Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:18

Φανερώνει δε μία και την αυτή μορφή, καθώς ο Πατέρας θεωρείται μέσα στον Υιό, και ο Υιός κατανοείται και μετέχεται από τον άνθρωπο μέσα στο Πνεύμα. Διότι, «όλοι εμείς», λέει, «που με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου». Ας μη φανταζόμαστε, λοιπόν, ότι πρόκειται για τρία αδιαίρετα σωματικά μέρη. Διότι ο λογισμός αυτός είναι ασεβής, ξένος προς τις τέλειες ασώματες υποστάσεις. Ας αποδεχθούμε την αδιαίρετη συνύπαρξη προσώπων που συνυπάρχουν μεταξύ τους αδιάστατα, και, παρότι υφίστανται αληθινά τρία, ας εννοούμε ότι το είδος είναι ένα, το οποίο έχει την αρχή του στον Πατέρα, έλαμψε στον Υιό, και φανερώνεται διά του Πνεύματος. Γι' αυτό και όσοι φέρουν το Πνεύμα, φέρουν τον Χριστό· «Διότι εάν κάποιος», λέει, «δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε Αυτόν. Εάν όμως ο Χριστός είναι μέσα σας, το μεν σώμα είναι νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας», και τα εξής. Και ο Ιωάννης αναφέρει: «Από αυτό γνωρίζουμε ότι βρίσκεται μέσα μας, από το Πνεύμα το οποίο μας έδωσε». Και ο Παύλος, ενώ ονομάζει τα σώματά μας ναό του Αγίου Πνεύματος, ταυτόχρονα λέγει ότι ο Χριστός βρίσκεται μέσα μας. Όταν δε ο Χριστός κατοικεί στον εσωτερικό μας άνθρωπο, σύμφωνα με όσα έχουν γραφεί, είναι ο Θεός που κατοικεί μέσα μας: «Δεν γνωρίζετε», λέει, «ότι είστε ναός του Θεού, και ότι το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα σας;».

«Πώς, λοιπόν, θα επικαλεστούν εκείνον στον οποίο δεν πίστεψαν; Και πώς θα ακούσουν, χωρίς να υπάρχει κάποιος που να κηρύττει;» Σχετικά δε με το Πνεύμα, ο ίδιος Απόστολος λέγει: «Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Και πάλι ο ίδιος: «Όπως ακριβώς από τον Κύριο που είναι το Πνεύμα»· και ξανά: «Ο δε Κύριος ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού και στην υπομονή του Χριστού»· άρα ο Κύριος είναι το Πνεύμα. Και πάλι: «Σε εσάς δε ο Κύριος ας πλεονάσει και ας περισσεύσει την αγάπη μεταξύ σας και προς όλους, όπως ακριβώς και εμείς προς εσάς, ώστε να στηρίξει τις καρδιές σας άμεμπτες με αγιωσύνη ενώπιον του Θεού και Πατέρα μας κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού μαζί με όλους τους αγίους του». Και εδώ, ο Κύριος που πλεονάζει και περισσεύει την αγάπη μεταξύ σας, και ο οποίος στηρίζει τις καρδιές με αγιωσύνη ενώπιον του Θεού κατά την παρουσία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, είναι το Πνεύμα. Αφού, λοιπόν, συνένωσε τις τρεις κυριότητες σε μία κυριότητα, το επιβεβαιώνει λέγοντας προς τους Εφεσίους: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα».

Μάγοι προσκυνούν, και Χριστιανοί συζητούν, πώς είναι εν σαρκί ο Θεός, και σε τι είδους σάρκα· και αν είναι τέλειος άνθρωπος ή ατελής αυτός που προσλήφθηκε. Ας σιγήσουν τα περιττά στην Εκκλησία του Θεού· ας δοξάζονται όσα έχουν πιστευθεί· ας μην περιεργαζόμαστε όσα αποσιωπώνται. Ένωσε τον εαυτό σου με εκείνους που με χαρά υποδέχτηκαν τον Κύριο από τους ουρανούς. Αναλογίσου ποιμένες που σοφίζονται, ιερείς που προφητεύουν, γυναίκες που ευφραίνονται, όταν η Μαρία δεχόταν τον χαιρετισμό από τον Γαβριήλ, όταν η Ελισάβετ ένιωθε στα ίδια της τα σπλάχνα να σκιρτά ο Ιωάννης. Η Άννα μετέδιδε το χαρμόσυνο άγγελμα, ο Συμεών τον έπαιρνε στην αγκαλιά του, προσκυνώντας τον μέγα Θεό σε ένα μικρό βρέφος· χωρίς να καταφρονούν αυτό που έβλεπαν, αλλά δοξολογώντας τη μεγαλωσύνη της θεότητάς του. Διότι, όπως το φως μέσα από γυάλινους υμένες, έτσι φαινόταν μέσα από το ανθρώπινο σώμα η θεία δύναμη, ακτινοβολώντας σε εκείνους που έχουν τους οφθαλμούς της καρδιάς κεκαθαρμένους· μαζί με τους οποίους είθε να βρεθούμε κι εμείς, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, ώστε να μεταμορφωθούμε κι εμείς από δόξα σε δόξα, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι προ πολλού, λέγει, καθισμένοι σε σάκο και στάχτη, θα είχαν μετανοήσει. Επειδή δε ο Απόστολος με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο μεταμορφώνεται στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ονομάζει δική του δόξα τη χάρη που του δόθηκε από τον Κύριο. «Για να σου ψάλει η δόξα μου». Δόξα του δικαίου είναι το πνεύμα που υπάρχει μέσα του. Εκείνος, λοιπόν, που ψάλλει με το πνεύμα, ας λέγει: «Για να σου ψάλει η δόξα μου, και να μην κατανυγώ».

Πώς, λοιπόν, θα μπορούσαν να χωριστούν τα αχώριστα, ο Λόγος του Θεού και το Πνεύμα από τον Θεό διά του Υιού; Εάν δε αμφισβητείται το Πνεύμα, αμφισβητείται μαζί του και ο Λόγος. Άκου τον Παύλο να λέει ότι η κατά Θεόν διαμόρφωσή μας συντελείται εν Πνεύματι: «Όλοι δε εμείς, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου».

Γι' αυτό, ας ακούσουν και άλλη μαρτυρία η οποία ρητά ονομάζει «Κύριο» το Πνεύμα. «Ο δε Κύριος», λέει, «είναι το Πνεύμα». Και πάλι: «Όπως ακριβώς από τον Κύριο, το Πνεύμα». Και για να μην αφήσω καμία αφορμή για αντίλογο, θα παραθέσω την ίδια τη διατύπωση του αποστόλου: «Διότι μέχρι σήμερα, το ίδιο κάλυμμα παραμένει κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αποκαλύπτεται ότι αυτό καταργείται εν Χριστώ. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Τι εννοεί λέγοντας αυτό; Ότι εκείνος που μένει προσκολλημένος στην ψιλή κατανόηση του γράμματος και ασχολείται συνεχώς με τις νομικές διατάξεις, έχει συγκαλύψει την καρδιά του, σαν με κάποιο παραπέτασμα, με την ιουδαϊκή ερμηνεία του γράμματος. Και το παθαίνει αυτό επειδή αγνοεί ότι η σωματική τήρηση του νόμου καταργείται με την έλευση του Χριστού, καθώς οι τύποι πλέον έχουν μεταβεί στην αλήθεια. Διότι τα λυχνάρια καθίστανται ανενεργά με την παρουσία του ήλιου· έτσι και ο νόμος παύει να ισχύει, και οι προφητείες σιγούν, όταν φανερώνεται η αλήθεια.

«Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Διότι το ότι ο Υιός είναι τρόπον τινά το πρόσωπο του Θεού και Πατέρα θα μπορούσε εύκολα να μας το διδάξει ο Ψαλμωδός, λέγοντας άλλοτε μεν: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» και άλλοτε πάλι, εκ μέρους αυτών που έχουν πιστέψει σε αυτόν: «Σημειώθηκε πάνω μας το φως του προσώπου σου, Κύριε.» Διότι έχουμε σφραγιστεί με το Άγιο Πνεύμα προς ομοιότητα και εξομοίωση με το πρόσωπο του Πατέρα, δηλαδή του Υιού. Και θα το μαρτυρήσει ο Παύλος γράφοντας: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκεπασμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου.» Β. Αλλά, λέει, έστω κι αν ο Υιός ονομάζεται από εμάς πρόσωπο και εικόνα και ομοίωση του Πατέρα, αυτό δεν βλάπτει καθόλου τα δικά μας επιχειρήματα. Διότι ισχυριζόμαστε ότι δεν είναι εικόνα και ομοίωση της ουσίας του Πατέρα, αλλά της βουλήσεώς του. Επομένως, τουλάχιστον ως προς την ταύτιση της θελήσεως, αν κάποιος δει τον Υιό, έχει ήδη δει κατά κάποιον τρόπο τον ίδιο τον Πατέρα. Α. Το πόσο πολύ ανόητη και γεμάτη από έσχατη μωρία είναι η σκέψη τους, και ότι το υποστηρίζουν αυτό με εντελώς παιδαριώδη τρόπο, είναι πολύ εύκολο να το διαπιστώσει κανείς.

Διότι Άγιος είναι ο Δημιουργός των πάντων, γι' αυτό και λέει: «Να είστε άγιοι, διότι εγώ είμαι άγιος». Α. Πολύ σωστά μίλησες. Διότι και εμείς οι ίδιοι έχουμε κτιστεί κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν του Θεού. Εκείνο δε που εμποιεί σε εμάς τη θεία απεικόνιση θα πρέπει να είναι βεβαίως ο αγιασμός, δηλαδή η εν Πνεύματι μέθεξη στον Υιό. Και μάλιστα, όταν η φύση του ανθρώπου ολίσθησε προς την εκτροπή και το κάλλος της εικόνας παραχαράχτηκε, ανακαινιστήκαμε προς την αρχική μας κατάσταση, αναπλαθόμενοι μέσω του Πνεύματος προς την εικόνα Εκείνου που μας έκτισε, δηλαδή προφανώς του Υιού, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα από τον Πατέρα. Γι' αυτό και ο σοφότατος Παύλος λέει: «Παιδιά μου, για τους οποίους πάλι κοιλοπονώ, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Και βέβαια, το ότι το είδος αυτής της μόρφωσης που αναφέρεται εδώ, εντυπώνεται μέσω του Αγίου Πνεύματος στις ψυχές μας, ο ίδιος το αποδεικνύει διακηρύσσοντας: «Εμείς δε όλοι, με ακάλυπτο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Β. Άριστα μίλησες. Α. Επομένως, στην κτίση και στα δημιουργήματα ο αγιασμός είναι κάτι που δίδεται· διότι δεν τον έχουν από τη φύση τους, γι' αυτό και μπορεί να χαθεί, και όσα τον έχουν πλουτήσει θα μπορούσαν από μόνα τους να επιλέξουν την εκτροπή.

Είπε δε πάλι κάπου: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου.» — «Διότι αποβλέποντας στον αρχηγό και τελειωτή της πίστης μας Ιησού,» ο οποίος είναι η δόξα του κατά φύσιν και αληθώς Κυρίου, εννοώ δηλαδή του Πατρός, αναμορφωνόμαστε προς αυτόν μέσω του αγιασμού εν Πνεύματι.

Επομένως, εξαιτίας της ταυτότητας της ουσίας, η ονομασία του Πνεύματος έχει αποδοθεί στον Θεό και Πατέρα, αν και προφέρεται από εμάς τρίτη μόνο ως προς τη σειρά των ονομάτων, και έχει αποδοθεί επίσης και στον Υιό. Διότι ο Χριστός είπε, παιδαγωγώντας άριστα τη γυναίκα από τη Σαμάρεια: «Ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια». Γράφει δε και ο Παύλος: «Όλοι δε εμείς, αντικρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου»· και πάλι: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Β. Είναι λοιπόν το Πνεύμα ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό; Α. Ναι, εφόσον δεν υπάρχει άλλος τρόπος να πλουτίσουν οι άγιοι από τη μέθεξη του Θεού παρά με το να λάβουν το Πνεύμα. Διότι γινόμαστε κοινωνοί της θείας φύσης, σύμφωνα με τις Γραφές, συνδεόμενοι άραγε με κτιστή και δημιουργημένη φύση, ή μετέχοντας πράγματι, όσο είναι δυνατόν, στη θεότητα, και ονομαζόμενοι με αυτόν τον τρόπο γένος Θεού; Β. Εάν δεν είναι δυνατόν να μετάσχει κανείς στο πυρ χωρίς πυρ, πώς θα μπορούσε κάποιος να μετάσχει στη θεότητα όχι μέσω του Θεού; Α. Αυτό λοιπόν που υπάρχει μέσα μας ως Θεός και εκπληρώνει τη θέση και την ενέργεια του Θεού, υπάρχει άραγε περίπτωση να μην είναι Θεός; Β. Με ποιον τρόπο; Α.

