Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:4

Πώς όμως συμβαίνουν αυτά; Αν κάποιος πάλι ρωτούσε ερευνώντας: πώς, ενώ το Πνεύμα βρίσκεται μέσα μας, λέγεται ότι ο Υιός είναι μέσα μας, και ενώ ο Υιός βρίσκεται μέσα μας, λέγεται ότι ο Πατήρ είναι μέσα μας; Ή πώς γενικώς, ενώ πρόκειται για Τριάδα, στο ένα υποδηλώνεται η Τριάδα; Ή πώς, ενώ το ένα βρίσκεται μέσα μας, λέγεται ότι η Τριάδα βρίσκεται μέσα μας; Ας διαχωρίσει πρώτα αυτός το απαύγασμα από το φως, ή τη σοφία από τον σοφό· ή ας μας πει πώς εξηγούνται αυτά. Εάν όμως δεν μπορεί να το πράξει αυτό, πολύ περισσότερο το να ερευνά κανείς τέτοια ζητήματα περί του Θεού αποτελεί τόλμημα παραφρόνων· διότι η θεότητα δεν παραδίδεται με αποδείξεις λόγων, όπως έχει λεχθεί, αλλά με πίστη και ευσεβή λογισμό μετά ευλαβείας. Διότι, εάν ο Παύλος κήρυττε τα περί του σωτηριώδους σταυρού «όχι με σοφία λόγων, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως», και «άκουσε άρρητα ρήματα» στον παράδεισο, «τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει»· ποιος δύναται να μιλήσει για την ίδια την Αγία Τριάδα; Παρ' όλα αυτά, θα μπορέσει κανείς να θεραπεύσει μια τέτοια απορία, πρωτίστως μεν με την πίστη, έπειτα δε και μέσα από τα προλεχθέντα παραδείγματα, εννοώ δηλαδή της εικόνας και του απαυγάσματος, της πηγής και του ποταμού, της υποστάσεως και του χαρακτήρα. Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός βρίσκεται μέσα στο Πνεύμα ως σε δική του εικόνα, έτσι και ο Πατήρ βρίσκεται μέσα στον Υιό.

Πώς όμως συμβαίνουν αυτά; Αν κάποιος ρωτούσε πάλι, ερευνώντας: πώς, ενώ το Πνεύμα είναι μέσα μας, λέγεται ότι ο Υιός είναι μέσα μας, και ενώ ο Υιός είναι μέσα μας, λέγεται ότι ο Πατέρας είναι μέσα μας; Ή πώς γενικότερα, ενώ υπάρχει η Τριάδα, στο ένα πρόσωπο φανερώνεται η Τριάδα; Ή πώς, ενώ το ένα πρόσωπο είναι μέσα μας, λέγεται ότι η Τριάδα είναι μέσα μας; Ας χωρίσει πρώτα αυτός το απαύγασμα από το φως, ή τη σοφία από τον σοφό· ή ας πει, πώς συμβαίνουν αυτά. Εάν όμως δεν μπορεί να το κάνει αυτό, πολύ περισσότερο το να ερευνά τέτοια πράγματα περί του Θεού αποτελεί τόλμημα παραφρόνων. Διότι η θεότητα δεν παραδίδεται με απόδειξη λόγων, όπως έχει λεχθεί, αλλά με την πίστη και με ευσεβή λογισμό, μετά ευλαβείας. Διότι, εάν και τα περί του σωτηριώδους σταυρού, «όχι με σοφία λόγων, αλλά με απόδειξη πνεύματος και δυνάμεως», τα κήρυττε ο Παύλος, «και άκουσε άρρητα ρήματα» στον παράδεισο, «τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να λαλήσει»· για την ίδια την αγία Τριάδα ποιος μπορεί να τα εκφράσει; Όμως, παρ' όλα αυτά, μια τέτοια απορία θα μπορέσει κάποιος να τη θεραπεύσει πρωτίστως με την πίστη, και έπειτα από τα προλεχθέντα, εννοώ δηλαδή της εικόνας και του απαυγάσματος, της πηγής και του ποταμού, της υποστάσεως και του χαρακτήρα. Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός είναι μέσα στο Πνεύμα ως σε δική Του εικόνα, έτσι και ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό.

Από τον ίδιο λόγο Εάν δε ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, είπε ότι υπάρχουν κάποια άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται ούτε ο ίδιος ούτε κάποιος άλλος να λαλήσει, αναμφιβόλως Εκείνος που του φανέρωσε τα άρρητα ρήματα, ο Θεός Λόγος εν Χριστώ Ιησού, έχει άρρητη την εκ Πατρός γέννησή Του.

Και αρχικά μεν τους επαινεί, επειδή απέβαλαν αυτόν που παρανόμησε· έπειτα συγκατανεύει στην παράκλησή τους και παραγγέλλει να τον δεχτούν ξανά, εφόσον έχει μετανοήσει. Σε αυτήν δε την επιστολή διδάσκει για τον νόμο, αναλύοντας το γράμμα, και δείχνει ότι δεν πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη μόνο το γράμμα του νόμου, αλλά μέσα στο ίδιο το γράμμα να ερευνούμε το βαθύτερο νόημα· διότι ο νόμος δεν είναι μόνο ρητές διατυπώσεις, αλλά μέσα στα ρητά βρίσκεται και ο νους του Πνεύματος· έπειτα, διδάσκει ότι με την έλευση του Χριστού δημιουργήθηκε νέα κτίση, και δεν πρέπει πλέον να ζούμε σύμφωνα με το παλαιό, αλλά ως ευρισκόμενοι σε νέα κτίση να ανανεωνόμαστε στα πάντα, και ότι η περιτομή είναι πλέον ανενεργή. Τους επαινεί επίσης για τη διακονία τους και τους προτρέπει να αυξήσουν ακόμη περισσότερο την προσφορά τους. Έπειτα, επικρίνοντας όσους καυχώνται για την εξωτερική εμφάνιση, απαριθμεί όλα όσα υπέφερε για τον Κύριο, και διηγείται επιπλέον τις οπτασίες που είδε, όταν αρπάχθηκε στον Παράδεισο και στον τρίτο ουρανό. Τέλος, αφού παραγγέλλει να μην αμαρτάνουν, αλλά όσοι αμαρτάνουν να μετανοούν, ολοκληρώνει την Επιστολή με ευχαριστία.

Εμείς δε, μαθαίνοντας αυτό, ας θυμόμαστε τον Απόστολο που λέει: Είτε εν σώματι, δεν γνωρίζω· είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει. Αλλά ο μεν Παύλος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και, αφού άκουσε άρρητα ρήματα, κατέβηκε· ο δε Αντώνιος είδε τον εαυτό του να φτάνει έως τον αέρα και να αγωνίζεται μέχρι να αποδειχθεί ελεύθερος.

Τι έχουμε να πούμε για τον άγιο Παύλο, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία του ίδιου του Υιού του Θεού και άκουσε τη θεϊκή του φωνή; Για τον οποίο μαρτύρησε ο Θεός ότι θα είναι «σκεύος εκλογής»; Και ο οποίος αρπάχτηκε στους ουρανούς και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία κανείς δεν άκουσε; Και όμως, ένας τέτοιος άνθρωπος καταβιβάστηκε για δεύτερη φορά με κοφίνι και πλεκτό καλάθι· άραγε δεν αποτελούσε αυτό για τους άπιστους και τους αδιάκριτους αιτία σκανδάλου; Μολονότι ήταν ο ίδιος ο Παύλος που είχε αξιωθεί τη θεία χάρη. Αυτό όμως συνέβη για τη δοκιμασία πολλών, προκειμένου να φανεί αν διατηρούν την ίδια πίστη στον Απόστολο. Έτσι συμβαίνει και με τους υπόλοιπους αγίους προς ωφέλεια όσων προσέρχονται σε αυτούς.

Αναφορικά μεν με ένα συγκεκριμένο πρόσωπο, όπως, για παράδειγμα, στην περίπτωση του Παύλου, ισχύει ότι μόνος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αναφορικά δε με την καθολική φύση, συμβαίνει όπως όταν λέει ο Δαβίδ: «Ο άνθρωπος, σαν το χορτάρι είναι οι ημέρες του». Διότι εδώ δεν υποδηλώνει κάποιον συγκεκριμένο άνθρωπο, αλλά την καθολική φύση. Επειδή κάθε άνθρωπος είναι πρόσκαιρος και θνητός.

