Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 12:4

Έθεσες όριο, το οποίο δεν θα υπερβούν, ούτε θα επιστρέψουν για να σκεπάσουν τη γη. γ΄. Η θάλασσα σέβεται την άμμο, και παρόλο που μαίνεται μέχρι αυτήν, εμποδιζόμενη από το θείο όριο σαν από χαλινό, αναχαιτίζεται πάλι και υποχωρεί προς τα πίσω. Ή σημαίνει το εξής: διότι ούτε οι προφήτες αναγγέλλουν όλες τις αποκαλύψεις τους· παρά μόνο εκείνες που τους προστάζεται να αποκαλύψουν, για να μην σκεπάσουν με το πλήθος τους τη γη, δηλαδή τον άνθρωπο, ο οποίος δεν δύναται να τα χωρέσει. Αυτό το μαρτυρεί και ο Παύλος λέγοντας: «Άκουσα άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». «Εσύ που εξαποστέλλεις πηγές στις φάραγγες· ανάμεσα στα βουνά θα διέλθουν ύδατα». Έπειτα αποδεικνύει τη χρησιμότητά τους. «Θα ποτίσουν όλα τα θηρία του αγρού· οι άγριοι όνοι θα τα δεχτούν για τη δίψα τους». «Κοντά τους θα κατασκηνώσουν τα πετεινά του ουρανού· μέσα από τους βράχους θα βγάλουν φωνή». Και αυτό αποτελεί μέγιστο τεκμήριο της θείας πρόνοιας, το ότι ικανοποιεί την ανάγκη όχι μόνο των ανθρώπων, αλλά και των άλογων ζώων. Γι' αυτόν τον λόγο, διασχίζοντας τα βουνά, δημιούργησε πέρασμα για τα ύδατα, ώστε να έχουν άφθονα τα νάματα των πηγών όχι μόνο οι άνθρωποι, αλλά και τα είδη των χερσαίων ζώων και των πτηνών. Το δε χωρίο «οι άγριοι όνοι θα τα δεχτούν για τη δίψα τους», ο Σύμμαχος το ερμήνευσε ως εξής: «Θα καταπραΰνει ο άγριος όνος τη δίψα του».

Δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή αρπάχθηκε στον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, όσο επειδή ρίχτηκε στη φυλακή· δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή άκουσε άρρητα ρήματα, όσο επειδή υπέμεινε τα δεσμά· διότι αυτά είναι κατά πολύ ανώτερα από εκείνα. Διότι για εμένα είναι προτιμότερο να κακοπαθήσω για τον Χριστό, παρά να τιμηθώ από τον Χριστό. Αυτό ακριβώς συλλογιζόμενος και ο Παύλος έλεγε, όπως ήταν φυσικό: Εάν Εκείνος, αφού έγινε δούλος για εμένα και κένωσε τη δόξα Του, δεν θεωρούσε ότι βρισκόταν τόσο στη δόξα, όσο όταν σταυρωνόταν για εμένα, τι δεν οφείλω να πάθω εγώ; Διότι, άκουσέ Τον που λέγει: «Δόξασόν με, Πατέρα». Τι λέγεις; Οδηγείσαι στον σταυρό μαζί με ληστές και τυμβωρύχους, για να υποστείς τον θάνατο των καταραμένων, πρόκειται να φτυστείς και να ραπιστείς, και αυτά τα ονομάζεις δόξα; Ναι, λέγει· για χάρη αυτών που αγαπώ τα πάσχω αυτά, και εύλογα τα θεωρώ δόξα. Εάν, λοιπόν, ο Δεσπότης μου, έχοντας αγαπήσει τους οικτρούς και ταλαίπωρους, ονομάζει το γεγονός αυτό δόξα, και το προτιμά περισσότερο από τη δόξα του πατρικού θρόνου, πολύ περισσότερο οφείλω εγώ να τα θεωρώ έτσι. Όλοι οι άνθρωποι εκπλήσσονται με τον Ιώβ για την υπομονή του, για την καθαρότητα του βίου του, για τη μαρτυρία του Θεού, για εκείνη την καρτερική μάχη, για τη θαυμαστή νίκη μετά τη μάχη· όμως την υπομονή του Παύλου, ποια αδαμάντινη ψυχή θα μπορούσε άραγε να την επιδείξει;

Θα ήθελα να βρίσκομαι τώρα σε εκείνους τους τόπους, στους οποίους παραμένουν εκείνα τα δεσμά, και να δω τις αλυσίδες, τις οποίες οι δαίμονες φοβούνται και φρίττουν, ενώ οι άγγελοι τις σέβονται. Αν ήμουν απαλλαγμένος από τις εκκλησιαστικές φροντίδες, και είχα γερό σώμα, δεν θα απέφευγα να πραγματοποιήσω μια τόσο μακρινή οδοιπορία μόνο και μόνο για να δω τις αλυσίδες, και το δεσμωτήριο όπου ήταν δεμένος ο Παύλος. Αν κάποιος μου έδινε την ευκαιρία να δω τον Παύλο να προβάλλει από τον ουρανό και να υψώνει τη φωνή του, ή από το δεσμωτήριο, θα επέλεγα από το δεσμωτήριο· διότι οι ένοικοι του ουρανού έρχονται προς αυτόν, όταν βρίσκεται στο δεσμωτήριο. Ω μακάρια δεσμά, ω μακάρια χέρια, τα οποία στόλισε εκείνη η αλυσίδα που περιβλήθηκε ο Παύλος! Δεν ήταν τόσο τίμια τα χέρια του, όταν σήκωσαν τον χωλό στα Λύστρα, όσο όταν έφεραν τα δεσμά. Αν ζούσα εγώ σε εκείνα τα χρόνια, τότε προπαντός θα τα αγκάλιαζα, και θα τα ακουμπούσα στα μάτια μου· δεν θα σταματούσα να καταφιλώ χέρια που αξιώθηκαν να δεθούν για χάρη του Δεσπότη μου. Δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή αρπάχθηκε στον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, όσο επειδή ρίχθηκε στο δεσμωτήριο· δεν τον μακαρίζω τόσο επειδή άκουσε άρρητα ρήματα, όσο επειδή υπέμεινε τα δεσμά· διότι αυτά είναι κατά πολύ ανώτερα από εκείνα. Διότι είναι προτιμότερο για εμένα να υποφέρω δεινά για τον Χριστό, παρά να τιμηθώ από τον Χριστό.

Αλλά εκεί μεν μετά τις επτά ημέρες οι εορτασμοί λύονται, εδώ όμως, εάν το θέλεις, μπορείς να στέκεσαι διαρκώς στην ιερή παστάδα. Και στους εξωτερικούς κοσμικούς γάμους η νύμφη, μετά τον πρώτο ή και τον δεύτερο μήνα, δεν είναι το ίδιο επιθυμητή στον νυμφίο. Εδώ όμως δεν συμβαίνει έτσι· αντίθετα, όσο προχωράει ο χρόνος, τόσο πιο θερμός γίνεται ο έρωτας του νυμφίου, τόσο πιο γνήσιες οι περιπτύξεις, τόσο πιο πνευματική η ένωση, εάν βρισκόμαστε σε πνευματική εγρήγορση. Πάλι, στα σώματα, μετά τη νεότητα ακολουθεί το γήρας. Εδώ, μετά το γήρας ακολουθεί η νεότητα, και μάλιστα μια νεότητα που δεν έχει ποτέ τέλος, εάν το θέλουμε. Μεγάλη είναι η χάρις, αλλά θα γίνει μεγαλύτερη, εάν το θέλουμε. Και ο Παύλος ήταν μεγάλος όταν βαπτιζόταν, αλλά έγινε πολύ μεγαλύτερος έπειτα, όταν κήρυττε και καταντρόπιαζε τους Ιουδαίους. Ύστερα από αυτά αρπάχθηκε στον παράδεισο και ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό. Ώστε είναι δυνατόν και σε εμάς, εάν το θέλουμε, να αυξήσουμε και να μεγαλώσουμε τη χάρη που μας δόθηκε μέσω του βαπτίσματος. Και αυτή αυξάνεται μέσω των αγαθών έργων, και γίνεται πιο λαμπρή και μας παρέχει το φως της ακόμη πιο φωτεινό. Και αν γίνει αυτό, με πολλή παρρησία θα εισέλθουμε μαζί με τον νυμφίο στον νυμφώνα, και θα απολαύσουμε τα αγαθά που έχουν αποταμιευθεί για εκείνους που τον αγαπούν. Είθε όλοι μας να αξιωθούμε να τα επιτύχουμε αυτά, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ανήκει η δόξα και η προσκύνηση στους αιώνες των αιώνων.