Διότι έτσι θα μπορούσε να μεταδώσει την ενέργειά του και σε άλλους το δικό του και ουσιωδώς σύμφυτο αγαθό, η ελευθερία. Β. Θα συμφωνούσα μαζί σου, καθώς μιλάς ορθά. Α. Ας αναφωνήσει, λοιπόν, ο μακάριος Παύλος: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Και βεβαίως και αλλού: «Διότι δεν λάβατε πνεύμα δουλείας πάλι για να φοβάστε, αλλά λάβατε Πνεύμα υιοθεσίας», λέει, «με το οποίο κράζουμε: Αββά, ο Πατέρας.» Με τη δόξα δε της υιότητας θα συμπαρακολουθούσε οπωσδήποτε και το ελεύθερο. Γι' αυτό και ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, επειδή έκρινε σωστό να τιμήσει τους αγίους αποστόλους με αξιώματα που υπερβαίνουν τη φύση, εφόσον μάλιστα επρόκειτο σε λίγο να γίνουν μέτοχοι του αγίου και ελεύθερου Πνεύματος, τους αποκαλούσε ήδη φίλους και ελεύθερους. «Διότι δεν σας ονομάζω πλέον», έλεγε, «δούλους· εσείς είστε φίλοι μου.» Εφόσον, λοιπόν, ο Κύριος είναι το Πνεύμα, και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί πρέπει να αναζητείται η ελευθερία, άρα το Πνεύμα πηγάζει από την ελεύθερη φύση, και δεν μπορεί να νοηθεί ότι συντάσσεται με την κτίση και συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα αυτό μέσω του οποίου και στο οποίο η κτίση κερδίζει τη δόξα της ελευθερίας, αποδιώχνοντας και ξεφεύγοντας από το αίσχος της δουλείας. Β.

Εάν δε ισχύει αυτό, τότε έχει απομακρυνθεί από τα μέτρα της δουλείας, και δεν είναι πλέον κτιστό, αλλά ευλόγως θα κατατασσόταν στην ανώτατη και ελεύθερη φύση, η οποία κατέχει την εξουσία επί των πάντων. Διότι είναι Πνεύμα του Πατρός, το οποίο προέρχεται από Αυτόν και διαπερνά την κτίση εν Χριστώ. <Εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου.> Διότι ο Μωυσής έβαζε κάλυμμα στο πρόσωπό του, επειδή οι υιοί του Ισραήλ δεν μπορούσαν να ατενίσουν «τη δόξα του προσώπου του». Επειδή ήταν ψυχικοί και σαρκικοί και ατελείς στην πίστη. Εμείς όμως οι πιστοί, έχοντας φωτισμένη την καρδιά μέσω της δαδουχίας του Πνεύματος και γνωρίζοντας να βλέπουμε καθαρά με τον οφθαλμό της διανοίας, έχουμε θεαθεί τον Κύριο με ανακαλυμμένο πρόσωπο. Διότι μας μίλησε και εμφανίστηκε με δόξα και υπεροχή απόλυτα θεοπρεπή. Επειδή Τον γνωρίσαμε ως Θεό, χαρακτήρα της υποστάσεως του Πατρός. Σαν σε καθρέφτη, λοιπόν, θεωρούμε τη θεία και απόρρητη φύση, διότι ο νους των πιστών αναπλάθεται από τη νομική μάθηση στην ευαγγελική παιδεία, και μεταμορφώνεται κατά κάποιον τρόπο στην πνευματική γνώση, μη ανεχόμενος πλέον σκιές ή τύπους, αλλά έχοντας επιλέξει να μεταβεί από τη δόξα του νόμου σε μια άλλη δόξα, την εν Χριστώ μέσω του Πνεύματος.

Επομένως μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα· διότι, μεταφέροντας τους τύπους στην αλήθεια και διαμορφώνοντας το μυστήριο του Χριστού από τη σκιά του νόμου με τη λεπτότητα των εννοιών, θα βρούμε σαν σε μορφή την ίδια δόξα. Διότι, αν έχει δοθεί δόξα σε όσους διακονούν τον νόμο, μεγαλύτερη και ασυγκρίτως ανώτερη από την πρώτη είναι η δόξα των αγίων ιερουργών, οι οποίοι και καταστάθηκαν ικανοί από τον Θεό ως διάκονοι της «καινής διαθήκης, όχι του γράμματος αλλά του πνεύματος». Είναι λοιπόν ολοφάνερο και σε κανέναν απολύτως ασαφές, ότι με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε όσοι μεταβαίνουν από την παιδεία του νόμου στην ευαγγελική ακρίβεια, μπορεί να θεωρηθεί ότι προχωρούν σαν από την πρώτη δόξα σε άλλη δόξα, και τρόπον τινά αναπλάθονται προς τα ανώτερα. Και εκείνο που τους μεταβάλλει σε αυτό είναι το Πνεύμα, το οποίο ελευθερώνει από τη δουλεία του νόμου· διότι εν αυτώ «κράζουμε, Αββά ο Πατήρ», ως υιοί και ελεύθεροι. Δεν είναι δε δυνατόν να δει κανείς με άλλον τρόπο το βάθος της κατά τον νόμο λεπτολογίας, παρά μόνο δια του Αγίου Πνεύματος· διότι αυτό είναι που ερευνά «και τα βάθη του Θεού».

«Βάθη δε του Θεού», λέμε ότι έχει ονομαστεί η γνώση που είναι τεθησαυρισμένη στα ιερά γράμματα. Για τον λόγο αυτό και ο θεσπέσιος Δαβίδ έκανε τις ικεσίες του προς τον Θεό λέγοντας τα εξής: «Άνοιξε τα μάτια μου και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου από τον νόμο σου». Και ο ίδιος ο Σωτήρας θεωρούσε αξιοθαύμαστο εκείνον που ανεβαίνει από τη νομική γνώση στην πνευματική, δηλαδή την ευαγγελική. Διότι είπε: «Γι' αυτό σας λέω ότι κάθε γραμματέας που έγινε μαθητής στη βασιλεία των ουρανών, μοιάζει με πλούσιο άνθρωπο ο οποίος βγάζει από τον θησαυρό του νέα και παλαιά». Διότι παλαιά μεν είναι αυτά που βρίσκονται στον νόμο, νέα δε αυτά που είναι εν Χριστώ. Εάν δε κάποιος θα ήθελε να νοηθεί και με άλλον τρόπο η από δόξα σε δόξα μεταμόρφωση της ίδιας της εικόνας μας, θα δεχθεί στον νου του κάτι τέτοιο: ότι όσοι έχουμε γνωρίσει τον Χριστό και έχουμε συγκαταλεχθεί στα τέκνα του Θεού, καθ' ολοκληρίαν και οπωσδήποτε βρισκόμαστε σε δόξα. Κατά τον καιρό δε της αναστάσεως, αυτήν την ίδια εικόνα μεταμορφωνόμαστε από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από τον Κύριο, που είναι Πνεύμα. Διότι ο ίδιος ο Χριστός, αυτός που μας χάρισε «τον αρραβώνα του Πνεύματος», θα προσθέσει σε εμάς αυτό που λείπει κατά τον καιρό εκείνο, και θα μετασχηματίσει «το σώμα της ταπεινώσεώς μας ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του».

