Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:17

Ας κατανοήσουμε λοιπόν συνετά ποια ήταν η αρχή των λόγων του τρισμακάριου παιδιού: «Εσύ που έχεις γεράσει μέσα σε κακές ημέρες· τώρα σε βρήκαν οι αμαρτίες που έκανες πρωτύτερα, καταδικάζοντας μεν τους αθώους, αθωώνοντας δε τους ενόχους». Ω, τι θαύμα και τι μεγάλη ελευθερία του πνεύματος! Διότι όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία. Διότι βλέπετε ότι δεν διστάζει καθόλου ούτε καν στα προοίμια· αλλά, έχοντας ατενίσει στο βάθος της συνείδησης και βλέποντας τις ψυχές των γερόντων ως αποθήκες αμαρτιών, δεν αναζητά μάρτυρες και αποδείξεις· αλλά τους προσκαλεί απευθύνοντας βαρύτατους ονειδισμούς, επειδή ο προφήτης έχει γραμμένη την απόφαση πάνω στο στήθος του. Και όσον αφορά τον εαυτό του, δεν θα έλεγε καν τίποτα, αλλά θα τους παρέπεμπε αμέσως στην τιμωρία· για να πείσει όμως έναν άφρονα λαό και κριτές επιπόλαιους που δίκασαν με βάση τα λευκά μαλλιά των κατηγόρων και όχι με βάση την αλήθεια, εφαρμόζει τη δοκιμασία της ανάκρισης στον καθένα ξεχωριστά και ελέγχει το ψέμα από τη διαφωνία των απαντήσεών τους· και αφού εξέδωσε την κρίση, δεν παραδίδει τους ενόχους σε δημίους, αλλά καλεί τιμωρούς αγγέλους εναντίον τους. Διότι σε τέτοιο βαθμό αυξήθηκε το αξίωμα των αγίων, ώστε να έχουν αόρατες δυνάμεις να τους υπηρετούν.

Ακόμη, εισάγοντας το πρόσωπο ενός Ορθοδόξου, λέει: «Ας δεχθούμε ότι το Πνεύμα δεν αποκαλείται Θεός, ωστόσο αποκαλείται Κύριος· διότι είναι γεγραμμένο: "Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα"». Και προσθέτει: «Πες εσύ ο ίδιος αυτό που ακολουθεί: "Όπου δε υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία"». Αναφέρεται στον Κύριο, υποστηρίζει, όταν λέει ότι ο Κύριος είναι το Πνεύμα. Εμείς όμως του απαντούμε: Αληθινά, το ρητό «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, εμωράνθησαν» έχει ειπωθεί για εσάς.

Διότι, καθώς αυτό που ακολουθεί αποδεικνύει φανερά ότι πρόκειται για το Πνεύμα, για το οποίο έχει ειπωθεί: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα», εξαπάτησες ο ίδιος τον εαυτό σου, ώστε από το ίδιο σου το στόμα να προέλθει ο έλεγχος, και να ακούσεις το: «Από το στόμα σου θα σε κρίνω, πονηρέ δούλε». Διότι αυτό που προστίθεται στη συνέχεια είναι: «Όπου δε υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Εκείνο δε που είναι Πνεύμα του Κυρίου, είναι το Πνεύμα του Κυρίου, το οποίο έχει ονομαστεί Κύριος. Διότι, όπως ακριβώς ο Υιός, όντας Κύριος, είναι Κύριος, έτσι και το Πνεύμα, όντας Κύριος, είναι Κύριος.

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν όμως το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα διαμέσου του Πνεύματός του που ενοικεί μέσα σας·» Και προς τους Κορινθίους λέει: «Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα έχει γνωρίσει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς όμως δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να γνωρίσουμε εκείνα που μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και λίγο πιο κάτω: «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι: «Αλλά λουτήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και στο Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι: «Όλα όμως αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως ακριβώς θέλει·» και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Αν όμως κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Αν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, το δε πνεύμα είναι ζωή εξαιτίας της δικαιοσύνης. Αν δε το Πνεύμα Εκείνου που ανέστησε τον Ιησού κατοικεί μέσα σας, Εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού εκ νεκρών θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα, διαμέσου του Πνεύματός Του που ενοικεί μέσα σας·» Στους δε Κορινθίους (αναφέρει)· «Διότι το Πνεύμα τα πάντα ερευνά, ακόμη και τα βάθη του Θεού. Διότι ποιος γνωρίζει τα του ανθρώπου, παρά μόνο το πνεύμα του ανθρώπου που βρίσκεται μέσα του; Έτσι και τα του Θεού κανείς δεν τα γνωρίζει, παρά μόνο το Πνεύμα του Θεού. Εμείς δε δεν λάβαμε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, για να κατανοήσουμε όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό·» και μετά από λίγο· «Δεν γνωρίζετε ότι είστε ναός του Θεού και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;» Και πάλι· «Αλλά απολουστήκατε, αλλά αγιαστήκατε, αλλά δικαιωθήκατε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και με το Πνεύμα του Θεού μας·» και πάλι· «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα διανέμει στον καθένα ξεχωριστά όπως ακριβώς βούλεται·» και πάλι· «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.»

Διότι βεβαίως λέγοντας αυτό δεν εννοεί τον Πατέρα, όπως πολλές φορές ψιθυρίσατε μεταξύ σας λέγοντας: «Ο Πατέρας είναι η αΐδια δύναμή του». Αλλά δεν είναι έτσι· διότι δεν είπε: «Ο ίδιος ο Θεός είναι η δύναμη», αλλά: «Η δύναμη είναι αυτού». Είναι δε ολοφάνερο σε όλους, ότι το «αυτού» δεν σημαίνει «ο ίδιος», αλλά ούτε και κάτι ξένο, παρά μάλλον ίδιον αυτού. Διαβάστε λοιπόν και τη συνέχεια των λόγων, και επιστρέψτε προς τον Κύριο· (ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα)· και θα διαπιστώσετε ότι τα λεγόμενα αναφέρονται στον Υιό.

Από το «ο ων» όμως και το «ην» ποιος θα μπορούσε να αφαιρέσει την αϊδιότητα; Διότι αυτό έγραφε και ο Παύλος στην Προς Ρωμαίους επιστολή, ελέγχοντας μεν τους Ιουδαίους: «από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός εις τους αιώνας»· ενώ προς τους Έλληνες, θέλοντας να τους συνετίσει, έλεγε: «διότι τα αόρατα αυτού γνωρίσματα από την κτίση του κόσμου βλέπονται καθαρά, καθώς νοούνται μέσω των δημιουργημάτων του, δηλαδή και η αΐδιος αυτού δύναμη και η θειότητα». Το ποια είναι δε η δύναμη του Θεού, το διδάσκει ο Παύλος λέγοντας: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». Διότι, λέγοντας αυτό, δεν εννοεί βεβαίως τον Πατέρα, όπως πολλές φορές ψιθυρίσατε μεταξύ σας λέγοντας: «Ο Πατέρας είναι η αΐδια δύναμή του». Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· διότι δεν είπε: «ο ίδιος ο Θεός είναι η δύναμη», αλλά «αυτού» είναι η δύναμη. Είναι δε ολοφάνερο σε όλους, ότι το «αυτού» δεν σημαίνει «ο ίδιος», ούτε όμως κάτι ξένο, αλλά μάλλον αποτελεί το ίδιον αυτού. Διαβάστε δε και τη συνέχεια των ρητών, και «επιστρέψτε προς τον Κύριο»· «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· και θα δείτε ότι τα λεγόμενα αναφέρονται στον Υιό.