Διότι, ας τον εξετάσουμε, από πού ισχυρίζεται ότι έχει αποκτήσει την πλήρη κατανόησή της; Άραγε από την κοινή έννοια; Όμως αυτή μας υποδεικνύει το ότι υπάρχει ο Θεός, όχι το τι ακριβώς είναι. Μήπως, τότε, από τη διδασκαλία του Πνεύματος; Από ποια διδασκαλία; Ή πού βρίσκεται αυτή καταγεγραμμένη; Δεν είναι ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, εκείνος που ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσεως, λέγοντας: «Στάθηκε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, ξεπέρασε τις δυνάμεις μου· μου είναι αδύνατον να την φθάσω»; Ο δε Ησαΐας, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε για τη θεία ουσία; Αυτός, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό αναφωνεί λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;». Και το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, ποια διδασκαλία μας άφησε για την ουσία του Θεού; Αυτός, ο οποίος, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας Οικονομίας, σαν να τον έπιασε ίλιγγος μπροστά στο απροσπέλαστο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!»

Τι άραγε μας άφησε ως διδασκαλία περί της ουσίας του Θεού το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε εντός του τον Χριστό να λαλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει; Αυτός, βέβαια, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας οικονομίας, καταληφθείς οιονεί από ίλιγγο μπροστά στο αδιεξόδευτο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά του, και ανεξιχνίαστες οι οδοί του!». Εάν, λοιπόν, αυτά είναι ανέφικτα για όσους έχουν φθάσει στο μέτρο της γνώσεως του Παύλου, πόση είναι η αλαζονεία εκείνων που επαγγέλλονται ότι γνωρίζουν την ουσία του Θεού; Αυτούς ευχαρίστως θα ρωτούσα σχετικά με τη γη πάνω στην οποία στέκονται και από την οποία έχουν πλαστεί, τι τέλος πάντων έχουν να πουν, ποια ισχυρίζονται σε εμάς ότι είναι η ουσία της· ώστε, εάν τελικά μπορέσουν να μας μιλήσουν κατά τρόπο αναντίρρητο για τα πράγματα που βρίσκονται χάμω και κάτω από τα πόδια τους, τότε να τους πιστέψουμε και όταν διατείνονται για εκείνα που βρίσκονται επέκεινα κάθε έννοιας.

Ενώ δε η πλάνη παρατεινόταν, ένα ζεύγος αγαθών ανδρών διορθώνει το σφάλμα, ο Πέτρος και ο Παύλος που παρουσιάστηκαν, οι προστάτες της Εκκλησίας· και τον Σίμωνα, ο οποίος νομιζόταν Θεός και επεδείκνυε τον εαυτό του, αμέσως τον κατέστησαν νεκρό. Διότι, ενώ ο Σίμωνας διατεινόταν ότι θα υψωθεί στους ουρανούς και μεταφερόταν στον αέρα πάνω σε όχημα δαιμόνων, οι δούλοι του Χριστού γονάτισαν και, κάνοντας πράξη τη συμφωνία για την οποία μίλησε ο Ιησούς, ότι δηλαδή «εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν για οποιοδήποτε πράγμα ζητήσουν, θα τους γίνει», έριξαν το βέλος της ομόνοιας μέσω της προσευχής εναντίον του μάγου και τον κατέρριψαν στη γη. Και αυτό δεν είναι καθόλου παράδοξο, αν και είναι θαυμαστό· διότι ήταν ο Πέτρος, αυτός που κρατά τα κλειδιά των ουρανών. Και δεν είναι άξιο απορίας· διότι ήταν ο Παύλος, αυτός που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αυτοί κατέβασαν από τον αέρα στη γη αυτόν που θεωρούνταν Θεός, ο οποίος επρόκειτο να κατεβεί στα καταχθόνια. Αυτός υπήρξε ο πρώτος δράκοντας της κακίας· αλλά, μολονότι κόπηκε το ένα κεφάλι, η ύλη της κακίας αποδείχθηκε και πάλι πολυκέφαλη.

Διότι ο Ηλίας αναλήφθηκε στον ουρανό, αλλά ο Πέτρος έχει τα κλειδιά της βασιλείας των ουρανών, έχοντας ακούσει: όσα λύσεις πάνω στη γη, θα είναι λυμένα στους ουρανούς. Ο Ηλίας ανέβηκε μόνο στον ουρανό, ενώ ο Παύλος και στον ουρανό και στον παράδεισο (επειδή έπρεπε οι μαθητές του Ιησού να λάβουν πολλαπλάσια τη χάρη), άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Κατέβηκε όμως ο Παύλος από εκεί πάνω πάλι, όχι επειδή ήταν ανάξιος της παραμονής στον τρίτο ουρανό, αλλά για να μπορέσει, αφού απόλαυσε τα υπεράνθρωπα και κατέβηκε γεμάτος τιμή, κηρύττοντας τον Χριστό και πεθαίνοντας για Αυτόν, να λάβει και το στεφάνι του μαρτυρίου. Παρέλειψα όμως τώρα τα υπόλοιπα της επιχειρηματολογίας που ειπώθηκαν χθες κατά τη σύναξη της Κυριακής· διότι στους συνετούς ακροατές είναι αρκετή έστω και μόνο η υπενθύμιση προς μάθηση.

Χαίρε, ω Παύλε, στον οποίο οφείλουμε πολλούς επαινετικούς λόγους· στον οποίο κάθε πόλη αφιερώνεται για να σε εγκωμιάσει· του οποίου κάθε γη φέρει τον σπόρο, και επιδεικνύει τα δεμάτια της συγκομιδής· του οποίου τα μύρα άρεσαν και σε βασιλείς, συγκίνησαν άρχοντες, και απομάκρυναν τις μύτες των απίστων από τον βούρκο. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που ήλεγξες την Αττική ως απαίδευτη· εσύ που μετέβαλες την αλαζονεία των Αθηναίων· εσύ που έπεισες τους ρήτορες να ανέχονται τους απλούς ανθρώπους, και προέτρεψες τους σοφιστές να δανείζουν τα αυτιά τους σε όσους κάνουν σολοικισμούς· εσύ που κατέπληξες τον Άρειο Πάγο με τα εξ ουρανού δόγματα. Χαίρε, ω Παύλε, εσύ που αναλήφθηκες στους ουρανούς· δεν γνωρίζω όμως πώς· διότι δεν ξέρω ούτε με ποιο από τα δύο μέσα, με φτερά ή με πόδια· εσύ που αρπάχθηκες στον παράδεισο, αν και έως τώρα απέκρυψες αυτούς που σε μετέφεραν· εσύ που δέχθηκες λόγια ανώτερα από κάθε ακοή· εσύ που έγραψες επιστολές στις οποίες και οι βάρβαροι υπακούουν εξίσου με τους νόμους· εσύ που με τον κάλαμο σωφρόνισες τα έθνη, με το χαρτί μετέστρεψες τον βίο, και διόρθωσες τη γη με το μελάνι.

Επομένως, αυτοί θα παραληφθούν στο όρος του Ισαάκ. Εκεί θα δουν τον σταυρό και την ανάσταση. Εγώ λέω ότι αυτό το όρος είναι ο παράδεισος· διότι αυτός είναι η γη των ζώντων, την οποία έχει ειπωθεί ότι θα κληρονομήσουν οι πράοι. Και το ότι ο παράδεισος είναι υψηλότερος από αυτή τη γη, το επιβεβαιώνει ο Απόστολος λέγοντας ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο· και η λέξη αρπαγή υποδηλώνει ανύψωση. Γι' αυτό, επειδή είναι αδύνατον για τους ανθρώπους να ανεβούν εκεί, ο Θεός το καθιστά δυνατό μέσω αρπαγής. Και στη Γένεση λέει ότι οι τέσσερις ποταμοί εκπορεύονται από εκεί· δεν είναι δυνατόν όμως το νερό να εκπορευθεί από μια χαμηλότερη περιοχή προς μια άλλη υψηλότερη· αλλά και ο ποταμός Γηών, διαμέσου της ορεινής γης της Θηβαΐδας, κατεβαίνει προς την Αίγυπτο, όπως είναι φανερό ότι κάνει και προς την Αιθιοπία· επομένως κατεβαίνει από υψηλότερο μέρος.