Επειδή δε ο μυσταγωγός αναφέρει «Καθάπερ από Κυρίου Πνεύματος», και «Όπου δε το Πνεύμα Κυρίου, ελευθερία», δεν θα ανεχθούμε τη συκοφαντία των ανόσιων αιρετικών, το να συγκαταλέγουν δηλαδή το Πνεύμα στα δημιουργήματα. Διότι, αν όπου υπάρχει το Πνεύμα, εκεί οπωσδήποτε υπάρχει και η ελευθερία, πώς να μην είναι ελεύθερο κατά φύση; Αν ισχύει αυτό, τότε βρίσκεται και πάνω από τα μέτρα της δουλείας· διότι είναι το Πνεύμα του Πατρός που διήκει από αυτόν προς την κτίση εν Χριστώ. <Για να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου της δόξας του Χριστού, ο οποίος είναι εικόνα του Θεού.> Επειδή το ιερό κήρυγμα λάμπει σαν τον ήλιο και κάθε πιστός αντικατοπτρίζει «τη δόξα του Κυρίου» με ακάλυπτο πρόσωπο, κανείς από όσους σκέφτονται ορθά δεν θα χρέωνε την αμάθεια ορισμένων στο θείο κήρυγμα. Διότι τι σημασία έχει αν, ενώ μπορούν να γνωρίζουν, ορισμένοι απορρίπτουν τη γνώση επειδή έχει πωρωθεί ο νους τους από διαβολική απάτη; Αντιθέτως, όσοι είναι ανώτεροι από τη δυστροπία εκείνου, όντας σοφοί και πιο συνετοί, έχουν εμπλουτιστεί με τη γνώση. Διότι, αν οι βάρβαροι αιχμαλώτιζαν κάποιους και τους υπέβαλλαν στον ζυγό της δουλείας, και κάποιος άλλος προσέφερε σε αυτούς που έπεσαν σε αυτή την ταλαιπωρία την απαλλαγή από τα δεινά τους· κι έπειτα εκείνοι, προτιμώντας να παραμείνουν υποζύγια αντί της ελευθερίας, καθιστούσαν ανεξίτηλη τη συμφορά τους· πες μου, θα κατηγορούσε άραγε κανείς αυτόν που φιλάνθρωπα τους προσέφερε την ευκαιρία της ελευθερίας, ή μήπως θα κατέκρινε εκείνους για την έλλειψη λογικής τους;

Διότι το ότι το Πνεύμα μεταθέτει σε μια άλλη κατάσταση εκείνους στους οποίους έρχεται και κατοικεί, και τους αναπλάθει σε μια νέα ζωή, πώς δεν θα μπορούσε κάποιος να το αποδείξει εύκολα, τόσο από την Παλαιά όσο και από την Καινή Διαθήκη; Ο μεν θεσπέσιος Σαμουήλ, όταν απηύθυνε τον λόγο προς τον Σαούλ, έλεγε: «Και θα επέλθει πάνω σου το Πνεύμα του Κυρίου, και θα μεταβληθείς σε άλλον άνθρωπο»· ο δε μακάριος Παύλος λέει: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ανακαλυμμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Βλέπεις ότι το Πνεύμα αναπλάθει σαν σε μια άλλη εικόνα εκείνους στους οποίους φανερώνεται ότι έχει κατασκηνώσει; Διότι τους μεταθέτει εύκολα από την επιθυμία να φρονούν τα επίγεια στο να βλέπουν μόνο τα επουράνια, και από την άνανδρη δειλία σε ένα εξαιρετικά γενναίο φρόνημα. Το γεγονός δε ότι θα βρούμε και τους μαθητές να έχουν βιώσει αυτό το πράγμα, και να έχουν σφυρηλατηθεί μέσω του Πνεύματος ώστε ούτε να παραλύουν από τις επιθέσεις των διωκτών τους, αλλά να κρατούν σφιχτά την αγάπη προς τον Χριστό, δεν επιδέχεται καμία απολύτως αμφιβολία.

Διότι έτσι, έτσι ταιριάζει στις δικές μας ψυχές ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Θεού και Πατρός, εφόσον το Άγιο Πνεύμα, όπως είπα, μας αναμορφώνει μέσω του αγιασμού προς Αυτόν. Είπε άλλωστε πάλι και ο ιερότατος Παύλος: «Μην συσχηματίζεστε με τον αιώνα τούτο, αλλά να αναμορφώνεστε με την ανακαίνιση του νου σας, ώστε να διακρίνετε ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και ευάρεστο και τέλειο». Και λέει ότι στις καρδιές των Ιουδαίων έχει τεθεί κάλυμμα, εμείς όμως όλοι με ξεσκεπασμένο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου. Πλαθόμαστε, λοιπόν, ως παιδιά του Θεού. Επειδή όμως η λέξη «παις» (παιδί) είναι κατά κάποιον τρόπο κοινή, διότι χρησιμοποιείται τόσο για τους δούλους όσο και για τους υιούς, λέμε ότι σε εκείνους που διαπλάθονται υπό τον νόμο θα ταίριαζε περισσότερο να διαπλάθονται ως δούλοι. Διότι υπήρχε πνεύμα δουλείας στον Ισραήλ, και η ραθυμία δεν τους έμενε ατιμώρητη· διότι ο νόμος τούς τιμωρούσε ως δούλους. Εάν όμως κάποιος διαπλάθεται εν Χριστώ, διαπλάθεται ως υιός του Θεού, σύμφωνα με τους τρόπους που μόλις αναφέρθηκαν. Πρέπει, επομένως, να θυμόμαστε και τη φιλανθρωπία Εκείνου που μας δικαιώνει, και ότι έχουμε πλαστεί για υιοθεσία και δόξα, και να ανταποδίδουμε, τρόπον τινά, στον Θεό και Πατέρα την οφειλή μας για όσα έχουν γίνει σε εμάς από Αυτόν. Και πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό, το διδάσκει ωραία λέγοντας: «Και εσύ, Ισραήλ, μην με λησμονείς».

Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι και ο προφήτης Ιερεμίας στάλθηκε στο σπίτι του κεραμέα, για να τον δει να δημιουργεί με την τέχνη του. Και όταν ο πηλός χάλασε και αναπλάστηκε σε άλλο αγγείο, του είπε ο Θεός: «Μήπως, όπως αυτός ο κεραμέας, δεν μπορώ να κάνω και εγώ σε εσάς, οίκε του Ισραήλ; Ιδού, όπως είναι ο πηλός του κεραμέα, έτσι είστε και εσείς στα χέρια μου.» Το ότι δε και εμείς μεταπλαθόμαστε πνευματικά σε άγια και πανέμορφη ζωή, το αποσαφηνίζει ο Παύλος λέγοντας: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου». Μέσω αυτού και αναγεννιόμαστε, έχοντας σπορά που δεν είναι πλέον φθαρτή, αλλά εκείνη που δίνεται δια του ζωντανού και αιώνιου λόγου του Θεού. <Διότι έτσι λέγει ο Κύριος ο Θεός, ο Άγιος του Ισραήλ, εκείνος που ετοίμασε τα μελλοντικά: Ρωτήστε με για τις θυγατέρες και για τους υιούς μου, και για τα έργα των χεριών μου δώστε μου εντολή. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα.> Η ερμηνεία του νοήματος των παραπάνω φαίνεται να ολοκληρώνεται σε αυτά τα λόγια.