Του εν αγίοις πατρός ημών Αθανασίου, Μαρτυρίες από τη Γραφή περί της κατά φύση κοινωνίας, από το ότι ο Πατέρας, ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα είναι όμοιοι ως προς τη δυσέφικτη θεωρία, και έχουν μία ενέργεια. Περί ελευθερίας. Για τον Πατέρα είναι αναμφίβολο. Για τον Υιό, υπάρχει η φωνή του ίδιου του Υιού: «Εάν δεν σας ελευθερώσει ο Υιός, είστε δούλοι». Για το Πνεύμα, διά του Παύλου λέγει τα εξής: «Όταν όμως επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία».

«Πώς, λοιπόν, θα επικαλεστούν εκείνον στον οποίο δεν πίστεψαν; Και πώς θα ακούσουν, χωρίς να υπάρχει κάποιος που να κηρύττει;» Σχετικά δε με το Πνεύμα, ο ίδιος Απόστολος λέγει: «Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Και πάλι ο ίδιος: «Όπως ακριβώς από τον Κύριο που είναι το Πνεύμα»· και ξανά: «Ο δε Κύριος ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού και στην υπομονή του Χριστού»· άρα ο Κύριος είναι το Πνεύμα. Και πάλι: «Σε εσάς δε ο Κύριος ας πλεονάσει και ας περισσεύσει την αγάπη μεταξύ σας και προς όλους, όπως ακριβώς και εμείς προς εσάς, ώστε να στηρίξει τις καρδιές σας άμεμπτες με αγιωσύνη ενώπιον του Θεού και Πατέρα μας κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού μαζί με όλους τους αγίους του». Και εδώ, ο Κύριος που πλεονάζει και περισσεύει την αγάπη μεταξύ σας, και ο οποίος στηρίζει τις καρδιές με αγιωσύνη ενώπιον του Θεού κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, είναι το Πνεύμα. Αφού, λοιπόν, συνένωσε τις τρεις κυριότητες σε μία κυριότητα, το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Εφεσίους: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα».

Προς τον Μελέτιο, Επίσκοπο Αντιοχείας Γνώριζα ότι θα προκαλέσει έκπληξη στην ακοή της τελειότητάς σου η κατηγορία που προσάπτεται τώρα στον Απολινάριο, ο οποίος με ευκολία λέει τα πάντα. Διότι ούτε και εγώ ο ίδιος γνώριζα τον προηγούμενο καιρό ότι έχουν έτσι τα πράγματα, αλλά τώρα οι Σεβαστηνοί, αφού τα ανακάλυψαν από κάπου, τα έφεραν στο φως και περιφέρουν ένα σύγγραμμα εξαιτίας του οποίου καταδικάζουν μάλιστα και εμάς, θεωρώντας ότι έχουμε τα ίδια φρονήματα, το οποίο περιέχει τέτοιες φράσεις: «ώστε είναι αναγκαίο παντού να νοούμε την πρώτη ταυτότητα ως συζευγμένη, ή μάλλον ενωμένη με την ετερότητα, αποκαλώντας την ίδια ταυτότητα και δεύτερη και τρίτη. Διότι ό,τι είναι πρώτως ο Πατέρας, αυτό είναι δευτέρως ο Υιός και τρίτως το Πνεύμα. Και πάλι, ό,τι είναι πρώτως το Πνεύμα, αυτό είναι δευτέρως ο Υιός, καθόσον βεβαίως και ο Κύριος είναι το Πνεύμα· και τρίτως ο Πατέρας, καθόσον βεβαίως ο Θεός είναι Πνεύμα. Και, όπως εκφράζει πιο βεβιασμένα το άρρητο, το να είναι ο Πατέρας πατρικώς Υιός και ο Υιός υϊκώς Πατέρας. Και το ίδιο ισχύει για το Πνεύμα, καθόσον βεβαίως η Τριάδα είναι ένας Θεός». Αυτά είναι όσα διαδίδονται, τα οποία ποτέ δεν μπορώ να πιστέψω ότι αποτελούν επινοήσεις εκείνων που τα περιφέρουν, αν και εξαιτίας της συκοφαντίας εναντίον μας κρίνω ότι δεν υπάρχει τίποτα που να μην τολμούν. Διότι, γράφοντας σε κάποιους δικούς τους και προσθέτοντας τη διαβολή εναντίον μας, παρέθεσαν αυτά, αποκαλώντας τα μεν λόγια αιρετικών, αλλά αποκρύπτοντας τον πατέρα (συντάκτη) του συγγράμματος, ώστε στους πολλούς να δημιουργηθεί η εντύπωση ότι εμείς είμαστε οι συντάκτες.

Εάν λοιπόν ο αγιασμός είναι η φύση του, όπως ακριβώς του Πατέρα και του Υιού, πώς είναι τρίτης και ξένης φύσεως; Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και στον Ησαΐα έχει καταγραφεί ότι τα Σεραφείμ αναφωνούν τρεις φορές το «άγιος», διότι ο κατά φύσιν αγιασμός αναγνωρίζεται στις τρεις υποστάσεις. Δεν είναι δε μόνο το όνομα της αγιωσύνης κοινό σε αυτό με τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και αυτή καθαυτή η ονομασία του πνεύματος. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και ο προφήτης λέει: «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά των πτερύγων του θα ζήσουμε». Και ο Απόστολος αποδίδει την ονομασία του πνεύματος στον Κύριο λέγοντας: «Ο δε Κύριος είναι το πνεύμα». Από αυτά, λοιπόν, είναι σε όλους φανερό ότι η κοινωνία των ονομάτων δεν φανερώνει αποξένωση της φύσεως, αλλά οικειότητα προς τον Πατέρα και τον Υιό. Και ο Θεός έχει ονομαστεί αγαθός, και είναι· αγαθό όμως είναι και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν έχει την αγαθότητα επίκτητη, αλλά του συνυπάρχει εκ φύσεως. Ειδάλλως, θα ήταν το πιο παράλογο από όλα, για αυτό που είναι εκ φύσεως άγιο, να λέμε ότι δεν έχει την αγαθότητα εκ φύσεως, αλλά ως κάτι το μεταγενέστερο και προστεθειμένο σε αυτό απ' έξω. Με το να πει δε ο Κύριος ότι, «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο», αποδεικνύεται ότι και ο ίδιος είναι Παράκλητός μας.