Γιατί θλίβεις τον εαυτό σου και ασθενείς για εμένα; Ναι, η αγάπη με αναγκάζει. Βλέπεις αγάπη; Και αφού εκπλήρωσε τον νόμο μέσω αυτής, αν και ήταν ενδεδυμένος με φθαρτό σώμα, αξιώθηκε να ανέλθει έως τον τρίτο ουρανό, και να ακούσει λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Πώς δε τολμούν να ονομάζουν το Πνεύμα ξένο προς τον Θεό αυτοί που κατέχονται μάλλον από μανία και όχι από την αλήθεια, οι οποίοι δεν διδάσκονται από την αληθινή φωνή του αξιόπιστου και αγίου αποστόλου Παύλου, στον οποίο έδωσε το δεξί του χέρι ο κορυφαίος των αποστόλων Πέτρος που αξιώθηκε να κατέχει το κλειδί της βασιλείας, (του Παύλου) που άκουσε από τους ουρανούς «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με διώκεις;», που αξιώθηκε να ακούσει «άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει», που λέει «κανένας δεν γνωρίζει τα του ανθρώπου, ειμή μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που κατοικεί μέσα του», θέλοντας μέσα από αυτό το παράδειγμα να εκφράσει τα άνω, όχι για να παρομοιάσει το παράδειγμα του ανθρώπου με τον Θεό, αλλά για να αποκαλύψει μέσω του παραδείγματος ένα μέρος των άνω; Διότι όλη η κτίση, κι αν ακόμη συγκεντρωθεί, των αγγέλων και των αρχαγγέλων, των Χερουβίμ και των Σεραφίμ μαζί με την επουράνια στρατιά, του ουρανού και της γης, των επιγείων, των επουρανίων και των καταχθονίων, των φωστήρων και των αστέρων, των ξηρών και των υγρών, και γενικά πάντων όσων βρίσκονται στον ουρανό και πάνω στη γη, δεν μπορεί να αποδείξει ούτε καν ως υπόδειγμα να αφομοιωθεί με τον Δεσπότη της. Διότι δωρίζει στον άνθρωπο την εικόνα κατά χάριν, λέγοντας: «Εποίησε ο Θεός τον άνθρωπο, κατ' εικόνα Θεού τον εποίησε». Διότι κάθε άνθρωπος κατέχει την εικόνα ως χάρισμα, κανείς όμως δεν πρόκειται να εξομοιωθεί με τον Δεσπότη του.

Αλλά μη λέγεις πάλι, δραματοποιώντας τα πράγματα, ότι οι προφήτες είδαν όχι με τους οφθαλμούς αλλά με τη διάνοια, κατανοώντας δηλαδή σχεδόν χωρίς να βλέπουν. Διότι γι' αυτό ακριβώς λέγει ο Ησαΐας: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα τον Κύριο Σαβαώθ». Και δεν είπε «είδα με τη διάνοια», αλλά «με τους οφθαλμούς μου». Είδαν λοιπόν και δεν είδαν, αλλά είδαν στο μέτρο του δυνατού· στην πραγματικότητα δηλαδή είδαν, αλλά δεν είδαν σύμφωνα με το άπειρο της ακαταληψίας του Θεού. Έτσι και περί του παραδείσου πολλοί αλληγορούν, όπως ο θεήλατος Ωριγένης, ο οποίος θέλησε να εισαγάγει στη ζωή μάλλον τη φαντασία παρά την αλήθεια. Και λέγει ότι δεν υπάρχει παράδεισος επί της γης, ορμώμενος δήθεν από το ρητό που ειπώθηκε από τον άγιο Απόστολο: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα χρόνια – είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει – ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό». Αλλά μην αναγιγνώσκεις εσφαλμένα και λέγεις ότι αυτό σημαίνει το τρίτο μέρος του αέρα· διότι, λέγοντας «έως τον τρίτο ουρανό», δεν ομιλεί περί κάποιου τρίτου μέρους, αλλά για αριθμό τριών ουρανών. Και προσθέτει: «Γνωρίζω ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Δόξα στον παντοκράτορα Θεό, ο Οποίος με κάθε τρόπο διασαφηνίζει και εξηγεί με λεπτομέρεια τα πάντα, ώστε οι αληθινοί να μην πλανώνται.

Διότι δεν συνέδεσε τον ουρανό και τον παράδεισο σε μία σύντομη διατύπωση, αλλά λέει «γνωρίζω άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» και πάλι «που αρπάχθηκε στον παράδεισο». Η δε χρήση του άρθρου υποδηλώνει διάκριση άλλου προσώπου και μετάβαση σε άλλον τόπο. Όπως εάν κάποιος είχε ένα όρος και μία πεδιάδα, και η πεδιάδα περιέβαλλε το όρος, και θα ήθελε να βρεθεί στην ίδια πεδιάδα αλλά στην άλλη πλευρά του όρους· εάν θελήσει να οδοιπορήσει διαμέσου της πεδιάδας προς τον τόπο όπου θα επιθυμούσε να μεταβεί 〈πέρα〉 από το όρος, αυτό θα του είναι δυνατό. Εάν πάλι θελήσει πρώτα να ανέβει στο όρος και από το όρος να βρεθεί πάλι στον τόπο της πεδιάδας που βρίσκεται πέρα από το όρος, και αυτό του είναι δυνατό. Έτσι να κατανοείς και τα λεγόμενα του αποστόλου: ότι δηλαδή πρώτα ανέβηκε στον ουρανό 〈και έπειτα κατέβηκε στον παράδεισο〉, σύμφωνα με το ρητό «κατέβηκε ο αγαπημένος μου στον κήπο του». * Και ο Σωτήρας λέει «σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο».

Ήδη όμως έφτασε στα χέρια μας ένα βιβλίο στο οποίο έπλασαν κάποια λόγια γεμάτα ανομία, το οποίο περιέχει τα εξής: «Ότι», λέει, «αυτός είναι ο άγγελος που τύφλωσε τον Μωυσή και αυτοί είναι οι άγγελοι που έκρυψαν και μετέθεσαν τους οπαδούς του Κορέ, του Δαθάν και του Αβειρών». Πάλι δε, ένα άλλο σύγγραμμα πλάθουν άλλοι στο όνομα του αποστόλου Παύλου, γεμάτο από αισχρουργίες, το οποίο χρησιμοποιούν και οι λεγόμενοι Γνωστικοί· αυτό το ονομάζουν «Αναβατικόν Παύλου», βρίσκοντας ως αφορμή το ότι ο απόστολος λέει πως ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Και αυτά, υποστηρίζουν, είναι τα άρρητα ρήματα. Διδάσκουν λοιπόν αυτά και τα παρόμοια, τιμώντας τους πονηρούς και απορρίπτοντας τους αγαθούς. Διότι λένε, όπως προείπα, ότι ο Κάιν προέρχεται από την ισχυρότερη δύναμη και ο Άβελ από την ασθενέστερη. Ότι αυτές δε οι δυνάμεις συνευρέθηκαν με την Εύα και γέννησαν τον Κάιν και τον Άβελ, και ότι ο Κάιν προερχόταν από τη μία και ο Άβελ από την άλλη· ότι και ο Αδάμ και η Εύα γεννήθηκαν από τέτοιες δυνάμεις, δηλαδή από αγγέλους· και ότι τα παιδιά που γεννήθηκαν, εννοώ τον Κάιν και τον Άβελ, φιλονίκησαν μεταξύ τους και αυτός που γεννήθηκε από την ισχυρή δύναμη φόνευσε εκείνον από την κατώτερη και ασθενέστερη δύναμη. 3.

Διότι το «διήλθομεν διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος» είτε, λέει, φανερώνει τη δίοδο της ψυχής μέσω της μήτρας στον κόσμο, επειδή ακριβώς διαμένει μέσα σε τόση φλόγα και υγρασία, είτε την πτώση της από τους ουρανούς στον βίο, καθώς διέρχεται από τις πηγές του πυρός και από τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος. Εναντίον αυτών έκρινα σωστό να προβάλω αντιρρήσεις. Εμπρός λοιπόν, ω Αγλαοφών, δώσε εσύ ο ίδιος την απάντηση εκ μέρους τους, τι θα πουν; 47. Πρώτον, διότι το ότι ο παράδεισος, από τον οποίο και εκδιωχθήκαμε στο πρόσωπο του πρωτοπλάστου, είναι ολοφάνερα ένας εξαιρετικός τόπος πάνω σε αυτήν τη γη, ξεχωρισμένος για την αλύπητη ανάπαυση και διαβίωση των αγίων, αυτό καθίσταται φανερό από το ότι και ο Τίγρης και ο Ευφράτης και οι υπόλοιποι ποταμοί που πηγάζουν από εκεί φαίνεται να ρέουν εδώ, κατακλύζοντας με τις εκβολές των ρευμάτων τους τη δική μας ήπειρο. Διότι δεν κατακρημνίζονται ξεχυμένοι από τους ουρανούς άνωθεν· επειδή η γη δεν θα άντεχε να δεχθεί έναν τόσο μεγάλο όγκο ύδατος που θα κατέρρεε αθρόα από τόσο ύψος. Αλλά ούτε και ο απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν λεπτούς λόγους· διότι λέει: «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός το γνωρίζει, ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο».

Φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί καθαρά δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό και μία φορά στον παράδεισο. Διότι το χωρίο «γνωρίζω τέτοιον άνθρωπο, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» επιβεβαιώνει ότι του φανερώθηκε μια ιδιαίτερη αποκάλυψη όταν αναλήφθηκε στον τρίτο ουρανό· ενώ το ότι προσθέτει πάλι «και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, [ότι αρπάχθηκε] στον παράδεισο» αποδεικνύει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Επομένως, αποτελεί φλυαρία και τραγικολογία το να λέει κανείς ότι οι ψυχές κατακρημνίζονται από τους ουρανούς και διαβαίνουν τις πηγές του πυρός και τα ύδατα που βρίσκονται πάνω από τα νώτα του στερεώματος, φερόμενες προς τον δικό μας κόσμο. Επειδή ούτε ο Αδάμ εκδιώχθηκε από τους ουρανούς, αλλά από τον παράδεισο που είχε φυτευθεί στην Εδέμ, προς ανατολάς. Διότι το παράπτωμα δεν συνέβη πριν από την ενσωμάτωση, όπως αποδείξαμε επαρκώς, ούτε πάλι το σώμα είναι παγίδα, αλλά το παράπτωμα λαμβάνει χώρα μετά τη σύμφυση της ψυχής με το σώμα, επειδή ο άνθρωπος αποτελεί το συναμφότερον (την ένωση και των δύο), και η πτώση από τον παράδεισο κατέληξε εδώ. Αυτός όμως δεν πρόσεξε καθόλου τον λόγο με τη δέουσα επιμέλεια, Αγλαοφών, αλλά διετεινόταν για πράγματα των οποίων η κατανόηση δεν είναι ακίνδυνη, επιχειρώντας να ερμηνεύσει τον ψαλμό σύμφωνα με τις δοξασίες των φαύλων, για τα οποία θα παραλείψουμε να πούμε περισσότερα. 48.

Όταν, λοιπόν, ενώ δεν μπορούμε να αποφανθούμε για τη δική μας γένεση, περιεργαζόμαστε και επιχειρούμε να φιλονικούμε για τη γέννηση του Θεού, πώς να μην υπάρχει φόβος μήπως Εκείνος που δίνει όχι μόνο «γλώσσα παιδείας», αλλά και το «να γνωρίζει κανείς πότε πρέπει να πει λόγο», μας επιβάλει ως καταδίκη τη σιωπή εξαιτίας της προπετείας μας στο να μιλάμε; Αυτό ακριβώς έπραξε στην περίπτωση του μακάριου Ζαχαρία, ο οποίος, επειδή δεν πίστεψε σε εκείνον που του ευαγγελίστηκε τη γέννηση του παιδιού, κρίνοντας με ανθρώπινους λογισμούς τη χάρη και τη δύναμη του Θεού και απορώντας μέσα του αν είναι δυνατόν σύμφωνα με τη φύση ο γέροντας να αποκτήσει παιδί από γυναίκα προχωρημένης ηλικίας, τι λέει; «Πώς θα το γνωρίσω αυτό; Διότι εγώ είμαι γέροντας και η γυναίκα μου προχωρημένη στις ημέρες της». Γι' αυτό, όταν άκουσε ότι «Ιδού, θα είσαι σιωπηλός και δεν θα μπορείς να μιλήσεις», βγαίνοντας έξω δεν μίλησε. 33. Γι' αυτόν τον λόγο, εγκαταλείποντας τις φιλονικίες για τα αμφισβητούμενα και για τα όσα υπερβαίνουν τα μέτρα μας, ας κρατήσουμε αυτά που έχουμε παραλάβει. Διότι ποιος είναι αυτός που τολμά να υπερηφανεύεται για τη γνώση του, όταν ο ίδιος που αξιώθηκε «των αποκαλύψεων», που αναλήφθηκε «στον τρίτο ουρανό», που «άκουσε άρρητα ρήματα», συνετίστηκε μέσω «του σκόλοπα στη σάρκα» ώστε «να μην υπεραίρεται»; Και ο ίδιος ο προφήτης που είπε «πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα», λέει «ταπεινώθηκα», όχι απλώς, αλλά «σφόδρα».

Δεν χρειαζόμαστε περισσότερα λόγια για να αποδείξουμε ότι ο ιερός Απόστολος, ο οποίος ονομάζεται Βενιαμίν, προΐσταται των Εκκλησιών και είναι δάσκαλός τους. Δεν ήταν λοιπόν μόνος του ο Βενιαμίν εκεί, δηλαδή στις Εκκλησίες του Θεού, αλλά και «οι άρχοντες του Ιούδα ως ηγεμόνες τους, καθώς και οι άρχοντες του Ζαβουλών και οι άρχοντες του Νεφθαλείμ». Με αυτά τα λόγια υποδηλώνει τους υπόλοιπους αποστόλους, από τους οποίους άλλοι μεν κατάγονταν από τη φυλή του Ιούδα, άλλοι δε από τη φυλή του Ζαβουλών και του Νεφθαλείμ. Γι' αυτό το Άγιο Πνεύμα αναφέρει τον τόπο τους μέσω του προφήτη Ησαΐα, λέγοντας: «Γη του Ζαβουλών και γη του Νεφθαλείμ, στον δρόμο προς τη θάλασσα, πέρα από τον Ιορδάνη, Γαλιλαία των εθνών». Και ο ίδιος ο Σωτήρας, περνώντας από τη θάλασσα της Γαλιλαίας, από εκεί κάλεσε τους δικούς Του μαθητές. Σαφώς, λοιπόν, δίδαξε ότι προΐσταται των Εκκλησιών, πρώτα μεν ο Παύλος, ο ελάχιστος και μικρότερος, και νεότερος από τους αποστόλους, ο οποίος βρέθηκε κάποτε σε έκσταση, όταν δίωκε την Εκκλησία του Θεού και την πορθούσε, ή όταν είδε τον Σωτήρα μέσω αποκάλυψης, ή όταν αρπάχθηκε στον παράδεισο έως τον τρίτο ουρανό· μετά δε τον Παύλο, ορίζει ότι οι υπόλοιποι απόστολοι διαπρέπουν εκεί στην ίδια Εκκλησία, όντας δικοί μας άρχοντες από τη φυλή του Ιούδα, και άρχοντες του Ζαβουλών και άρχοντες του Νεφθαλείμ.

Ο Παύλος, λοιπόν, αν και υπήρξε από όλους ο πιο δυνατός στη σύνταξη λόγων και ο πλέον ικανός στα νοήματα, δεν παρέδωσε γραπτώς τίποτα περισσότερο από μερικές πολύ σύντομες επιστολές, παρόλο που είχε να πει αμέτρητα και άρρητα πράγματα, καθώς είχε αγγίξει θεωρίες μέχρι τον τρίτο ουρανό, είχε αρπαγεί στον ίδιο τον θεοπρεπή παράδεισο και είχε αξιωθεί να ακούσει τα άρρητα ρήματα εκεί. Δεν ήταν, βέβαια, άπειροι ως προς αυτά και οι υπόλοιποι μαθητές του Σωτήρα μας, οι δώδεκα απόστολοι, οι εβδομήκοντα μαθητές και αμέτρητοι άλλοι εκτός από αυτούς· ωστόσο, από όλους, μόνο ο Ματθαίος και ο Ιωάννης μάς άφησαν γραπτά υπομνήματα για τον βίο του Κυρίου, για τους οποίους υπάρχει η παράδοση ότι οδηγήθηκαν στη συγγραφή από ανάγκη. Διότι ο Ματθαίος, αφού κήρυξε πρώτα στους Εβραίους, όταν επρόκειτο να αναχωρήσει και προς άλλους, παρέδωσε γραπτώς το Ευαγγέλιό του στην πάτρια γλώσσα, αναπληρώνοντας έτσι μέσω του γραπτού κειμένου την έλλειψη της παρουσίας του σε εκείνους από τους οποίους αναχωρούσε. Και ενώ ήδη ο Μάρκος και ο Λουκάς είχαν προχωρήσει στην έκδοση των δικών τους Ευαγγελίων, λένε ότι ο Ιωάννης, ο οποίος σε όλο τον προηγούμενο χρόνο είχε αρκεστεί στο άγραφο κήρυγμα, προχώρησε τελικά στη συγγραφή για την εξής αιτία: Καθώς τα τρία προαναφερθέντα Ευαγγέλια είχαν ήδη διαδοθεί σε όλους και στον ίδιο, λένε ότι τα αποδέχθηκε, επιβεβαιώνοντας την αλήθεια τους, διαπίστωσε όμως ότι έλειπε από αυτά τα κείμενα μόνο η διήγηση για όσα είχε πράξει ο Χριστός κατά τον πρώτο καιρό και στην αρχή του κηρύγματός Του.

