Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:4

Και ας μην υποθέσει κανείς ότι οι μεγάλοι πατέρες εννοούν εδώ την άνοδο μέσω των αποφατικών εννοιών. Διότι εκείνη είναι εφικτή στον καθένα που το επιθυμεί και δεν μεταθέτει την ψυχή στην αξία των αγγέλων, και χωρίζει μεν τη διάνοια από τα άλλα, αλλά μόνη της δεν μπορεί να επιτύχει την ένωση με τα επέκεινα. Η καθαρότητα, όμως, του παθητικού μέρους της ψυχής, αφού χωρίσει ενεργώς τον νου από τα πάντα μέσω της απαθείας, τον ενώνει μέσω της προσευχής με τη χάρη του Πνεύματος, δια της οποίας απολαμβάνει τις θείες ελλάμψεις, εξαιτίας των οποίων καθίσταται αγγελοειδής και θεοειδής. Γι' αυτό οι πατέρες μετά τον μέγα Διονύσιο την ονόμασαν «πνευματική αίσθηση», το οποίο είναι επίσης κατάλληλο και κάπως πιο εκφραστικό για εκείνη τη μυστική και απόρρητη θεωρία. Διότι τότε πραγματικά ο άνθρωπος βλέπει με το Πνεύμα, και όχι με τον νου, ούτε με το σώμα. Και γνωρίζει με ακρίβεια, με τρόπο υπερφυή, ότι βλέπει φως ανώτερο από κάθε φως. Με τι το βλέπει αυτό, δεν το γνωρίζει τότε, αλλά ούτε και μπορεί να εξετάσει τη φύση του, λόγω του ανεξιχνίαστου του Πνεύματος μέσω του οποίου βλέπει. Και αυτό είναι εκείνο που είπε και ο Παύλος, όταν άκουγε τα άρρητα και έβλεπε τα αόρατα: «Έβλεπα», λέει, «είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, είτε εντός του σώματος δεν γνωρίζω»· δηλαδή δεν γνώριζε αν εκείνο που έβλεπε ήταν ο νους ή το σώμα. Διότι βλέπει, όχι βέβαια με την αίσθηση, αλλά όπως η αίσθηση βλέπει τα αισθητά καθαρά, και μάλιστα πιο καθαρά από αυτήν.

Εσύ όμως, εφαρμόζοντας τις οριστικές, αναλυτικές και διαιρετικές μεθόδους, μάθε και καταδέξου να διδάξεις και εμάς τους αμαθείς. Διότι ουσία του Θεού δεν είναι, αφού εκείνη είναι ανέπαφη και αμέθεκτη· άγγελος δεν είναι, διότι φέρει δεσποτικά γνωρίσματα και άλλοτε μεν απομακρύνει από το σώμα ή και όχι χωρίς το σώμα και ανυψώνει σε ύψος άρρητο, άλλοτε πάλι μετασχηματίζοντας και το ίδιο το σώμα και μεταδίδοντάς του την οικεία λαμπρότητα, όπως ακριβώς εμφανίστηκε κάποτε και ο μέγας Αρσένιος καθώς αγωνιζόταν στην ησυχία, και ο Στέφανος όταν λιθοβολούνταν, και ο Μωυσής όταν κατέβαινε από το όρος· έτσι λοιπόν, αφού θεουργήσει το σώμα, γίνεται αντιληπτό στα σωματικά μάτια, ω του θαύματος. Υπάρχουν δε φορές που ομιλεί ξεκάθαρα στον θεατή με άρρητα, ας πούμε, ρήματα, όπως ακριβώς και στον θείο Παύλο, «συγκαταβαίνοντας από την οικεία του περιωπή, προκειμένου να μπορέσει έστω και μετριασμένα να χωρέσει στην κτιστή φύση», σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, Αυτός που κατά την οικεία Του φύση προ των αιώνων και εις τους αιώνας και επιπλέον για τα πάντα παραμένει αόρατος και αχώρητος. Τότε, λοιπόν, την ονομασία που έδωσαν οι Ισραηλίτες στον άρτο που κατέβαινε από ψηλά στην έρημο, αποκαλώντας τον «μάννα», αυτήν την ίδια αναλογίζεται συχνά στον νου του, ερχόμενος στον εαυτό του, και αυτός που έχει καταξιωθεί να δει εκείνο το φως. Τι είναι τούτο; Και αυτό είναι για αυτούς το όνομα εκείνου του φωτός· εσύ πες μας, αν έχεις κάτι περισσότερο να πεις. Ας επανέλθουμε όμως στα επόμενα.

Ότι δε μέσω εκείνου του φωτός δίδεται και η πνευματική σοφία, άκουσε να το λένε δύο μαζί ταυτόχρονα. «Διότι στον μακάριο», λέει, «Παύλο, το φως που έλαμψε στον δρόμο, μέσω του οποίου και ανυψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό και έγινε ακροατής άρρητων μυστηρίων, δεν ήταν κάποιου είδους φωτισμός νοημάτων και γνώσης, αλλά έλλαμψη της δύναμης του αγαθού Πνεύματος ενυπόστατα μέσα στην ψυχή, του οποίου την υπερβολική λαμπρότητα δεν άντεξαν τα μάτια της σάρκας και τυφλώθηκαν, και μέσω του οποίου αποκαλύπτεται κάθε γνώση και ο Θεός γίνεται αληθινά γνωστός στην άξια και αγαπημένη ψυχή». Αυτό το φως είναι και αιώνια ζωή, η οποία μεταδίδεται στον θεωμένο και δεν χωρίζεται από τον Θεό· έτσι έλεγε ο Παύλος: «Δεν ζω πλέον εγώ, αλλά ζει μέσα μου ο Χριστός». Έτσι λέει για τον Παύλο και ο Μάξιμος, ότι «ζούσε τη θεία και αιώνια ζωή Εκείνου που είχε ενοικήσει μέσα του».

Οι ίδιοι πάλι, λέει, οι Φρύγες, από μεταβολή ονομάζουν αυτόν τον ίδιο θεό· διότι γίνεται, λέει, θεός, όταν, αφού αναστηθεί από τους νεκρούς, θα εισέλθει μέσω μιας τέτοιας πύλης στον ουρανό. Αυτήν, λέει, την πύλη τη γνωρίζει ο απόστολος Παύλος, έχοντάς την μισανοίξει εν μυστηρίω και λέγοντας ότι «αρπάχτηκε» από άγγελο και βρέθηκε «έως» τον δεύτερο και «τον τρίτο ουρανό, στον ίδιο τον παράδεισο», και ότι είδε όσα είδε «και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Αυτά είναι, λέει, τα άρρητα μυστήρια που λέγονται από όλους, «τα οποία και λαλούμε, όχι με λόγια που διδάσκει η ανθρώπινη σοφία, αλλά με λόγια που διδάσκει το πνεύμα, ερμηνεύοντας τα πνευματικά με πνευματικό τρόπο. Ο δε ψυχικός άνθρωπος δεν δέχεται τα του πνεύματος του Θεού· διότι γι' αυτόν είναι μωρία».

