Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:3

Τέτοιος είναι πράγματι ο πλούτος των Γραφών. Διότι, καθώς καθόμουν και τον άκουγα να λέει ότι αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει· και έπειτα, καθώς προχωρούσε και έλεγε: «Για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του σατανά, για να με χτυπά»· φοβήθηκα μήπως κάποιος από τους ακροατές, αγνοώντας το νόημα, σκανδαλιστεί από απλοϊκότητα, και γι' αυτό θεώρησα αναγκαίο να φέρω στο προσκήνιο αυτό το χωρίο και να το εξετάσω διεξοδικά. Διότι, αν κάποιος το αγνοούσε, θα του γίνει σαφές· και αν όχι, θα του γίνει πιο γνώριμο και ευκολονόητο· διότι εκείνος που γνωρίζει, θα το θυμηθεί, ενώ εκείνος που δεν γνωρίζει, θα το μάθει. Επειδή, πράγματι, άκουσα πολλούς να αγνοούν το νόημα και να λένε ότι ο Παύλος παραδόθηκε στον σατανά. Τι λες, πες μου;

Αυτό λοιπόν που έμαθε από την αρχή, το εξασκούσε και μετέπειτα, και μάλιστα αφού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, αφού μεταφέρθηκε στον παράδεισο, και αφού έγινε κοινωνός άρρητων ρημάτων με τον Θεό. Εμείς όμως, που δεν είμαστε άξιοι ούτε για τα υποδήματά του, ντρεπόμαστε για εκείνα, για τα οποία εκείνος σεμνυνόταν. Και ενώ αμαρτάνουμε καθημερινά, ούτε μετανοούμε, ούτε το θεωρούμε όνειδος· αντίθετα, το να ζούμε από τους δίκαιους κόπους μας, το αποφεύγουμε ως κάτι αισχρό και καταγέλαστο. Ποια ελπίδα σωτηρίας λοιπόν θα έχουμε, πες μου; Διότι εκείνος που ντρέπεται, πρέπει να ντρέπεται για την αμαρτία, και για το ότι εναντιώνεται στον Θεό, και για το ότι πράττει κάτι από τα μη πρέποντα, ενώ για τις τέχνες και τις εργασίες πρέπει ακόμη και να καυχάται. Διότι έτσι και την πονηρή σκέψη θα αποβάλουμε εύκολα από τη διάνοιά μας μέσω της ενασχόλησης με την εργασία, και σε όσους έχουν ανάγκη θα προσφέρουμε βοήθεια, και τις θύρες των άλλων δεν θα ενοχλήσουμε, και θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού, ο οποίος είπε: Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει.

Διότι δεν μας αγαπά με τον ίδιο τρόπο όπως εμείς αυτόν, αλλά τόσο περισσότερο, όσο δεν είναι δυνατόν ούτε με λόγια να παρασταθεί. Αναλογίσου, λοιπόν, πόσο σπουδαίων πραγμάτων τον αξίωσε ακόμη και πριν από τη μέλλουσα ανάσταση. Τον άρπαξε στον παράδεισο, τον ανέβασε στον τρίτο ουρανό, τον έκανε κοινωνό τέτοιων απόρρητων μυστηρίων, τα οποία δεν είναι θεμιτό να προφέρει κανείς από όσους έχουν λάβει την ανθρώπινη φύση. Και πολύ δικαιολογημένα· διότι, ενώ βάδιζε στη γη, έπραττε τα πάντα σαν να περιφερόταν μαζί με τους αγγέλους· και, παρότι ήταν συνδεδεμένος με θνητό σώμα, επιδείκνυε τη δική τους καθαρότητα, και ενώ υπόκειτο σε τόσες ανάγκες, αγωνιζόταν να μη φανεί καθόλου κατώτερος από τις άνω δυνάμεις. Διότι διέτρεξε την οικουμένη σαν να είχε φτερά, και περιφρονούσε τους κόπους και τους κινδύνους σαν να ήταν ασώματος, και καταφρονούσε τα γήινα σαν να είχε ήδη κληρονομήσει τον ουρανό, και βρισκόταν σε διαρκή εγρήγορση, σαν να συναναστρεφόταν με τις ίδιες τις ασώματες δυνάμεις. Καίτοι πολλές φορές σε αγγέλους ανατέθηκαν διάφορα έθνη· όμως ούτε ένας από αυτούς δεν οικονόμησε το έθνος που του εμπιστεύθηκαν, με τον τρόπο που ο Παύλος οικονόμησε ολόκληρη την οικουμένη. Και μη μου πεις ότι δεν ήταν ο Παύλος εκείνος που τα οικονόμησε αυτά· διότι και εγώ ο ίδιος το ομολογώ. Διότι, έστω κι αν δεν ήταν ο ίδιος που τα κατόρθωνε αυτά, ούτε έτσι εξαιρείται από τους επαίνους για αυτά, επειδή προετοίμασε τον εαυτό του να γίνει άξιος μιας τόσο μεγάλης χάριτος. Στον Μιχαήλ ανατέθηκε το έθνος των Ιουδαίων. Στον Παύλο όμως η γη και η θάλασσα, και η οικουμένη, και η ακατοίκητη γη.

Άνθρωπος που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκε στον παράδεισο, που έγινε κοινωνός άρρητων μυστηρίων και απόλαυσε τόση παρρησία προς τον Θεό, δεν ένιωθε σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση εκείνων των αγαθών, εάν δεν έβλεπε και τους αδελφούς του να διασώζονται μαζί του. Διότι γνωρίζει, γνωρίζει με σαφήνεια, ότι τίποτα δεν είναι ούτε ανώτερο ούτε ίσο με την αγάπη, ούτε καν το ίδιο το μαρτύριο, το οποίο αποτελεί το αποκορύφωμα όλων των αγαθών· και πώς γίνεται αυτό, άκουσε. Διότι η μεν αγάπη και χωρίς το μαρτύριο αναδεικνύει μαθητές του Χριστού, το δε μαρτύριο χωρίς την αγάπη δεν θα μπορούσε να το κατορθώσει αυτό. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα ίδια τα λόγια του Χριστού· διότι έλεγε προς τους μαθητές: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον».

Να αναφέρω άραγε ότι περιέτρεχε τη γη για τον Χριστό, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο, ότι ανήλθε στον τρίτο ουρανό, ότι έγινε κοινωνός των άρρητων μυστηρίων μαζί με τον Χριστό; Θα επιθυμούσα σήμερα να αποκτήσω εκατό γλώσσες και ισάριθμα στόματα, και διάνοια πολυόμματη, και φωνή πιο ηχηρή από σάλπιγγα, ώστε να μπορέσω να εξιστορήσω έστω και τα μικρότερα από τα κατορθώματα του Παύλου, προκειμένου και εγώ ο ίδιος να αγιαστώ, και εσάς να σας κάνω καλύτερους, αλλά και να αποδώσω στον μακάριο ένα μέρος από το χρέος μου.