Διότι κάποιος θα μπορούσε να πει: «Ω, σε ποιον νυφικό θάλαμο οδηγεί τον γιο του ο καλός πατέρας!». Άλλος πάλι: «Από ποιο κοπάδι άραγε να προέρχεται το σφάγιό του;». Και ένας άλλος: «Πολύ ωραία θέλει να του πληθύνει ο Θεός το γένος, σαν τα άστρα του ουρανού!». Άλλος: «Ω, πόσοι γέροντες θρηνούν σαν γιο τους αυτόν τον δύστυχο, ενώ αυτός ο ανόητος γέροντας δεν χύνει ούτε ένα δάκρυ για το ίδιο του το παιδί!». Αυτά μεν θα τα έλεγαν οι Χαναναίοι. Από τους υπηρέτες πάλι, κάποιος θρηνώντας γοερά θα έλεγε: «Ω, δύστυχο παιδί, που γεννήθηκες όψιμα και χάνεσαι άωρα! Παράδοξη υπήρξε η γέννησή σου, παράδοξη είναι και η τελευτή σου. Εσύ μόνος από όλους προήλθες από άγονη μήτρα, εσύ μόνος από όλους ακούς τον θρήνο για την ταφή σου. Ω, ποια εικόνα της ζωής του εξαλείφει ο αφέντης του!». Αυτά λοιπόν θα έλεγε ο καθένας ξεχωριστά· όλοι μαζί όμως, επιστρέφοντας στο σπίτι, σαν από ένα στόμα θα έλεγαν: «Προχώρα λοιπόν, ω γέροντα, έχοντας μόνο τούτο στον νου σου: ότι, εάν θυσιάσεις αυτόν, άλλον γιο από τη Σάρρα δεν πρόκειται να αποκτήσεις». Προβλέποντας αυτά ο Αβραάμ με σώφρονα λογισμό, αναλογιζόμενος αυτά ο μακάριος, έκρυψε στα βάθη της ψυχής του το πρόσταγμα, έχοντας περιέλθει σε τέτοια κατάσταση, σαν να είχε ακούσει άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει.

«Ναι», λέγει. Επομένως, όταν ακούσεις ότι και ο Υιός έτσι Τον γνωρίζει, όπως ακριβώς Αυτός γνωρίζει τον Υιό, μην αναζητάς τίποτε περισσότερο, εφόσον η ακρίβεια της γνώσης είναι απόλυτα ισότιμη. Διότι και αλλού, φανερώνοντας το ίδιο ακριβώς πράγμα, έλεγε: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Υιό, παρά μόνο ο Πατέρας, ούτε τον Πατέρα επιγινώσκει κανείς, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να Τον αποκαλύψει». Αποκαλύπτει δε, όχι όσα γνωρίζει ο Ίδιος, αλλά όσα εμείς μπορούμε να χωρέσουμε. Διότι, εάν ο Παύλος το κάνει αυτό, πολύ περισσότερο το κάνει ο Χριστός· επειδή και εκείνος λέγει στους δικούς του μαθητές: «Δεν μπόρεσα να σας μιλήσω ως πνευματικούς, αλλά ως σαρκικούς· σας πότισα γάλα ως νήπια εν Χριστώ και όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμη». Αλλά αυτά, λέγει, τα έλεγε μόνο στους Κορινθίους. Τι θα πούμε, λοιπόν, εάν αποδείξουμε ότι γνώριζε και κάποια άλλα πράγματα, τα οποία κανένας από τους ανθρώπους δεν είχε μάθει έως τότε, και αναχώρησε γνωρίζοντάς τα αυτός μόνος από όλους τους ανθρώπους; Και πού μπορεί να το βρει κανείς αυτό; Στην προς Κορινθίους Επιστολή· διότι αυτός είναι που λέγει ότι «Άκουσα άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Όμως παρ' όλα αυτά και αυτός ο ίδιος, αν και άκουσε τότε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, διαθέτει μερική γνώση, η οποία υπολείπεται κατά πολύ από τη μελλοντική.

Κι όμως, ποιος υπήρξε σοφότερος από τον Παύλο; Πες μου, λοιπόν, δεν ήταν αυτός σκεύος εκλογής; Δεν προσέλκυσε πολλή και ανείπωτη τη χάρη του Πνεύματος; Δεν είχε τον Χριστό να ομιλεί μέσα του; Δεν έγινε κοινωνός των απόρρητων λόγων του Θεού; Αυτά που σε κανέναν άνθρωπο δεν επιτρεπόταν να ειπωθούν, δεν τα άκουσε μόνος εκείνος; Δεν αρπάχθηκε στον παράδεισο; Δεν ανυψώθηκε έως τον τρίτο ουρανό; Δεν περιέτρεξε γη και θάλασσα; Δεν έπεισε βαρβάρους να φιλοσοφούν; Δεν διέθετε πολλές και ποικίλες τις ενέργειες του Πνεύματος; Δεν καθοδηγούσε ολόκληρους λαούς και πόλεις; Δεν έφερε ο Θεός και εναπέθεσε στα χέρια του ολόκληρη την οικουμένη; Αλλ' όμως, αυτός ο τόσο σπουδαίος και μέγας, ο τόσο σοφός και δυνατός και πνευματικός άνδρας, που είχε απολαύσει τόσες δωρεές, όταν υπεισέρχεται στην εξέταση της πρόνοιας του Θεού, και μάλιστα όχι ολόκληρης της πρόνοιας, αλλά μόνο ενός μέρους της, άκου πώς εκπλήσσεται, πώς καταλαμβάνεται από ίλιγγο, πώς οπισθοχωρεί ταχέως, υποχωρώντας ενώπιον του ακατάληπτου.

Εκείνος που κατέκτησε την ησυχία γνώρισε τον βυθό των μυστηρίων, δεν κατέβηκε όμως σε αυτόν, εάν δεν είχε προηγουμένως δει και ακούσει τους θορύβους των κυμάτων και τους ανέμους των πνευμάτων· ίσως μάλιστα και να ραντίστηκε από αυτά. Επιβεβαιώνει τα λεγόμενα ο Παύλος· διότι, εάν δεν είχε αρπαγεί στον παράδεισο, σαν να βρισκόταν σε κατάσταση ησυχίας, δεν θα μπορούσε να ακούσει άρρητα ρήματα.