Διότι το δικό σου πνεύμα δεν είναι ο Χριστός· ούτε το πνεύμα του ανέμου είναι ο Κύριος· ούτε το ακάθαρτο πνεύμα (επειδή και αυτό τόλμησαν να το προβάλουν ορισμένοι)· το Άγιο Πνεύμα όμως ονομάζεται Χριστός και Κύριος, καθώς λέει ο Απόστολος (όπως μόλις προηγουμένως αναφέραμε): «Εάν κάποιος δεν έχει Πνεύμα Κυρίου, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν· εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας»· αποδεικνύοντας ότι η ενοίκηση του Πνεύματος είναι ενοίκηση του Χριστού· και λέγοντας πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία».

Διότι, λέγει, ο Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία. Και ο μεν Ισραήλ δουλαγωγείται στα προστάγματα του Πνεύματος, νουθετούμενος με φόβο, η δε Εκκλησία των Χριστιανών υιοθετείται, αγιαζόμενη διά της αγάπης. Γι' αυτό λέγει ο Παύλος: «Διότι δεν λάβατε πάλι πνεύμα δουλείας που να οδηγεί σε φόβο, αλλά λάβατε πνεύμα υιοθεσίας, διά του οποίου κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας». Βεβαίως, εκείνος που έλαβε κάτι δουλικό δεν καθίσταται από δούλος υιός, ούτε διά της μετοχής του σε κάτι δουλικό αποκτά την παρρησία να αποκαλεί τον Θεό Πατέρα· ούτε αυτό που έχει δουλική φύση ενεργεί όλα τα έργα του Θεού, σύμφωνα με τη δική του βούληση.

Ας γίνει λοιπόν φανερό σε αυτόν ότι η Τριάδα βρίσκεται πάνω από την κτίση· και ας μην επιχειρεί να υποβιβάσει τίποτα από την Τριάδα στο επίπεδο της κτίσης. Ας θυμηθεί επίσης τον Κύριο, ο οποίος εμφύσησε το Άγιο Πνεύμα και έδειξε μέσω του εμφυσήματος ότι το Πνεύμα ανήκει στη θεϊκή ουσία και όχι στην κτιστή φύση. Ας αναλογιστεί δε και την αποστολική διδασκαλία περί της Τριάδος, στην οποία βλέπουμε μία ενέργεια του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, εφόσον ούτε ο Υιός ούτε το Πνεύμα είναι κατά τη φύση τους κτιστοί και δημιουργήματα. Διότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη τη δική Του κτίση για να φανερώσει τη δική Του ενέργεια. Λέει εξάλλου ο Απόστολος: «Υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα. Και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος. Και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός, ο οποίος ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλους». Επομένως, όσα ενεργεί ο Θεός, αυτά ενεργεί και το Πνεύμα. «Όλα αυτά τα ενεργεί», λέει, «το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει στον καθένα όπως θέλει». Ας μην υποβιβάζει λοιπόν το Πνεύμα σε κατάσταση δουλείας, εφόσον ακούει ότι ενεργεί όλα τα έργα του Θεού όπως ακριβώς θέλει. Και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Διότι, εάν δεν παραδεχθεί ότι η θεότητα κατοικεί μέσα μας μέσω του Πνεύματος που κατοικεί εντός μας –σύμφωνα με τον Ιωάννη που λέει: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι βρίσκεται μέσα μας, από το Πνεύμα που μας έδωσε»–, τότε θα χάσει κάθε ελπίδα.

Και για τον λόγο αυτό, επειδή όλη η ενέργεια του Υιού φανερώνεται διά του Πνεύματος, το Πνεύμα ονομάζεται Κύριος με το όνομα του Κυρίου· και Χριστός με το όνομα του Χριστού, όπως λέγαμε μόλις προηγουμένως: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Έχει λεχθεί δε και το εξής: «Εσείς δεν είστε στη σάρκα, αλλά στο Πνεύμα, εφόσον το Πνεύμα του Θεού βρίσκεται μέσα σας».

Γι' αυτό, ας ακούσουν και άλλη μαρτυρία η οποία ρητά ονομάζει «Κύριο» το Πνεύμα. «Ο δε Κύριος», λέει, «είναι το Πνεύμα». Και πάλι: «Όπως ακριβώς από τον Κύριο, το Πνεύμα». Και για να μην αφήσω καμία αφορμή για αντίλογο, θα παραθέσω την ίδια τη διατύπωση του αποστόλου: «Διότι μέχρι σήμερα, το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αποκαλύπτεται ότι αυτό καταργείται εν Χριστώ. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Τι εννοεί λέγοντας αυτό; Ότι εκείνος που μένει προσκολλημένος στην ψιλή κατανόηση του γράμματος και ασχολείται συνεχώς με τις νομικές διατάξεις, έχει συγκαλύψει την καρδιά του, σαν με κάποιο παραπέτασμα, με την ιουδαϊκή ερμηνεία του γράμματος. Και το παθαίνει αυτό επειδή αγνοεί ότι η σωματική τήρηση του νόμου καταργείται με την έλευση του Χριστού, καθώς οι τύποι πλέον έχουν μεταβεί στην αλήθεια. Διότι τα λυχνάρια καθίστανται ανενεργά με την παρουσία του ήλιου· έτσι και ο νόμος παύει να ισχύει, και οι προφητείες σιγούν, όταν φανερώνεται η αλήθεια.

Ωστόσο, εκείνος που κατόρθωσε να ενσκύψει στο βάθος του νοήματος του νόμου και, σχίζοντας σαν ένα καταπέτασμα την ασάφεια του γράμματος, να εισέλθει στα απόρρητα, αυτός μιμήθηκε τον Μωυσή, ο οποίος, όταν συνομιλούσε με τον Θεό, αφαιρούσε το κάλυμμα, στρεφόμενος και ο ίδιος από το γράμμα προς το πνεύμα. Έτσι ώστε, στο μεν κάλυμμα επί του προσώπου του Μωυσή να αναλογεί η ασάφεια των νομικών διδαγμάτων· στη δε στροφή προς τον Κύριο, η πνευματική θεωρία. Εκείνος, λοιπόν, που κατά την ανάγνωση του νόμου αφαιρεί το γράμμα, στρέφεται προς τον Κύριο —και Κύριος εδώ ονομάζεται το Πνεύμα—, και γίνεται όμοιος με τον Μωυσή, που από την εμφάνιση του Θεού είχε το πρόσωπό του δεδοξασμένο.