Επειδή λοιπόν και όλα όσα ανήκουν στην Εβδομάδα είχαν φωτιστεί και το ευαγγέλιο είχε αναγγελθεί σε αυτούς —διότι υπάρχουν κτίσεις σύμφωνα με τα διαστήματα και κατά τη γνώμη τους άπειροι κόσμοι, και αρχές και δυνάμεις και εξουσίες· για τα οποία γίνεται από αυτούς πολύ μακρύς λόγος και αναπτύσσεται με πολλά λόγια· όπου ισχυρίζονται ότι υπάρχουν τριακόσιοι εξήντα πέντε ουρανοί, και ότι ο μέγας άρχοντάς τους είναι ο Αβρασάξ, επειδή το όνομά του περιέχει τον αριθμό 365, αφού δήθεν ο αριθμός του ονόματος περιέχει τα πάντα, και γι' αυτό το λόγο το έτος αποτελείται από τόσες ημέρες— αλλά επειδή, λέγει, αυτά έγιναν έτσι, έπρεπε πλέον και η δική μας αμορφία να φωτισθεί, και στην υιότητα που είχε εγκαταλειφθεί στην αμορφία σαν έκτρωμα να αποκαλυφθεί «το μυστήριο, το οποίο στις προηγούμενες γενιές δεν είχε γίνει γνωστό», καθώς είναι γραμμένο, λέγει: «κατά αποκάλυψη μου έγινε γνωστό το μυστήριο» και «άκουσα άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να πει».

Τι να πούμε δε και για εκείνους, όταν βέβαια και ο Ενώχ, επειδή ευαρέστησε τον Θεό, μετατέθηκε με το σώμα του, προμηνύοντας τη μετάθεση των δικαίων, και ο Ηλίας, έχοντας την υπόσταση του πλάσματος, αναλήφθηκε, προφητεύοντας την ανάληψη των πνευματικών ανθρώπων; Και σε τίποτα δεν τους εμπόδισε το σώμα ως προς τη μετάθεση και την ανάληψη. Διότι, από τα ίδια τα χέρια με τα οποία πλάστηκαν αρχικά, από αυτά δέχτηκαν και την ανάληψη και τη μετάθεση. Επειδή τα χέρια του Θεού είχαν συνηθίσει στον Αδάμ να ρυθμίζουν, να συγκρατούν και να βαστάζουν το δικό τους πλάσμα, και να το μεταφέρουν και να το τοποθετούν όπου τα ίδια θέλουν. Πού, λοιπόν, τοποθετήθηκε ο πρώτος άνθρωπος; Στον παράδεισο προφανώς, καθώς έχει γραφτεί. Και από εκεί εκδιώχθηκε σε αυτόν τον κόσμο, επειδή παράκουσε. Γι' αυτό και λέγουν οι πρεσβύτεροι, οι μαθητές των αποστόλων, ότι εκείνοι που μετατέθηκαν, μεταφέρθηκαν εκεί —διότι για τους δίκαιους και πνευματοφόρους ανθρώπους ετοιμάστηκε ο παράδεισος, στον οποίο και ο απόστολος Παύλος, όταν εισήχθη, άκουσε ρήματα άρρητα για εμάς στο παρόν— και ότι εκεί παραμένουν όσοι μετατέθηκαν έως τη συντέλεια, προοιμιαζόμενοι την αφθαρσία.

Διότι, όπως ακριβώς ο σωματικός οφθαλμός δεν ερωτά πρώτα και έπειτα βλέπει τον ήλιο, έτσι ούτε και ο οφθαλμός της ψυχής εξετάζει πρώτα και μετά βλέπει τη γνώση του πνεύματος. Έτσι και η μυστική θεωρία, την οποία επιθυμείς, άγιε, αποκαλύπτεται στον νου μετά την απόκτηση της υγείας της ψυχής. Το να θέλει, όμως, κανείς να μάθει τέτοια μυστήρια μέσω εξέτασης και έρευνας αποτελεί αφροσύνη της ψυχής. Διότι και ο μακάριος Παύλος δεν είπε ότι είδε και άκουσε μυστήρια και άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, μέσω της μάθησης ή με υλικό τρόπο, αλλά ότι αρπάχτηκε στην πνευματική χώρα και είδε την αποκάλυψη των μυστηρίων.

Και ο μακάριος Παύλος, προφανώς όταν δέχθηκε το Άγιο Πνεύμα και ανακαινίσθηκε δι' αυτού, αξιώθηκε των μυστηρίων της αποκαλύψεως και εν τω Πνεύματι των αποκαλύψεων θεωρούσε και εντρυφούσε στη θεωρία, και άκουσε άρρητα ρήματα, και είδε θεωρία υψηλότερη της φύσεως, και απόλαυσε μέσω των θεωριών τις ουράνιες δυνάμεις, και εντρυφούσε στα πνευματικά πράγματα. Και μη γένοιτο να ισχύει αυτό που με θράσος ισχυρίζονται οι αιρετικοί, οι λεγόμενοι Ευχίτες, ότι δηλαδή πραγματοποίησε εκείνη την άνοδο με τη δική του θέληση (διότι καθόλου δεν δύναται ο νους να ανέλθει εκεί από μόνος του), αλλά αρπάχθηκε με αρπαγή εν τω Πνεύματι των αποκαλύψεων, όπως ακριβώς έγραψε στην προς Κορινθίους επιστολή, εναντίον των μάταιων ανθρώπων, οι οποίοι εξομοίωναν τους εαυτούς τους με τους αγίους Αποστόλους και ομολογούσαν τις φαντασιώσεις των λογισμών τους, αποκαλώντας τες πνευματικές θεωρίες. Αυτό διαπιστώθηκε σε πολλούς αιρετικούς, αναφέρομαι δηλαδή στους οπαδούς του Ωριγένη, του Ουαλεντίνου, του γιου του Δισσάν, του Μαρκίωνα, του Μάνη, και των υπολοίπων παλαιών αιρεσιαρχών των κακοδοξιών, οι οποίες ξεκίνησαν από τους χρόνους των Αποστόλων και μέχρι σήμερα εντοπίζονται σε διάφορους τόπους.

Επειδή λοιπόν κάποιοι άνθρωποι, διεφθαρμένοι από τη φαντασία των δαιμόνων, θέλησαν να διαφθείρουν τη διδασκαλία των μακαρίων Αποστόλων, αναγκάστηκε ο θείος Απόστολος να καταρρίψει το καύχημα των αιρετικών, που καυχώνταν στη σκιά της ενέργειας των δαιμόνων οι οποίοι εμφανίζονταν σε αυτούς, όταν διηγείται τη δική του θεία θεωρία με ταπείνωση και πολύ φόβο, αποδίδοντάς την στο πρόσωπο κάποιου άλλου. Διότι λέει: «Είδα έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε εκτός του σώματος είτε εντός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει, που αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει».

Με αρπαγή, λοιπόν, αρπάχτηκε, λέγει, και όχι ότι ανήλθε εκουσίως με τον νου του εν θεωρία στον τρίτο ουρανό. Αλλά ότι είδε θεωρίες το έγραψε, και ότι άκουσε ρήματα το είπε· ποιοι όμως είναι οι λόγοι ή οι τύποι των θεωριών, δεν μπόρεσε να το γράψει.

Διότι, όπως ακριβώς ο σωματικός οφθαλμός δεν ερωτά, και όμως έτσι βλέπει τον ήλιο, έτσι και ο οφθαλμός της ψυχής δεν εξετάζει, και όμως έτσι αντικρίζει τη γνώση του πνεύματος. Έτσι και η μυστική θεωρία, την οποία επιθυμείς, ω άγιε, αποκαλύπτεται στον νου μετά την ίαση της ψυχής. Εκείνη δε που θέλει να μάθει τέτοια μυστήρια μέσω εξέτασης και έρευνας, αποτελεί αφροσύνη της ψυχής. Διότι και ο μακάριος Παύλος δεν είπε ότι είδε και άκουσε μυστήρια και άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται να λαλήσει άνθρωπος, μέσω μάθησης ή σε κάποιον υλικό τόπο, αλλά είπε ότι αρπάχθηκε μέσω αρπαγής στην πνευματική χώρα, και εκεί είδε την αποκάλυψη των μυστηρίων.