Και τι ακριβώς είναι αυτό, θα μας το διδάξει ο πάνσοφος Παύλος λέγοντας: «Εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου». Διότι εκείνοι που ζουν μέσα στις αμαρτίες και λατρεύουν την κτίση παρά τον Κτίστη, έχουν την καρδιά κατά κάποιον τρόπο δύσμορφη και τη διάνοια εντελώς στερημένη κάλλους. Γι' αυτό έχει ειπωθεί σε κάποιον μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Ιδού, οι οφθαλμοί σου και η καρδιά σου δεν είναι καλά». Όταν όμως αποδεχθούν την πίστη στον Χριστό, μεταπλάθονται νοητώς προς το θείο και εξαιρετικό Του κάλλος.

Και ο θεσπέσιος Παύλος λέει: «Εμείς δε όλοι, αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου». Μας έκτισε, λοιπόν, ο Χριστός, δηλαδή τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, φέρνοντας ειρήνη, και συμφιλιώνοντας και τους δύο σε ένα σώμα με τον Πατέρα. Γι' αυτό, άλλωστε, έχουμε λάβει την εντολή να αποβάλουμε τον παλαιό άνθρωπο, ο οποίος φθείρεται σύμφωνα με τις απατηλές επιθυμίες, και να ντυθούμε τον νέο, ο οποίος ανακαινίζεται σύμφωνα με την εικόνα εκείνου που τον έκτισε, δηλαδή προφανώς του Χριστού. Εγώ, λοιπόν, είμαι ο Κύριος Σαβαώθ που σε δημιουργεί, λέει, δηλαδή αυτός που σε κτίζει και σε αναμορφώνει.

Και όταν εκείνος είπε: «Από τους ξένους», «Άρα λοιπόν», λέει, «οι υιοί είναι ελεύθεροι». Κύριος λοιπόν κατά φύση είναι ο Υιός, ως ελεύθερος. Και αυτό πάλι μας το δίδαξε ο σοφός Παύλος γράφοντας τα εξής: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκέπαστο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου». Και λίγο πιο πάνω: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Παρατήρησε λοιπόν πώς αναφέρει ότι το Πνεύμα είναι Κύριος: όχι με την έννοια της υιότητας (διότι είναι Πνεύμα, και όχι Υιός), αλλά επειδή είναι ομοούσιο με τον Υιό, ο οποίος είναι Κύριος και ελεύθερος, και μέσω της φυσικής του ταυτότητας με Αυτόν μαρτυρείται η θεοπρεπής ελευθερία του. Όποιος λοιπόν ομολογήσει τον Χριστό μπροστά στους ανθρώπους, δηλαδή ως Θεό και Κύριο, θα ομολογηθεί και από Αυτόν μπροστά στους αγγέλους του Θεού. Πού όμως και πώς;

(Α f. 207, Β f. 146) Μέσω της πρώτης παραβολής, στην οποία το γένος της γης αποδεικνυόταν ως πλανημένο πρόβατο, μαθαίναμε ότι είμαστε κτίση του Θεού των πάντων, ο οποίος μας έφερε στην ύπαρξη ενώ κάποτε δεν υπήρχαμε· διότι «Αυτός μας έπλασε, και όχι εμείς», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. «Και αυτός μεν είναι ο Θεός μας, εμείς δε λαός της νομής του, και πρόβατα της χειρός του.» Μέσω δε αυτής της δεύτερης παραβολής, όπου το χαμένο παρομοιάζεται με δραχμή, ως μία από τις δέκα πάλι, δηλαδή από την τελειότητα, ήτοι από το πλήθος που είναι άρτιο σε αριθμό (διότι και το δέκα είναι τέλειο, έχοντας την ανάβαση από τη μονάδα προς την παραπέρα πορεία), καταδεικνύεται σαφώς ότι έχουμε πλαστεί καθ' ομοίωσιν και κατ' εικόνα βασιλική, δηλαδή του Θεού των πάντων. Διότι βεβαίως η δραχμή είναι πάντως κάποιο νόμισμα που φέρει βασιλικά χαρακτηριστικά. Ότι δε, έχοντας πέσει κατά κάποιον τρόπο και χαθεί, βρεθήκαμε από τον Χριστό και μεταμορφωθήκαμε προς αυτόν μέσω αγιασμού και δικαιοσύνης, πώς θα μπορούσε κάποιος να αμφιβάλλει; Εφόσον έχει γράψει ως εξής ο μακάριος Παύλος: «Εμείς δε όλοι, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου». Απευθύνει επίσης επιστολή στους Γαλάτες γράφοντας τα εξής: «Τεκνία μου, για τους οποίους πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας».

Και παρότι είμαστε υπόλογοι σε κόλαση και τιμωρία για τα πολλά μας σφάλματα, αξίωσέ μας να μας θυμάσαι· όχι εξαιτίας των έργων μας, διότι εξαιτίας αυτών δικαίως θα τιμωρούμασταν, αλλά μόνο λόγω της δικής σου αγαθότητας και του τι αρμόζει σε σένα, επειδή ελεείς αυτούς που προσπίπτουν και ζητούν τη δική σου φιλανθρωπία. Διότι εσύ είπες: «Δεν το κάνω για εσάς, παρά μόνο για το όνομά μου.» Πρόσεξε δε ότι συλλαμβανόμαστε να σφάλλουμε, είτε επειδή δεν γνωρίζουμε τον θείο νόμο, είτε επειδή εκβιαζόμαστε άθελά μας σε όσα δεν είναι αρεστά στον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ μας φώναζε: «Τις αμαρτίες της νεότητάς μου και της άγνοιάς μου μην τις θυμηθείς.» Ο δε Ιώβ, θεωρώντας ότι ο Θεός είναι αγαθός και δεν αγνοεί την ασθένεια της φύσης μας, σχεδόν τον κατηγορεί που καθυστερεί και διστάζει να του συγχωρήσει τις αμαρτίες· και έτσι λέει: «Γιατί δεν λησμόνησες την ανομία μου και δεν καθάρισες την αμαρτία μου;» <Όλες οι οδοί του Κυρίου είναι έλεος και αλήθεια.> (A f. 137) Αυτοί που πιστεύουν μπορούν να κατανοήσουν και τα κρυμμένα, σύμφωνα με το: «Εμείς δε, με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα.» Για όσους όμως δεν πιστεύουν έχει ειπωθεί: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε.» Έτσι ακαθοδήγητοι παρέμειναν οι Ιουδαίοι. Ο ιερότατος Παύλος λέει, λοιπόν, ότι ένα κάλυμμα βρίσκεται πάνω στην καρδιά τους όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής.