Διότι δεν υπάρχει απολύτως καμία δωρεά η οποία να φθάνει στην κτίση χωρίς το Άγιο Πνεύμα· αφού δεν είναι δυνατόν να αρθρωθεί ούτε μία απλή λέξη κατά τις απολογίες υπέρ του Χριστού, εάν δεν έχουμε τη συνέργεια του Πνεύματος, όπως έχουμε διδαχθεί στα Ευαγγέλια από τον Κύριο και Σωτήρα μας. Το να παραβλέπουν όμως όλα αυτά και, λησμονώντας την κοινωνία Του σε όλα, να το αποκόπτουν από τον Πατέρα και τον Υιό, δεν γνωρίζω εάν θα το αποδεχθεί οποιοσδήποτε είναι μέτοχος του Αγίου Πνεύματος. Πού, λοιπόν, θα το φέρουμε και θα το κατατάξουμε; Μαζί με την κτίση; Όμως, ολόκληρη η κτίση δουλεύει ως δούλη, ενώ το Πνεύμα ελευθερώνει. «Διότι όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Και παρότι υπάρχουν πολλά που μπορούν να ειπωθούν, ως προς το ότι δεν αρμόζει να συγκαταριθμούμε το Άγιο Πνεύμα με την κτιστή φύση, θα αναβάλω προς το παρόν τον λόγο περί αυτών. Διότι, εάν επρόκειτο να αναπτύξουμε τα δικά μας επιχειρήματα σύμφωνα με την αξία του ζητήματος και να ανασκευάσουμε όσα προβάλλουν οι αντίπαλοι, θα χρειαζόμασταν πολλούς λόγους, και θα καταπονούσαμε τους αναγνώστες με την πολυλογία του βιβλίου. Γι' αυτό, φυλάσσοντας αυτό το θέμα για μία ιδιαίτερη πραγματεία, ας παραμείνουμε στα προκείμενα.

Διότι Άγιος είναι ο Δημιουργός των πάντων, γι' αυτό και λέει: «Να είστε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος». Α. Πολύ σωστά μίλησες. Διότι και εμείς οι ίδιοι έχουμε κτιστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Εκείνο δε που εμποιεί σε εμάς τη θεία απεικόνιση θα πρέπει να είναι βεβαίως ο αγιασμός, δηλαδή η εν Πνεύματι μέθεξη στον Υιό. Και μάλιστα, όταν η φύση του ανθρώπου ολίσθησε προς την εκτροπή και το κάλλος της εικόνας παραχαράχτηκε, ανακαινιστήκαμε προς την αρχική μας κατάσταση, αναπλαθόμενοι μέσω του Πνεύματος προς την εικόνα Εκείνου που μας έκτισε, δηλαδή προφανώς του Υιού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα από τον Πατέρα. Γι' αυτό και ο σοφότατος Παύλος λέει: «Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι κοιλοπονώ, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Και βέβαια, το ότι το είδος αυτής της μόρφωσης που αναφέρεται εδώ, εντυπώνεται μέσω του Αγίου Πνεύματος στις ψυχές μας, ο ίδιος το αποδεικνύει διακηρύσσοντας: «Εμείς δε όλοι, με ακάλυπτο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Β. Άριστα μίλησες. Α. Επομένως, στην κτίση και στα δημιουργήματα ο αγιασμός είναι κάτι που δίδεται· διότι δεν τον έχουν από τη φύση τους, γι' αυτό και μπορεί να χαθεί, και όσα τον έχουν πλουτήσει θα μπορούσαν από μόνα τους να επιλέξουν την εκτροπή.

Επομένως, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, η ονομασία του Πνεύματος έχει αποδοθεί στον Θεό και Πατέρα, αν και προφέρεται από εμάς τρίτη μόνο ως προς τη σειρά των ονομάτων, και έχει αποδοθεί επίσης και στον Υιό. Διότι ο Χριστός είπε, παιδαγωγώντας άριστα τη γυναίκα από τη Σαμάρεια: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Γράφει δε και ο Παύλος: «Όλοι δε εμείς, αντικρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου»· και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Β. Είναι λοιπόν το Πνεύμα ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό; Α. Ναι, εφόσον δεν υπάρχει άλλος τρόπος να πλουτίσουν οι άγιοι από τη μέθεξη του Θεού παρά με το να λάβουν το Πνεύμα. Διότι γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσης, σύμφωνα με τις Γραφές, συνδεόμενοι άραγε με κτιστή και δημιουργημένη φύση, ή μετέχοντας πράγματι, όσο είναι δυνατόν, στη θεότητα, και ονομαζόμενοι με αυτόν τον τρόπο γένος Θεού; Β. Εάν δεν είναι δυνατόν να μετάσχει κανείς στο πυρ χωρίς πυρ, πώς θα μπορούσε κάποιος να μετάσχει στη θεότητα όχι μέσω του Θεού; Α. Αυτό λοιπόν που υπάρχει μέσα μας ως Θεός και εκπληρώνει τη θέση και την ενέργεια του Θεού, υπάρχει άραγε περίπτωση να μην είναι Θεός; Β. Με ποιον τρόπο; Α.

Και λοιπόν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός για κάθε, νομίζω, πιστό και αγαθό άνθρωπο λέει, «Θα έλθουμε εγώ και ο Πατέρας, και θα κατοικήσουμε μαζί του»· και, «Από αυτό γνωρίζουμε ότι είναι μέσα μας, από το Πνεύμα που μας έδωσε.» Διότι κάποιος θα μπορούσε να πλουτίσει έχοντας ένοικο και εγκατεστημένο μέσα του τον εκ φύσεως και αληθινά Θεό, λαμβάνοντας το Πνεύμα Του που δεν είναι κάτι ξένο και διαχωρισμένο ουσιαστικά από Αυτόν, αλλά αυτό που προέρχεται από Αυτόν και βρίσκεται μέσα σε Αυτόν και είναι δικό Του, και το οποίο φέρει την ίδια κυριότητα με Αυτόν, και έτσι ονομάζεται, και παραλαμβάνεται στη θέση του Υιού λόγω της φυσικής τους ταυτότητας. «Διότι ένας Θεός είναι ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και ένας Κύριος ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα.» Και εφόσον ένας είναι ο Κύριος, σύμφωνα με τις Γραφές, «ο Κύριος είναι το Πνεύμα.» Ή δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Ναι. Διότι έτσι έχει γραφεί. Α. Και για τον μακάριο Σαμψών, όταν κάποτε είχε ακούρευτη την κόμη του, λέγεται ότι το Πνεύμα ήταν παρόν και αγωνιζόταν μαζί του. Επειδή όμως παραδόθηκε στις ηδονές για μια γυναίκα και ξύρισε με σίδερο το κεφάλι του, απομακρύνθηκε, λέει η Γραφή, ο Κύριος από αυτόν. Και όταν επρόκειτο να αναληφθεί στους ουρανούς, ο Χριστός διαβεβαίωσε αυτούς που πίστευαν σε αυτόν: «Δεν θα σας αφήσω ορφανούς· έρχομαι σε εσάς.» Και επίσης: «Ιδού, εγώ είμαι μαζί σας όλες τις ημέρες, μέχρι τη συντέλεια του αιώνος.»

Διότι έτσι θα μπορούσε να μεταδώσει την ενέργειά του και σε άλλους το δικό του και ουσιωδώς σύμφυτο αγαθό, η ελευθερία. Β. Θα συμφωνούσα μαζί σου, καθώς μιλάς ορθά. Α. Ας αναφωνήσει, λοιπόν, ο μακάριος Παύλος: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Και βεβαίως και αλλού: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας πάλι για να φοβάστε, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας», λέει, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Με τη δόξα δε της υιότητας θα συμπαρακολουθούσε οπωσδήποτε και το ελεύθερο. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επειδή έκρινε σωστό να τιμήσει τους αγίους αποστόλους με αξιώματα που υπερβαίνουν τη φύση, εφόσον μάλιστα επρόκειτο σε λίγο να γίνουν μέτοχοι του αγίου και ελεύθερου Πνεύματος, τους αποκαλούσε ήδη φίλους και ελεύθερους. «Διότι δεν σας ονομάζω πλέον», έλεγε, «δούλους· εσείς είστε φίλοι μου.» Εφόσον, λοιπόν, ο Κύριος είναι το Πνεύμα, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί πρέπει να αναζητείται η ελευθερία, άρα το Πνεύμα πηγάζει από την ελεύθερη φύση, και δεν μπορεί να νοηθεί ότι συντάσσεται με την κτίση και συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα αυτό μέσω του οποίου και στο οποίο η κτίση κερδίζει τη δόξα της ελευθερίας, αποδιώχνοντας και ξεφεύγοντας από το αίσχος της δουλείας. Β.