Και επειδή με τη φαντασία που προέρχεται από τους δαίμονες, θέλησαν κάποιοι διεφθαρμένοι να νοθεύσουν τη διδασκαλία των αγίων αποστόλων, αναγκάστηκε ο θείος απόστολος να καταρρίψει το καύχημα των αιρετικών, οι οποίοι καυχιόνταν για τη φαντασία της πλάνης και καυχιόνταν για τη σκιά της ενέργειας των δαιμόνων που τους εμφανίζονταν, όταν διηγείται τη δική του θεία θεωρία με ταπείνωση και πολύ φόβο, και την αποδίδει σε άλλο πρόσωπο: Διότι είδα, λέει, έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια, είτε μέσα στο σώμα, είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει, ο οποίος αρπάχτηκε στον παράδεισο, και άκουσε λόγια τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Και λέει ότι αρπάχτηκε βιαίως, και όχι ότι ανέβηκε εκουσίως με τον νου του μέσω της θεωρίας στον τρίτο ουρανό· αλλά ότι είδε θεωρίες, το έγραψε, και ότι άκουσε ρήματα, το είπε. Το ποια όμως είναι τα λόγια, ή ποιοι είναι οι τύποι των θεωριών, δεν μπόρεσε να το γράψει. Διότι ο νους, όταν με το Πνεύμα της αποκαλύψεως τα είδε στον δικό τους τόπο, δεν έλαβε την άδεια να τα ομιλήσει σε τόπο που δεν ήταν δικός τους. Ούτε, ακόμη και αν ήθελε να τα πει, θα μπορούσε. Διότι δεν τα είδε με τις αισθήσεις του σώματος· επειδή, ό,τι προσλαμβάνει ο νους με τις σωματικές αισθήσεις, δύναται πάλι μέσω αυτών των αισθήσεων να το ερμηνεύσει στον χώρο των σωμάτων. Όσα όμως ο νους θεωρεί ή ακούει ή αισθάνεται εντός του με πνευματική αίσθηση στον χώρο του Πνεύματος, όταν στρέφεται προς το σώμα, δεν είναι ικανός να τα διηγηθεί· θυμάται μόνο ότι τα είδε. Το πώς όμως, δεν γνωρίζει να το διηγηθεί με σαφήνεια.

Εσείς πάλι μείνετε στον εαυτό σας, και ας αυξάνεται πάλι το θεοσεβές γένος. Δεν ήταν η νηστεία που χάρισε ζωή στους Νινευίτες, ενώ είχαν λάβει σύντομη απόφαση θανάτου; Δεν ήταν η νηστεία που ανέδειξε τον θαυμάσιο Δανιήλ και τους ομόφρονές του ανώτερους και από τον τύραννο και από τη φωτιά που βρυχόταν; Δεν ήταν η νηστεία και η σεμνότητα του βίου που κατέστησαν τον Ιωάννη βαπτιστή του σαρκωθέντος Θεού, αφού απέκτησε αγνεία αντάξια μιας τέτοιας μυσταγωγίας; Δεν ήταν η νηστεία, η ακτημοσύνη, η χαμευνία και η καταπόνηση του σώματος που έκαναν τον Παύλο να ακούσει τα άρρητα ρήματα στον παράδεισο; Γιατί λοιπόν, παραλείποντας να μιμηθείς αυτά, αγαπάς με κακή πρόθεση τα χειρότερα; Εάν, επομένως, δεν έχεις βγει εντελώς εκτός εαυτού και δεν έχεις ξεχάσει τον Θεό, επίστρεψε στη φύση, η οποία έχει μέσα της όλα όσα ευαρεστούν τον Θεό, και γνώρισε τον Πλάστη, που σε εξαγόρασε με το τίμημα του δικού Του αίματος, και μην γίνεσαι δούλος της σάρκας, μετατρέποντας τον Σωτήρα και ευεργέτη σε κριτή και αντίδικο.

Ο Παύλος και ο Πέτρος, οι συζευγμένοι βόες της Εκκλησίας, αυτοί που εμπορεύτηκαν καλή πραγματεία για την οικουμένη, εκείνοι που σήκωσαν τον σταυρό αντί για ζυγό, αντί για αναβάτη τον Σωτήρα, αντί για ζεύγλες τις διαθήκες των Γραφών και αντί για βουκέντρα τη χάρη του Αγίου Πνεύματος. Ο Παύλος και ο Πέτρος, αυτοί που καθημερινά λαμπρύνουν την Εκκλησία, τα δεσποτικά ταμεία, τα πανδοχεία της οικουμένης, τα δοχεία του Πνεύματος, τα ερμηνευτήρια της Αγίας Τριάδας, οι καθοδηγητές της οικονομίας του θείου Λόγου. Ο Πέτρος, ο πνευματικός μου έρωτας· ο Παύλος, το σκεύος της εκλογής, η δική μου βακτηρία. Ο Πέτρος, ο ναός του Θεού· ο Παύλος, το στόμα του Χριστού, η λύρα του Πνεύματος, ο άνθρωπος των τριών πήχεων, που όμως αγγίζει τους ουρανούς· αυτός που περιορίζεται τοπικά, και όμως περικλείει ολόκληρο τον κόσμο για χάρη του Δεσπότη· αυτός που από την Ιερουσαλήμ και την ευρύτερη περιοχή μέχρι το Ιλλυρικό κήρυξε πλήρως το Ευαγγέλιο του Χριστού· ο ταχύτατος δρομέας, ο αετός που αναπετάει στον ουρανό, ο πλήρης θείας χάριτος, αυτός για τον οποίο ο Κύριος μαρτύρησε ότι θα βαστάσει το όνομά Του ενώπιον όλης της οικουμένης, αυτός που διήλθε τον τριώροφο ουρανό και εισήλθε στον παράδεισο, και ανέβηκε μέχρι τον δεσποτικό και ακατάληπτο θρόνο, και άκουσε τα απόρρητα μυστήρια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Και τι λοιπόν θα πούμε για τον Πέτρο;