γʹ. Αλλά είναι αναμφίβολο ότι αυτό ακριβώς το υπερκόσμιο κάλλος, το οποίο ίσως νοηθεί ως ιδίωμα της ουσίας που βρίσκεται πάνω από όλα, εννοώ δηλαδή της θείας ουσίας που υπερβαίνει τον νου, η εικόνα της με κανέναν άλλο τρόπο δεν θα μπορούσε να αποτυπωθεί στις ψυχές μας, εάν δεν γινόμασταν κοινωνοί της θείας φύσης, έχοντας δεχθεί το Πνεύμα του Πατρός και του Υιού, και, όπως είπε ο Παύλος, «μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου». Προφανώς δε, στην πράξη και με τη δύναμη της ενεργής αρετής γίνεται μέσα μας ο μετασχηματισμός και η ανάπλαση μέσω του αγιασμού, ο οποίος αναφέρεται σε οτιδήποτε είναι αρεστό στον Θεό, αποβάλλοντας κάθε μαλθακότητα της διάνοιάς μας και σφυρηλατώντας την εκ νέου σε ένα ασφαλές και ακαταμάχητο φρόνημα. Διότι νομίζω πως, κυρίως εξαιτίας αυτής της αιτίας, ο Θεός, ο νομοθέτης, δεν είπε απλώς να αγιάζεται κάθε πρωτότοκο, αλλά πρόσθεσε ότι αυτό αφορά τα αρσενικά. Για ποιον λόγο άραγε θεωρείται ανίερο και δεν αγιάζεται το θηλυκό, ακόμη και αν είναι πρωτότοκο, αν δεν υπάρχει εξήγηση την οποία, όπως φαίνεται, θα πω πάλι, εφόσον το καλεί η περίσταση και η ανάγκη; Προσηλώνοντας το μάτι της διάνοιας, θα θεωρήσουμε το ανδρείο και ρωμαλέο στοιχείο σε όλα ως ένα μέρος της νοούμενης μορφής που υπάρχει στη θεία και ακατάληπτη φύση.

Διότι είναι ελεύθεροι όσοι προέρχονται από τη Ραχήλ, της οποίας τα μάτια ήταν καλά και ωραία, αν και η Λεία δεν είχε τέτοια μάτια. Η Συναγωγή των Ιουδαίων, πράγματι, δεν βλέπει υγιώς. Και το μαρτυρεί αυτό λέγοντας ο σοφότατος Παύλος: «Διότι μέχρι τη σημερινή ημέρα παραμένει το ίδιο κάλυμμα κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, χωρίς να αποκαλύπτεται, διότι αυτό καταργείται εν Χριστώ. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν διαβάζεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως επιστρέψουν προς τον Κύριο, το κάλυμμα αφαιρείται. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία. Αλλά όλοι εμείς, όπως είπε πάλι ο ίδιος, αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου με ακάλυπτο πρόσωπο, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου». Κατανοείς ότι με καλά μάτια και με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου; Διότι είναι λαμπρά τα μάτια της Ραχήλ, όπως μόλις ανέφερα. Επειδή λοιπόν η νεότερη Ραχήλ γέννησε τον Ιωσήφ, ο θεσπέσιος Ιακώβ σπεύδει πλέον να επιστρέψει στην πατρίδα του. Αλλά ο Λάβαν προσπαθεί να τον μεταπείσει και λέει ότι έχει ευλογηθεί σε πλήθος, καθώς το κοπάδι του έχει αυξηθεί υπερβολικά.

Γι' αυτό λοιπόν και έλεγε διά της φωνής του Ησαΐα: «Βρέθηκα από εκείνους που δεν με ζητούσαν· έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με ρωτούσαν. Είπα: Ιδού εγώ είμαι, στο έθνος που δεν με γνώριζε. Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς έναν λαό απειθή και αντιδραστικό.» Επομένως, δεν έχουν δει τη δόξα του Χριστού, εκείνοι που αποστρέφουν τα μάτια της διανοίας τους. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που έχει ειπωθεί γι' αυτούς διά της φωνής του προφήτη: «Και έστρεψαν προς εμένα την πλάτη και το πρόσωπό τους.» Γράφει δε και ο θεσπέσιος Παύλος: «Μέχρι τη σημερινή ημέρα, κατά την ανάγνωση της Παλαιάς Διαθήκης, το ίδιο κάλυμμα παραμένει χωρίς να ανασηκώνεται, διότι καταργείται διά του Χριστού. Αλλά μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει ένα κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους. Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Εμείς όμως που πιστέψαμε, δεν διστάζουμε να ατενίσουμε ενώπιον του Θεού, αλλά όπως πάλι είπε ο ίδιος ο θεσπέσιος Παύλος: «Με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου. Αποστρέφει, λοιπόν, το πρόσωπό του ο Μωυσής.»

Αυτό ακριβώς θα βρούμε ότι αληθεύει και για εμάς τους ίδιους. Διότι, αφού έχουμε οδηγηθεί τρόπον τινά ενώπιον του Θεού και Πατρός, με τον Χριστό να μας προσάγει, θα δούμε τη δόξα του Μωυσή χωρίς τις σκιές, κατανοώντας τον νόμο πνευματικά. «Διότι μεταμορφωνόμαστε από δόξα σε δόξα», σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Γιατί πώς είναι δυνατόν να αμφιβάλλει κανείς ότι το μυστήριο του Χριστού περιβάλλεται με δόξα, όταν ο μακάριος Παύλος το διακηρύσσει τόσο καθαρά σχετικά με την Πρώτη και τη Δεύτερη Διαθήκη: «Διότι εάν η διακονία της καταδίκης είχε δόξα, πόσο μάλλον περισσεύει σε δόξα η διακονία της δικαιοσύνης;» Επειδή η σκιά του νόμου έχει καταργηθεί, αν και είχε τιμηθεί με τη δόξα μέσω του Μωυσή, δηλαδή τη δόξα στο πρόσωπο του Μωυσή. Τα έργα όμως του Χριστού μένουν ασάλευτα και πλουτίζουν οπωσδήποτε σε ανώτερη δόξα και χάρη από την παλαιότερη. Αφού λοιπόν αφαιρέθηκαν οι σκιές του νόμου, «κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Θεού», σύμφωνα με ό,τι είναι γεγραμμένο. Εάν ακούσουμε για τον αμνό που σφαζόταν τυπικά, αμέσως ας κατανοήσουμε το μυστήριο, αναγνωρίζοντας τον Αμνό, ο οποίος για εμάς και υπέρ ημών προσέφερε τον εαυτό του ως οσμή ευωδίας στον Θεό και Πατέρα.