Αλλά, νομίζω, θα έλεγαν ότι το Πνεύμα, εκτελώντας υπηρεσία διακόνου, μεταφέρει στους αγίους τα δώρα από τον Θεό. Α. Θα θεωρήσουν λοιπόν, όπως είναι φυσικό, ότι η ελευθερία, αυτό το μεγάλο και υπέρτερο της κτίσης αξίωμα, είναι ένα από τα αγαθά που διακονούνται μέσω αυτού· διότι ό,τι έχει έλθει στην ύπαρξη είναι δούλο. Β. Ίσως το θεωρήσουν. Α. Συνεπώς, αυτό ακριβώς που διακονεί δεν είναι ελεύθερο από τη φύση του, εφόσον δεν παρέχει καμία διακονία στον εαυτό του, αλλά μάλλον μεταφέρει σε κάποιους τη χάρη που προέρχεται από κάποιον άλλον· ή μήπως δεν είναι ανάγκη αυτό που διακονεί και μεσολαβεί να μην θεωρείται ταυτόσημο με αυτό που προσφέρεται ως διακονία; Β. Είναι ανάγκη. Α. Πώς λοιπόν το Πνεύμα είναι ο Κύριος, εάν στερείται της ελεύθερης δόξας και δεν έχει ξεφύγει καθόλου από το μέτρο του δούλου και της υποταγής σε ζυγό; Και αν βρίσκεται στη δόξα της φυσικής θεότητας, τότε δεν διακονεί πλέον, κάθε άλλο, αλλά μάλλον διανέμει και σε εμάς τους ίδιους την ελευθερία ως έμφυτο αγαθό.

Γι' αυτό άλλωστε και ο θεσπέσιος Παύλος λέει ότι θεώρησε τα του νόμου σκύβαλα «εξαιτίας του ότι υπερέχει η γνώση του Χριστού». «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Πρέπει, επομένως, να γίνουμε πνευματικοί, διότι αλλιώς δεν είναι δυνατόν να αντικρίσουμε τον Χριστό, ο οποίος είναι «το τέλος αυτού που καταργείται», εννοώ δηλαδή του νόμου. Τότε ολοκληρωτικά και με κάθε τρόπο «αφαιρείται το κάλυμμα», και με γυμνό και αποκαλυμμένο πρόσωπο θα δουν τον ιερό Μωυσή να μην έχει πλέον το προσωπείο που προέρχεται από το γράμμα, δηλαδή τη σκιά της προφανούς ιστορίας. Διότι σε αυτή την κατάσταση βρίσκονται εκείνοι που έχουν δεχθεί πλουσιοπάροχα εν Χριστώ την ελεύθερη αποκάλυψη του Πνεύματος. Εάν, λοιπόν, όπου υπάρχει το Πνεύμα, εκεί βρίσκεται οπωσδήποτε και η ελευθερία, πώς δεν είναι ελεύθερο κατά φύση;

Επειδή δε ο μυσταγωγός αναφέρει «Καθάπερ από Κυρίου Πνεύματος», και «Όπου δε το Πνεύμα Κυρίου, ελευθερία», δεν θα ανεχθούμε τη συκοφαντία των ανόσιων αιρετικών, το να συγκαταλέγουν δηλαδή το Πνεύμα στα δημιουργήματα. Διότι, αν όπου υπάρχει το Πνεύμα, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και η ελευθερία, πώς να μην είναι ελεύθερο κατά φύση; Αν ισχύει αυτό, τότε βρίσκεται και πάνω από τα μέτρα της δουλείας· διότι είναι το Πνεύμα του Πατρός που διήκει από αυτόν προς την κτίση εν Χριστώ. <Για να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου της δόξας του Χριστού, ο οποίος είναι εικόνα του Θεού.> Επειδή το ιερό κήρυγμα λάμπει σαν τον ήλιο και κάθε πιστός αντικατοπτρίζει «τη δόξα του Κυρίου» με ακάλυπτο πρόσωπο, κανείς από όσους σκέφτονται ορθά δεν θα χρέωνε την αμάθεια ορισμένων στο θείο κήρυγμα. Διότι τι σημασία έχει αν, ενώ μπορούν να γνωρίζουν, ορισμένοι απορρίπτουν τη γνώση επειδή έχει πωρωθεί ο νους τους από διαβολική απάτη; Αντιθέτως, όσοι είναι ανώτεροι από τη δυστροπία εκείνου, όντας σοφοί και πιο συνετοί, έχουν εμπλουτιστεί με τη γνώση. Διότι, αν οι βάρβαροι αιχμαλώτιζαν κάποιους και τους υπέβαλλαν στον ζυγό της δουλείας, και κάποιος άλλος προσέφερε σε αυτούς που έπεσαν σε αυτή την ταλαιπωρία την απαλλαγή από τα δεινά τους· κι έπειτα εκείνοι, προτιμώντας να παραμείνουν υποζύγια αντί της ελευθερίας, καθιστούσαν ανεξίτηλη τη συμφορά τους· πες μου, θα κατηγορούσε άραγε κανείς αυτόν που φιλάνθρωπα τους προσέφερε την ευκαιρία της ελευθερίας, ή μήπως θα κατέκρινε εκείνους για την έλλειψη λογικής τους;

Διότι είναι σώμα της κατά φύσιν ζωής, και όχι κάποιου από αυτούς που προέρχονται από τη γη, για το οποίο θα ίσχυε δικαίως το: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα». Διότι, βεβαίως, ούτε η σάρκα του Παύλου ούτε του Πέτρου ούτε κάποιου άλλου θα κατεργαστεί αυτό μέσα μας· αλλά μόνη και κατ' εξαίρεσιν η σάρκα του Σωτήρος μας Χριστού, στον οποίο κατοίκησε «όλο το πλήρωμα της θεότητος σωματικώς». Διότι θα ήταν από τα πιο παράλογα πράγματα, το μεν μέλι να μεταδίδει τη δική του ιδιότητα σε όσα δεν έχουν εκ φύσεως τη γλυκύτητα, και να μπορεί να μεταβάλλει προς τον εαυτό του αυτό με το οποίο αναμειγνύεται, τη δε ζωοποιό φύση του Θεού Λόγου να νομίζουμε ότι δεν ανυψώνει προς το δικό της αγαθό το σώμα στο οποίο κατοίκησε. Επομένως, για όλους τους άλλους θα είναι αληθινός ο λόγος ότι η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα· θα χάσει όμως την ισχύ του μόνο στην περίπτωση του Χριστού, επειδή κατοίκησε μέσα στη σάρκα η ζωή, δηλαδή ο Μονογενής. Και αποκαλεί τον εαυτό του πνεύμα· «Διότι ο Θεός είναι πνεύμα»· και κατά τον μακάριο Παύλο, «Ο δε Κύριος είναι το πνεύμα». Και τα λέμε αυτά χωρίς να αναιρούμε την ιδιαίτερη υπόσταση του Αγίου Πνεύματος, αλλά όπως ακριβώς ονομάζει τον εαυτό του υιό ανθρώπου, επειδή έγινε άνθρωπος, έτσι πάλι από το δικό του πνεύμα ονομάζει τον εαυτό του. Διότι δεν είναι ξένο προς αυτόν το Πνεύμα του. <Τα λόγια που εγώ σας έχω μιλήσει, είναι πνεύμα και είναι ζωή.> Γεμίζει πλέον ολόκληρο το δικό του σώμα με τη ζωοποιό ενέργεια του Πνεύματος.