Ο Παύλος έμαθε αυτά που δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να πει· έμαθε τα πάντα πριν από τη δημιουργία του κόσμου. Τι είναι πιο δύσκολο να μάθει κανείς, την αρχή ή το τέλος; Είναι ολοφάνερο ότι είναι το πρώτο. Επομένως, αυτό το έμαθε ο Μωυσής, και το πότε, και πριν από πόσα χρόνια, το αποδεικνύει μέσω αυτών με τα οποία αριθμεί τα έτη. Αυτό το έμαθε και ο Σολομών, γι' αυτό και έλεγε: «Θα θυμηθώ τα από αιώνων». Ότι, λοιπόν, είναι κοντά, το γνώρισαν έπειτα και αυτοί· όπως ακριβώς και ο Παύλος, λέγοντας: «Ο Κύριος είναι κοντά, μην μεριμνάτε για τίποτα». Αλλά τότε δεν το γνώριζαν, παρόλο που είχαν λάβει αποδείξεις. Ο δε Χριστός, όπως ακριβώς είπε το «όχι μετά από πολλές ημέρες», θέλοντας να τους κρατά σε εγρήγορση, και δεν το φανέρωσε ξεκάθαρα, έτσι κάνει και τώρα. Εξάλλου, και εκείνοι εδώ δεν ρωτούν για τη συντέλεια, αλλά για τη βασιλεία· γι' αυτό και έλεγαν: «Άραγε, σε αυτόν τον χρόνο θα αποκαταστήσεις τη βασιλεία στον Ισραήλ;». Αυτός όμως ούτε και αυτό τους το αποκάλυψε. Για το τέλος, βέβαια, τον είχαν ρωτήσει και πριν από αυτό· αλλά δεν απάντησε όπως εκεί, με μεγαλύτερη αυστηρότητα, αποτρέποντάς τους από το να νομίζουν ότι η απαλλαγή είναι κοντά, αφήνοντάς τους να πέσουν στους κινδύνους· έτσι έπραξε και εδώ, αλλά πιο ήπια. Διότι, για να μη νομίσουν ότι προσβάλλονται ούτε ότι αυτά αποτελούν προφάσεις, άκουσε πώς αμέσως υπόσχεται να τους δώσει αυτό για το οποίο θα χαίρονταν. Πρόσθεσε, λοιπόν: «Αλλά θα λάβετε δύναμη, όταν θα έλθει το Άγιο Πνεύμα επάνω σας, και θα γίνετε μάρτυρές μου και στην Ιερουσαλήμ και σε όλη την Ιουδαία και τη Σαμάρεια και έως τα πέρατα της γης».

Ποιος λοιπόν είναι ανώτερος από όλους τους ανθρώπους; Ποιος άλλος παρά εκείνος ο σκηνοποιός, ο δάσκαλος της οικουμένης, εκείνος που διέτρεξε τη γη και τη θάλασσα σαν φτερωτός, το σκεύος της εκλογής, ο νυμφαγωγός του Χριστού, ο φυτουργός της Εκκλησίας, ο σοφός αρχιτέκτονας, ο κήρυκας, ο δρομέας, ο αγωνιστής, ο στρατιώτης, ο παιδοτρίβης, εκείνος που άφησε παντού στην οικουμένη τεκμήρια της δικής του αρετής, που πριν από την ανάσταση αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που μεταφέρθηκε στον παράδεισο, που έγινε κοινωνός των άρρητων μυστηρίων του Θεού, εκείνος που άκουσε και μίλησε για πράγματα τα οποία η ανθρώπινη φύση είναι αδύνατον να εκφράσει, αυτός που και απόλαυσε περισσότερη χάρη, αλλά και επέδειξε μεγαλύτερο κόπο;

Διότι, αφού είπε ότι ο Χριστός έγινε αρχιερέας κατά την τάξη του Μελχισεδέκ, και αναζητώντας ποιος είναι ο Μελχισεδέκ, πρόσθεσε: Για τον οποίο ο λόγος μας είναι πολύς και δυσκολοερμήνευτος. Τι λες, ω μακάριε Παύλε; Είναι δυσκολοερμήνευτος για εσένα που έχεις την πνευματική σοφία, για εσένα που άκουσες τα απόρρητα λόγια, για εσένα που αρπάχθηκες έως τον τρίτο ουρανό; Αν για εσένα είναι δυσκολοερμήνευτος, για ποιον είναι κατανοητός;

Διότι αποτελεί μεγάλη ασφάλεια για εμάς το να απολαμβάνουμε συνεχώς τη δική σας αγάπη, ενός τέτοιου και τόσο μεγάλου πλήθους. Επειδή όποιος απολαμβάνει την αγάπη, οπωσδήποτε θα απολαύσει και την προσευχή. Και το πόσο μεγάλο αγαθό είναι αυτό, γίνεται φανερό από το εξής: Εκείνος ο Παύλος, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα λόγια, που καταπάτησε όλες τις ανάγκες της φύσεως, που βρισκόταν πλέον σε απόλυτη ασφάλεια, είχε την ανάγκη των προσευχών των μαθητών και έλεγε: «Προσεύχεσθε υπέρ εμού, για να διασωθώ από τους απειθείς»· και πάλι: «Προσεύχεσθε για να μου δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός μου». Και παντού τον βλέπετε και να ζητά τις προσευχές των μαθητών, και να τους ευχαριστεί αφού τις λάβει. Διότι, για να μην ισχυριστεί κανείς ότι από ταπεινοφροσύνη καταφεύγει στις προσευχές των μαθητών, αναδεικνύει και τη δύναμή τους, λέγοντας τα εξής: «Αυτός μας διέσωσε από τόσο μεγάλους θανάτους· και έχουμε την ελπίδα ότι και πάλι θα μας διασώσει, με τη συνδρομή και της δικής σας δεήσεως υπέρ ημών, ώστε για το χάρισμα που μας δόθηκε να αναπεμφθούν ευχαριστίες από πολλούς για χάρη μας».

Διότι, αν ο Παύλος, ένας τόσο μεγάλος και σπουδαίος άνδρας, ο οποίος άκουσε εκείνα τα άρρητα λόγια που μέχρι σήμερα κανείς δεν εγνώρισε, φώναζε λέγοντας: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχηση που έχω για εσάς»· διδάσκοντάς μας ότι με τέτοιον τρόπο παρέδιδε τον εαυτό του στους κινδύνους υπέρ της ευσέβειας, ώστε να φτάνει κοντά στον ίδιο τον θάνατο κάθε ημέρα, και αυτό που η φύση δεν αποδεχόταν (διότι όλοι υποκείμεθα σε έναν μόνο θάνατο), αυτό η επιμονή της προαιρέσεώς του το κατόρθωνε, έστω και αν ο φιλάνθρωπος Θεός τον διατηρούσε στη ζωή περισσότερο για τη σωτηρία των υπολοίπων. Αν, λοιπόν, εκείνος που κοσμούταν με τόσα κατορθώματα και εμφανιζόταν σαν άγγελος πάνω στη γη, κάθε ημέρα αγωνιζόταν να αποκομίζει κέρδος, και να παρατάσσεται απέναντι στους κινδύνους υπέρ της αλήθειας, και να συγκεντρώνει για τον εαυτό του τον πνευματικό πλούτο, και να μην επαναπαύεται ποτέ· ποια δικαιολογία θα μπορούσαμε να έχουμε εμείς, που όχι μόνο στερούμαστε εντελώς κάθε κατορθώματος, αλλά και υποκείμεθα σε τόσα ελαττώματα, από τα οποία έστω και ένα μόνο αν υπάρχει σε εμάς είναι ικανό να μας κατακρημνίσει στο ίδιο το βάραθρο της απώλειας, και εντούτοις δεν δείχνουμε καμία προθυμία, ούτε καν για να τα διορθώσουμε αυτά; Όταν δε ο ίδιος άνθρωπος συχνά διαπιστώνεται ότι δεν έχει μόνο ένα ελάττωμα, αλλά περισσότερα, και είναι οργίλος, και ακόλαστος, και πλεονέκτης, και φθονερός, και οξύθυμος, και ούτε αυτά θέλει να διορθώσει, ούτε να καταπιαστεί με τα έργα της αρετής, ποια ελπίδα σωτηρίας θα μπορούσε πλέον να υπάρξει;