Αυτά δε τα λέει για τον εαυτό του, διδάσκοντάς τους να ταπεινοφρονούν. Διότι, εάν αυτός που έχει τόσα πολλά χαρίσματα είναι τέτοιος, τι δεν όφειλαν να κάνουν εκείνοι; «Γνωρίζω έναν άνθρωπο εν Χριστώ, πριν από δεκατέσσερα χρόνια· είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι ένας τέτοιος άνθρωπος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω αυτόν τον άνθρωπο· είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει· ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει. Για έναν τέτοιο άνθρωπο θα καυχηθώ· για τον εαυτό μου όμως δεν θα καυχηθώ, παρά μόνο για τις ασθένειές μου. Διότι, εάν θελήσω να καυχηθώ, δεν θα είμαι άφρων. Επειδή θα πω την αλήθεια. Αποφεύγω όμως να το κάνω, μήπως με θεωρήσει κανείς ανώτερο από αυτό που βλέπει σε εμένα ή ακούει από εμένα. Και για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων, μου δόθηκε σκόλοπας στη σάρκα». Ενώ υπάρχουν πολλές αποκαλύψεις, παραθέτει μόνο αυτήν τη μία· το ότι όμως ήταν πολλές, το είπε ο ίδιος στη συνέχεια: «για να μην υπερηφανεύομαι από την υπερβολή των αποκαλύψεων». Γι' αυτόν τον λόγο αναφέρει και τον χρόνο των δεκατεσσάρων ετών, για να δείξει ότι αυτός που σιώπησε και υπέμεινε τόσον πολύ χρόνο, δεν θα τα αποκάλυπτε τώρα, εάν δεν γνώριζε ότι υπήρχε μεγάλη ανάγκη. «Ένας άγγελος του Σατανά, για να με ραπίζει, ώστε να μην υπερηφανεύομαι». Σατάν ονομάζεται ο αντίπαλος στη γλώσσα των Εβραίων. Διότι αυτό ακριβώς λέει η Γραφή εξιστορώντας τα γεγονότα επί Σολομώντος: «Δεν υπήρχε Σατάν στις ημέρες του»· δηλαδή εχθρός, αντίπαλος.

Εάν δε εκείνος, που έφτασε μέχρι τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, εξέφρασε τέτοια λόγια, ποιος από όσους είναι σαν εμένα θα μπορούσε έστω και λίγο να αντικρίσει κατάματα τις αβύσσους τόσο μεγάλων μυστηρίων, και θα μπορέσει να πει κάτι με ορθή κρίση ή να σκεφτεί κάτι αντάξιο των όσων λέγονται, εάν δεν το παραχωρήσει ο ίδιος ο χορηγός της σοφίας, ο διορθωτής των ασόφων; Διότι στο χέρι του βρισκόμαστε και εμείς και τα λόγια μας, καθώς και κάθε φρόνηση και σύνεση προέρχεται από αυτόν, όπως και η βαθιά γνώση της συνέσεως. Και αυτός μας έδωσε την αψευδή γνώση των όντων, για να γνωρίζουμε τη σύσταση του κόσμου και την ενέργεια των στοιχείων, την αρχή, το τέλος και το μέσο των χρόνων, τις εναλλαγές των τροπών και τις μεταβολές των εποχών, και ότι διέταξε τα πάντα με μέτρο και σταθμό. Διότι η μεγάλη ισχύς ανήκει πάντοτε σε αυτόν, και στο κράτος του βραχίονά του ποιος θα αντισταθεί; Επειδή ολόκληρος ο κόσμος ενώπιόν του είναι σαν τη μικρή κλίση της ζυγαριάς και σαν τη σταγόνα της πρωινής δροσιάς που πέφτει στη γη. Ελεεί δε τους πάντες, επειδή τα πάντα μπορεί, και παραβλέπει τα αμαρτήματα των ανθρώπων καλώντας τους προς μετάνοια. Διότι δεν βδελύσσεται τίποτα, ούτε αποστρέφεται όσους προστρέχουν σε αυτόν, ο μόνος αγαθός και φιλόψυχος Δεσπότης. Ας είναι ευλογημένο το άγιο όνομα της δόξας του, το υπερύμνητο και υπερυψωμένο στους αιώνες. Αμήν.

Παρόμοια με αυτά λέει και ο μέγας μεταξύ των φωστήρων Αθανάσιος: «Η θεότητα δεν παραδίδεται με απόδειξη λόγων, αλλά με πίστη και ευσεβή λογισμό, μετ' ευλαβείας· διότι, αν τα σχετικά με τον σωτηριώδη σταυρό δεν τα κήρυττε ο Παύλος με σοφία λόγου, αλλά με απόδειξη Πνεύματος και δυνάμεως, και άκουσε άρρητες δυνάμεις στον παράδεισο, τις οποίες δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να εκφράσει, πώς θα πιστέψει κανείς την αλήθεια για αυτήν την ίδια την Αγία Τριάδα μέσω του λόγου;».

Όσο για τούτη τη γη, την οποία βαδίζουμε και από την οποία τρεφόμαστε, κανείς δεν μπόρεσε να πει με ακρίβεια πώς έχουν «τα θεμέλιά» της. Και φαντάζονται ότι έχει την έδρα της άλλοτε «επί των υδάτων», άλλοτε «επί στύλων» και άλλοτε «επί του μηδενός»· μάλλον όμως, δεν αγνοούμε μόνο τα θεμέλιά της, αλλά δεν γνωρίζουμε ούτε καν πόσο είναι το πλάτος της επιφάνειάς της. Και ακούμε ότι υπάρχει ένας θαυμαστότατος παράδεισος πάνω στη γη, από τον οποίο εκπορεύονται πλούσια τα ύδατα του Νείλου και του Ευφράτη μαζί με τα νάματα άλλων δύο ποταμών, και εντελώς αγνοούμε το τι λογής και πόσο μεγάλος είναι, παρά μόνο ακούμε ότι βρίσκεται στην Εδέμ προς ανατολάς, και από τον ποταμό που τον αρδεύει υποθέτουμε ότι αυτός αποτελεί έναν ξεχωριστό κόσμο, μεγάλο και άγιο. Και μόλις κάποτε αρπάχθηκε εκεί κάποιος και άκουσε άρρητα ρήματα, και ούτε αυτά μπόρεσε να μας τα αποκαλύψει.

Ρωτάς να μάθεις πώς αναφέραμε ότι οι άγγελοι συμμετέχουν στον φωτισμό και στη χάρη αναλόγως της τάξεώς τους, ενώ ο θεολόγος πατήρ Γρηγόριος εκφράζει αμφιβολίες για αυτά; Όπως ακριβώς το μάθαμε από εκείνους που επόπτευσαν τις τάξεις, τις δυνάμεις και τις ελλάμψεις τους, με τους οποίους οφείλουμε οπωσδήποτε να συνταχθούμε, επειδή είναι αρχαιότεροι και υπηρέτες του Χριστού, παρά με τον θείο πατέρα Γρηγόριο. Και ποιοι είναι αυτοί; Ο Παύλος, που ανέβηκε έως τον τρίτο ουρανό, επόπτευσε όλα τα εκεί θεάματα και άκουσε άρρητα ρήματα, και ο Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης, ο μαθητής του, στον οποίο ο Παύλος, μυσταγωγώντας τον, του αποκάλυψε τα άρρητα που είδε και άκουσε και του παρήγγειλε να τα καταγράψει, όπως φανερώνει ο ίδιος γράφοντας προς τον Τιμόθεο. Τι λέει όμως ο Διονύσιος περί των αγγέλων, της τάξεως και του φωτισμού τους; Από εδώ και πέρα πρόσεχε με σύνεση.

Πρώτον μεν, παράδεισος καλείται και ονομάζεται ο ίδιος ο Θεός, προς τον οποίο αρπάχθηκε και ανυψώθηκε ο Παύλος και από τον οποίο άκουσε άρρητα ρήματα, όπως λέει ο ίδιος, «τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να ακούσει». Έπειτα, η Εκκλησία των πιστών, η οποία έχει ως φυτά ζωής τους αγίους, που τρέφουν με τον βίο και τον λόγο τους εκείνους που πεινούν και διψούν τη δικαιοσύνη του Θεού.