Διότι το ότι το Πνεύμα μεταθέτει σε μια άλλη κατάσταση εκείνους στους οποίους έρχεται και κατοικεί, και τους αναπλάθει σε μια νέα ζωή, πώς δεν θα μπορούσε κάποιος να το αποδείξει εύκολα, τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη; Ο μεν θεσπέσιος Σαμουήλ, όταν απηύθυνε τον λόγο προς τον Σαούλ, έλεγε: «Και θα επέλθει πάνω σου το Πνεύμα του Κυρίου, και θα μεταβληθείς σε άλλον άνθρωπο»· ο δε μακάριος Παύλος λέει: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ανακαλυμμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Βλέπεις ότι το Πνεύμα αναπλάθει σαν σε μια άλλη εικόνα εκείνους στους οποίους φανερώνεται ότι έχει κατασκηνώσει; Διότι τους μεταθέτει εύκολα από την επιθυμία να φρονούν τα επίγεια στο να βλέπουν μόνο τα επουράνια, και από την άνανδρη δειλία σε ένα εξαιρετικά γενναίο φρόνημα. Το γεγονός δε ότι θα βρούμε και τους μαθητές να έχουν βιώσει αυτό το πράγμα, και να έχουν σφυρηλατηθεί μέσω του Πνεύματος ώστε ούτε να παραλύουν από τις επιθέσεις των διωκτών τους, αλλά να κρατούν σφιχτά την αγάπη προς τον Χριστό, δεν επιδέχεται καμία απολύτως αμφιβολία.

Ποιος όμως είναι αυτός που θυμήθηκε; Αυτός που ανέβασε από τη γη τον ποιμένα των προβάτων; Φαίνεται ότι με αυτά τα λόγια κάνει μνεία της αναστάσεως του Σωτήρα όλων μας Χριστού· διότι η φράση «αυτός που ανέβασε», λέει, σημαίνει «αυτός που ανέστησε από τη γη τον αρχιποίμενα όλων», και ανέστησε όχι οπωσδήποτε από τους νεκρούς, αλλά σαν να τον ανέδειξε μέσα από τους ανθρώπους· διότι έγινε σαν ένας από εμάς, υπομένοντας τη γέννηση κατά σάρκα από γυναίκα, ο μονογενής Λόγος του Πατρός. Επειδή όμως, όπως είπα, έβλεπε τον Ισραήλ να έχει εντελώς λησμονήσει τα μεγαλουργήματα του Θεού, ο προφήτης σχεδόν έχει εκπλαγεί, και θρηνεί για αυτούς που έχουν πέσει σε τέτοια αναισθησία λέγοντας: «Πού είναι αυτός που έθεσε μέσα τους το Άγιο Πνεύμα;», δηλαδή, αυτός που εγκατέστησε μέσα τους το θείο και σωτήριο Πνεύμα Του. Διότι κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε, λέει. Είπε επίσης και ο θεσπέσιος Δαβίδ, ότι «Απέστειλε τον Λόγο Του και τους θεράπευσε». Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα, διότι ενεργεί δια του ομοουσίου Πνεύματος.

Και όταν εκείνος είπε: «Από τους ξένους», «Άρα λοιπόν», λέει, «οι υιοί είναι ελεύθεροι». Κύριος λοιπόν κατά φύση είναι ο Υιός, ως ελεύθερος. Και αυτό πάλι μας το δίδαξε ο σοφός Παύλος γράφοντας τα εξής: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκέπαστο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου». Και λίγο πιο πάνω: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Παρατήρησε λοιπόν πώς αναφέρει ότι το Πνεύμα είναι Κύριος: όχι με την έννοια της υιότητας (διότι είναι Πνεύμα, και όχι Υιός), αλλά επειδή είναι ομοούσιο με τον Υιό, ο οποίος είναι Κύριος και ελεύθερος, και μέσω της φυσικής του ταυτότητας με Αυτόν μαρτυρείται η θεοπρεπής ελευθερία του. Όποιος λοιπόν ομολογήσει τον Χριστό μπροστά στους ανθρώπους, δηλαδή ως Θεό και Κύριο, θα ομολογηθεί και από Αυτόν μπροστά στους αγγέλους του Θεού. Πού όμως και πώς;

Παρατήρησε δε πώς δεν δόθηκε η κοιλάδα του Αχώρ για να της ανοίξει τη σύνεση, πριν πρώτα μιλήσει στην καρδιά της. Διότι τα πλήθη των Ιουδαίων δεν θα μπορούσαν να κατανοήσουν τις θείες εντολές, ούτε θα μπορούσαν να διακρίνουν μέσα από τους τύπους το μυστήριο του Χριστού, εάν δεν πλούτιζαν, όπως εμείς που έχουμε ήδη πιστέψει, με τη μέθεξη του Αγίου Πνεύματος, και δεν αποδεικνύονταν μέτοχοι του άνωθεν φωτισμού. Σε αυτό θα μας βεβαιώσει ο μακάριος Παύλος γράφοντας για εκείνους που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ: «Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να ανακαλύπτεται, επειδή καταργείται εν Χριστώ. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Πρώτα λοιπόν υπόσχεται ότι θα μιλήσει στην καρδιά της, καθώς το Άγιο Πνεύμα θα χαράξει μέσα τους τους θείους νόμους και την άνωθεν παιδαγωγία. Έπειτα έτσι θα κατανοήσουν και τα όσα συνέβησαν στην κοιλάδα του Εμεκαχώρ τυπικά και ιστορικά, τα οποία είναι απολύτως ικανά να της ανοίξουν τη σύνεση, και τελικά να την απαλλάξουν από την παλαιά πώρωση.