Αν, δε, και στα έθνη τα οποία βρίσκονται εκτός νόμου υπάρχει φυσικά η γνώση του νόμου, δηλαδή του σκοπού του νομοθέτη, τότε θα είναι σε όλους φανερό ότι η ανθρώπινη φύση δημιουργήθηκε εξαρχής δίκαιη και αγαθή, και για τον σκοπό αυτόν πλάστηκε από τον Θεό, φέροντας τη δική Του μορφή και την εικόνα της αγαθότητάς Του. Διότι πράγματι ήταν άγιος ο πρώτος χρόνος της ζωής του ανθρώπου. Όταν όμως παρεισέφρησε η αμαρτία, τα γνωρίσματα της ομοίωσης με τον Θεό δεν παρέμειναν πλέον λαμπρά μέσα μας. Επειδή όμως έγινε άνθρωπος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, η ανθρώπινη φύση έγινε και πάλι άγια, αναμορφούμενη σύμφωνα με Αυτόν μέσω του αγιασμού και της δικαιοσύνης. Έτσι, κάπου λέει ο πάνσοφος Παύλος ότι «Εμείς όλοι, με ξεσκεπαστό πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια την εικόνα Του, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου. Και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Επομένως, συντελέστηκε μια ανανέωση και τρόπον τινά μια ανάπλαση στην ανθρώπινη φύση εν Χριστώ, καθώς η σάρκα μας ρυθμίζεται προς μια άγια ζωή εν Πνεύματι. Αν, δε, η Ιερή Γραφή αναφέρει κάπου ότι ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Του, αλλά έχει αποσιωπήσει το «καθ' ομοίωσιν», πρέπει να κατανοήσουμε ότι αρκέστηκε στο να πει το «κατ' εικόνα», επειδή το «καθ' ομοίωσιν» δεν υποδηλώνει τίποτα το διαφορετικό. Διότι είναι περιττό να λέμε ότι αυτό μας επιφυλάσσεται για τον μέλλοντα αιώνα.

«Όταν όμως επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα. Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα. Και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία.» Και πάλι: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου.» Εφόσον λοιπόν ένας είναι ο Κύριος Ιησούς Χριστός, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, και αποκαλεί το Πνεύμα Κύριο, δεν αναγνωρίζει συνεπώς καμία διαφορά ως προς τη φύση μεταξύ του Υιού και του Πνεύματος, αλλά, επειδή υπάρχει φυσικώς από αυτόν και μέσα σε αυτόν, το αποκαλεί με το όνομα της κυριότητας.

«Αλλά έως σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους.» Αλλά ας αφήσουμε μέχρι εδώ τα σχετικά με τους Ιουδαίους. «Εμείς όμως όλοι,» λέει, «με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο, κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα.» Διότι, όπως ακριβώς εκείνοι που βλέπουν σε καθρέφτη την εικόνα και τον τύπο του αληθινού, και δεν μπορούν να αντικρίσουν το ίδιο το αληθινό, με τον ίδιο νομίζω τρόπο, εκείνοι που επιθυμούν να δουν το κάλλος της εν Χριστώ πολιτείας, χρησιμοποιώντας τον νόμο ως καθρέφτη, θα κατορθώσουν με τον καλύτερο τρόπο το ποθούμενο. Διότι μεταπλάθοντας αυτή την ίδια την εικόνα των πραγμάτων σε αλήθεια, θα γνωρίσουν καθαρά τι είναι κυρίως αρεστό και ευάρεστο στον Θεό. ΠΑΛΛ. Έπειτα, ποιος να είναι άραγε ο λόγος που δεν δόθηκε από την αρχή στους παλαιούς το νέο και Ευαγγελικό άγγελμα, αλλά νομοθετήθηκαν μάλλον τύποι και σκιές; ΚΥΡ. Την ακρίβεια της θείας οικονομίας, και πώς ακριβώς έχουν αυτά σύμφωνα με την αλήθεια, πρέπει να τα αναθέσουμε με ευσέβεια στον παντογνώστη Θεό. Ωστόσο, οι λογισμοί, μην επιτρέποντας να στερούμαστε τις αγαθές έννοιες, μας οδηγούν έστω και σε μια μέτρια γνώση, ή ίσως στην εντύπωση ότι γνωρίζουμε την αιτία αυτής της οικονομίας. Λέμε, λοιπόν, ότι χρειαζόταν πολλή παιδαγωγία, και κατά κάποιον τρόπο ανατροφή κατάλληλη για νήπια, για εκείνους που είχαν λυτρωθεί από την Αίγυπτο.

Διότι, όπως ακριβώς οι ζωγράφοι αρχικά σχεδιάζουν το σχήμα του ανθρώπου με ένα χρώμα, και στη συνέχεια προσθέτοντας σιγά-σιγά χρώμα πάνω στο χρώμα διασώζουν τη μορφή αυτού που ζωγραφίζεται μέχρι και στις τρίχες, έτσι και η χάρη του Θεού, πρώτα, δια του βαπτίσματος, επαναφέρει το «κατ' εικόνα» σε εκείνη την κατάσταση που βρισκόταν όταν δημιουργήθηκε ο άνθρωπος. Όταν όμως μας δει να επιθυμούμε με κάθε προαίρεση το κάλλος της ομοιώσεως και να στεκόμαστε γυμνοί και ατρόμητοι στο εργαστήριό της, τότε, προσθέτοντας αρετή στην αρετή και αναβιβάζοντας τη μορφή της ψυχής από δόξα σε δόξα, της προσδίδει τον χαρακτήρα της ομοιώσεως. Επομένως, η πνευματική αίσθηση φανερώνει ότι μορφωνόμαστε το «καθ' ομοίωσιν», αλλά την τελειότητα της ομοιώσεως θα τη γνωρίσουμε από τον φωτισμό. Διότι όλες μεν τις αρετές ο νους, καθώς προκόπτει, τις αποκτά μέσω της αισθήσεως με κάποιο μέτρο και ανέκφραστο ρυθμό, αλλά την πνευματική αγάπη κανείς δεν μπορεί να την αποκτήσει, εάν δεν φωτιστεί με πλήρη βεβαιότητα από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, εάν ο νους δεν αποκτήσει τελείως το «καθ' ομοίωσιν» μέσω του θείου φωτός, μπορεί μεν να έχει σχεδόν όλες τις άλλες αρετές, όμως παραμένει ακόμη άμοιρος της τέλειας αγάπης. Όταν δηλαδή εξομοιωθεί με την αρετή του Θεού, στον βαθμό βέβαια που είναι δυνατόν να εξομοιωθεί ο άνθρωπος με τον Θεό, τότε φέρει και την ομοίωση της θείας αγάπης.

