριζαν όλα; Και το ότι δεν τα γνώριζαν, μπορεί να το συμπεράνει κανείς από πολλά σημεία, τόσο από τα παλαιότερα όσο και από τα μεταγενέστερα· όπως ακριβώς ο Ελισσαίος αγνοούσε τα σχετικά με τη γυναίκα· όπως ο Ηλίας έλεγε προς τον Θεό: «Εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν την ψυχή μου». Γι’ αυτό και άκουσε από τον Θεό ότι: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες».

Σε εκείνους δεν αποκάλυψε τον εαυτό του, ενώ στη γυναίκα λέει: «Εγώ είμαι, αυτός που σου μιλάει». Αυτό που έκανε μόνο στον Παύλο, ο οποίος ανήλθε έως τον τρίτο ουρανό, που αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, ο οποίος σαγήνευσε την οικουμένη, αυτό το έκανε πρωτύτερα και στη Σαμαρείτιδα. Στον Παύλο αποκαλύφθηκε με σαφήνεια από τον ουρανό λέγοντας: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις; Σκληρό είναι για εσένα να λακτίζεις προς τα κέντρα». Και ο Σαούλ αποκρίθηκε λέγοντας: «Ποιος είσαι, Κύριε;» Και εκείνος αποκρίθηκε: «Εγώ είμαι ο Ιησούς Χριστός, τον οποίο εσύ καταδιώκεις». Αυτό, λοιπόν, λέει τώρα στη Σαμαρείτιδα: «Εγώ είμαι, αυτός που σου μιλάει».

Στάθηκε η βασίλισσα στα δεξιά σου, ντυμένη με ιματισμό διάχρυσο και στολισμένη· δεν ομιλεί βεβαίως η Γραφή για αισθητά ενδύματα, αλλά για τα ενδύματα της αρετής. Διότι «όλη η δόξα της θυγατρός του βασιλέως βρίσκεται εσωτερικά, στολισμένη με χρυσά κρόσσια». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Διπλός είναι ο άνθρωπος, και διπλή είναι η ουσία του· και η ψυχή έχει ανάγκη από λόγο που διδάσκει, που φωτίζει τον νου, που απομακρύνει τα πάθη, που θεραπεύει τα τραύματα. Ας μην προσέχουμε, επομένως, μόνο την αισθητή τράπεζα, αλλά ας παραθέσουμε ενώπιόν σας και τη νοερή, ετοιμάζοντας για εσάς την εστίαση από τα λόγια του Παύλου, και φέρνοντας στο μέσον τον σκηνοποιό, τον ιδιώτη, τον αμαθή, τον διδάσκαλο της οικουμένης, τον φοβερό στους δαίμονες, αυτόν που εκδιώκει τις ασθένειες, που περιτρέχει τα άνω και τα κάτω, που εισήλθε στον παράδεισο, που ανήλθε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτόν που μέσα στην τέχνη του είχε τόση χάρη, που δεν εμποδιζόταν από την τέχνη του, αλλά ενώ μετερχόταν το βιοποριστικό του επάγγελμα, έλαμπε με τα κατορθώματά του. Ας τον φέρουμε στο μέσον· διότι δεν χορταίνω να τον εγκωμιάζω. Είμαι εραστής του κάλλους του· διότι δεν είναι σωματικό, ώστε να φθείρεται, αλλά πνευματικό, το οποίο ουδέποτε μαραίνεται.