Γι' αυτόν τον λόγο, και όπως ακριβώς το ίδιο ονομάζεται στις θεόπνευστες Γραφές, δεν είναι κάτι άλλο από αυτόν (τον Υιό), όσον αφορά την ταυτότητα της ουσίας και τη θεοπρεπή ενέργεια. Και βέβαια, ενώ ο ίδιος ο Σωτήρας μας λέει: «Εγώ είμαι η αλήθεια», ο Ιωάννης γράφει ότι: «Το Πνεύμα είναι η αλήθεια». Και πάλι ο Παύλος, που ανατράφηκε με τα Ιερά Γράμματα, λέει: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Ακούς πώς ο μυσταγωγός τήρησε με θαυμαστή ακρίβεια, τόσο για τον Υιό όσο και για το Άγιο Πνεύμα, και την ταυτότητα ως προς την ουσία, και την κατανόησή τους ως διακριτών, εννοώ ως προς την υπόστασή τους, δηλαδή αυτό που το καθένα λέγεται ότι είναι, και είναι αληθώς. Διότι το Πνεύμα ευλόγως θα νοούνταν ως Πνεύμα, και όχι ως Υιός, ή μάλλον ως Πνεύμα του Υιού, το οποίο διαπλάθει και αναμορφώνει σύμφωνα με αυτόν εκείνους στους οποίους θα βρισκόταν κατά μετοχή, ώστε ο Θεός και Πατέρας, βλέποντας να λάμπουν μέσα μας τα χαρακτηριστικά του δικού του γεννήματος, να μας αγαπήσει πλέον ως τέκνα, και να μας λαμπρύνει με υπερκόσμιες τιμές. Και αυτού του πράγματος σαφέστατη απόδειξη θα μπορούσε πάλι να αποτελέσει εκείνο που θεσπίστηκε παλαιά μέσω του πάνσοφου Μωυσή.

Διότι είναι ελεύθεροι όσοι προέρχονται από τη Ραχήλ, της οποίας τα μάτια ήταν καλά και ωραία, αν και η Λεία δεν είχε τέτοια μάτια. Η Συναγωγή των Ιουδαίων, πράγματι, δεν βλέπει υγιώς. Και το μαρτυρεί αυτό λέγοντας ο σοφότατος Παύλος: «Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα παραμένει το ίδιο κάλυμμα κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αποκαλύπτεται, διότι αυτό καταργείται εν Χριστώ. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως επιστρέψουν προς τον Κύριο, το κάλυμμα αφαιρείται. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία. Αλλά όλοι εμείς, όπως είπε πάλι ο ίδιος, αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου με ακάλυπτο πρόσωπο, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου». Κατανοείς ότι με καλά μάτια και με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου; Διότι είναι λαμπρά τα μάτια της Ραχήλ, όπως μόλις ανέφερα. Επειδή λοιπόν η νεότερη Ραχήλ γέννησε τον Ιωσήφ, ο θεσπέσιος Ιακώβ σπεύδει πλέον να επιστρέψει στην πατρίδα του. Αλλά ο Λάβαν προσπαθεί να τον μεταπείσει και λέει ότι έχει ευλογηθεί σε πλήθος, καθώς το κοπάδι του έχει αυξηθεί υπερβολικά.

Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε διά της φωνής του Ησαΐα: «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν· έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Είπα: Ιδού εγώ είμαι, στο έθνος που δεν με γνώριζε. Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό.» Επομένως, δεν έχουν δει τη δόξα του Χριστού, εκείνοι που αποστρέφουν τα μάτια της διανοίας τους. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που έχει ειπωθεί γι' αυτούς διά της φωνής του προφήτη: «Και έστρεψαν προς εμένα την πλάτη και το πρόσωπό τους.» Γράφει δε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Μέχρι τη σημερινή ημέρα, κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, το ίδιο κάλυμμα παραμένει χωρίς να ανασηκώνεται, διότι καταργείται διά του Χριστού. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει ένα κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Εμείς όμως που πιστέψαμε, δεν διστάζουμε να ατενίσουμε ενώπιον του Θεού, αλλά όπως πάλι είπε ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος: «Με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου. Αποστρέφει, λοιπόν, το πρόσωπό του ο Μωυσής.»

Δες λοιπόν πώς ο νόμος δεν είναι ικανός να ελευθερώσει από τη δουλεία αυτούς που ενεργούν υπό την εξουσία του νοητού Φαραώ, δηλαδή του Σατανά, και ούτε θα μπορούσε να ωφελήσει σε κάτι τη γη ο θεσπέσιος Μωυσής, αν και είχε αποκτήσει λαμπρότατη δόξα για τις αρετές του, εάν δεν ήταν μαζί του και δεν τον βοηθούσε ο Χριστός. Αυτό θα μπορούσες να μάθεις ότι έτσι συμβαίνει και ότι το λέμε με αλήθεια από το γεγονός ότι συμπορεύτηκε μαζί του ο Ααρών. Και από τη μία ο Μωυσής συνομιλεί, από την άλλη όμως ο Ααρών κάνει σαφή τον λόγο. Διότι, εάν ο νόμος δεν κατανοηθεί πνευματικά, με τον Χριστό να μας αποκαλύπτει τα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτόν, το νόημά του θα είναι σκοτεινό και ασαφές σε όσους τον ακούν. Γι' αυτό οι Ιουδαίοι, επειδή δεν έχουν αυτόν που ερμηνεύει τα λόγια του Μωυσή, δηλαδή τον Χριστό, παρέμειναν αμαθείς. Εξαιτίας αυτού ακριβώς έλεγε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα, το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης χωρίς να ανασηκώνεται, επειδή μόνο εν Χριστώ καταργείται. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει ένα κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Και ο Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Ορθά, επομένως, έλεγε ο Θεός των όλων προς τον ιεροφάντη Μωυσή σχετικά με τον Ααρών, ότι: «Αυτός θα μιλήσει για σένα, και αυτός θα είναι το στόμα σου· και εσύ θα είσαι για αυτόν ό,τι αφορά τον Θεό».

Αλλά δεν θα μπορούσαν να απαλλαγούν από τη δίκαιη τιμωρία, διότι, αντί να επιλέξουν το ωφέλιμο, στράφηκαν μάλλον σε αδιόρθωτη απείθεια· και ενώ είχαν το φως που προέρχεται από τον ουρανό και άνωθεν, αγάπησαν περισσότερο το να βαδίζουν σαν μέσα στη νύχτα και στο σκοτάδι. Αυτό άλλωστε υπέδειξε και ο προφήτης λέγοντας για αυτούς: «Ενώ περίμεναν το φως, τους ήλθε σκοτάδι· ενώ ανέμεναν την αυγή, περπάτησαν μέσα σε βαθύ σκοτάδι». Διότι παρέμειναν σκληροί και ατίθασοι, θεωρώντας παντελώς ανάξια λόγου τα όσα τους ωφελούσαν, μέσω των οποίων θα ήταν επόμενο να διαφύγουν πολύ εύκολα το κακό. Διότι ο Χριστός διακήρυττε: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». Και: «Όσο έχετε το φως, να περπατάτε στο φως, για να μην σας καταλάβει το σκοτάδι». Εκείνοι όμως ήταν όμοιοι με αυτούς που δεν έχουν νου ή λογική. Γι' αυτό, λοιπόν, και καταλήφθηκαν από το σκοτάδι και συνεχίζουν να ζουν σαν μέσα στη νύχτα, όντας παντελώς αμέτοχοι της θείας αυγής και μη έχοντας το θείο φως· διότι δεν κατανοούν καθόλου τη θεόπνευστη Γραφή. Το για ποια αιτία συμβαίνει αυτό, μας το αποσαφηνίζει ο θεσπέσιος Παύλος λέγοντας: «Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αφαιρείται, διότι αυτό καταργείται εν Χριστώ. Αλλά έως σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία».