Και τι να πούμε για τον μακάριο απόστολο Παύλο, τον ρήτορα του Χριστού, τον αλιέα της οικουμένης, αυτόν που μέσω των δεκατεσσάρων επιστολών του, σαν με πνευματικά δίχτυα, σαγήνευσε όλη την οικουμένη προς σωτηρία· αυτόν που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και έπειτα στον παράδεισο· αυτόν που του εμπιστεύθηκαν τα μυστήρια της βασιλείας του Θεού, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να εκστομίσει; Επειδή και αυτόν δύο φορές την εβδομάδα τον αναγιγνώσκουμε και την επιστολή του φέρουμε στα χείλη μας· όμως, έχοντας υψώσει τον νου μας μόνο προς την ανάγνωση, μόνο σε αυτήν προσηλωνόμαστε εκείνη τη στιγμή. Τι λοιπόν έχω να πω για τον μακάριο Δαβίδ, πώς δηλαδή η χάρη του Πνεύματος οικονόμησε ώστε να απαγγέλλεται κάθε μέρα και νύχτα; Διότι όλοι μας τον φέρουμε στα χείλη μας αντί για μύρο. Στην εκκλησία τελούνται παννυχίδες, και πρώτος και μέσος και τελευταίος είναι ο Δαβίδ· στις ορθρινές υμνολογίες, και πρώτος και μέσος και τελευταίος ο Δαβίδ· στις προπομπές των σκηνωμάτων των νεκρών, και πρώτος και τελευταίος ο Δαβίδ· στις οικίες των παρθένων κατά την υφαντική εργασία, και πρώτος και μέσος και τελευταίος ο Δαβίδ. Ώ, τι παράδοξα πράγματα! Πολλοί, αν και δεν έχουν λάβει εξ αρχής καμία πείρα γραμμάτων, αφού τον έχουν μάθει καλά, αποστηθίζουν ολόκληρο τον Δαβίδ.

Διότι, λέγει, αυτός είναι για εμένα σκεύος εκλογής, για να βαστάξει το όνομά μου ενώπιον εθνών και βασιλέων, και για να τον πείσει να κοπιάσει περισσότερο από τους αποστόλους υπέρ της Εκκλησίας την οποία προηγουμένως πολεμούσε. ΣΤ΄. Θέλεις να μάθεις πώς τον μετέστρεψε; Πώς τον έκανε οικείο του; Πώς τον προσείλκυσε κοντά του; Πώς τον συγκατέλεξε ανάμεσα στους πρώτους από τους φίλους του; Σε κανέναν από τους ανθρώπους δεν εμπιστεύθηκε να πει τόσα απόρρητα, όσα στον Παύλο. Και από πού είναι αυτό φανερό; Άκουσα, λέγει, άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

Είπες: «Εγώ». Για ποιον λόγο προσθέτεις το όνομα; Διότι δεν ήταν αρκετό το «Εγώ» για να δηλώσει εκείνον που γράφει; Αλλά για να μάθεις ότι και αυτή η παρεμβολή του ονόματος είναι ικανή να συγκινήσει βαθιά τους ακροατές, γι' αυτό προσθέτει την προσωνυμία, φέρνοντάς τους στη μνήμη τον διδάσκαλο. Και εμείς βιώνουμε ακριβώς το ίδιο· διότι, όταν θυμηθούμε τους αγίους, ακόμη κι αν βρισκόμαστε σε ραθυμία, αφυπνιζόμαστε, κι αν βρισκόμαστε σε κατάσταση καταφρόνησης, κυριευόμαστε από φόβο. Εγώ, για παράδειγμα, όταν ακούω τον απόστολο Παύλο, φέρνω στον νου μου αυτόν που βρέθηκε σε θλίψεις, σε στενοχώριες, σε πληγές, σε φυλακές, αυτόν που έμεινε ένα μερόνυχτο στον βυθό της θάλασσας, αυτόν που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, αυτόν που άκουσε στον παράδεισο τα άρρητα ρήματα, το σκεύος της εκλογής, τον νυμφαγωγό του Χριστού, αυτόν που ευχήθηκε να γίνει ανάθεμα χωρισμένος από τον Χριστό υπέρ των αδελφών του. Και σαν μια χρυσή αλυσίδα, η σειρά των κατορθωμάτων μαζί με την υπενθύμιση του ονόματος εισέρχεται στον νου εκείνων που προσέχουν με ακρίβεια· και διόλου μικρό κέρδος δεν προκύπτει σε εμάς από αυτό.

Στους άλλους, λοιπόν, φαίνεται γελοίο το να αποτελεί η ατίμωση καταξίωση, το να αποτελεί η ατίμωση χαρά· σε όσους όμως γνωρίζουν τον πόθο του Χριστού, αυτό θεωρείται το πιο μακάριο από όλα. Αν κάποιος μου χάριζε ολόκληρο τον ουρανό ή την αλυσίδα εκείνη, εγώ θα προτιμούσα εκείνη την αλυσίδα· αν κάποιος με τοποθετούσε ψηλά μαζί με τους αγγέλους, ή μαζί με τον δεμένο Παύλο, θα επέλεγα το δεσμωτήριο· αν κάποιος με έκανε μία από εκείνες τις ουράνιες δυνάμεις που βρίσκονται γύρω από τον θρόνο, ή έναν τέτοιο δεσμώτη, θα επέλεγα να γίνω ένας τέτοιος δεσμώτης. Και δικαιολογημένα· τίποτε δεν είναι πιο μακάριο από εκείνη την αλυσίδα. Θα επιθυμούσα να βρίσκομαι τώρα σε εκείνους τους τόπους· διότι λέγεται ότι σώζονται ακόμη τα δεσμά· και να δω και να θαυμάσω εκείνους τους άνδρες για τον πόθο τους για τον Χριστό· θα ήθελα να δω τις αλυσίδες, τις οποίες οι δαίμονες φοβούνται και φρίττουν, ενώ οι άγγελοι ευλαβούνται. Τίποτε δεν είναι ανώτερο από το να κακοπαθήσει κανείς για τον Χριστό. Δεν μακαρίζω τον Παύλο τόσο επειδή αρπάχθηκε στον παράδεισο, όσο επειδή ρίχτηκε στο δεσμωτήριο.

Δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή άκουσε άρρητα ρήματα, όσο επειδή υπέμεινε τα δεσμά· δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, όσο τον μακαρίζω για τα δεσμά. Διότι το ότι αυτά είναι ανώτερα από εκείνα, άκουσε πώς το γνωρίζει και ο ίδιος. Διότι δεν είπε: «Σας παρακαλώ εγώ που άκουσα άρρητα ρήματα», αλλά τι; «Σας παρακαλώ εγώ, ο δέσμιος εν Κυρίω».