ΝΣΤʹ. Και γιατί να αναφέρω το καθένα χωριστά; Διότι εκείνος, επειδή δεν ζούσε για τον εαυτό του, αλλά για τον Χριστό και το κήρυγμα, και αφού σταύρωσε τον κόσμο για τον εαυτό του και σταυρώθηκε ο ίδιος ως προς τον κόσμο και τα ορατά πράγματα, τα θεωρεί όλα μικρά και κατώτερα της επιθυμίας του· έστω κι αν από την Ιερουσαλήμ και τα περίχωρά της μέχρι το Ιλλυρικό διέδωσε πλήρως το Ευαγγέλιο, έστω κι αν έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό δι' αρπαγής, έστω κι αν έγινε θεατής του παραδείσου, έστω κι αν έγινε ακροατής ρημάτων ανέκφραστων σε εμάς. Αυτά χαρακτηρίζουν τον Παύλο, και όποιον είναι όμοιος με εκείνον στο πνεύμα. Εμείς όμως φοβόμαστε, συγκρινόμενοι με αυτούς, μήπως είμαστε σαν τους μωρούς άρχοντες της Τάνεως, ή σαν καταπιεστές πράκτορες, ή σαν αυτούς που μακαρίζουν τον λαό ψευδώς· και θα προσθέσω, μήπως μακαριζόμαστε και εμείς ψευδώς και ταράζουμε τον δρόμο των ποδιών σας· ή μήπως είμαστε εμπαίκτες που κυριαρχούν, ή νεαροί ηγέτες ατελείς στη φρόνηση, που δεν διαθέτουν ούτε καν ψωμί και ένδυμα για να καθοδηγούν κάποιους· ή προφήτες που διδάσκουν την ανομία, ή άρχοντες απειθείς, που είναι άξιοι να κακολογούνται μαζί με τα πατροπαράδοτά τους εξαιτίας της σκληρότητας της πείνας· ή ιερείς που απέχουν πάρα πολύ από το να μιλούν στην καρδιά της Ιερουσαλήμ. Όλα αυτά δικαίως τα ονειδίζει και τα καταμαρτυρεί ο Ησαΐας, ο οποίος καθαρίστηκε από το Σεραφείμ και τον αναμμένο άνθρακα.

Τι είναι αυτό που έπαθα, ω φίλοι, μύστες και συνεραστές της αλήθειας; Έτρεχα με την ελπίδα να κατανοήσω τον Θεό, και έτσι ανέβηκα στο όρος, διέσχισα τη νεφέλη, αποχωριζόμενος την ύλη και τα υλικά, και συστρέφοντας τον εαυτό μου προς τα έσω όσο περισσότερο μπορούσα. Όταν όμως ατένισα, μόλις που είδα τα οπίσθια του Θεού· και μάλιστα αυτό συνέβη αφού βρήκα σκέπη στην πέτρα, δηλαδή στον Θεό Λόγο που σαρκώθηκε για εμάς. Και σκύβοντας να κοιτάξω λίγο, δεν αντίκρισα την πρώτη και ακήρατη φύση, αυτήν που γνωρίζεται μόνο από τον εαυτό της, εννοώ δηλαδή την Τριάδα, και η οποία παραμένει στο εσωτερικό του πρώτου καταπετάσματος και σκεπάζεται από τα Χερουβείμ, αλλά είδα εκείνη που είναι η έσχατη και φτάνει έως εμάς. Αυτή δε, από όσο μπορώ εγώ να γνωρίζω, είναι η μεγαλειότητα που φανερώνεται στα κτίσματα και στα δημιουργήματα που παρήχθησαν και κυβερνώνται από Αυτόν, ή, όπως την ονομάζει ο θείος Δαβίδ, η μεγαλοπρέπεια. Διότι αυτά είναι τα οπίσθια του Θεού, όσα δηλαδή γνωρίσματά Του έπονται από Εκείνον, όπως ακριβώς οι αντανακλάσεις και οι εικόνες του ήλιου πάνω στα ύδατα υποδεικνύουν τον ήλιο στα αδύναμα μάτια, επειδή δεν είναι δυνατόν να τον ατενίσει κανείς απευθείας, καθώς νικά την αίσθηση της οράσεως με την απόλυτη καθαρότητα του φωτός του. Έτσι λοιπόν θα θεολογήσεις, ακόμη κι αν είσαι ο Μωυσής και αναδειχθείς θεός για τον Φαραώ, ακόμη κι αν φτάσεις μέχρι τον τρίτο ουρανό, σύμφωνα με τον Παύλο, και ακούσεις άρρητα ρήματα· ακόμη κι αν βρεθείς υψηλότερα από εκείνον, έχοντας αξιωθεί κάποιας αγγελικής ή αρχαγγελικής στάσης και τάξης.

Του ιδίου εις την Υπαπαντήν του Κυρίου, και εις την Θεοτόκον, και εις τον δίκαιον Συμεώνα. Εκείνος που υψώνεται στα μεσούρανα με τον στοχασμό των επουρανίων, εκείνος που πετάει ψηλά με την περιφρόνηση των επιγείων, ο Παύλος, ο θεόληπτος νους, η χριστοκίνητη γλώσσα, η ωραιότατη γραφίδα του οξυγράφου γραμματέως, που καλλιγράφησε για την Εκκλησία τα δόγματα της αλήθειας, το θεοχάλκευτο βέλος στο χέρι του Δυνατού, που κατάφερε καίριο πλήγμα στην καρδιά του κοσμοκράτορα του σκότους, η αστραπή που έλαμψε από την Ιερουσαλήμ και περίγυρα μέχρι το Ιλλυρικό, ή μάλλον μέχρι τα πέρατα της γης, η διαυγέστατη και μεγαλόφωνη φωνή της θείας βροντής μέσα στον μυστικό τροχό του Ευαγγελίου, το οποίο κύλησε σε όλη την οικουμένη· αυτός, μιλώντας σαν από τα ίδια τα άδυτα του παραδείσου, όπου έγινε αυτήκοος μάρτυρας άρρητων ρημάτων· ή μάλλον σαν από τον ίδιο τον υψηλό και επηρμένο θρόνο της δόξας, όπου παρίσταται· ετοιμάζοντας έντιμη προπομπή για την παρούσα αγία και Δεσποτική εορτή, προς υποδοχή του Βασιλέως της δόξης· σαν μια μυστικότατη σύγκλητο, προετοιμάζει τον λαό της Εκκλησίας, το βασίλειο ιεράτευμα, παρατεταγμένο κατά κάποιον τρόπο σε σειρές, διατάσσοντας την τάξη, τον ρυθμό και την αρμονία της ευπρεπούς πολιτείας, και λέει: Αδελφοί, μην γίνεστε παιδιά στη σκέψη, αλλά να είστε νήπια ως προς την κακία· στη δε σκέψη να γίνεστε τέλειοι.

Διότι εκείνη που πόθησε να αγγίξει το αγαθό με τις άκρες των χειλιών της και η οποία ψηλάφησε το κάλλος μόνο τόσο, όσο φανερώνει η δύναμη της προσευχής (προσευχήθηκε δηλαδή να αξιωθεί κάτι σαν φιλί μέσω της ελλάμψεως του Λόγου), αυτή ακριβώς, μέσα από όσα έλαβε, αφού εισέδυσε με τον λογισμό της στο βαθύτερο μέρος των απορρήτων, διακηρύσσει ότι ο δρόμος δεν περιορίζεται μόνο στα πρόθυρα των αγαθών, αλλά ότι, με την απαρχή του Πνεύματος, του οποίου αξιώθηκε μέσω της πρώτης χάριτος ωσάν με κάποιο φιλί, διερευνά τα βάθη του Θεού και, έχοντας βρεθεί στα άδυτα του παραδείσου, σύμφωνα με τον μέγα Παύλο, λέει ότι βλέπει τα αθέατα και ότι αφουγκράζεται τα αλάλητα ρήματα.