Όσο για το γεγονός ότι ο θείος Γρηγόριος, ο ξακουστός στη θεολογία, είπε, όπως μου έγραψες, για τον μεγάλο πατέρα μας Βασίλειο: «Και αφού πέρασε τη φλογίνη ρομφαία, γνωρίζω καλά ότι αξιώθηκε τον παράδεισο», φανερώνει τον παράδεισο στον οποίο ο Παύλος, αφού αρπάχτηκε και εισήλθε, άκουσε άρρητα ρήματα, τον οποίο εσύ, ερμηνεύοντας τη θεία Γραφή σύμφωνα με το γράμμα, δεν έχεις κατανοήσει. Αλλά πρόσεξέ μου και τον Παύλο πώς διηγείται γι' αυτό στους Κορινθίους: «Γνωρίζω, λέει, έναν άνθρωπο εν Χριστώ πριν από δεκατέσσερα χρόνια —είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός το γνωρίζει— ότι αρπάχτηκε ένας τέτοιος άνθρωπος έως τον τρίτο ουρανό. Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν —είτε μέσα στο σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός το γνωρίζει— ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Μάθε, λοιπόν, ότι αυτόν τον παράδεισο αξιώθηκε ο μέγας Βασίλειος, στον οποίο ο Παύλος, αφού αρπάχτηκε, άκουσε όσα άκουσε. Αυτός δε βρίσκεται υπεράνω του ουρανού των ουρανών, εκεί όπου κάθεται ο Υιός, έχοντας ενυποστατώσει την ημέτερη φύση στη δική Του υπόσταση, στα δεξιά του Πατρός.

Το ότι ο Παύλος κάνει λόγο για αυτόν και όχι για τον επίγειο παράδεισο, το επιβεβαιώνει ο ίδιος με όσα προσθέτει. Διότι, αφού είπε, «γνωρίζω άνθρωπο που αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό», πρόσθεσε λέγοντας τα εξής: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο». Εάν βέβαια ο λόγος του αφορούσε τον επίγειο παράδεισο, θα έλεγε: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι κατέβηκε από εκεί στον παράδεισο», και δεν θα έκανε ποτέ μια τόσο ανακόλουθη προσθήκη.

Επειδή δε, μετά την αρπαγή του στον τρίτο ουρανό, προσθέτει λέγοντας: «Και γνωρίζω για τον άνθρωπο αυτόν ότι αρπάχτηκε στον παράδεισο», έδειξε ότι, αφού διήλθε και τον ίδιο τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε σε ύψος ακόμη μεγαλύτερο, στο οποίο βρίσκεται ο ίδιος ο Θεός καθήμενος στον θρόνο της μεγαλωσύνης στα ύψη, καθώς, λόγω του μεγέθους της αρετής του, ξεπέρασε, θα λέγαμε, και την αξία των ίδιων των Χερουβίμ, και παραστάθηκε στον θρόνο της αγίας και ακατάληπτης Τριάδας, εκεί όπου ο Χριστός ανήλθε ως πρόδρομος για χάρη μας, προσφέροντας τον εαυτό του ως θυσία, και όπου υπάρχει το νοερό και θείο και υπερουράνιο θυσιαστήριο του Θεού.

Εκείνος λοιπόν που πλούτισε με αυτούς τους καρπούς και τα χαρίσματα του Αγίου και προσκυνητού Πνεύματος εισήλθε ήδη από αυτήν εδώ τη ζωή στον παράδεισο, στον οποίο εισήλθε ο θείος απόστολος Παύλος, όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, απόλαυσε το δέντρο της ζωής, άκουσε από εκεί λόγια που δεν είναι δυνατόν να ακούσει άνθρωπος εμπαθής και υποδουλωμένος στην αμαρτία, και δεν υπέστη βλάβη από το δέντρο της γνώσεως του καλού και του κακού. Ή, για να μιλήσουμε ακριβέστερα, ο ίδιος έγινε ολόκληρος ένας θείος παράδεισος και οίκος της αδιαίρετης Τριάδας, έχοντας φυτεμένο στο μέσο της καρδιάς του το δέντρο της ζωής, δηλαδή τον ίδιο τον Θεό, γεμάτος από τους αθάνατους καρπούς του θείου και αγίου Πνεύματός Του. Αυτός, κρίνοντας από το γνωστό δέντρο του καλού και του κακού, εννοώ δηλαδή την προσωπική του αίσθηση, αφού διέκρινε σωστά το ανώτερο από το κατώτερο, δεν υπέστη βλάβη, έχοντας παραδοθεί αποκλειστικά και εξ ολοκλήρου στην ενέργεια του αγίου και θείου Πνεύματος.

ΛΗ΄. Όταν κάποιος φθάσει στη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, και γνωρίσει την επιφοίτησή Του μέσα του μέσω κάποιας άρρητης ενέργειας και ευωδίας, ώστε να διατρέχει η ευωδία Του ακόμη και την επιφάνεια του σώματός του, τότε αυτός δεν ανέχεται πλέον να παραμένει στα όρια της φύσης· αλλά, έχοντας δεχθεί την καλή αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου, λησμονεί την τροφή, τον ύπνο, υπερβαίνει τα σωματικά, και αψηφά τη σωματική ανάπαυση· και, παρότι βρίσκεται όλη την ημέρα σε κόπους και ασκητικούς ιδρώτες, δεν αισθάνεται κανέναν κόπο ή φυσική ανάγκη, πείνα ή δίψα, ύπνο, και τις υπόλοιπες ανάγκες της φύσης· διότι έχει εκχυθεί αοράτως η αγάπη του Θεού με άρρητη χαρά στην καρδιά του. Και όλη τη νύκτα υπομένοντας καρτερικά μέσα στον φωτισμό του πυρός, επιτελεί τη νοερή εργασία εν μέσω της σωματικής άσκησης, και απολαμβάνει την αθάνατη πανδαισία των αθάνατων φυτών του νοητού παραδείσου. Στον οποίο, όταν αρπάχθηκε και ο Παύλος, άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν είναι επιτρεπτό να ακούσει άνθρωπος που είναι εμπαθώς προσκολλημένος στην αίσθηση των ορατών.

44. Η μυστική και τελειοποιός τάξη ανήκει σε εκείνους που έχουν ήδη διατρέξει τα πάντα και έχουν φτάσει στο μέτρο της ηλικίας του Χριστού. Και ίδιον γνώρισμά τους είναι το να διασχίσουν τον αέρα, και να υψωθούν πάνω από τα πάντα, το να βρεθούν στις ανώτερες τάξεις των ουρανών, να πλησιάσουν το πρώτο φως, και να ερευνήσουν τα βάθη του Θεού δια του Πνεύματος. Έργο τους δε είναι να γεμίσουν τον νου, ο οποίος είναι θεατής τέτοιων πραγμάτων, με τους λόγους περί της θείας πρόνοιας, περί δικαιοσύνης και αλήθειας, περί της λύσης των αινιγμάτων, των παραβολών και των σκοτεινών χωρίων της θείας Γραφής, και τελικά, να μυσταγωγήσουν αυτόν που έχει πλέον τελειωθεί στα απόκρυφα μυστήρια του Θεού, το να γεμίσει τον εαυτό του με άρρητη σοφία μέσω της κοινωνίας με το Πνεύμα, και να αναδειχθεί σοφός θεολόγος στο μέσο της μεγάλης Εκκλησίας του Θεού, φωτίζοντας τους ανθρώπους με τον λόγο της θεολογίας. Εκείνος που έφτασε σε αυτό το σημείο με βαθύτατη ταπεινοφροσύνη και κατάνυξη, ανυψώθηκε στον τρίτο ουρανό της θεολογίας, σαν κάποιος άλλος Παύλος, και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν είναι επιτρεπτό να ακούσει άνθρωπος που υπόκειται στις αισθήσεις· και γεύτηκε τα απόρρητα αγαθά, τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε, και έγινε διάκονος των μυστηρίων του Θεού, γενόμενος στόμα Του, μεταδίδοντας αυτά στους ανθρώπους διαμέσου του λόγου.