Διότι και ο απόστολος Παύλος, το σκεύος της εκλογής, ο ναός του Θεού, το στόμα του Χριστού, η λύρα του Πνεύματος, ο διδάσκαλος της οικουμένης, εκείνος που περιόδευσε γη και θάλασσα, που ξερίζωσε τα αγκάθια των αμαρτιών, που έσπειρε τα σπέρματα της ευσέβειας, ο πιο εύπορος από τους βασιλείς, ο πιο δυνατός από τους πλούσιους, ο πιο ισχυρός από τους στρατιώτες, ο πιο φιλόσοφος από τους φιλοσόφους, ο πιο εύγλωττος από τους ρήτορες, αυτός που δεν είχε τίποτα και κατείχε τα πάντα, που με τη σκιά του καταργούσε τον θάνατο, που με τα ενδύματά του φυγάδευε τις ασθένειες, που έστησε τρόπαια στη θάλασσα, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και εισήλθε στον παράδεισο, που ανακήρυξε τον Χριστό ως Θεό, εκείνος λοιπόν λέει: «Δεν έχω συναίσθηση κανενός σφάλματος, αλλά δεν δικαιώνομαι από αυτό». Αυτός που κατείχε τόσο μεγάλο και τέτοιας αξίας πλήθος αρετών, λέει: «Εκείνος όμως που με ανακρίνει είναι ο Κύριος».

Τίποτε τέτοιο δεν είπε ούτε διανοήθηκε, αλλά, όσο ήταν γεμάτος από αμέτρητα κατορθώματα, τόσο περισσότερο φοβόταν και έτρεμε· και αυτή τη φιλοσοφία τη διδασκόταν από τον δάσκαλο. Διότι και εκείνος, αφού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκε στον παράδεισο, και άκουσε λόγια άρρητα, και έγινε κοινωνός τέτοιων μυστηρίων, και διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φτερωτός, γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: Φοβάμαι μήπως, ενώ κήρυξα σε άλλους, εγώ ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος. Εάν όμως ο Παύλος φοβάται μετά από τέτοια και τόσα κατορθώματα, αυτός που μπόρεσε να πει ότι «για μένα ο κόσμος έχει σταυρωθεί, και εγώ για τον κόσμο», πολύ περισσότερο πρέπει να φοβόμαστε εμείς, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο πιο πολλά κατορθώματα τυχόν έχουμε συγκεντρώσει.

Διότι εκείνος μεν λέει: «Καλό είναι για μένα, Κύριε, ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου»· τούτος δε, αφού είπε ότι «Αρπάχθηκα έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκα στον παράδεισο», πρόσθεσε λέγοντας: «Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του σατανά για να με ραπίζει». Τι πιο σαφές από αυτό;

Για να μην υπερηφανεύομαι, λέει, γι' αυτό επέτρεψε ο Θεός στους αγγέλους του σατανά να με ραπίζουν. Και ως αγγέλους του σατανά δεν εννοεί κάποιους δαίμονες, αλλά τους ανθρώπους που υπηρετούν τον διάβολο, τους απίστους, τους τυράννους, τους ειδωλολάτρες, οι οποίοι συνεχώς τον έθλιβαν και συνεχώς τον καταδίωκαν. Αυτό λοιπόν που λέει έχει την εξής έννοια: Μπορούσε, λέει, ο Θεός να καταστείλει τους διωγμούς και τις αλλεπάλληλες θλίψεις· αλλά επειδή αρπάχθηκα έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκα στον παράδεισο, για να μην υπερηφανευθώ και υψηλοφρονήσω από την υπερβολή αυτών των αποκαλύψεων, επέτρεψε αυτούς τους διωγμούς και άφησε τους αγγέλους του σατανά να με ραπίζουν μέσω των διωγμών και των θλίψεων, ώστε να μην υπερηφανεύομαι. Διότι, μολονότι είναι άγιοι και θαυμαστοί οι άνδρες σαν τον Παύλο και τον Πέτρο, και όλοι όσοι είναι τέτοιοι, όπως πράγματι είναι, εντούτοις παραμένουν άνθρωποι και έχουν ανάγκη από μεγάλη προφύλαξη, ώστε να μην υπερηφανεύονται εύκολα· και μάλιστα, περισσότερο από όλους, οι άγιοι.

γ'. Αλλά για αυτά, αρκετά· ας παραθέσουμε σε σας μία φράση από τα σημερινά αναγνώσματα και ας ολοκληρώσουμε τον λόγο μας: «Ο Παύλος, δέσμιος του Ιησού Χριστού», λέει, «και ο αδελφός Τιμόθεος». Μεγάλος ο τίτλος του Παύλου, δεν είναι όνομα εξουσίας και τιμής, αλλά δεσμά και αλυσίδες. Αληθινά μεγάλος· αν και τον κάνουν λαμπρό πολλά άλλα, το ότι αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό, το ότι μεταφέρθηκε στον παράδεισο, το ότι άκουσε άρρητα ρήματα. Όμως τίποτα από αυτά δεν πρόβαλε, αλλά αντί για όλα, την αλυσίδα· διότι αυτή τον έκανε πιο επιφανή και πιο λαμπρό από εκείνα. Γιατί άραγε; Διότι εκείνα μεν είναι χαρίσματα της φιλανθρωπίας του Δεσπότη, ενώ αυτά είναι δείγματα της καρτερίας και της υπομονής του δούλου. Και είναι συνήθεια σε όσους αγαπούν να σεμνύνονται περισσότερο για εκείνα που υποφέρουν υπέρ των αγαπημένων τους, παρά για εκείνα με τα οποία ευεργετούνται από αυτούς. Δεν καμαρώνει τόσο ένας βασιλιάς για το διάδημα, όσο εκείνος στολιζόταν με τα δεσμά του· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι το διάδημα προσφέρει μόνο στολισμό στο στεφανωμένο κεφάλι, ενώ η αλυσίδα προσφέρει και πολύ μεγαλύτερο στολισμό και ασφάλεια. Το βασιλικό στέμμα πολλές φορές πρόδωσε το κεφάλι που το φορούσε, και προσέλκυσε μύριους επίβουλους, και προκάλεσε την επιθυμία για τυραννία· και στους πολέμους μάλιστα, είναι τόσο επισφαλές αυτό το κόσμημα, ώστε να το κρύβουν και να το βγάζουν.

Δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή αρπάχθηκε στον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, όσο επειδή ρίχτηκε στη φυλακή· δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή άκουσε άρρητα ρήματα, όσο επειδή υπέμεινε τα δεσμά· διότι αυτά είναι κατά πολύ ανώτερα από εκείνα. Διότι για εμένα είναι προτιμότερο να κακοπαθήσω για τον Χριστό, παρά να τιμηθώ από τον Χριστό. Αυτό ακριβώς συλλογιζόμενος και ο Παύλος έλεγε, όπως ήταν φυσικό: Εάν Εκείνος, αφού έγινε δούλος για εμένα και κένωσε τη δόξα Του, δεν θεωρούσε ότι βρισκόταν τόσο στη δόξα, όσο όταν σταυρωνόταν για εμένα, τι δεν οφείλω να πάθω εγώ; Διότι, άκουσέ Τον που λέγει: «Δόξασόν με, Πατέρα». Τι λέγεις; Οδηγείσαι στον σταυρό μαζί με ληστές και τυμβωρύχους, για να υποστείς τον θάνατο των καταραμένων, πρόκειται να φτυστείς και να ραπιστείς, και αυτά τα ονομάζεις δόξα; Ναι, λέγει· για χάρη αυτών που αγαπώ τα πάσχω αυτά, και εύλογα τα θεωρώ δόξα. Εάν, λοιπόν, ο Δεσπότης μου, έχοντας αγαπήσει τους οικτρούς και ταλαίπωρους, ονομάζει το γεγονός αυτό δόξα, και το προτιμά περισσότερο από τη δόξα του πατρικού θρόνου, πολύ περισσότερο οφείλω εγώ να τα θεωρώ έτσι. Όλοι οι άνθρωποι εκπλήσσονται με τον Ιώβ για την υπομονή του, για την καθαρότητα του βίου του, για τη μαρτυρία του Θεού, για εκείνη την καρτερική μάχη, για τη θαυμαστή νίκη μετά τη μάχη· όμως την υπομονή του Παύλου, ποια αδαμάντινη ψυχή θα μπορούσε άραγε να την επιδείξει;