Η μεν λοιπόν αλληλουχία του κειμένου, όπως υπέδειξε η ανάλυση, έχει ως εξής. Αξίζει όμως να μην προσπεράσουμε το σημείο αυτό χωρίς να το εξετάσουμε: για ποιον άραγε λόγο δεν λαμβάνεται ως κόσμημα το ίδιο το χρυσάφι, αλλά τα ομοιώματα του χρυσού, και όχι το ίδιο το ασήμι, αλλά τα στίγματα από την ύλη αυτή που σφυρηλατούνται πάνω στο ομοίωμα του χρυσού; Εκείνο λοιπόν που συμπεράναμε σχετικά με αυτά είναι το εξής: κάθε διδασκαλία περί της άρρητης φύσεως του Θεού, ακόμη και αν φαίνεται να εκφράζει κατά τον μέγιστο βαθμό κάποιο θεοπρεπές και υψηλό νόημα, αποτελεί ομοιώματα χρυσού και όχι το ίδιο το χρυσάφι· διότι δεν είναι δυνατόν να παρασταθεί με ακρίβεια το αγαθό που υπερβαίνει κάθε έννοια. Ακόμη και αν πρόκειται για κάποιον Παύλο, ο οποίος μυήθηκε τα απόρρητα στον παράδεισο, ακόμη και αν ακούσει τα αλάλητα ρήματα, τα νοήματα περί του Θεού παραμένουν ανέκφραστα· διότι, όπως λέγει, τα λόγια που εκφράζουν τα νοήματα αυτά είναι άρρητα. Εκείνοι λοιπόν που ενσταλάζουν μέσα μας κάποιους αγαθούς λογισμούς για την κατανόηση των μυστηρίων, αδυνατούν μεν να πουν πώς ακριβώς έχει η φύση Του, λέγουν όμως «απαύγασμα δόξης», «χαρακτήρα υποστάσεως», «μορφή Θεού», «Λόγο εν αρχή», «Λόγο Θεό»· όλα αυτά, σε εμάς που δεν έχουμε αντικρίσει εκείνον τον θησαυρό, φαίνονται ως χρυσάφι, σε εκείνους όμως που μπορούν να ατενίσουν προς την αλήθεια είναι ομοιώματα χρυσού, και όχι ο ίδιος ο χρυσός που διαφαίνεται μέσα στα λεπτά στίγματα του αργυρίου. Και το αργύριο είναι η σημασία των λέξεων, καθώς λέγει η Γραφή: «Άργυρος πεπυρωμένος γλώσσα δικαίου».

Ο μέγας απόστολος, ο οποίος διηγήθηκε στους Κορινθίους τα μεγάλα οράματα, όταν μάλιστα δήλωσε ότι βρισκόταν σε αμφιβολία για την ίδια του τη φύση, αν δηλαδή ήταν σώμα ή νους κατά τον καιρό της μυσταγωγίας του στον παράδεισο, διαβεβαιώνοντας αυτά λέει ότι «εγώ δεν θεωρώ ότι έχω ήδη φθάσει στον σκοπό, αλλά επεκτείνομαι ακόμη προς τα εμπρός, λησμονώντας όσα έχω ήδη διανύσει». Με αυτό φανερώνει ότι, ακόμη και μετά από εκείνον τον τρίτο ουρανό που μόνο αυτός γνώρισε (διότι ο Μωυσής δεν διηγήθηκε τίποτε γι' αυτόν στην κοσμογονία), και μετά την άρρητη ακρόαση των μυστηρίων του παραδείσου, σπεύδει ακόμη προς το ανώτερο και δεν παύει ποτέ την ανάβασή του, μην καθιστώντας ποτέ το αγαθό που κατακτά ως όριο της επιθυμίας του. Με αυτά, νομίζω, μας διδάσκει ότι από εκείνη τη μακάρια φύση των αγαθών, αυτό μεν που ανακαλύπτεται κάθε φορά είναι πολύ, αλλά αυτό που βρίσκεται ψηλότερα είναι απειροπλάσιο από εκείνο που πάντοτε κατανοείται· και αυτό συμβαίνει στο διηνεκές σε όποιον μετέχει σε αυτήν, σε όλη την αϊδιότητα των αιώνων, καθώς η επαύξηση για όσους μετέχουν συντελείται διαρκώς μέσα από ολοένα μεγαλύτερα αγαθά. Διότι αυτός που έχει καθαρή την καρδιά, σύμφωνα με την αψευδή φωνή του Δεσπότου, βλέπει τον Θεό, δεχόμενος πάντοτε με την κατανόησή του τόσον όσον μπορεί να χωρέσει, ανάλογα με τη δύναμή του.

Αλλά θα πει κάποιος οπωσδήποτε ότι εκείνος είδε τρίτο ουρανό και αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Αλλά ούτε και εκείνος έλαβε ολοφάνερα μέσω αυτής της σάρκας μια τέτοια χάρη. Διότι δεν αποκρύπτει την αμφιβολία του λέγοντας: «Είτε εν σώματι δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει». Και για τούτον εδώ θα μπορούσε κανείς τολμώντας να πει ότι εν σώματι μεν δεν είδε τίποτα τέτοιο, με την ασώματη όμως και νοητή θεωρία δεν υπάρχει τίποτα από αυτά που να άφησε αθέατο. Μάρτυρας δε αυτών είναι ο λόγος του, τόσο αυτός που ο ίδιος εκφωνούσε όσο και αυτός που κατέλιπε στα συγγράμματά του. Εκείνος, αφού περιόδευσε κυκλικά από τα Ιεροσόλυμα έως το Ιλλυρικό, κήρυξε τον ευαγγελικό λόγο σε όλους τους ενδιάμεσους τόπους· και τούτου εδώ ο λόγος και το κήρυγμα εξαπλώθηκε σχεδόν σε ολόκληρη την οικουμένη, και μελετάται με ζήλο από όλους εξίσου με τους λόγους του Παύλου. Ας παραλειφθούν δε τα υπόλοιπα σημεία στα οποία ο βίος του ενός συγκρίνεται με του άλλου, όπως το ότι εκείνος σταυρώθηκε για τον κόσμο, και ο κόσμος γι' αυτόν. Νέκρωσε το σώμα του εκείνος, τελειοποίησε και τούτος τη δύναμή του μέσα στην ασθένεια. Ο Χριστός ήταν η ζωή και για τους δύο, και για τον καθένα ο θάνατος ήταν όμοιο κέρδος, και προτιμότερη από τον πλάνητα βίο η αναχώρηση προς τον Δεσπότη.

Διότι όποιος αγαπά την αδικία μισεί την ίδια του την ψυχή, και αυτό που θεωρείται από τους ανθρώπους αξιομακάριστο στη ζωή τους είναι πιο ελεεινό από κάθε δυστυχία. Πόσοι δε πάλι, αντίθετα, ενώ εμφορούνται από τα άνω αγαθά και αφιερώνονται στη θεωρία των όντως όντων, θεωρούνται ότι είναι κάπως τυφλοί και ανόητοι ως προς τα υλικά πράγματα, όπως ακριβώς καυχάται ότι είναι και ο Παύλος, αποκαλώντας τον εαυτό του μωρό για τον Χριστό· διότι η φρόνηση και η σοφία του δεν ασχολούνταν με κανένα από τα πράγματα που επιδιώκονται με ζήλο εδώ κάτω. Γι' αυτό λέει: «Εμείς είμαστε μωροί για τον Χριστό», σαν να έλεγε: «Εμείς είμαστε τυφλοί ως προς τον επίγειο βίο, εξαιτίας του ότι βλέπουμε τα άνω και έχουμε τα μάτια μας στην κεφαλή». Για τον λόγο αυτό ήταν άστεγος και χωρίς τροφή, πένης, περιπλανώμενος, γυμνός, καταπονούμενος από την πείνα και τη δίψα. Αλλά σκέψου, αυτός που ήταν έτσι στα κάτω, πώς ήταν στα άνω. Διότι, αφού υψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό, όπου βρισκόταν η κεφαλή του, εκεί είχε στραμμένα τα μάτια του, αγαλλιώντας με τα απόρρητα μυστήρια του παραδείσου, βλέποντας τα αθέατα και εντρυφώντας σε εκείνα που ξεπερνούν κάθε αίσθηση και διάνοια. Ποιος δεν θα τον θεωρούσε ελεεινό, βλέποντάς τον δέσμιο να βασανίζεται με χτυπήματα, και έπειτα από ναυάγιο να παρασύρεται στα βάθη του πελάγους από τα κύματα μαζί με τα δεσμά του; Αλλά όμως, αν και η κατάστασή του ανάμεσα στους ανθρώπους ήταν τέτοια, εντούτοις δεν αποτράπηκε από το να έχει διαρκώς τα μάτια του στην κεφαλή, λέγοντας: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Θεού, η οποία είναι εν Χριστώ Ιησού;».