Τι λέγεις; Εάν δηλαδή δεν τα πεις, δεν τα γνωρίζεις; Αλλά δεν υπερηφανευόμαστε το ίδιο όταν τα γνωρίζουμε εμείς οι ίδιοι και όταν τα φανερώνουμε στους άλλους. Διότι δεν συνηθίζει να προκαλεί υπερηφάνεια η φύση των κατορθωμάτων, αλλά η μαρτυρία και η γνώση των πολλών. Γι' αυτό λοιπόν λέει, «Δεν με συμφέρει», ώστε να μην δημιουργήσω στους ακροατές μεγαλύτερη ιδέα για εμένα. Διότι εκείνοι μεν οι ψευδαπόστολοι έλεγαν για τον εαυτό τους και πράγματα ανύπαρκτα· αυτός όμως αποκρύπτει και τα υπαρκτά, και μάλιστα παρότι τον πίεζε τόσο μεγάλη ανάγκη, και λέει, «Δεν με συμφέρει», διδάσκοντας τους πάντες να αποφεύγουν εκ περισσού μια τέτοια συμπεριφορά. Διότι η πράξη αυτή δεν προσφέρει κανένα κέρδος, αλλά μάλλον βλάβη, εκτός εάν υπάρχει κάποια αναγκαία και ωφέλιμη αφορμή που να παρακινεί σε αυτό. Αφού, λοιπόν, ανέφερε τους κινδύνους, τους πειρασμούς, τις επιβουλές, τις αθυμίες, τα ναυάγια, μεταβαίνει σε ένα άλλο είδος καυχήσεως, λέγοντας: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα έτη (είτε ευρισκόμενος στο σώμα, δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω· ο Θεός γνωρίζει), ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο (είτε με το σώμα, δεν γνωρίζω· είτε εκτός του σώματος, δεν γνωρίζω) και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να τα προφέρει. Για έναν τέτοιον άνθρωπο θα καυχηθώ· για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ». Μεγάλη μεν είναι αυτή η αποκάλυψη. Δεν συνέβη όμως μόνο αυτή, αλλά και άλλες περισσότερες· αυτός, ωστόσο, παραθέτει μία από τις πολλές.

Α΄. Ένα ζήτημα τίθεται σήμερα ενώπιόν μας, το οποίο απασχολεί πολλούς και εξετάζεται από πολλές πλευρές. Και ποιο είναι αυτό το ζήτημα; Λέει: «Γι’ αυτό, μην μπορώντας πια να υπομείνω, έστειλα τον Τιμόθεο για να πληροφορηθώ για την πίστη σας». Τι λες; Αυτός που γνωρίζει τόσα πολλά, αυτός που άκουσε άρρητα λόγια, αυτός που ανέβηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτός δεν γνωρίζει, αν και βρίσκεται στην Αθήνα; Καίτοι η απόσταση δεν ήταν μεγάλη, ούτε είχε χωριστεί από αυτούς πριν από πολύ καιρό· διότι λέει: «Αφού απορφανισθήκαμε από εσάς για λίγο χρόνο». Δεν γνωρίζει λοιπόν ένας τέτοιος άνθρωπος τα όσα συμβαίνουν στους Θεσσαλονικείς, αλλά αναγκάζεται να στείλει τον Τιμόθεο για να μάθει για την πίστη τους; «Μήπως τυχόν», λέει, «σας πείραξε ο πειράζων, και αποβεί μάταιος ο κόπος μας;». Τι θα μπορούσε λοιπόν να πει κανείς; Ότι οι άγιοι δεν τα γνώριζαν όλα; Και το ότι δεν τα γνώριζαν, μπορεί να το συμπεράνει κανείς από πολλά σημεία, τόσο από τα παλαιότερα όσο και από τα μεταγενέστερα· όπως ακριβώς ο Ελισσαίος αγνοούσε τα σχετικά με τη γυναίκα· όπως ο Ηλίας έλεγε προς τον Θεό: «Εγώ απέμεινα μόνος, και ζητούν την ψυχή μου». Γι’ αυτό και άκουσε από τον Θεό ότι: «Άφησα για τον εαυτό μου επτά χιλιάδες άνδρες».

Σε εκείνους δεν αποκάλυψε τον εαυτό του, ενώ στη γυναίκα λέει: «Εγώ είμαι, αυτός που σου μιλάει». Αυτό που έκανε μόνο στον Παύλο, ο οποίος ανήλθε έως τον τρίτο ουρανό, που αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, ο οποίος σαγήνευσε την οικουμένη, αυτό το έκανε πρωτύτερα και στη Σαμαρείτιδα. Στον Παύλο αποκαλύφθηκε με σαφήνεια από τον ουρανό λέγοντας: «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις; Σκληρό είναι για εσένα να λακτίζεις προς τα κέντρα». Και ο Σαούλ αποκρίθηκε λέγοντας: «Ποιος είσαι, Κύριε;» Και εκείνος αποκρίθηκε: «Εγώ είμαι ο Ιησούς Χριστός, τον οποίο εσύ καταδιώκεις». Αυτό, λοιπόν, λέει τώρα στη Σαμαρείτιδα: «Εγώ είμαι, αυτός που σου μιλάει».

Στάθηκε η βασίλισσα στα δεξιά σου, ντυμένη με ιματισμό διάχρυσο και στολισμένη· δεν ομιλεί βεβαίως η Γραφή για αισθητά ενδύματα, αλλά για τα ενδύματα της αρετής. Διότι «όλη η δόξα της θυγατρός του βασιλέως βρίσκεται εσωτερικά, στολισμένη με χρυσά κρόσσια». Τι σημαίνει λοιπόν αυτό; Διπλός είναι ο άνθρωπος, και διπλή είναι η ουσία του· και η ψυχή έχει ανάγκη από λόγο που διδάσκει, που φωτίζει τον νου, που απομακρύνει τα πάθη, που θεραπεύει τα τραύματα. Ας μην προσέχουμε, επομένως, μόνο την αισθητή τράπεζα, αλλά ας παραθέσουμε ενώπιόν σας και τη νοερή, ετοιμάζοντας για εσάς την εστίαση από τα λόγια του Παύλου, και φέρνοντας στο μέσον τον σκηνοποιό, τον ιδιώτη, τον αμαθή, τον διδάσκαλο της οικουμένης, τον φοβερό στους δαίμονες, αυτόν που εκδιώκει τις ασθένειες, που περιτρέχει τα άνω και τα κάτω, που εισήλθε στον παράδεισο, που ανήλθε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αυτόν που μέσα στην τέχνη του είχε τόση χάρη, που δεν εμποδιζόταν από την τέχνη του, αλλά ενώ μετερχόταν το βιοποριστικό του επάγγελμα, έλαμπε με τα κατορθώματά του. Ας τον φέρουμε στο μέσον· διότι δεν χορταίνω να τον εγκωμιάζω. Είμαι εραστής του κάλλους του· διότι δεν είναι σωματικό, ώστε να φθείρεται, αλλά πνευματικό, το οποίο ουδέποτε μαραίνεται.

Τέτοιος είναι πράγματι ο πλούτος των Γραφών. Διότι, καθώς καθόμουν και τον άκουγα να λέει ότι αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει· και έπειτα, καθώς προχωρούσε και έλεγε: «Για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του σατανά, για να με χτυπά»· φοβήθηκα μήπως κάποιος από τους ακροατές, αγνοώντας το νόημα, σκανδαλιστεί από απλοϊκότητα, και γι' αυτό θεώρησα αναγκαίο να φέρω στο προσκήνιο αυτό το χωρίο και να το εξετάσω διεξοδικά. Διότι, αν κάποιος το αγνοούσε, θα του γίνει σαφές· και αν όχι, θα του γίνει πιο γνώριμο και ευκολονόητο· διότι εκείνος που γνωρίζει, θα το θυμηθεί, ενώ εκείνος που δεν γνωρίζει, θα το μάθει. Επειδή, πράγματι, άκουσα πολλούς να αγνοούν το νόημα και να λένε ότι ο Παύλος παραδόθηκε στον σατανά. Τι λες, πες μου;