Αν, δε, και στα έθνη τα οποία βρίσκονται εκτός νόμου υπάρχει φυσικά η γνώση του νόμου, δηλαδή του σκοπού του νομοθέτη, τότε θα είναι σε όλους φανερό ότι η ανθρώπινη φύση δημιουργήθηκε εξαρχής δίκαιη και αγαθή, και για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε από τον Θεό, φέροντας τη δική Του μορφή και την εικόνα της αγαθότητάς Του. Διότι πράγματι ήταν άγιος ο πρώτος χρόνος της ζωής του ανθρώπου. Όταν όμως παρεισέφρησε η αμαρτία, τα γνωρίσματα της ομοίωσης με τον Θεό δεν παρέμειναν πλέον λαμπρά μέσα μας. Επειδή όμως έγινε άνθρωπος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, η ανθρώπινη φύση έγινε και πάλι άγια, αναμορφούμενη σύμφωνα με Αυτόν μέσω του αγιασμού και της δικαιοσύνης. Έτσι, κάπου λέει ο πάνσοφος Παύλος ότι «Εμείς όλοι, με ξεσκεπαστό πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια την εικόνα Του, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου. Και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Επομένως, συντελέστηκε μια ανανέωση και τρόπον τινά μια ανάπλαση στην ανθρώπινη φύση εν Χριστώ, καθώς η σάρκα μας ρυθμίζεται προς μια άγια ζωή εν Πνεύματι. Αν, δε, η Ιερή Γραφή αναφέρει κάπου ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Του, αλλά έχει αποσιωπήσει το «καθ' ομοίωσιν», πρέπει να κατανοήσουμε ότι αρκέστηκε στο να πει το «κατ' εικόνα», επειδή το «καθ' ομοίωσιν» δεν υποδηλώνει τίποτα το διαφορετικό. Διότι είναι περιττό να λέμε ότι αυτό μας επιφυλάσσεται για τον μέλλοντα αιώνα.

ΕΠΙΛΥΣΗ. Η θεία και ομοούσια Τριάδα βρίσκεται πέρα από κάθε μορφή και σωματική φαντασία. Πρέπει δε να πιστεύουμε ότι ο Πατέρας είναι μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, και όποιος έχει δει τον Υιό έχει δει τον Πατέρα· ο δε Υιός οράται και μέσα στο ομοούσιο Πνεύμα. Διότι έχει γραφτεί ότι «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Όπου δε υπάρχει απόλυτη ταυτότητα ουσίας, εκεί δεν υπάρχει καμία απολύτως διαφορά. Αλλά ό,τι κατανοείς ότι είναι ο Πατέρας, αυτό είναι και ο Υιός, εκτός μόνο από το να είναι πατέρας· και ό,τι αντιλαμβάνεσαι ότι είναι ο Υιός, αυτό είναι και το Πνεύμα, εκτός μόνο από το να είναι υιός. Διότι το καθένα από αυτά που ονομάστηκαν υφίσταται το καθένα με τη δική του υπόσταση, και είναι αληθινά αυτό που λέγεται ότι είναι· η δε ομοιότητα της αγίας Τριάδας στο καθετί παραμένει απαράλλακτη. Επομένως, ακόμη και αν ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Υιού, και έτσι είναι κατ' εικόνα του Θεού. Διότι μέσα του λάμπουν τα χαρακτηριστικά ολόκληρης της ομοούσιας Τριάδας, καθώς είναι μία η κατά φύση θεότητα που υπάρχει στον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Γράφει λοιπόν ο θεσπέσιος Μωυσής: «Και είπε ο Θεός: Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και καθ' ομοίωση.» Το δε «δική μας» δεν δηλώνει ένα πρόσωπο, επειδή το πλήρωμα της θείας και άρρητης φύσης υπάρχει σε τρεις υποστάσεις.

«Όταν όμως επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Και πάλι: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου.» Εφόσον λοιπόν ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, και αποκαλεί το Πνεύμα Κύριο, δεν αναγνωρίζει συνεπώς καμία διαφορά ως προς τη φύση μεταξύ του Υιού και του Πνεύματος, αλλά, επειδή υπάρχει φυσικώς από αυτόν και μέσα σε αυτόν, το αποκαλεί με το όνομα της κυριότητας.

Αυτά λέγει το Πνεύμα το άγιο: Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους. Ο Παύλος: Και όχι όπως ο Μωυσής που έβαζε κάλυμμα στο πρόσωπό του, για να μην ατενίσουν οι γιοι του Ισραήλ το τέλος εκείνου που καταργούνταν. Αλλά πωρώθηκαν τα νοήματά τους. Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αποκαλύπτεται ότι εν Χριστώ καταργείται. Αλλά έως σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα του Θεού μέσα μας, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, υπάρχει ελευθερία.

«Αλλά έως σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους.» Αλλά ας αφήσουμε μέχρι εδώ τα σχετικά με τους Ιουδαίους. «Εμείς όμως όλοι,» λέει, «με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο, κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα.» Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που βλέπουν σε καθρέφτη την εικόνα και τον τύπο του αληθινού, και δεν μπορούν να αντικρίσουν το ίδιο το αληθινό, με τον ίδιο νομίζω τρόπο, εκείνοι που επιθυμούν να δουν το κάλλος της εν Χριστώ πολιτείας, χρησιμοποιώντας τον νόμο ως καθρέφτη, θα κατορθώσουν με τον καλύτερο τρόπο το ποθούμενο. Διότι μεταπλάθοντας αυτή την ίδια την εικόνα των πραγμάτων σε αλήθεια, θα γνωρίσουν καθαρά τι είναι κυρίως αρεστό και ευάρεστο στον Θεό. ΠΑΛΛ. Έπειτα, ποιος να είναι άραγε ο λόγος που δεν δόθηκε από την αρχή στους παλαιούς το νέο και Ευαγγελικό άγγελμα, αλλά νομοθετήθηκαν μάλλον τύποι και σκιές; ΚΥΡ. Την ακρίβεια της θείας οικονομίας, και πώς ακριβώς έχουν αυτά σύμφωνα με την αλήθεια, πρέπει να τα αναθέσουμε με ευσέβεια στον παντογνώστη Θεό. Ωστόσο, οι λογισμοί, μην επιτρέποντας να στερούμαστε τις αγαθές έννοιες, μας οδηγούν έστω και σε μια μέτρια γνώση, ή ίσως στην εντύπωση ότι γνωρίζουμε την αιτία αυτής της οικονομίας. Λέμε, λοιπόν, ότι χρειαζόταν πολλή παιδαγωγία, και κατά κάποιον τρόπο ανατροφή κατάλληλη για νήπια, για εκείνους που είχαν λυτρωθεί από την Αίγυπτο.