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΙΖʹ. Τι πρέπει να λέμε προς εκείνους που απορούν: αν η τεκνοποιία ξεκίνησε μετά την αμαρτία, πώς θα δημιουργούνταν οι ψυχές, εάν οι πρώτοι άνθρωποι παρέμεναν αναμάρτητοι. Μάλλον όμως, πριν διερευνήσουμε το προκείμενο ζήτημα, ίσως είναι καλύτερο να αναζητήσουμε τη λύση σε αυτό που προβάλλεται από όσους μας αντιμάχονται. Διότι λένε ότι πριν από την αμαρτία δεν αναφέρεται ούτε γέννηση, ούτε ωδίνες τοκετού, ούτε η ορμή προς τεκνοποιία· αλλά αφού εξορίστηκαν από τον παράδεισο μετά την αμαρτία, και αφού η γυναίκα καταδικάστηκε στην τιμωρία των ωδίνων, τότε έφτασε ο Αδάμ να γνωρίσει συζυγικά τη γυναίκα του, και τότε έγινε η αρχή της τεκνοποιίας. Εάν λοιπόν δεν υπήρχε γάμος στον παράδεισο, ούτε ωδίνες, ούτε τοκετός, ισχυρίζονται πως εξάγεται ως λογική αναγκαιότητα το συμπέρασμα ότι οι ψυχές των ανθρώπων δεν θα γίνονταν πολλές, εάν η χάρις της αθανασίας δεν είχε μεταπέσει στη θνητότητα, και αν ο γάμος δεν συντηρούσε τη φύση μέσω των απογόνων, αντικαθιστώντας εκείνους που απέρχονται από τη ζωή με εκείνους που γεννιούνται, ώστε, κατά κάποιον τρόπο, να αποβεί ωφέλιμη η αμαρτία που εισήλθε στη ζωή των ανθρώπων. Διότι το ανθρώπινο γένος θα είχε παραμείνει στη δυάδα των πρωτοπλάστων, αν ο φόβος του θανάτου δεν είχε παρακινήσει τη φύση προς τη διαδοχή. Αλλά πάλι σε αυτά τα ζητήματα, ο αληθινός λόγος, όποιος κι αν είναι αυτός, μπορεί να είναι φανερός μόνο σε εκείνους που, όπως ο Παύλος, έχουν μυηθεί στα απόρρητα μυστήρια του παραδείσου.

Γι' αυτό και απαγορεύθηκε στους πρωτοπλάστους να αποκτήσουν, μαζί με το καλό, και τη γνώση των αντιθέτων, αλλά να απέχουν από το «γνωστό καλό και πονηρό», και να καρπώνονται το αγαθό καθαρό, αμιγές και αμέτοχο του κακού. Αυτό δεν είναι τίποτε άλλο, κατά τη δική μου άποψη, από το να βρίσκεται κανείς μόνο μαζί με τον Θεό, να βιώνει αυτή την τρυφή ακατάπαυστα και διηνεκώς, και να μην αναμειγνύει στην απόλαυση του καλού όσα αποτραβούν προς το αντίθετο. Και αν πρέπει να μιλήσω με τόλμη, ίσως με αυτόν τον τρόπο θα μπορούσε κανείς από τούτον τον κόσμο, ο οποίος «κείται εν τω πονηρώ», να αρπαγεί και πάλι στον παράδεισο, όπου όταν βρέθηκε και ο Παύλος άκουσε και είδε τα άρρητα και αθέατα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να λαλήσει.

Διότι, όταν η ωδίνη του θανάτου ξεγεννά τους ανθρώπους σε μια άλλη ζωή, αυτοί μεν, όταν βγουν σε εκείνο το φως και εισπνεύσουν το καθαρό πνεύμα, γνωρίζουν από εμπειρία πόσο μεγάλη είναι η διαφορά εκείνης της ζωής σε σχέση με την τωρινή. Όσοι όμως έχουν απομείνει σε τούτη την υγρή και πλαδαρή ζωή, όντας στην πραγματικότητα έμβρυα και όχι ολοκληρωμένοι άνθρωποι, οικτίρουν αυτόν που βγήκε νωρίτερα από τον περιορισμό που μας περιβάλλει, θεωρώντας τον ως κάποιον που στερήθηκε ένα αγαθό. Αγνοούν ότι σε εκείνον, καθ' ομοιότητα του βρέφους που μόλις γεννήθηκε, ανοίγει μεν ο οφθαλμός, όταν βρεθεί έξω από τον τωρινό περιορισμό (και πρέπει οπωσδήποτε να εννοήσουμε τον οφθαλμό της ψυχής, με τον οποίο διαβλέπει την αλήθεια των όντων), ανοίγει δε το αισθητήριο της ακοής, μέσω του οποίου ακούει τα άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να λαλήσει, όπως λέει ο απόστολος, ανοίγει δε το στόμα και ελκύει το καθαρό και άυλο πνεύμα, μέσω του οποίου ενδυναμώνεται προς τη νοητή φωνή και τον αληθινό λόγο, όταν σμίξει με τον ήχο αυτών που εορτάζουν στον χορό των αγίων· έτσι δε αξιώνεται και της θείας γεύσης, μέσω της οποίας γνωρίζει, σύμφωνα με την ψαλμωδία, ότι είναι χρηστός ο Κύριος, και μέσω της ενέργειας της όσφρησης αντιλαμβάνεται την ευωδία του Χριστού, και προσλαμβάνει την απτική ικανότητα η ψυχή, εφαπτόμενη της αλήθειας και ψηλαφώντας τον Λόγο, σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ιωάννη.

Όπως ακριβώς, εάν κάποιος, έχοντας λάβει διαταγή σε ένα στρατόπεδο να απαριθμήσει ονομαστικά τις επιμέρους και κατώτερες εξουσίες, τους ταξιάρχους και τους λοχαγούς, τους εκατοντάρχους και τους χιλιάρχους, και όποιες άλλες από τις μερικότερες διοικήσεις έχουν ονομαστεί, αφού τις διέτρεξε όλες στον λόγο του, δεν έκανε καμία μνεία στην εξουσία που κρατεί τα πάντα και διευθύνει όλη τη στρατιωτική δύναμη, όχι διότι αποσιώπησε την υπερέχουσα εξουσία από περιφρόνηση ή λήθη, αλλά επειδή, έχοντας διαταχθεί ή προτεθεί να αναφέρει μόνο την υπήκοη και υποτελή τάξη, θα την προσέβαλε εάν συμπεριλάμβανε και την άρχουσα εξουσία στη μνεία των υποταγμένων· έτσι νομίζω πως και ο Παύλος, ο οποίος μυήθηκε στα απόρρητα μέσα στον παράδεισο, όταν αρπάχθηκε σε αυτόν και έγινε θεατής των υπερουράνιων θαυμάτων, βλέποντας και ακούγοντας όσα είναι ανέκφραστα για τους ανθρώπους, αυτός, λοιπόν, προτιθέμενος να διδάξει όσα κτίστηκαν εν Κυρίω, αφού τα εξέθεσε αυτά στον λόγο του, διατρέχοντας με μερικές περιληπτικές εκφράσεις την αγγελική και υπερκόσμια δύναμη, σταμάτησε τον λόγο του σε όσα είχαν μνημονευθεί, χωρίς να υποβιβάσει τίποτα από όσα βρίσκονται πάνω από την κτίση στον κατάλογο των κτιστών, ώστε εξ αυτού να μαρτυρείται σαφώς από τη Γραφή ότι το Άγιο Πνεύμα είναι πάνω από την κτίση.