Αυτό λοιπόν που έμαθε από την αρχή, το εξασκούσε και μετέπειτα, και μάλιστα αφού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, αφού μεταφέρθηκε στον παράδεισο, και αφού έγινε κοινωνός άρρητων ρημάτων με τον Θεό. Εμείς όμως, που δεν είμαστε άξιοι ούτε για τα υποδήματά του, ντρεπόμαστε για εκείνα, για τα οποία εκείνος σεμνυνόταν. Και ενώ αμαρτάνουμε καθημερινά, ούτε μετανοούμε, ούτε το θεωρούμε όνειδος· αντίθετα, το να ζούμε από τους δίκαιους κόπους μας, το αποφεύγουμε ως κάτι αισχρό και καταγέλαστο. Ποια ελπίδα σωτηρίας λοιπόν θα έχουμε, πες μου; Διότι εκείνος που ντρέπεται, πρέπει να ντρέπεται για την αμαρτία, και για το ότι εναντιώνεται στον Θεό, και για το ότι πράττει κάτι από τα μη πρέποντα, ενώ για τις τέχνες και τις εργασίες πρέπει ακόμη και να καυχάται. Διότι έτσι και την πονηρή σκέψη θα αποβάλουμε εύκολα από τη διάνοιά μας μέσω της ενασχόλησης με την εργασία, και σε όσους έχουν ανάγκη θα προσφέρουμε βοήθεια, και τις θύρες των άλλων δεν θα ενοχλήσουμε, και θα εκπληρώσουμε τον νόμο του Χριστού, ο οποίος είπε: Είναι μακάριο να δίνει κανείς μάλλον, παρά να λαμβάνει.

Ακούστε με, εσείς που σκύψατε τον αυχένα και δεχθήκατε τον χρηστό και ελαφρύ και μακάριο ζυγό, μοναχοί και παρθένες· ακούστε με, όσες αφιερώσατε τον εαυτό σας και προσφέρατε τα σώματά σας στον Κύριο· ακούστε με, εσείς που είστε τα στεφάνια του ουράνιου νυμφίου, ακούστε με, εσείς που είστε λαμπρότερες από τον ήλιο, ακούστε με, οι είσοδοι της βασιλείας, ακούστε με, οι φίλες του Θεού, ακούστε με, οι χορεύτριες του Δαβίδ, ακούστε με, τα εγγόνια της Ελισάβετ, ακούστε με, οι σύντροφοι του Ιωάννη, ακούστε με, οι κληρονόμοι του Θεού, ακούστε με, εσείς που περιφέρετε το στάδιο του αγώνα και τη νίκη και τον αγωνοθέτη μέσα στο στάδιο, ακούστε με, οι αδελφές της Μαρίας, ακούστε με, οι μητέρες και νύμφες και δούλες του Χριστού· μάλλον μην ακούσετε εμένα, σας παρακαλώ, αλλά τον Απόστολο που λέει: «Σας παρακαλώ, λοιπόν, να παραστήσετε τα σώματά σας ως θυσία ζωντανή, αγία, ευάρεστη στον Θεό». Αξιόπιστος είναι αυτός που παρακαλεί, γι' αυτό μην αρνηθείτε την προσφορά. Δες ποιος είναι αυτός που σε παρακαλεί, και νιώσε δέος για το αίτημα· αυτός που ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, αυτός που αξιώθηκε να ακούσει τη φωνή του Θεού, αυτός που άκουσε άρρητα ρήματα, αυτός παρακαλεί: «Παραστήστε τα σώματά σας αγνά στον Θεό». Τι παρακαλείς, Παύλε; Τι σε νοιάζει για τις παρθένες; Δεν είπες εσύ ότι: «Για τις παρθένες δεν έχω εντολή Κυρίου»; Δεν είπες εσύ: «Τίμιος είναι ο γάμος»; Δεν είπες εσύ: «Μην αποστερείτε ο ένας τον άλλον από τη συζυγική ένωση»; Τότε γιατί τώρα κηρύττεις την αγνεία;

Διότι δεν μας αγαπά με τον ίδιο τρόπο όπως εμείς αυτόν, αλλά τόσο περισσότερο, όσο δεν είναι δυνατόν ούτε με λόγια να παρασταθεί. Αναλογίσου, λοιπόν, πόσο σπουδαίων πραγμάτων τον αξίωσε ακόμη και πριν από τη μέλλουσα ανάσταση. Τον άρπαξε στον παράδεισο, τον ανέβασε στον τρίτο ουρανό, τον έκανε κοινωνό τέτοιων απόρρητων μυστηρίων, τα οποία δεν είναι θεμιτό να προφέρει κανείς από όσους έχουν λάβει την ανθρώπινη φύση. Και πολύ δικαιολογημένα· διότι, ενώ βάδιζε στη γη, έπραττε τα πάντα σαν να περιφερόταν μαζί με τους αγγέλους· και, παρότι ήταν συνδεδεμένος με θνητό σώμα, επιδείκνυε τη δική τους καθαρότητα, και ενώ υπόκειτο σε τόσες ανάγκες, αγωνιζόταν να μη φανεί καθόλου κατώτερος από τις άνω δυνάμεις. Διότι διέτρεξε την οικουμένη σαν να είχε φτερά, και περιφρονούσε τους κόπους και τους κινδύνους σαν να ήταν ασώματος, και καταφρονούσε τα γήινα σαν να είχε ήδη κληρονομήσει τον ουρανό, και βρισκόταν σε διαρκή εγρήγορση, σαν να συναναστρεφόταν με τις ίδιες τις ασώματες δυνάμεις. Καίτοι πολλές φορές σε αγγέλους ανατέθηκαν διάφορα έθνη· όμως ούτε ένας από αυτούς δεν οικονόμησε το έθνος που του εμπιστεύθηκαν, με τον τρόπο που ο Παύλος οικονόμησε ολόκληρη την οικουμένη. Και μη μου πεις ότι δεν ήταν ο Παύλος εκείνος που τα οικονόμησε αυτά· διότι και εγώ ο ίδιος το ομολογώ. Διότι, έστω κι αν δεν ήταν ο ίδιος που τα κατόρθωνε αυτά, ούτε έτσι εξαιρείται από τους επαίνους για αυτά, επειδή προετοίμασε τον εαυτό του να γίνει άξιος μιας τόσο μεγάλης χάριτος. Στον Μιχαήλ ανατέθηκε το έθνος των Ιουδαίων. Στον Παύλο όμως η γη και η θάλασσα, και η οικουμένη, και η ακατοίκητη γη.

Άνθρωπος που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκε στον παράδεισο, που έγινε κοινωνός άρρητων μυστηρίων και απόλαυσε τόση παρρησία προς τον Θεό, δεν ένιωθε σε μεγάλο βαθμό την αίσθηση εκείνων των αγαθών, εάν δεν έβλεπε και τους αδελφούς του να διασώζονται μαζί του. Διότι γνωρίζει, γνωρίζει με σαφήνεια, ότι τίποτα δεν είναι ούτε ανώτερο ούτε ίσο με την αγάπη, ούτε καν το ίδιο το μαρτύριο, το οποίο αποτελεί το αποκορύφωμα όλων των αγαθών· και πώς γίνεται αυτό, άκουσε. Διότι η μεν αγάπη και χωρίς το μαρτύριο αναδεικνύει μαθητές του Χριστού, το δε μαρτύριο χωρίς την αγάπη δεν θα μπορούσε να το κατορθώσει αυτό. Από πού είναι αυτό φανερό; Από τα ίδια τα λόγια του Χριστού· διότι έλεγε προς τους μαθητές: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν αγαπάτε ο ένας τον άλλον».