Και όπως εκείνος αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό και άκουσε άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, έτσι και ο πατέρας μας Σίμων, κατά την κυριώνυμη νύχτα της Γεννήσεως του Χριστού, ευρισκόμενος σε έκσταση, του φάνηκε πως βρέθηκε στη Βηθλεέμ της Ιουδαίας και άκουσε αγγελική μελωδία. Εγώ απορώ: άραγε βρέθηκε στη Βηθλεέμ εν σώματι ή εκτός του σώματος;

Αλλά υπάρχει μεν αίσθηση και γνώση αυτών σε όσους έχουν καθαρή την καρδιά· είναι αδύνατον όμως να βρεθεί λέξη ή λόγος που να ανταποκρίνεται σε όσα έχουν γνωρίσει, ο οποίος θα μπορούσε να γίνει σημείο του μακάριου βιώματος για όσους το αγνοούν. Διότι σε αυτά ανήκουν και όσα άκουσε ο απόστολος, όταν αρπάχτηκε στον παράδεισο και στον τρίτο ουρανό: «άρρητα ρήματα», λέει, «τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Εκείνα όμως από τη ζωή αυτή που και γίνονται γνωστά και μπορούν να διατυπωθούν, και τα οποία αποτελούν απόδειξη των αφανών, είναι τα κατορθώματα των μεμυημένων: το νέο ήθος όσων έχουν βαπτιστεί και διατήρησαν την τάξη, η υπερφυής αρετή που νικά και τους ανθρώπινους νόμους, για την οποία δεν μπορεί κανείς να θεωρήσει ως αιτία ούτε τη σοφία, ούτε την άσκηση, ούτε τη φυσική προδιάθεση, ούτε οτιδήποτε άλλο από τα ανθρώπινα.

Γι' αυτό και σε καθένα από τα ονόματα προσθέτουμε την πρόθεση που δηλώνει την υπεροχή, και [δεχόμαστε ότι] οι αποφατικές προτάσεις αληθεύουν περισσότερο από τις καταφατικές ως προς Αυτόν, όπως λέει ο μέγας στα θεία Διονύσιος. Σε αυτόν πρέπει να πιστεύουμε περισσότερο, όπως και στον θείο Παύλο, ο οποίος αρπάχτηκε έως τον τρίτο ουρανό, καθώς [ο Διονύσιος] μαθήτευσε στη θεωρία και μυήθηκε από εκείνον στα άρρητα ρήματα που ακούστηκαν εκεί. Και, πριν από αυτούς, [οφείλουμε να πιστεύουμε] στον ίδιο τον Θεό Λόγο, ο οποίος φανέρωσε στους μαθητές το κρύφιο και απόρρητο της θεότητας με τρόπο μυστικότερο μέσω της απρόσιτης εκλάμψεως και έπειτα μας το εξήγησε μέσω του ανωνύμου ονόματος, παρά [να πιστεύουμε] σε τούτον τον σοφό, ο οποίος νόμισε ότι μπορεί να κατανοήσει με ανθρώπινους λογισμούς πως το Ένα και το Αγαθό ταυτίζονται με αυτήν τη θεία ουσία, επιχειρώντας να συλλογιστεί τα ασυλλόγιστα.

Αλλά τα ζητήματα περί της εμψυχώσεως θα εξεταστούν διεξοδικά και πάλι αργότερα. Ότι όμως η λογική ψυχή είναι ασώματη ουσία και χωριστή από το σώμα, σε αυτό συμφωνούμε και εμείς. Ότι όμως γνωρίζει και τον εαυτό της —πράγμα που κάποιος ισχυρίζεται πως είναι φανερό από το γεγονός ότι γνωρίζει και τα όντα που βρίσκονται πάνω από αυτήν— θα μπορούσε κανείς να το αμφισβητήσει ευλόγως: αν δηλαδή η γνώση της ψυχής είναι τόσο φανερή, πώς οι σοφοί αγνόησαν τον εαυτό τους και διαφώνησαν υποστηρίζοντας μύριες απόψεις για την ουσία της ψυχής, και κανείς μέχρι τώρα δεν έχει αποφανθεί κάτι ακριβές και ασφαλές για αυτήν; Μάλλον λοιπόν το αντίθετο είναι φανερό, ότι δηλαδή αγνοεί τον εαυτό της, το τι ακριβώς είναι. Διότι, αν τον εγνώριζε, δεν θα αποφαίνονταν άλλοτε μεν ότι είναι σώμα σύμφωνα με την άποψη των Στωικών (και μάλιστα να το θεωρεί ο καθένας κάτι διαφορετικό), άλλοτε ότι είναι ασώματη, και άλλοτε μεν αθάνατη και ασώματη ουσία, άλλοτε δε ασώματη μεν, αλλά ούτε ουσία ούτε αθάνατη, και άλλοτε αριθμός, άλλοτε αρμονία, άλλοτε κράση, και άλλοτε κάτι άλλο. Εφόσον λοιπόν η διδασκαλία περί της ψυχής αμφισβητείται σε τέτοιο βαθμό από τους σοφούς, είναι μάλλον πιο φανερό αυτό: ότι εκείνο που ο σοφός ονομάζει φανερό, δεν είναι παρά άλλος ένας κούφιος κομπασμός. Το πιο αληθινό είναι μάλιστα να λέμε πως, αν γνωρίζουμε κάτι τώρα, εκ μέρους το γνωρίζουμε και εκ μέρους το κατανοούμε, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, ο οποίος αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και μυήθηκε στα άρρητα.

Αλλά όσα άτοπα προκύπτουν κατ' αναλογίαν των επιχειρημάτων σε όποιον λόγο αρνείται τον όρο, θα τα παρουσιάσουμε αργότερα· τώρα όμως, όσο είναι δυνατόν, θα προσπαθήσουμε να επιλύσουμε τις απορίες σχετικά με τον όρο, θέτοντας τον ίδιο τον όρο της αληθείας ως οδηγό του λόγου, όπως ακριβώς και ολόκληρης της ζωής μας, προσευχόμενοι να μην αφαιρεθεί από το στόμα μας ο λόγος της αληθείας και αντλώντας θάρρος από την πίστη. Και τούτο, αφού πρώτα υπενθυμίσουμε στην οξυδέρκειά σου, ότι δεν πρέπει να ερευνάμε όλα τα του Θεού, διότι ούτε είναι δυνατόν να τα κατανοήσουμε όλα, όχι μόνο κάποιος από εμάς που είναι ταπεινός και βρίσκεται χαμηλά, αλλά ούτε και εκείνος που είναι εξαιρετικά θεωρητικός και υψηλός στη διάνοια· εφόσον και ο μέγας Παύλος έλεγε, εκ μέρους γνωρίζουμε και εκ μέρους κατανοούμε· και με πολύ θαυμασμό αποφάνθηκε ότι ανεξερεύνητα είναι τα κρίματα του Θεού και ανεξιχνίαστες οι οδοί Του, εκείνος ο Παύλος που ανυψώθηκε μέχρι τον τρίτο ουρανό, αρπάχτηκε στον παράδεισο και μυήθηκε στα απόρρητα.

Εάν όμως αποδίδεις στις ιεραρχίες τις ίδιες διαφορές, τις οποίες προηγουμένως ο λόγος έδειξε ότι υπάρχουν και στις εκκλησίες, δηλαδή αυτές που αφορούν τον τόπο, τον χρόνο, την τάξη, τον αριθμό, τον όγκο, το σχήμα, το μέγεθος και όποιες άλλες, πρόσεξε μήπως σωματοποιείς τις ιεραρχίες και τις παρουσιάζεις να μην είναι τίποτε άλλο παρά εκκλησίες. Αν πάλι συμβαίνει αυτό, είναι σαν να λέμε ότι κάθε επιστήμη ταυτίζεται με το επιστητό, και κάθε τέχνη με το τεχνητό [το κατασκεύασμα]· το πόσο μεγάλη ατοπία συνεπάγονται αυτά, το αφήνω να το κρίνουν οι συνετοί ακροατές των λόγων. Εάν πάλι απορείς ακόμη πώς είναι δυνατόν η ιεραρχία να παραμένει μία και η αυτή, και να εκτείνεται μέσα από όλες τις απανταχού εκκλησίες, και να ενεργείται πάντοτε μέσω όλων των ιεραρχών που κάθε φορά εγκαθίστανται σε όλες αυτές, ίσως σου διαφεύγει και ολόκληρο το κεφάλαιο του θείου μυστηρίου, το πώς δηλαδή ο πρώτος και μόνος αρχιερέας μας, ο οποίος παραμένει στους αιώνες, διά της μίας και εφάπαξ προσφοράς του εαυτού του και της εισόδου του στα Άγια με το ίδιο του το αίμα, εξασφάλισε αιώνια λύτρωση, ζώντας πάντοτε και μεσιτεύοντας υπέρ ημών στον Θεό και Πατέρα, όπως αναγγέλλει διεξοδικότερα εκείνος που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό και στον παράδεισο, και από εκεί μυήθηκε στα απόρρητα και άρρητα ρήματα, υποδεικνύοντας το αρχέτυπο της δικής μας ιεραρχίας εν Χριστώ, ή μάλλον δείχνοντας ότι αυτή ακριβώς λαμβάνει την αρχή της από εκεί, και ότι στο εξής ενεργείται εισαεί και προαιωνίως, παραμένοντας μία και η αυτή.