Αλλά ο Παύλος, βεβαίως, αποσιωπά τα απόρρητα, και καλά πράττει· διότι γνωρίζει αφενός να ακούει στον παράδεισο τα άρρητα ρήματα, και αφετέρου να αποφεύγει τη φανέρωση των ανεκφώνητων, όταν κάνει λόγο για τα κατώτερα δημιουργήματα. Οι πολέμιοι όμως της αλήθειας αποτολμούν να καταπιάνονται και με τα άρρητα, προσβάλλοντας το μεγαλείο του Πνεύματος με την ταπεινότητα της κτίσης, σαν να μην έχουν ακούσει ότι ο ίδιος ο Θεός Λόγος, παραδίδοντας στους μαθητές το μυστήριο της θεογνωσίας, είπε ότι στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος ολοκληρώνεται και παρέχεται η ζωή σε όσους αναγεννώνται, και ότι, με το να συντάξει το Πνεύμα με τον Πατέρα και τον εαυτό Του, το διαχώρισε από την υπόνοια ότι ανήκει στην κτίση. Έτσι, και από τους δύο προκύπτει ευσεβής και πρέπουσα αντίληψη για αυτό, καθώς ο μεν Παύλος, όταν έκανε μνεία της κτίσης, αποσιώπησε τη φύση του Πνεύματος, ο δε Κύριος, όταν έκανε μνεία της ζωοποιού δυνάμεως, συνέδεσε το Άγιο Πνεύμα με τον Πατέρα και τον εαυτό Του.

Εάν, λοιπόν, όλοι είχαν τη δύναμη, όπως ο Μωυσής, να βρεθούν μέσα στον γνόφο, όπου ο Μωυσής είδε τα αθέατα· ή όπως ο υψιπετής Παύλος να ανυψωθούν πάνω από τρεις ουρανούς και μέσα στον παράδεισο να διδαχθούν τα άρρητα περί των υπέρλογων πραγμάτων· ή όπως ο ζηλωτής Ηλίας να συναρπαγούν με τη φωτιά προς τον αιθέριο χώρο και να μην καταβαρυνθούν από το φορτίο του σώματος· ή όπως ο Ιεζεκιήλ και ο Ησαΐας να δουν επί του θρόνου της δόξης Εκείνον που ανυψώνεται πάνω στα Χερουβίμ ή που δοξάζεται από τα Σεραφείμ—δεν θα υπήρχε απολύτως καμία ανάγκη της ένσαρκης επιφάνειας του Θεού μας, εφόσον όλοι θα βρίσκονταν σε αυτήν την κατάσταση. Επειδή όμως, καθώς λέγει ο Κύριος, η γενεά εκείνη ήταν πονηρή και μοιχαλίδα (πονηρή αφενός, διότι, όπως αναφέρει το Ευαγγέλιο, ολόκληρος ο κόσμος τότε βρισκόταν στην εξουσία του πονηρού, και μοιχαλίδα αφετέρου, διότι, αφού αποστάτησε από τον αγαθό Νυμφίο, ενώθηκε με εκείνον που μέσω της κακίας μοιχεύει τις ψυχές)—για τον λόγο αυτόν, ο αληθινός Ιατρός, Εκείνος που θεραπεύει τους πάσχοντες, προσέφερε στον ασθενή τη φροντίδα ακριβώς με τον τρόπο που απαιτούσε η νόσος τη θεραπεία της, κατά κάποιον τρόπο συνασθενώντας με την αρρώστια της δικής μας φύσης και γινόμενος σάρκα, η οποία στην ίδια της τη φύση έχει συνυφασμένη την ασθένεια, καθώς διδάσκει η θεία φωνή ότι: «Το πνεύμα πρόθυμον, η δε σαρξ ασθενής».

Κεφάλαιο ΙΣΤ΄. Ότι, αν και το θείο φως οράθηκε με σωματικούς οφθαλμούς, εντούτοις αυτό συνέβη επειδή αυτοί μετασκευάστηκαν από τη δύναμη του Πνεύματος. Αλλά γι' αυτό το λίγο ρωτάς: αν είναι άκτιστο, πώς οράθηκε από σωματικούς οφθαλμούς; Θα σου πω, λοιπόν, τα άρρητα, το πώς δηλαδή θεάθηκαν τα αθέατα, στο μέτρο βέβαια που η γλώσσα και τα αυτιά, και μάλιστα τα δικά μας, μπορούν να τα χωρέσουν. Όπως ακριβώς άκουσες και για τους οφθαλμούς, ή μάλλον ούτε καν έτσι, καθόσον εμείς υπολειπόμαστε από εκείνους που το είδαν. Και εκείνοι όμως, αν και το είδαν σε υψηλότερο επίπεδο από εμάς, εντούτοις εξήγησαν τα περί αυτού χρησιμοποιώντας σωματικές φωνές και πράγματα γνώριμα σε εμάς, δηλαδή τα κτιστά. «Διότι έτσι», λέει, «θα θεολογήσεις, έστω κι αν είσαι ο Μωυσής, έστω κι αν είσαι ο Παύλος ή και ανώτερος από αυτούς». Όμως, εκείνοι δεν θεωρούσαν με τον τρόπο που είναι εφικτό να λέγεται και να ακούγεται, «αλλά», λέει, «είδαν αυτά που οφθαλμός δεν είδε και ους δεν άκουσε» και τα οποία «δεν επιτρέπεται να ειπωθούν».

Ο δε μέγας Μακάριος στα Κεφάλαια που έχουν μεταφραστεί από τον Μεταφραστή λέει: «και στο μακάριο Παύλο το φως που έλαμψε στον δρόμο, μέσω του οποίου μάλιστα ανυψώθηκε στον τρίτο ουρανό και έγινε ακροατής άρρητων μυστηρίων, δεν ήταν φωτισμός νοημάτων και γνώσης, αλλά ενυπόστατη έλλαμψη της δύναμης του αγαθού Πνεύματος μέσα στην ψυχή, του οποίου την υπερβολική λαμπρότητα επειδή δεν άντεξαν τα σαρκικά μάτια, τυφλώθηκαν. Μέσω αυτού αποκαλύπτεται κάθε γνώση και ο Θεός γνωρίζεται αληθινά στην άξια και προσφιλή σε αυτόν ψυχή». Βλέπεις πώς και αυτός ισχυρίζεται ότι το φως εκείνο είναι κοινό κτήμα κάθε φιλόθεης και θεοφιλούς ψυχής; Επειδή και αλλού λέει: «τη δόξα του προσώπου του Μωυσή τη δέχονται τώρα μέσα στην ψυχή τους οι άγιοι». Και αλλού πάλι λέει: «εκείνη η αθάνατη δόξα του Πνεύματος, που δόθηκε ως αποκάλυψη στο θνητό σώμα του Μωυσή, τώρα λάμπει ακατάργητα στο αθάνατο πρόσωπο του εσωτερικού ανθρώπου για τους άξιους».

Διότι, όπως ακριβώς η ηδονή προς τεκνοποιία κατά τους νόμιμους γάμους σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε να ονομαστεί θείο δώρο του Θεού, εφόσον είναι δώρο σαρκικό και της φύσης, και όχι της χάριτος, έστω κι αν ο Θεός δημιούργησε τη φύση, έτσι και η γνώση που προέρχεται από τη θύραθεν παιδεία, έστω κι αν κάποιος τη χρησιμοποιεί σωστά, είναι δώρο της φύσης και όχι της χάριτος, το οποίο δίδεται από τον Θεό μέσω της φύσης κοινώς σε όλους και προάγεται σε αύξηση με τη μελέτη. Το γεγονός δε ότι αυτό δεν προσγίνεται σε κανέναν απολύτως χωρίς σπουδή και μελέτη, αποτελεί σαφές τεκμήριο ότι πρόκειται για δώρο φυσικό, και όχι πνευματικό. Διότι δώρο κυρίως του Θεού, και όχι φυσικό, είναι η δική μας θεοσοφία, η οποία, αν κατέλθει άνωθεν σε αλιείς, τους αναδεικνύει «υιούς βροντής», κατά τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, οι οποίοι περιηχούν με τον λόγο τους τα πέρατα της οικουμένης· αν κατέλθει σε τελώνες, τους καθιστά εμπόρους ψυχών· και αν κατέλθει σε διώκτες με θερμό ζήλο, τους μεταστρέφει και τους κάνει Παύλους αντί για Σαύλους, φτάνοντας από τη γη «μέχρι τρίτου ουρανού» και ακούγοντας άρρητα ρήματα. Μέσω αυτής, επομένως, είναι δυνατόν και για εμάς να γίνουμε κατ' εικόνα Θεού και να παραμείνουμε έτσι και μετά θάνατον. Αντιθέτως, λέγεται ότι η φυσική σοφία περίσσευε στον Αδάμ περισσότερο από οποιονδήποτε άλλον μεταγενέστερό του, αν και αυτός πρώτος από όλους δεν διαφύλαξε το κατ' εικόνα. Και η θύραθεν φιλοσοφία που έπειτα υποβοηθά αυτήν, είχε εφευρεθεί πριν κατέλθει Εκείνος που μέσω του Εαυτού Του ανακάλεσε την ψυχή στο αρχέγονο κάλλος της.