Θα ήθελα να βρίσκομαι τώρα σε εκείνους τους τόπους, στους οποίους παραμένουν εκείνα τα δεσμά, και να δω τις αλυσίδες, τις οποίες οι δαίμονες φοβούνται και φρίττουν, ενώ οι άγγελοι τις σέβονται. Αν ήμουν απαλλαγμένος από τις εκκλησιαστικές φροντίδες, και είχα γερό σώμα, δεν θα απέφευγα να πραγματοποιήσω μια τόσο μακρινή οδοιπορία μόνο και μόνο για να δω τις αλυσίδες, και το δεσμωτήριο όπου ήταν δεμένος ο Παύλος. Αν κάποιος μου έδινε την ευκαιρία να δω τον Παύλο να προβάλλει από τον ουρανό και να υψώνει τη φωνή του, ή από το δεσμωτήριο, θα επέλεγα από το δεσμωτήριο· διότι οι ένοικοι του ουρανού έρχονται προς αυτόν, όταν βρίσκεται στο δεσμωτήριο. Ω μακάρια δεσμά, ω μακάρια χέρια, τα οποία στόλισε εκείνη η αλυσίδα που περιβλήθηκε ο Παύλος! Δεν ήταν τόσο τίμια τα χέρια του, όταν σήκωσαν τον χωλό στα Λύστρα, όσο όταν έφεραν τα δεσμά. Αν ζούσα εγώ σε εκείνα τα χρόνια, τότε προπαντός θα τα αγκάλιαζα, και θα τα ακουμπούσα στα μάτια μου· δεν θα σταματούσα να καταφιλώ χέρια που αξιώθηκαν να δεθούν για χάρη του Δεσπότη μου. Δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή αρπάχθηκε στον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, όσο επειδή ρίχθηκε στο δεσμωτήριο· δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή άκουσε άρρητα ρήματα, όσο επειδή υπέμεινε τα δεσμά· διότι αυτά είναι κατά πολύ ανώτερα από εκείνα. Διότι είναι προτιμότερο για εμένα να υποφέρω δεινά για τον Χριστό, παρά να τιμηθώ από τον Χριστό.

Αλλά εκεί μεν μετά τις επτά ημέρες οι εορτασμοί λύονται, εδώ όμως, εάν το θέλεις, μπορείς να στέκεσαι διαρκώς στην ιερή παστάδα. Και στους εξωτερικούς κοσμικούς γάμους η νύμφη, μετά τον πρώτο ή και τον δεύτερο μήνα, δεν είναι το ίδιο επιθυμητή στον νυμφίο. Εδώ όμως δεν συμβαίνει έτσι· αντίθετα, όσο προχωράει ο χρόνος, τόσο πιο θερμός γίνεται ο έρωτας του νυμφίου, τόσο πιο γνήσιες οι περιπτύξεις, τόσο πιο πνευματική η ένωση, εάν βρισκόμαστε σε πνευματική εγρήγορση. Πάλι, στα σώματα, μετά τη νεότητα ακολουθεί το γήρας. Εδώ, μετά το γήρας ακολουθεί η νεότητα, και μάλιστα μια νεότητα που δεν έχει ποτέ τέλος, εάν το θέλουμε. Μεγάλη είναι η χάρις, αλλά θα γίνει μεγαλύτερη, εάν το θέλουμε. Και ο Παύλος ήταν μεγάλος όταν βαπτιζόταν, αλλά έγινε πολύ μεγαλύτερος έπειτα, όταν κήρυττε και καταντρόπιαζε τους Ιουδαίους. Ύστερα από αυτά αρπάχθηκε στον παράδεισο και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό. Ώστε είναι δυνατόν και σε εμάς, εάν το θέλουμε, να αυξήσουμε και να μεγαλώσουμε τη χάρη που μας δόθηκε μέσω του βαπτίσματος. Και αυτή αυξάνεται μέσω των αγαθών έργων, και γίνεται πιο λαμπρή και μας παρέχει το φως της ακόμη πιο φωτεινό. Και αν γίνει αυτό, με πολλή παρρησία θα εισέλθουμε μαζί με τον νυμφίο στον νυμφώνα, και θα απολαύσουμε τα αγαθά που έχουν αποταμιευθεί για εκείνους που τον αγαπούν. Είθε όλοι μας να αξιωθούμε να τα επιτύχουμε αυτά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα και η προσκύνηση στους αιώνες των αιώνων.

Αυτά δε τα λέει για τον εαυτό του, διδάσκοντάς τους να ταπεινοφρονούν. Διότι, εάν αυτός που έχει τόσα πολλά χαρίσματα είναι τέτοιος, τι δεν όφειλαν να κάνουν εκείνοι; «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ, πριν από δεκατέσσερα χρόνια· είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι ένας τέτοιος άνθρωπος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο· είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Για έναν τέτοιο άνθρωπο θα καυχηθώ· για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ, παρά μόνο για τις ασθένειές μου. Διότι, εάν θελήσω να καυχηθώ, δεν θα είμαι άφρων. Επειδή θα πω την αλήθεια. Αποφεύγω όμως να το κάνω, μήπως με θεωρήσει κανείς ανώτερο από αυτό που βλέπει σε εμένα ή ακούει από εμένα. Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα». Ενώ υπάρχουν πολλές αποκαλύψεις, παραθέτει μόνο αυτήν τη μία· το ότι όμως ήταν πολλές, το είπε ο ίδιος στη συνέχεια: «για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων». Γι' αυτόν τον λόγο αναφέρει και τον χρόνο των δεκατεσσάρων ετών, για να δείξει ότι αυτός που σιώπησε και υπέμεινε τόσον πολύ χρόνο, δεν θα τα αποκάλυπτε τώρα, εάν δεν γνώριζε ότι υπήρχε μεγάλη ανάγκη. «Ένας άγγελος του Σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι». Σατάν ονομάζεται ο αντίπαλος στη γλώσσα των Εβραίων. Διότι αυτό ακριβώς λέει η Γραφή εξιστορώντας τα γεγονότα επί Σολομώντος: «Δεν υπήρχε Σατάν στις ημέρες του»· δηλαδή εχθρός, αντίπαλος.