Να αναφέρω άραγε ότι περιέτρεχε τη γη για τον Χριστό, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο, ότι ανήλθε στον τρίτο ουρανό, ότι έγινε κοινωνός των άρρητων μυστηρίων μαζί με τον Χριστό; Θα επιθυμούσα σήμερα να αποκτήσω εκατό γλώσσες και ισάριθμα στόματα, και διάνοια πολυόμματη, και φωνή πιο ηχηρή από σάλπιγγα, ώστε να μπορέσω να εξιστορήσω έστω και τα μικρότερα από τα κατορθώματα του Παύλου, προκειμένου και εγώ ο ίδιος να αγιαστώ, και εσάς να σας κάνω καλύτερους, αλλά και να αποδώσω στον μακάριο ένα μέρος από το χρέος μου.

Διότι και ο απόστολος Παύλος, το σκεύος της εκλογής, ο ναός του Θεού, το στόμα του Χριστού, η λύρα του Πνεύματος, ο διδάσκαλος της οικουμένης, εκείνος που περιόδευσε γη και θάλασσα, που ξερίζωσε τα αγκάθια των αμαρτιών, που έσπειρε τα σπέρματα της ευσέβειας, ο πιο εύπορος από τους βασιλείς, ο πιο δυνατός από τους πλούσιους, ο πιο ισχυρός από τους στρατιώτες, ο πιο φιλόσοφος από τους φιλοσόφους, ο πιο εύγλωττος από τους ρήτορες, αυτός που δεν είχε τίποτα και κατείχε τα πάντα, που με τη σκιά του καταργούσε τον θάνατο, που με τα ενδύματά του φυγάδευε τις ασθένειες, που έστησε τρόπαια στη θάλασσα, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και εισήλθε στον παράδεισο, που ανακήρυξε τον Χριστό ως Θεό, εκείνος λοιπόν λέει: «Δεν έχω συναίσθηση κανενός σφάλματος, αλλά δεν δικαιώνομαι από αυτό». Αυτός που κατείχε τόσο μεγάλο και τέτοιας αξίας πλήθος αρετών, λέει: «Εκείνος όμως που με ανακρίνει είναι ο Κύριος».

Τίποτε τέτοιο δεν είπε ούτε διανοήθηκε, αλλά, όσο ήταν γεμάτος από αμέτρητα κατορθώματα, τόσο περισσότερο φοβόταν και έτρεμε· και αυτή τη φιλοσοφία τη διδασκόταν από τον δάσκαλο. Διότι και εκείνος, αφού αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκε στον παράδεισο, και άκουσε λόγια άρρητα, και έγινε κοινωνός τέτοιων μυστηρίων, και διέτρεξε ολόκληρη την οικουμένη σαν να ήταν φτερωτός, γράφοντας προς τους Κορινθίους έλεγε: Φοβάμαι μήπως, ενώ κήρυξα σε άλλους, εγώ ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος. Εάν όμως ο Παύλος φοβάται μετά από τέτοια και τόσα κατορθώματα, αυτός που μπόρεσε να πει ότι «για μένα ο κόσμος έχει σταυρωθεί, και εγώ για τον κόσμο», πολύ περισσότερο πρέπει να φοβόμαστε εμείς, και μάλιστα τόσο περισσότερο, όσο πιο πολλά κατορθώματα τυχόν έχουμε συγκεντρώσει.

Διότι εκείνος μεν λέει: «Καλό είναι για μένα, Κύριε, ότι με ταπείνωσες, για να μάθω τα δικαιώματά σου»· τούτος δε, αφού είπε ότι «Αρπάχθηκα έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκα στον παράδεισο», πρόσθεσε λέγοντας: «Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα, άγγελος του σατανά για να με ραπίζει». Τι πιο σαφές από αυτό;

Για να μην υπερηφανεύομαι, λέει, γι' αυτό επέτρεψε ο Θεός στους αγγέλους του σατανά να με ραπίζουν. Και ως αγγέλους του σατανά δεν εννοεί κάποιους δαίμονες, αλλά τους ανθρώπους που υπηρετούν τον διάβολο, τους απίστους, τους τυράννους, τους ειδωλολάτρες, οι οποίοι συνεχώς τον έθλιβαν και συνεχώς τον καταδίωκαν. Αυτό λοιπόν που λέει έχει την εξής έννοια: Μπορούσε, λέει, ο Θεός να καταστείλει τους διωγμούς και τις αλλεπάλληλες θλίψεις· αλλά επειδή αρπάχθηκα έως τον τρίτο ουρανό και μεταφέρθηκα στον παράδεισο, για να μην υπερηφανευθώ και υψηλοφρονήσω από την υπερβολή αυτών των αποκαλύψεων, επέτρεψε αυτούς τους διωγμούς και άφησε τους αγγέλους του σατανά να με ραπίζουν μέσω των διωγμών και των θλίψεων, ώστε να μην υπερηφανεύομαι. Διότι, μολονότι είναι άγιοι και θαυμαστοί οι άνδρες σαν τον Παύλο και τον Πέτρο, και όλοι όσοι είναι τέτοιοι, όπως πράγματι είναι, εντούτοις παραμένουν άνθρωποι και έχουν ανάγκη από μεγάλη προφύλαξη, ώστε να μην υπερηφανεύονται εύκολα· και μάλιστα, περισσότερο από όλους, οι άγιοι.

γ'. Αλλά για αυτά, αρκετά· ας παραθέσουμε σε σας μία φράση από τα σημερινά αναγνώσματα και ας ολοκληρώσουμε τον λόγο μας: «Ο Παύλος, δέσμιος του Ιησού Χριστού», λέει, «και ο αδελφός Τιμόθεος». Μεγάλος ο τίτλος του Παύλου, δεν είναι όνομα εξουσίας και τιμής, αλλά δεσμά και αλυσίδες. Αληθινά μεγάλος· αν και τον κάνουν λαμπρό πολλά άλλα, το ότι αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό, το ότι μεταφέρθηκε στον παράδεισο, το ότι άκουσε άρρητα ρήματα. Όμως τίποτα από αυτά δεν πρόβαλε, αλλά αντί για όλα, την αλυσίδα· διότι αυτή τον έκανε πιο επιφανή και πιο λαμπρό από εκείνα. Γιατί άραγε; Διότι εκείνα μεν είναι χαρίσματα της φιλανθρωπίας του Δεσπότη, ενώ αυτά είναι δείγματα της καρτερίας και της υπομονής του δούλου. Και είναι συνήθεια σε όσους αγαπούν να σεμνύνονται περισσότερο για εκείνα που υποφέρουν υπέρ των αγαπημένων τους, παρά για εκείνα με τα οποία ευεργετούνται από αυτούς. Δεν καμαρώνει τόσο ένας βασιλιάς για το διάδημα, όσο εκείνος στολιζόταν με τα δεσμά του· και πολύ δικαιολογημένα. Διότι το διάδημα προσφέρει μόνο στολισμό στο στεφανωμένο κεφάλι, ενώ η αλυσίδα προσφέρει και πολύ μεγαλύτερο στολισμό και ασφάλεια. Το βασιλικό στέμμα πολλές φορές πρόδωσε το κεφάλι που το φορούσε, και προσέλκυσε μύριους επίβουλους, και προκάλεσε την επιθυμία για τυραννία· και στους πολέμους μάλιστα, είναι τόσο επισφαλές αυτό το κόσμημα, ώστε να το κρύβουν και να το βγάζουν.