Ότι, όπως αναφέρει, έγιναν δύο αποκαλύψεις στον άγιο Παύλο. Διότι λέγει: Αλλά ούτε ο Απόστολος υποθέτει ότι ο παράδεισος βρίσκεται στον τρίτο ουρανό, για όσους γνωρίζουν να κατανοούν τις λεπτές έννοιες των λόγων. Λέγοντας δηλαδή, «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» και «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε χωρίς το σώμα, ο Θεός γνωρίζει, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο», φανερώνει ότι έχει δει δύο μεγάλες αποκαλύψεις, έχοντας αναληφθεί ολοφάνερα δύο φορές, μία φορά έως τον τρίτο ουρανό, και μία φορά στον παράδεισο. Διότι η φράση «Γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό» αποδεικνύει ότι του έγινε μια ξεχωριστή αποκάλυψη στον τρίτο ουρανό. Ενώ η φράση που προστίθεται στη συνέχεια, «Και γνωρίζω έναν τέτοιον άνθρωπο, είτε με το σώμα είτε εκτός του σώματος, ο Θεός γνωρίζει, ότι αρπάχθηκε στον παράδεισο», δείχνει ότι του φανερώθηκε πάλι μια άλλη αποκάλυψη στον παράδεισο. Αυτά δε τα λέγει, επειδή οι αντίπαλοι εξέλαβαν από το αποστολικό ρητό τον παράδεισο ως νοητό, ως ευρισκόμενο δηλαδή πάνω από τον ουρανό, προκειμένου να συμπεράνουν ότι η διαβίωση στον παράδεισο θα γίνεται χωρίς σώμα.

Λόγος Γ'. Εις το ρητό του Αποστόλου στο οποίο λέει: «Και είδα έναν τέτοιο άνθρωπο να αρπάζεται έως τον τρίτο ουρανό και να ακούει άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να ακούσει». Τι είναι λοιπόν τα άρρητα ρήματα που άκουσε ο Παύλος; Και ποια είναι τα αγαθά «που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν»; Ποια είναι και πώς θα υπάρξει και πώς υπάρχει σε εμάς η βασιλεία του Θεού, και ποια είναι η ενέργειά της μέσα μας; Επειδή ακριβώς ο Δεσπότης των πάντων διακηρύσσει ρητά καθημερινά μέσα από τα ευαγγέλια, λέγοντας άλλα μεν με τρόπο συγκαλυμμένο, όταν μιλάει με παραβολές, και άλλα ερμηνεύοντάς τα ιδιαιτέρως στους μαθητές του, λέγοντας τα εξής: «Σε εσάς έχει δοθεί να γνωρίσετε τα μυστήρια της βασιλείας του Θεού, ενώ στους υπόλοιπους δίνονται με παραβολές», και άλλοτε τα λέει όλα με παρρησία και αποκεκαλυμμένα προς όλους εμάς, όπως του λένε οι απόστολοι: «Δες, τώρα μιλάς φανερά και δεν λες καμία παραβολή», οφείλουμε να αναζητήσουμε και να μάθουμε ποια είναι όσα ειπώθηκαν φανερά και ξεκάθαρα, και ποια είναι όσα ειπώθηκαν με παραβολές από τον Κύριο και Θεό.

Ποια είναι λοιπόν αυτή και τι λογής είναι η απαρχή της θεωρίας του λόγου; Τα άρρητα ρήματα που άκουσε ο θείος Παύλος όταν αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό. Αλλά, ξεκινώντας από αυτά τα ίδια τα προοίμια, ας αναζητήσουμε πρώτα τι είναι το ρήμα, ώστε με αυτόν τον τρόπο, προχωρώντας μεθοδικά, να κατανοήσουμε καλά τη δύναμη των αποστολικών ρημάτων.

Τα άρρητα ρήματα, λοιπόν, τα οποία ο θείος Παύλος, όπως είπε, άκουσε, δεν είναι τίποτε άλλο, τουλάχιστον κατά την αντίληψη της δικής μας ασθενούς διάνοιας, παρά οπωσδήποτε οι μυστικές και αληθινά ανέκφραστες μέσω της ελλάμψεως του Αγίου Πνεύματος θεωρίες και οι υπερμεγαλοπρεπείς άγνωστες γνώσεις, ή μάλλον οι αθέατες θεωρίες της υπέρφωτης και υπεράγνωστης δόξας και θεότητας του Υιού και Λόγου του Θεού. Αυτές, αποκαλυπτόμενες στους αξίους πιο φανερά και πιο καθαρά, αποδεικνύονται ως οι ανήκουστες ακροάσεις των άφθεγκτων ρημάτων, η μέσα στην ακαταληψία κατάληψη των ακατάληπτων πραγμάτων. Εάν δε εκείνος μεν είπε: «Άκουσα άρρητα ρήματα», ενώ εμείς είπαμε ότι αυτά είναι ο Υιός, ο οποίος κατ' άλλον τρόπο λαλείται από τον Θεό και Πατέρα διά του Αγίου Πνεύματος και συνάμα αποκαλύπτεται στους αξίους διά της ελλάμψεώς Του, και ότι η έλλαμψη ή η αποκάλυψη γίνεται μάλλον διά της θεωρίας και όχι διά της ακοής, μην παραξενευτείς με αυτό, αλλά, αφού ακούσεις τη λύση του, μάθε να είσαι πιστός και μην είσαι άπιστος. Το ζήτημα έχει ως εξής.

Και πρόσεξέ μου από εδώ την ακριβή εξέταση του ζητήματος. Η ψυχή, ο νους και ο λόγος είναι ένα, όπως έχει ειπωθεί, σε μία ουσία και φύση. Αυτό δε το ένα αισθάνεται, σκέπτεται —διότι είναι λογικό—, νοεί, επινοεί, ενθυμείται, βουλεύεται, επιθυμεί, θέλει, δεν θέλει, προτιμά, δεν προτιμά, αγαπά, μισεί· και για να μην μακρηγορούμε, αυτό το ένα είναι ζωντανό, στο ίδιο βλέποντας και ακούγοντας ταυτόχρονα και οσφραινόμενο, γευόμενο και αγγίζοντας, γνωρίζοντας, επιγινώσκοντας, γνωστοποιώντας και ομιλώντας. Πρόσεξε ακριβώς τη δύναμη των λεγομένων, ώστε από εδώ να μπορέσεις να μάθεις τι είναι τα άρρητα ρήματα και πώς ο Παύλος άκουσε αυτά τα οποία και του αποκαλύφθηκαν και τα οποία ο ίδιος είδε εν θείω Πνεύματι. Ο Θεός, ο δημιουργός των όλων, είναι ένας· αυτό λοιπόν το ένα είναι κάθε αγαθό, όπως έχει ειπωθεί. Η λογική και αθάνατη ψυχή είναι μία· αυτή λοιπόν η μία είναι κάθε αίσθηση, δηλαδή έχοντας μέσα της όλες όσες υπάρχουν. Όταν λοιπόν ο ένας Θεός του παντός φανερωθεί μέσω αποκαλύψεως στη μία και λογική ψυχή, κάθε αγαθό της αποκαλύπτεται και μέσω όλων των αισθήσεών της ομού ταυτόχρονα οράται αυτό σε αυτήν, βλέπεται και ακούγεται, και γλυκαίνει τη γεύση και ευωδιάζει την όσφρηση, ψηλαφίζεται, γνωρίζεται· ομιλεί και ομιλείται, γνωρίζει, επιγινώσκεται και το ότι γνωρίζει κατανοείται.