Εάν δε εκείνος, που έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, εξέφρασε τέτοια λόγια, ποιος από όσους είναι σαν εμένα θα μπορούσε έστω και λίγο να αντικρίσει κατάματα τις αβύσσους τόσο μεγάλων μυστηρίων, και θα μπορέσει να πει κάτι με ορθή κρίση ή να σκεφτεί κάτι αντάξιο των όσων λέγονται, εάν δεν το παραχωρήσει ο ίδιος ο χορηγός της σοφίας, ο διορθωτής των ασόφων; Διότι στο χέρι του βρισκόμαστε και εμείς και τα λόγια μας, καθώς και κάθε φρόνηση και σύνεση προέρχεται από αυτόν, όπως και η βαθιά γνώση της συνέσεως. Και αυτός μας έδωσε την αψευδή γνώση των όντων, για να γνωρίζουμε τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις εναλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, και ότι διέταξε τα πάντα με μέτρο και σταθμό. Διότι η μεγάλη ισχύς ανήκει πάντοτε σε αυτόν, και στο κράτος του βραχίονά του ποιος θα αντισταθεί; Επειδή ολόκληρος ο κόσμος ενώπιόν του είναι σαν τη μικρή κλίση της ζυγαριάς και σαν τη σταγόνα της πρωινής δροσιάς που πέφτει στη γη. Ελεεί δε τους πάντες, επειδή τα πάντα μπορεί, και παραβλέπει τα αμαρτήματα των ανθρώπων καλώντας τους προς μετάνοια. Διότι δεν βδελύσσεται τίποτα, ούτε αποστρέφεται όσους προστρέχουν σε αυτόν, ο μόνος αγαθός και φιλόψυχος Δεσπότης. Ας είναι ευλογημένο το άγιο όνομα της δόξας του, το υπερύμνητο και υπερυψωμένο στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, όπως ακριβώς εκείνα που εμείς δεν μπορούμε να νοήσουμε είναι νοητά στους ανώτερους από εμάς αγίους αγγέλους, έτσι και όσα δεν νοούνται από τους ανώτερους από εμάς αγίους αγγέλους είναι νοητά στους αγίους αγγέλους που βρίσκονται υψηλότερα από αυτούς. Και ούτω καθεξής, αναβαίνοντας και υψούμενος ο λόγος από δύναμη σε δύναμη, και διαβαίνοντας όλες τις τάξεις και τις δυνάμεις, καταλήγει στο άρρητο, στο ακατάληπτο για τον νου και στο παντελώς άγνωστο. «Αν» λοιπόν, σύμφωνα με τον Διονύσιο τον Αρεοπαγίτη, «οι μεν αποφάσεις περί των θείων είναι αληθείς, ενώ οι καταφάσεις είναι ανάρμοστες στην κρυφιότητα των απορρήτων», δικαιολογημένα ο θεσπέσιος απόστολος, αφού απέκλεισε νοερά όλες τις δικές του γνώσεις, και αφού βρέθηκε υπεράνω κάθε σχέσης με τα όντα, ούτε εν σώματι δικαιολογημένα βρισκόταν, όπως είπε, επειδή δεν είχε ενεργή την αίσθηση, ούτε πάλι εκτός του σώματος, επειδή είχε αδρανή τη νόηση κατά τη στιγμή της αρπαγής που του συνέβη. Κατά τη διάρκεια αυτής, αφού δέχθηκε με τρόπο ανέκφραστο και άγνωστο ορισμένα ρήματα μέσω υπερκόσμιας μύησης, τα τίμησε με τη σιωπή και τα διαφύλαξε παντελώς ανείπωτα, δεδομένου ότι ούτε ο νους ήταν ικανός να τα νοήσει, ούτε η γλώσσα να τα λαλήσει, ούτε η ακοή να τα δεχθεί.

Ρωτάς να μάθεις πώς αναφέραμε ότι οι άγγελοι συμμετέχουν στον φωτισμό και στη χάρη αναλόγως της τάξεώς τους, ενώ ο θεολόγος πατήρ Γρηγόριος εκφράζει αμφιβολίες για αυτά; Όπως ακριβώς το μάθαμε από εκείνους που επόπτευσαν τις τάξεις, τις δυνάμεις και τις ελλάμψεις τους, με τους οποίους οφείλουμε οπωσδήποτε να συνταχθούμε, επειδή είναι αρχαιότεροι και υπηρέτες του Χριστού, παρά με τον θείο πατέρα Γρηγόριο. Και ποιοι είναι αυτοί; Ο Παύλος, που ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, επόπτευσε όλα τα εκεί θεάματα και άκουσε άρρητα ρήματα, και ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, ο μαθητής του, στον οποίο ο Παύλος, μυσταγωγώντας τον, του αποκάλυψε τα άρρητα που είδε και άκουσε και του παρήγγειλε να τα καταγράψει, όπως φανερώνει ο ίδιος γράφοντας προς τον Τιμόθεο. Τι λέει όμως ο Διονύσιος περί των αγγέλων, της τάξεως και του φωτισμού τους; Από εδώ και πέρα πρόσεχε με σύνεση.

Όσο για το γεγονός ότι ο θείος Γρηγόριος, ο ξακουστός στη θεολογία, είπε, όπως μου έγραψες, για τον μεγάλο πατέρα μας Βασίλειο: «Και αφού πέρασε τη φλογίνη ρομφαία, γνωρίζω καλά ότι αξιώθηκε τον παράδεισο», φανερώνει τον παράδεισο στον οποίο ο Παύλος, αφού αρπάχτηκε και εισήλθε, άκουσε άρρητα ρήματα, τον οποίο εσύ, ερμηνεύοντας τη θεία Γραφή σύμφωνα με το γράμμα, δεν έχεις κατανοήσει. Αλλά πρόσεξέ μου και τον Παύλο πώς διηγείται γι' αυτό στους Κορινθίους: «Γνωρίζω, λέει, έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια —είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός το γνωρίζει— ότι αρπάχτηκε ένας τέτοιος άνθρωπος έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν —είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός το γνωρίζει— ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Μάθε, λοιπόν, ότι αυτόν τον παράδεισο αξιώθηκε ο μέγας Βασίλειος, στον οποίο ο Παύλος, αφού αρπάχτηκε, άκουσε όσα άκουσε. Αυτός δε βρίσκεται υπεράνω του ουρανού των ουρανών, εκεί όπου κάθεται ο Υιός, έχοντας ενυποστατώσει την ημέτερη φύση στη δική Του υπόσταση, στα δεξιά του Πατρός.

Το ότι ο Παύλος κάνει λόγο για αυτόν και όχι για τον επίγειο παράδεισο, το επιβεβαιώνει ο ίδιος με όσα προσθέτει. Διότι, αφού είπε, «γνωρίζω άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό», πρόσθεσε λέγοντας τα εξής: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο». Εάν βέβαια ο λόγος του αφορούσε τον επίγειο παράδεισο, θα έλεγε: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι κατέβηκε από εκεί στον παράδεισο», και δεν θα έκανε ποτέ μια τόσο ανακόλουθη προσθήκη.

Επειδή δε, μετά την αρπαγή του στον τρίτο ουρανό, προσθέτει λέγοντας: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο», έδειξε ότι, αφού διήλθε και τον ίδιο τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε σε ύψος ακόμη μεγαλύτερο, στο οποίο βρίσκεται ο ίδιος ο Θεός καθήμενος στον θρόνο της μεγαλωσύνης στα ύψη, καθώς, λόγω του μεγέθους της αρετής του, ξεπέρασε, θα λέγαμε, και την αξία των ίδιων των Χερουβίμ, και παραστάθηκε στον θρόνο της αγίας και ακατάληπτης Τριάδας, εκεί όπου ο Χριστός ανήλθε ως πρόδρομος για χάρη μας, προσφέροντας τον εαυτό του ως θυσία, και όπου υπάρχει το νοερό και θείο και υπερουράνιο θυσιαστήριο του Θεού.

Εκείνος λοιπόν που πλούτισε με αυτούς τους καρπούς και τα χαρίσματα του Αγίου και προσκυνητού Πνεύματος εισήλθε ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή στον παράδεισο, στον οποίο εισήλθε ο θείος απόστολος Παύλος, όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, απόλαυσε το δέντρο της ζωής, άκουσε από εκεί λόγια που δεν είναι δυνατόν να ακούσει άνθρωπος εμπαθής και υποδουλωμένος στην αμαρτία, και δεν υπέστη βλάβη από το δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού. Ή, για να μιλήσουμε ακριβέστερα, ο ίδιος έγινε ολόκληρος ένας θείος παράδεισος και οίκος της αδιαίρετης Τριάδας, έχοντας φυτεμένο στο μέσο της καρδιάς του το δέντρο της ζωής, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό, γεμάτος από τους αθάνατους καρπούς του θείου και αγίου Πνεύματός Του. Αυτός, κρίνοντας από το γνωστό δέντρο του καλού και του κακού, εννοώ δηλαδή την προσωπική του αίσθηση, αφού διέκρινε σωστά το ανώτερο από το κατώτερο, δεν υπέστη βλάβη, έχοντας παραδοθεί αποκλειστικά και εξ ολοκλήρου στην ενέργεια του αγίου και θείου Πνεύματος.

44. Η μυστική και τελειοποιός τάξη ανήκει σε εκείνους που έχουν ήδη διατρέξει τα πάντα και έχουν φτάσει στο μέτρο της ηλικίας του Χριστού. Και ίδιον γνώρισμά τους είναι το να διασχίσουν τον αέρα, και να υψωθούν πάνω από τα πάντα, το να βρεθούν στις ανώτερες τάξεις των ουρανών, να πλησιάσουν το πρώτο φως, και να ερευνήσουν τα βάθη του Θεού δια του Πνεύματος. Έργο τους δε είναι να γεμίσουν τον νου, ο οποίος είναι θεατής τέτοιων πραγμάτων, με τους λόγους περί της θείας πρόνοιας, περί δικαιοσύνης και αλήθειας, περί της λύσης των αινιγμάτων, των παραβολών και των σκοτεινών χωρίων της θείας Γραφής, και τελικά, να μυσταγωγήσουν αυτόν που έχει πλέον τελειωθεί στα απόκρυφα μυστήρια του Θεού, το να γεμίσει τον εαυτό του με άρρητη σοφία μέσω της κοινωνίας με το Πνεύμα, και να αναδειχθεί σοφός θεολόγος στο μέσο της μεγάλης Εκκλησίας του Θεού, φωτίζοντας τους ανθρώπους με τον λόγο της θεολογίας. Εκείνος που έφτασε σε αυτό το σημείο με βαθύτατη ταπεινοφροσύνη και κατάνυξη, ανυψώθηκε στον τρίτο ουρανό της θεολογίας, σαν κάποιος άλλος Παύλος, και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν είναι επιτρεπτό να ακούσει άνθρωπος που υπόκειται στις αισθήσεις· και γεύτηκε τα απόρρητα αγαθά, τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε, και έγινε διάκονος των μυστηρίων του Θεού, γενόμενος στόμα Του, μεταδίδοντας αυτά στους ανθρώπους διαμέσου του λόγου.

Όντας λοιπόν για πολλή ώρα έτσι σε έκσταση και βλέποντας τον πατέρα του να στέκεται εκ δεξιών της δόξας του Θεού, δεν καταλάβαινε αν εκείνη την ώρα βρισκόταν μέσα στο σώμα του ή εκτός του σώματος, όπως διαβεβαίωνε και έλεγε αργότερα. Όταν όμως κάποτε αργότερα το φως εκείνο άρχισε σιγά-σιγά να υποχωρεί, επανήλθε στον εαυτό του ξανά μέσα στο σώμα και αντιλήφθηκε ότι βρισκόταν μέσα στο κελί, και έτσι βρήκε την μεν καρδιά του γεμάτη από άφατη χαρά, το δε στόμα του να κράζει δυνατά, όπως ειπώθηκε, το «Κύριε ελέησον», και ολόκληρος ήταν καταβρεγμένος από δάκρυα γλυκύτερα από το μέλι και την κηρήθρα. Εξαιτίας αυτού, αισθάνθηκε το σώμα του να έχει γίνει λεπτό και ελαφρύ, σαν να ήταν πνευματικό, και για πολύ καιρό συνέχισε να βρίσκεται σε αυτήν την κατάσταση. Τέτοιο και τόσο μεγάλο έργο κατεργάζεται η καθαρότητα και ο θείος έρωτας σε εκείνους που αγωνίζονται με ζήλο.

Και όπως εκείνος αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, έτσι και ο πατέρας μας Σίμων, κατά την κυριώνυμη νύχτα της Γεννήσεως του Χριστού, ευρισκόμενος σε έκσταση, του φάνηκε πως βρέθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας και άκουσε αγγελική μελωδία. Εγώ απορώ: άραγε βρέθηκε στη Βηθλεέμ εν σώματι ή εκτός του σώματος;

Άραγε με τις αισθητές ακοές άκουγε τις αγγελικές εκείνες φωνές ή με τις νοητές; Αληθινά, μεγάλο θαύμα ήταν και εκείνο που συνέβη στον Αββακούμ, όταν τον άρπαξε ο Άγγελος του Κυρίου από την Ιερουσαλήμ και τον μετέφερε στη Βαβυλώνα σε μία στιγμή, για να δώσει τροφή στον προφήτη Δανιήλ, και έπειτα τον επέστρεψε πάλι στην Ιερουσαλήμ. Αν και η αρπαγή του Παύλου υπήρξε μεγάλη και θαυμαστή, ομοίως και του προφήτη Αββακούμ, ωστόσο και η έκσταση του οσίου πατρός ημών Σίμωνος δεν είναι κατώτερη. Διότι, ενώ βρισκόταν στο όρος του Άθωνα, βρέθηκε σε έκσταση στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας, και άκουσε τους αγγελικούς ύμνους και τις δοξολογίες. Και αν ο μακάριος Παύλος δεν γνώριζε για την αρπαγή του, εάν δηλαδή έγινε με το σώμα ή εκτός του σώματος, πώς μπορούμε εμείς οι ευτελείς και ανάξιοι να κατανοήσουμε την έκσταση αυτού του αγίου; Μεγάλο θαύμα επιτέλεσαν οι άγιοι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ, όταν σε μία στιγμή, αρπάζοντας από τα βάθη της θάλασσας εκείνο το παλικάρι, το έφεραν στο μέσο της αγίας εκκλησίας της βασιλικής Μονής του Δοχειαρίου, μαζί με την πέτρα που ήταν δεμένη στον λαιμό του. Όμως δεν είναι μικρότερο θαύμα και αυτό του αγίου, όταν ο μοναχός που γκρεμίστηκε από τόσο μεγάλο ύψος, ενώ κερνούσε τους τεχνίτες, διαφυλάχθηκε αβλαβής.