Υπάρχει όμως και ένα άλλο είδος ακοής στους εξαιρετικά πνευματικούς ανθρώπους. Ποια είναι αυτή; Η υπόσχεση των αγαθών που πρόκειται να δοθούν. Διότι, όπως η πρώτη παρουσία του Κυρίου που αναγγελλόταν από τους προφήτες, αν και την έβλεπαν και τη γνώριζαν επακριβώς, εντούτοις επειδή δεν είχε συμβεί ακόμη στις ημέρες τους, αλλά επρόκειτο να συμβεί αργότερα, έλεγαν ότι όσα τους αποκαλύπτονταν και τους φανερώνονταν για αυτήν τα άκουγαν, επειδή επρόκειτο να πραγματοποιηθούν στο μέλλον, έτσι και ο Παύλος, βλέποντας τα αγαθά που ετοιμάζονται για τους αγωνιζόμενους δικαίους, και γνωρίζοντας και μαθαίνοντας με ακρίβεια ότι μετά τη δεύτερη παρουσία του Κυρίου και την εκ νεκρών ανάσταση θα τα λάβουν όσοι αγάπησαν τον Θεό με όλη τους την ψυχή, τοποθετώντας τα αυτά ως επαγγελία και υπόσχεση, αναφώνησε: «Άκουσα, λέει, άρρητα ρήματα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Με ποιον τρόπο όμως τα ονόμασε ρήματα; Τα αποκάλεσε αγαθά και έπειτα ρήματα, επειδή τα αγαθά εκείνα είναι στην πραγματικότητα κάποια παράδοξα ρήματα και λόγια, μέσω των οποίων κάθε λογική φύση απολαμβάνει την όντως ακένωτη και αείζωη τρυφή, και ζωοποιείται θεϊκά και ευφραίνεται.

Διότι, εάν ο Λόγος του Θεού και Πατρός είναι Θεός, δικαίως οι ελλάμψεις του Θεού Λόγου θα ονομαστούν ρήματα. Διότι ο λόγος, όταν εκτείνεται σε μάκρος ως διήγηση, δεν λέγεται πλέον λόγος, αλλά ρήματα διηγήσεως, όπως το: «Τα ρήματά μου ενωτίσου, Κύριε, νιώσε την κραυγή μου, πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου». Λόγος λοιπόν είναι ο Θεός, και ρήματά του είναι οι αυγές και οι ελλάμψεις της θεότητας, οι οποίες εκπηδούν σαν από κάποια αστραπή και εκφέρονται πιο καθαρά, ή μάλλον αποκαλύπτονται σε εμάς, τα οποία εμείς δεν μπορούμε να εκφράσουμε. Ο Ιωάννης, ο αγαπημένος μαθητής του Χριστού, είπε και φανέρωσε κάτι μικρό από αυτά που άκουσε ο Παύλος, σύμφωνα με τη χάρη που του δόθηκε, λέγοντας τα εξής: «Αδελφοί, τώρα είμαστε τέκνα Θεού, αλλά δεν φανερώθηκε ακόμη τι θα γίνουμε· γνωρίζουμε όμως ότι, εάν φανερωθεί, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν». Εκείνος μεν είπε ότι «Άκουσα άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να λαλήσει», αυτός δε ότι «Γνωρίζουμε ότι, εάν φανερωθεί, θα γίνουμε όμοιοι με αυτόν» και θα τον δούμε τελειότερα. Αυτό άλλωστε λέει και ο ίδιος ο Παύλος: «Τώρα γνωρίζω εν μέρει, τότε όμως θα γνωρίσω πλήρως, όπως ακριβώς και εγώ γνωρίστηκα». Βλέπεις πώς στα πνευματικά είναι ένα και το αυτό η γνώση και η ομοιότητα, η θεωρία και η επίγνωση.

Έτσι, αφού ο Χριστός γίνεται τα πάντα για εμάς – γνώση, σοφία, λόγος, φως, έλλαμψη, ομοιότητα, θεωρία, επίγνωση – παρέχει σε όσους Τον αγαπούν τη δυνατότητα να απολαμβάνουν τα αγαθά Του και κατά την παρούσα ζωή εν μέρει, και να κατανοούν και να ακούν μυστηριακά τα κρυμμένα από τους πολλούς άρρητα ρήματα.

Διότι, εάν δεν πιστέψεις ότι αυτά γίνονται πράγματι αληθινά, οπωσδήποτε ούτε και θα τα ζητήσεις· και εάν δεν τα ζητήσεις, ούτε και θα τα λάβεις· διότι λέει: «Ζητείτε και θα λάβετε· αιτείστε και θα σας δοθεί». Εάν όμως πιστεύεις, ακολούθησε τις θείες Γραφές και πράξε όσα σου λένε, και θα τα βρεις όλα ανελλιπώς ακριβώς όπως έχουν γραφτεί, μάλλον δε και πολύ περισσότερα από όσα περιέχονται στις θείες Γραφές. Ποια είναι λοιπόν αυτά; Είναι τα αγαθά «που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν», «τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν». Αυτά, εάν τα πιστέψεις σταθερά, όπως ειπώθηκε, αναμφίβολα θα τα δεις και εσύ όπως ο Παύλος· και όχι μόνο αυτό, αλλά θα ακούσεις και άρρητα ρήματα, έχοντας προφανώς αρπαγεί προηγουμένως στον παράδεισο. Σε ποιον παράδεισο;

Τα άρρητα λόγια που ειπώθηκαν στον Παύλο στον παράδεισο, δηλαδή αυτά τα αιώνια αγαθά, τα οποία μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν, δεν περιέχονται σε κάποιο ύψος, δεν περιορίζονται σε κάποιον τόπο, δεν κρύβονται σε κάποιο βάθος, ούτε βρίσκονται στα πέρατα της γης ή της θάλασσας, αλλά είναι μπροστά σου και ενώπιον των ματιών σου. Ποια είναι λοιπόν αυτά; Μαζί με τα αγαθά που βρίσκονται αποταμιευμένα στους ουρανούς, το ίδιο το σώμα και το αίμα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού που κάθε μέρα βλέπουμε και τρώμε και πίνουμε, αυτά ομολογουμένως είναι εκείνα τα αγαθά. Εκτός δε από αυτά, πουθενά δεν θα μπορέσεις να βρεις ούτε ένα από όσα αναφέρθηκαν, ακόμη κι αν διατρέξεις ολόκληρη την κτίση.

Όταν τον συναντήσει, ξεχνώντας κάθε άλλη ασχολία, θα εκπλαγεί και, πέφτοντας να τον προσκυνήσει, θα θελήσει να βλέπει μόνο αυτόν. Και όταν αυτός κρυφτεί από τα μάτια του, εκείνος γεμάτος αμηχανία, αρχίζοντας πάλι τον δρόμο από την αρχή, τρέχει πιο σφοδρά, πιο έντονα, πιο σταθερά· κοιτάζει κάτω, περπατά σκεφτικός, φλέγεται από την ανάμνηση, καίγεται από τον πόθο, αναζωπυρώνεται από την ελπίδα να τον δει ξανά. Και όταν, αφού τρέξει πολύ, γίνει κατάκοπος και δεν μπορέσει να τον φτάσει, αλλά καταπέσει εντελώς, μη έχοντας πλέον δύναμη να τρέξει, τότε βλέπει αυτόν που καταδιώκει και προφταίνει αυτόν που φεύγει και κρατά αυτόν που ποθεί. Και βρίσκεται ολόκληρος έξω από τον κόσμο, και ξεχνά ολόκληρο τον κόσμο, ενώνεται με τους αγγέλους, αναμειγνύεται με το φως, γεύεται τη ζωή, περιπλέκεται με την αθανασία, απολαμβάνει την πνευματική τρυφή, ανεβαίνει στον τρίτο ουρανό, αρπάζεται στον παράδεισο, ακούει άρρητα ρήματα, εισέρχεται στον νυμφώνα, φτάνει στη νυφική παστάδα, βλέπει τον νυμφίο, συμμετέχει στον πνευματικό γάμο, χορταίνει από τον μυστικό κρατήρα, απολαμβάνει τον σιτευτό μόσχο, τον ζωοποιό άρτο, το πόμα της ζωής, τον άμωμο αμνό, το νοητό μάννα, γίνεται μέτοχος όλων εκείνων των αγαθών, τα οποία ούτε οι αγγελικές δυνάμεις δεν τολμούν να ατενίσουν άφοβα.