Διότι, όπως φαινόταν στον Παύλο, είναι «λειτουργικά πνεύματα που αποστέλλονται για διακονία». Έτσι και αυτός, σαν να του είχαν ανατεθεί οι ανθρώπινες υποθέσεις, περιφερόταν στην οικουμένη, ευεργετώντας γη και θάλασσα, και, το μεγαλύτερο και υπερφυσικό, παρευρισκόταν σε αυτούς που είχαν ανάγκη πιο γρήγορα από ό,τι μπορεί ένα σώμα, και τη φιλανθρωπία της ψυχής του δεν την εμπόδιζε καθόλου ο δεσμός με το σώμα, αλλά, καθώς οι δυστυχούντες παντού στη γη φώναζαν το όνομά του και τον καλούσαν για τα δεινά που αντιμετώπιζαν, ανταποκρινόταν στις φωνές τους και εμφανιζόταν ως απαλλαγή από τα κακά, πέρα από κάθε προσδοκία, «είτε εν σώματι είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω, ο Θεός το γνωρίζει». Πράγμα που έστω και αν το έλεγε ο Παύλος για τον εαυτό του, νομίζω ότι ο τρόπος που συνέβαινε αυτό είναι ανώτερος από ό,τι μπορούν να γνωρίζουν οι άνθρωποι. Και βέβαια, το ότι ευεργετούσε το ανθρώπινο γένος με παράδοξο τρόπο και παρουσίαζε τον εαυτό του ως σωτήρα σε αυτούς που τον επικαλούνταν μέσα στις συμφορές αμέσως μόλις άκουγε τη φωνή τους, μπορεί να αποδειχθεί από τα εξής. Σε κάποιους ανθρώπους από το περιβάλλον του βασιλιά, οι οποίοι είχαν δώσει πολλές αποδείξεις της αφοσίωσής τους τόσο προς τον βασιλιά όσο και προς το κοινό των Ρωμαίων μέσω πολλών και γενναίων έργων που είχαν επιδείξει, επιτέθηκε ο φθόνος και εντελώς άδικα δυστύχησαν και βρέθηκαν σε τόσο άσχημη κατάσταση, ώστε υπήρχε κίνδυνος και να πεθάνουν. Διότι οι συκοφάντες ισχυρίζονταν ότι οι άνθρωποι αυτοί συνωμοτούσαν κατά της ζωής του βασιλιά, και μάλιστα έπειθαν τους πάντες, με τη βοήθεια της πονηριάς κάποιου επάρχου ονόματι Αβλαβίου.

Αλλά υπάρχει μεν αίσθηση και γνώση αυτών σε όσους έχουν καθαρή την καρδιά· είναι αδύνατον όμως να βρεθεί λέξη ή λόγος που να ανταποκρίνεται σε όσα έχουν γνωρίσει, ο οποίος θα μπορούσε να γίνει σημείο του μακάριου βιώματος για όσους το αγνοούν. Διότι σε αυτά ανήκουν και όσα άκουσε ο απόστολος, όταν αρπάχτηκε στον παράδεισο και στον τρίτο ουρανό: «άρρητα ρήματα», λέει, «τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Εκείνα όμως από τη ζωή αυτή που και γίνονται γνωστά και μπορούν να διατυπωθούν, και τα οποία αποτελούν απόδειξη των αφανών, είναι τα κατορθώματα των μεμυημένων: το νέο ήθος όσων έχουν βαπτιστεί και διατήρησαν την τάξη, η υπερφυής αρετή που νικά και τους ανθρώπινους νόμους, για την οποία δεν μπορεί κανείς να θεωρήσει ως αιτία ούτε τη σοφία, ούτε την άσκηση, ούτε τη φυσική προδιάθεση, ούτε οτιδήποτε άλλο από τα ανθρώπινα.

Γι' αυτό και σε καθένα από τα ονόματα προσθέτουμε την πρόθεση που δηλώνει την υπεροχή, και [δεχόμαστε ότι] οι αποφατικές προτάσεις αληθεύουν περισσότερο από τις καταφατικές ως προς Αυτόν, όπως λέει ο μέγας στα θεία Διονύσιος. Σε αυτόν πρέπει να πιστεύουμε περισσότερο, όπως και στον θείο Παύλο, ο οποίος αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό, καθώς [ο Διονύσιος] μαθήτευσε στη θεωρία και μυήθηκε από εκείνον στα άρρητα ρήματα που ακούστηκαν εκεί. Και, πριν από αυτούς, [οφείλουμε να πιστεύουμε] στον ίδιο τον Θεό Λόγο, ο οποίος φανέρωσε στους μαθητές το κρύφιο και απόρρητο της θεότητας με τρόπο μυστικότερο μέσω της απρόσιτης εκλάμψεως και έπειτα μας το εξήγησε μέσω του ανωνύμου ονόματος, παρά [να πιστεύουμε] σε τούτον τον σοφό, ο οποίος νόμισε ότι μπορεί να κατανοήσει με ανθρώπινους λογισμούς πως το Ένα και το Αγαθό ταυτίζονται με αυτήν τη θεία ουσία, επιχειρώντας να συλλογιστεί τα ασυλλόγιστα.

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Αλλά όσα άτοπα προκύπτουν κατ' αναλογίαν των επιχειρημάτων σε όποιον λόγο αρνείται τον όρο, θα τα παρουσιάσουμε αργότερα· τώρα όμως, όσο είναι δυνατόν, θα προσπαθήσουμε να επιλύσουμε τις απορίες σχετικά με τον όρο, θέτοντας τον ίδιο τον όρο της αληθείας ως οδηγό του λόγου, όπως ακριβώς και ολόκληρης της ζωής μας, προσευχόμενοι να μην αφαιρεθεί από το στόμα μας ο λόγος της αληθείας και αντλώντας θάρρος από την πίστη. Και τούτο, αφού πρώτα υπενθυμίσουμε στην οξυδέρκειά σου, ότι δεν πρέπει να ερευνάμε όλα τα του Θεού, διότι ούτε είναι δυνατόν να τα κατανοήσουμε όλα, όχι μόνο κάποιος από εμάς που είναι ταπεινός και βρίσκεται χαμηλά, αλλά ούτε και εκείνος που είναι εξαιρετικά θεωρητικός και υψηλός στη διάνοια· εφόσον και ο μέγας Παύλος έλεγε, εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους κατανοούμε· και με πολύ θαυμασμό αποφάνθηκε ότι ανεξερεύνητα είναι τα κρίματα του Θεού και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του, εκείνος ο Παύλος που ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε στον παράδεισο και μυήθηκε στα απόρρητα.

Εάν όμως αποδίδεις στις ιεραρχίες τις ίδιες διαφορές, τις οποίες προηγουμένως ο λόγος έδειξε ότι υπάρχουν και στις εκκλησίες, δηλαδή αυτές που αφορούν τον τόπο, τον χρόνο, την τάξη, τον αριθμό, τον όγκο, το σχήμα, το μέγεθος και όποιες άλλες, πρόσεξε μήπως σωματοποιείς τις ιεραρχίες και τις παρουσιάζεις να μην είναι τίποτε άλλο παρά εκκλησίες. Αν πάλι συμβαίνει αυτό, είναι σαν να λέμε ότι κάθε επιστήμη ταυτίζεται με το επιστητό, και κάθε τέχνη με το τεχνητό [το κατασκεύασμα]· το πόσο μεγάλη ατοπία συνεπάγονται αυτά, το αφήνω να το κρίνουν οι συνετοί ακροατές των λόγων. Εάν πάλι απορείς ακόμη πώς είναι δυνατόν η ιεραρχία να παραμένει μία και η αυτή, και να εκτείνεται μέσα από όλες τις απανταχού εκκλησίες, και να ενεργείται πάντοτε μέσω όλων των ιεραρχών που κάθε φορά εγκαθίστανται σε όλες αυτές, ίσως σου διαφεύγει και ολόκληρο το κεφάλαιο του θείου μυστηρίου, το πώς δηλαδή ο πρώτος και μόνος αρχιερέας μας, ο οποίος παραμένει στους αιώνες, διά της μίας και εφάπαξ προσφοράς του εαυτού του και της εισόδου του στα Άγια με το ίδιο του το αίμα, εξασφάλισε αιώνια λύτρωση, ζώντας πάντοτε και μεσιτεύοντας υπέρ ημών στον Θεό και Πατέρα, όπως αναγγέλλει διεξοδικότερα εκείνος που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, και από εκεί μυήθηκε στα απόρρητα και άρρητα ρήματα, υποδεικνύοντας το αρχέτυπο της δικής μας ιεραρχίας εν Χριστώ, ή μάλλον δείχνοντας ότι αυτή ακριβώς λαμβάνει την αρχή της από εκεί, και ότι στο εξής ενεργείται εισαεί και προαιωνίως, παραμένοντας μία και η αυτή.

Ότι, όπως αναφέρει, έγιναν δύο αποκαλύψεις στον άγιο Παύλο. Διότι λέγει: Αλλά ούτε ο Απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν τις λεπτές έννοιες των λόγων. Λέγοντας δηλαδή, «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» και «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός γνωρίζει, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο», φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί ολοφάνερα δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό, και μία φορά στον παράδεισο. Διότι η φράση «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» αποδεικνύει ότι του έγινε μια ξεχωριστή αποκάλυψη στον τρίτο ουρανό. Ενώ η φράση που προστίθεται στη συνέχεια, «Και γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, ο Θεός γνωρίζει, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο», δείχνει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Αυτά δε τα λέγει, επειδή οι αντίπαλοι εξέλαβαν από το αποστολικό ρητό τον παράδεισο ως νοητό, ως ευρισκόμενο δηλαδή πάνω από τον ουρανό, προκειμένου να συμπεράνουν ότι η διαβίωση στον παράδεισο θα γίνεται χωρίς σώμα.

Έτσι λοιπόν, παραμένοντας για αρκετό χρόνο στη χάρη σου, είδα πάλι ένα άλλο φρικτό μυστήριο. Διότι, αφού με έλαβες, ανεβαίνοντας στους ουρανούς με συνανύψωσες, είτε εν σώματι, δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, εσύ μόνος το γνωρίζεις, που έπραξες και αυτό. Αλλά, αφού παρέμεινα μία ώρα εκεί μαζί σου, και έχοντας εκπλαγεί από το μέγεθος της δόξας, τίνος όμως και ποιανού αγνοώ, και έχοντας εκθαμβωθεί από το αμέτρητο ύψος, έφριξα ολόκληρος.

Έτσι λοιπόν, Δέσποτα, φαινόσουν να έρχεσαι εσύ ο ακίνητος, και να μεγαλύνεσαι εσύ ο αναλλοίωτος, και να παίρνεις μορφή εσύ ο άμορφος. Διότι, όπως συμβαίνει με έναν τυφλό που αναβλέπει σταδιακά και κατανοεί τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου και τον αντιλαμβάνεται όπως είναι μέσα από τη λίγο-λίγο παρατήρηση, δεν είναι τα χαρακτηριστικά που μεταβάλλονται ή αναπλάθονται σύμφωνα με την όραση, αλλά μάλλον το οπτικό μέρος των ματιών του που καθαρίζεται και βλέπει τα χαρακτηριστικά όπως ακριβώς είναι, σαν να τυπώνεται όλη η ομοιότητά τους στο οπτικό νεύρο και μέσω αυτού να εισχωρεί, να αποτυπώνεται και να χαράζεται σαν σε πίνακα στο νοερό και μνημονικό μέρος της ψυχής, έτσι φάνηκες και εσύ, έχοντας καθαρίσει πλήρως τον νου μου με το ξεκάθαρο φως του Αγίου Πνεύματος. Και καθώς εκείνος έβλεπε πιο ξεκάθαρα και πιο καθαρά, εσύ φαινόσουν σαν να έβγαινες από κάπου και να γινόσουν πιο λαμπρός, και μου επέτρεπες να βλέπω τα χαρακτηριστικά μιας άμορφης μορφής, και τότε με έβγαλες έξω από τον κόσμο —θα έλεγα και έξω από το σώμα, διότι αυτό δεν μου έδωσες να το γνωρίζω με ακρίβεια—, ακτινοβόλησες υπερβολικά και εμφανίστηκες σε εμένα που πλέον φαινόταν ότι έβλεπα εντελώς καλά, και ενώ εγώ έλεγα: «Ω Δέσποτα, ποιος άραγε να είσαι;», τότε για πρώτη φορά καταξίωσες εμένα τον άσωτο να ακούσω τη φωνή σου και μου μίλησες με τόση πραότητα, καθώς εγώ σηκωνόμουν και θαμπωνόμουν και έτρεμα και κατά κάποιον τρόπο συλλογιζόμουν μέσα μου και έλεγα: «Τι άραγε να σημαίνει αυτή η δόξα και το μέγεθος αυτής της λαμπρότητας;»

Λόγος Γ'. Εις το ρητό του Αποστόλου στο οποίο λέει: «Και είδα έναν τέτοιο άνθρωπο να αρπάζεται έως τον τρίτο ουρανό και να ακούει άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να ακούσει». Τι είναι λοιπόν τα άρρητα ρήματα που άκουσε ο Παύλος; Και ποια είναι τα αγαθά «που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν»; Ποια είναι και πώς θα υπάρξει και πώς υπάρχει σε εμάς η βασιλεία του Θεού, και ποια είναι η ενέργειά της μέσα μας; Επειδή ακριβώς ο Δεσπότης των πάντων διακηρύσσει ρητά καθημερινά μέσα από τα ευαγγέλια, λέγοντας άλλα μεν με τρόπο συγκαλυμμένο, όταν μιλάει με παραβολές, και άλλα ερμηνεύοντάς τα ιδιαιτέρως στους μαθητές του, λέγοντας τα εξής: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας του Θεού, ενώ στους υπόλοιπους δίνονται με παραβολές», και άλλοτε τα λέει όλα με παρρησία και αποκεκαλυμμένα προς όλους εμάς, όπως του λένε οι απόστολοι: «Δες, τώρα μιλάς φανερά και δεν λες καμία παραβολή», οφείλουμε να αναζητήσουμε και να μάθουμε ποια είναι όσα ειπώθηκαν φανερά και ξεκάθαρα, και ποια είναι όσα ειπώθηκαν με παραβολές από τον Κύριο και Θεό.

Ποια είναι λοιπόν αυτή και τι λογής είναι η απαρχή της θεωρίας του λόγου; Τα άρρητα ρήματα που άκουσε ο θείος Παύλος όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Αλλά, ξεκινώντας από αυτά τα ίδια τα προοίμια, ας αναζητήσουμε πρώτα τι είναι το ρήμα, ώστε με αυτόν τον τρόπο, προχωρώντας μεθοδικά, να κατανοήσουμε καλά τη δύναμη των αποστολικών ρημάτων.