Αν λοιπόν τέτοιοι έγιναν και πάντοτε γίνονται, ενώ ακόμη βρίσκονται σε αυτή τη ζωή και δεσμεύονται από τη φθορά της σάρκας, πώς άραγε θα είναι μετά την ανάσταση και μετά την απόκτηση εκείνου του πνευματικού και άφθαρτου σώματος; Οπωσδήποτε δεν θα είναι μόνο ίσοι με τους αγγέλους, αλλά και όμοιοι με τον Δεσπότη των αγγέλων, καθώς έχει γραφτεί: «Γνωρίζουμε δε, λέει, ότι, όταν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοί του.» Μακάριος είναι εκείνος ο μοναχός που παραστέκεται στον Θεό με την προσευχή, βλέποντάς τον και ενόσω βλέπεται από αυτόν, και αισθάνεται τον εαυτό του να έχει βγει έξω από τον κόσμο, ευρισκόμενος μόνο μέσα στον Θεό, και δεν μπορεί να γνωρίζει αν βρίσκεται μέσα στο σώμα του ή εκτός του σώματος, διότι αυτός θα ακούσει άρρητα λόγια που δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να τα προφέρει, και θα δει αυτά που μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε ανέβηκαν ποτέ σε σαρκική καρδιά ανθρώπου.

ΛΔ' Ο νους χωρίς τις αισθήσεις δεν εκδηλώνει τις δικές του ενέργειες, ούτε οι αισθήσεις καθόλου τις δικές τους χωρίς τον νου. ΛΕ' Εκείνη η καρδιά λέγεται και είναι καθαρή, η οποία δεν βρίσκει μέσα της καμία έννοια ή βιωτικό λογισμό, η οποία είναι έτσι αφιερωμένη και ενωμένη με τον Θεό, ώστε ούτε τα λυπηρά του βίου να θυμάται ούτε τα ευχάριστά του, αλλά να διάγει μέσω της θεωρίας σαν στον τρίτο ουρανό και να αρπάζεται στον παράδεισο, να βλέπει τους αρραβώνες των αγαθών που έχουν υποσχεθεί στους αγίους και από εκεί να αντιλαμβάνεται τα ίδια τα αιώνια αγαθά, στον βαθμό που αυτό είναι εφικτό για την ανθρώπινη φύση. Αυτό είναι αληθινό σημείο και βέβαιη απόδειξη της καθαρής καρδιάς, μέσω του οποίου γνωρίζει κανείς τα μέτρα της καθαρότητας και βλέπει τον εαυτό του σαν σε καθρέφτη.

Ενώθηκες μαζί μου, Φιλάνθρωπε, με άμετρη ευσπλαχνία, εσύ που είσαι μέγας στην καθαρότητα, ανώτερος στην αγιοσύνη, ασύγκριτος στη δύναμη και απερίγραπτος στη δόξα, και συγκατέβηκες από ψηλά, από ύψος αμέτρητο, μέχρι τις έσχατες πύλες του άδη των αμαρτιών μου και του σκότους της φτώχειας μου και του οίκου μου που είχε καταρρεύσει από τις πολλές ανομίες, που είχε εγκαταλειφθεί εντελώς από μεγίστη αμέλεια και είχε ρυπανθεί· εσύ που προηγουμένως με ανέστησες, ενώ κειτόμουν κάτω, και με έστησες πάνω στην πέτρα των θείων εντολών σου, και, αφού με έλουσες, με καθάρισες από τον βούρκο των κακών μου και με έντυσες με χιτώνα πιο λευκό από το χιόνι, και σάρωσες τον κατασπιλωμένο μου οίκο και, αφού εισήλθες, κατοίκησες μέσα του, ω Τριάδα, Θεέ μου· έπειτα με κατέστησες θρόνο της θείας θεότητάς σου και οίκο της απρόσιτης δόξας και βασιλείας σου και στάμνα που φέρει το μάννα της αθανασίας και λύχνο που έχει μέσα του φως άσβεστο και θείο, και αληθινό πυξίο του καλού μαργαριταριού και αγρό, στον οποίο είναι κρυμμένος ο θησαυρός του κόσμου· πηγή, από την οποία όσοι πίνουν ποτέ δεν διψούν, η οποία μάλιστα αναβλύζει δεκαπλάσιο νερό και καθιστά αθανάτους όσους πίνουν με πίστη· παράδεισο που έχει πάλι στο μέσο του το δέντρο της ζωής και γη που περικαλύπτει αυτόν που είναι αχώρητος στους πάντες· εσένα, που αναζήτησα κάποτε με όλη μου την καρδιά και επιθυμούσα να ακούω πάντοτε λόγο για σένα, και ήθελα να έχω τη μνήμη σου στην ψυχή μου και να μιλώ και να ακούω συχνότερα για σένα· διότι, αν και προηγουμένως ο νους μου δεν μπορούσε να σε φανταστεί καθαρά, ούτε τα μάτια μου να σε δουν ή η ακοή μου να σε ακούσει, ούτε η καρδιά μου να δεχθεί θείες αναβάσεις, αλλά μόνο με την ακοή εκπλησσόταν ολόκληρη και συστελλόταν από φόβο και τρόμο η ψυχή μου, όμως τώρα, βλέποντάς σε μέσα της, εκπλήσσεται και σε ενοπτρίζεται, όσο της το επιτρέπεις, ολόκληρο μέσα σε ολόκληρο το σύμπαν, ολόκληρο εκτός αυτού και πάλι ολόκληρο μέσα της {ολόκληρο ακατανόητο} με τη θεία θεότητα, εσένα τον αόρατο σε όλους και αποκεκρυμμένο, εσένα τον απρόσιτο, που γίνεσαι προσιτός μόνο σε εκείνους που βουλήθηκες, καθώς εσύ ο ίδιος θέλησες από φιλανθρωπία να φανερωθείς, εσένα που είσαι στα Σεραφείμ και τα Χερουβίμ και σε όλους τους αγγέλους απρόσιτος και φοβερός με τη λάμψη της θείας φύσεως, ενώ στους ανθρώπους προσιτός, η ψυχή μου εξίσταται ολοκληρωτικά, και εκπλήσσεται ακόμη περισσότερο για την αγαθότητα και τη φιλανθρωπία σου, επειδή καθαρίζεις ρυπαρές ψυχές και φωτίζεις τον νου και αγκαλιάζεις γεώδη και υλική ουσία, και ανάβεις μεγάλη φλόγα θείας αγάπης και βάζεις μέσα μου τον έρωτα του θείου πόθου σαν πυρ, και με προετοιμάζεις να φθάσω μέχρι τον τρίτο ουρανό και με κάνεις, Σωτήρα, να αρπαχθώ στον παράδεισο, όπου ακούω ρήματα άρρητα και ξένα, τα οποία δεν επιτρέπεται σε θνητούς να προφέρουν ή να εξηγήσουν με λόγια· σε σένα δε πρέπει τιμή, δόξα και μεγαλωσύνη, κράτος αιώνιο, Χριστέ, τον Δεσπότη των πάντων, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα, που από τη φύση του είναι πανάγιο, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων· αμήν.