Έτσι, λοιπόν, η θεία Γραφή συνήθως αναφέρει και τη θεωρία του Θεού ως ακοή και την ακοή αντί της θεωρίας. Έτσι και ο θείος Παύλος, τις ανεκλάλητες θεωρίες και ελλάμψεις και τις διδασκαλίες και αποκαλύψεις που ξεπερνούν το μέτρο της ανθρώπινης φύσης και δύναμης, εύλογα τις ονόμασε λόγια, και είπε ότι τα άκουσε, και τα παρέδωσε εγγράφως. Γι' αυτό και έλεγε: «Και λόγω της υπερβολής των αποκαλύψεων, για να μην υπερηφανεύομαι, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα». Αν, λοιπόν, άκουσε πρώτα, πώς στη συνέχεια ονόμασε αποκαλύψεις αυτά που άκουσε, αν όχι όπως τα εξηγήσαμε; Διότι έτσι και ο Δαβίδ προσεύχεται να του αποκαλυφθούν οι οφθαλμοί, ώστε να κατανοήσει τα θαυμάσια του Θεού μέσα από τον νόμο Του. Αυτός που προηγουμένως είπε: «Είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, αρπάχθηκα», πώς ύστερα λέει ότι άκουσε, αν όχι όπως ακριβώς το εξηγήσαμε λεπτομερώς παραπάνω και όπως είναι η ίδια η αλήθεια του πράγματος;

Όταν τον συναντήσει, ξεχνώντας κάθε άλλη ασχολία, θα εκπλαγεί και, πέφτοντας να τον προσκυνήσει, θα θελήσει να βλέπει μόνο αυτόν. Και όταν αυτός κρυφτεί από τα μάτια του, εκείνος γεμάτος αμηχανία, αρχίζοντας πάλι τον δρόμο από την αρχή, τρέχει πιο σφοδρά, πιο έντονα, πιο σταθερά· κοιτάζει κάτω, περπατά σκεφτικός, φλέγεται από την ανάμνηση, καίγεται από τον πόθο, αναζωπυρώνεται από την ελπίδα να τον δει ξανά. Και όταν, αφού τρέξει πολύ, γίνει κατάκοπος και δεν μπορέσει να τον φτάσει, αλλά καταπέσει εντελώς, μη έχοντας πλέον δύναμη να τρέξει, τότε βλέπει αυτόν που καταδιώκει και προφταίνει αυτόν που φεύγει και κρατά αυτόν που ποθεί. Και βρίσκεται ολόκληρος έξω από τον κόσμο, και ξεχνά ολόκληρο τον κόσμο, ενώνεται με τους αγγέλους, αναμειγνύεται με το φως, γεύεται τη ζωή, περιπλέκεται με την αθανασία, απολαμβάνει την πνευματική τρυφή, ανεβαίνει στον τρίτο ουρανό, αρπάζεται στον παράδεισο, ακούει άρρητα ρήματα, εισέρχεται στον νυμφώνα, φτάνει στη νυφική παστάδα, βλέπει τον νυμφίο, συμμετέχει στον πνευματικό γάμο, χορταίνει από τον μυστικό κρατήρα, απολαμβάνει τον σιτευτό μόσχο, τον ζωοποιό άρτο, το πόμα της ζωής, τον άμωμο αμνό, το νοητό μάννα, γίνεται μέτοχος όλων εκείνων των αγαθών, τα οποία ούτε οι αγγελικές δυνάμεις δεν τολμούν να ατενίσουν άφοβα.

Δεν γνωρίζεις ότι σε περιγελούν ως αναίσθητο, όταν επιχειρείς να μιλήσεις για τέτοια θέματα, λέγοντας άλλα αντί άλλων, εκείνοι που έχουν αποκτήσει την εμπειρία αυτών με έργα και με λόγια; Αν λοιπόν αξιώθηκες την άνωθεν χάρη, να λέγεις και τα της χάριτος μιλώντας ελεύθερα και να θεολογείς ανεμπόδιστα περί του κατά φύσιν Θεού· και όχι μόνο αυτό, αλλά και περί των κατά θέσιν υιών του Θεού και, όσο είναι εφικτό σε άνθρωπο, των ομοίων με Αυτόν διά της χάριτος, να διηγείσαι ανεμπόδιστα προς όλους πώς είναι άγιοι δούλοι της δόξας Του. Αν όμως ομολογείς, και καλά κάνεις, ότι δεν μετείχες του χαρίσματος ούτε αισθάνθηκες τον εαυτό σου να έχει γίνει νεκρός για τον κόσμο, ούτε γνώρισες τον εαυτό σου να έχει ανέλθει στον ουρανό ώστε να κρυφτεί μόνο εκεί και να μη φαίνεται, ούτε βρέθηκες έξω από ολόκληρο τον κόσμο κατά τον Παύλο, είτε εν σώματι είτε εκτός σώματος, ούτε αντιλήφθηκες τον εαυτό σου ολότελα αλλοιωμένο και να έχει γίνει τρόπον τινά πνεύμα κατά την απόθεση της σάρκας, συγκρίνοντας τα πνευματικά με τα πνευματικά, γιατί δεν ασπάζεσαι την καλή σιωπή και δεν ζητάς με μετάνοια και δάκρυα να τα λάβεις και να τα μάθεις αυτά, αλλά θέλεις να μιλάς τόσο μάταια για όσα δεν απέκτησες την αληθινή γνώση, και αγαπάς να ονομάζεσαι άγιος χωρίς αυτά, και διάκεισαι σαν να έχεις ήδη σωθεί, τολμώντας να αναδέχεσαι ξένους λογισμούς και να διδάσκεις άλλους; Δεν φρίττεις να οδηγείς άλλους προς το φως, ενώ ο ίδιος είσαι στερημένος από το θείο φως;

Μπαίνοντας λοιπόν εκεί όπου είχα συνηθίσει να προσεύχομαι και αρχίζοντας το «Άγιος ο Θεός», καθώς θυμήθηκα τα λόγια του αγίου, αμέσως συγκινήθηκα σε τέτοιο βαθμό με δάκρυα και θείο πόθο, ώστε να μην μπορώ με λόγια να περιγράψω τη χαρά και την αγαλλίαση που ένιωσα τότε. Αλλά αμέσως, πέφτοντας μπρούμυτα στη γη, είδα, και ιδού, πολύ φως έλαμψε νοερά πάνω μου και τράβηξε προς τον εαυτό του όλο τον νου και την ψυχή μου, ώστε από το ξαφνικό του θαύματος να εκπλαγώ και να βρεθώ σαν σε έκσταση. Μάλιστα ξέχασα και τον τόπο όπου στεκόμουν, και το ποιος ήμουν και πού βρισκόμουν, κράζοντας μόνο το «Κύριε ελέησον», όπως ακριβώς κατάλαβα ότι έλεγα όταν συνήλθα. Το ποιος ήταν όμως αυτός που μιλούσε, πάτερ, ή που κινούσε τη γλώσσα μου, δεν το γνωρίζω, λέει, ο Θεός το γνωρίζει. Διότι, είτε όντας μέσα στο σώμα είτε εκτός του σώματος συνομίλησα με αυτό το φως, το γνωρίζει το ίδιο το φως, το οποίο και έδιωξε κάθε σκοτάδι που υπήρχε στην ψυχή μου και κάθε γήινο φρόνημα, το οποίο απομάκρυνε από εμένα κάθε παχιά ύλη και βάρος του σώματος που προκαλούσε ακηδία και νάρκωση στα μέλη μου. Διότι έτσι τόνωσε, ω φρικτό θαύμα, και ενίσχυσε τη χαλάρωση των αρθρώσεων και των νεύρων, που μου είχε προκληθεί τότε από τον πολύ κόπο, ώστε να νομίσω και να μου φανεί ότι έβγαλα από πάνω μου το ένδυμα της φθοράς.