Αλλά και τη δικαίωση αναφέρει ότι προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τη χάρη· «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «έχοντας λοιπόν δικαιωθεί εκ πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν μπορεί να λάβει το Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο· «υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους» και «από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «ή μήπως προκαλούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; Μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;»· «το δε Πνεύμα ρητώς λέει», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ»· και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας», όμοιο με το να λέει: «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του»· ο δε Ησαΐας λέει: «και επάνω του Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε» και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο» ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζει: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Αλλά πρώτα εκφράζει τα δικαιώματα της σάρκας, αναγείροντας μέσω του Μωυσή τον εξωτερικό περίβολο του ναού· δεύτερον, εξιστορεί τα δικαιώματα της ψυχής, κοσμώντας τα Άγια στις υπόλοιπες προφητείες· και τρίτον, τα δικαιώματα του πνεύματος, διαμορφώνοντας το ιλαστήριο και τα Άγια των Αγίων στα ευαγγελικά κείμενα για δική της κατοίκηση· σκηνή άγια, ναό άγιο, ο οποίος περιέχει μόνο τον δίκαιο που συνυπάρχει με αυτά. Κατοικεί δε σε αυτόν μία θεότητα άπειρη, μία θεότητα άφθαρτη, μία θεότητα απερινόητη, ακατάληπτη, ανεκδιήγητη, αόρατη, που γνωρίζει μόνο τον εαυτό της, που φανερώνει τον εαυτό της σε όποιους θέλει, εγείροντας για τον εαυτό της μάρτυρες, καλώντας, προορίζοντας, δοξάζοντας, υψώνοντας από τον Άδη, αγιάζοντας, ενοποιώντας πάλι προς τη δική της δόξα και πίστη αυτά τα τρία: επουράνια, επίγεια και καταχθόνια, πνεύμα, ψυχή και σάρκα, πίστη, ελπίδα και αγάπη, παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα, αιώνα του αιώνος, αιώνες των αιώνων, σάββατα των σαββάτων, περιτομή της σάρκας, περιτομή της καρδιάς, «περιτομή του Χριστού με την απεκδύση του σώματος των αμαρτιών»· και γενικά καθαίρει για τον εαυτό της τα πάντα, τα αόρατα και τα ορατά, θρόνους, κυριότητες, αρχές, εξουσίες, δυνάμεις· και σε όλα αντηχεί η ίδια άγια φωνή, η οποία από δόξα σε δόξα αναφωνεί «άγιος, άγιος, άγιος», δοξάζοντας τον Πατέρα εν τω Υιώ και τον Υιό εν τω Πατρί μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν. Και όποιος πιστεύει με αυτόν τον τρόπο θα πει: γένοιτο, γένοιτο.

Διότι υπερίσχυσε της ανθρώπινης δόξης που προερχόταν από τη μεταξύ τους αδικία, καθώς προτυπωνόταν στο φως του πύρινου στύλου, σε φοβερές σάλπιγγες που ηχούσαν δυνατά, και στη σκηνή του μαρτυρίου * και στη μεγάλη δόξα που είχε φανερωθεί τότε. Διότι έπρεπε να προηγηθεί η διαθήκη του θανάτου, ώστε πρώτα «αφού πεθάνουμε ως προς την αμαρτία, να ζήσουμε για τη δικαιοσύνη, καθώς ο Χριστός» «εβάστασε τις ασθένειές μας και ανέλαβε τις νόσους μας», «αφού τα σήκωσε όλα στο σώμα του πάνω στον σταυρό», για να εκπληρωθούν σε αυτόν για χάρη μας πρώτα τα του θανάτου και έπειτα τα της ζωής. Και γι' αυτόν τον λόγο πρώτα πεθαίνει, ώστε να συστήσει τη διαθήκη του θανάτου. Έπειτα ανασταίνεται εκ νεκρών, ώστε «να μεταμορφωθούμε από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου». Διότι στον σταυρό «θριάμβευσε κατά των αρχών και των εξουσιών», με τον θάνατο «κατέκρινε την αμαρτία», με τον ενταφιασμό έθαψε την ανομία, με το να γευθεί τον θάνατο συνέτριψε «το κεντρί του θανάτου», με την κάθοδο στον Άδη εσκύλευσε τον Άδη, ελευθέρωσε τους δεσμώτες με ανδρεία, και έλαβε το τρόπαιο του σταυρού εναντίον του διαβόλου. Και δες πώς η δόξα αυτή φτάνει από τον Μωυσή μέχρι τον Κύριο.

Αλλά αποδίδει και τη δικαίωση και τη χάρη και στους δύο: «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι» και κανείς δεν μπορεί να λάβει Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και «από δόξα σε δόξα, όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μην λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «ή μήπως παρακινούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;» Το «το δε Πνεύμα ρητώς λέγει» είναι όμοιο με το να πει «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ». Και το «το Πνεύμά μου στέκεται ανάμεσά σας» είναι όμοιο με το να πει «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κάνουμε κατοικία κοντά του»· ο δε Ησαΐας λέγει «και επ' αυτόν Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο ο Θεός έχρισε με Πνεύμα Άγιο», ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Τότε δε θα λάμψει η θεότητά του όχι σαν τον ήλιο, αλλά υπεράνω από κάθε κτιστό φως που μπορεί να νοηθεί τόσο στα αισθητά όσο και στα νοητά· επειδή αυτός ο ίδιος είναι το φως το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο· τότε και θα δείξει το πρόσωπό του. Διότι δεν θα πράξει τότε όπως έλεγε κάποτε παλαιά στον Μωυσή, ότι «τα οπίσθιά μου θα δεις, το δε πρόσωπό μου δεν θα φανερωθεί σε εσένα»· αλλά έτσι θα φανερώσει τον εαυτό του στους αγίους, ώστε να μπορούν όλοι να λένε: «Εμείς δε, με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα». Και τότε δεν θα βοήσει νεφέλη, ούτε μέσα από νεφέλη θα μαρτυρήσει ο Πατέρας για τον Υιό, αλλά ο ίδιος αφ' εαυτού του, χωρίς καμία επισκίαση και χωρίς κανέναν ερμηνευτή, με το ίδιο το έργο θα δοξάσει τον μονογενή του Υιό ενώπιον όλων των αγίων του, αναδεικνύοντάς τον σύνθρονο και συμβασιλέα του, και καθιστώντας τον υπεράνω κάθε αρχής· ούτε πλέον, όπως τότε που οι τρεις μαθητές μόνοι τους πάνω στο όρος, όταν άκουσαν τη φωνή, έπεσαν με το πρόσωπο στη γη και φοβήθηκαν, αλλά και «κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων θα κάμψει».

Εισάκουσε, Κύριε, τη φωνή μου με την οποία έκραξα· ελέησέ με και εισάκουσέ με. Σε σένα είπε η καρδιά μου: Σε αναζήτησε το πρόσωπό μου· το πρόσωπό σου, Κύριε, θα αναζητήσω. Αντί του «Σε σένα είπε η καρδιά μου, Σε αναζήτησε το πρόσωπό μου», ο Σύμμαχος το απέδωσε σαφέστερα, λέγοντας: «Σε σένα μιλούσε η καρδιά μου· εσένα αναζητούσε το πρόσωπό μου». Διότι το πρόσωπο της ψυχής ποθούσε την αρμόζουσα θέαση. Αυτό ακριβώς αξίωνε κάποτε να επιτύχει και ο Μωυσής, λέγοντας στον Θεό: «Ιδού, βρήκα χάρη ενώπιόν σου· εμφάνισέ μου τον εαυτό σου· ώστε να σε δω καθαρά», για να μπορέσει, με ακάλυπτο πρόσωπο, να κατοπτρίζεται τη δόξα του Κυρίου.

Διότι πηγή ζωής και ποτό αθανασίας στην κοιλάδα του κλαυθμώνος, δηλαδή στον ανθρώπινο βίο, έχει κατατεθεί από τους ανθρώπους του Θεού, μέσω της ζωοποιού και θεοσεβούς διδασκαλίας, την οποία οι ίδιοι ακολούθησαν και κληροδότησαν στους άλλους με τα συγγράμματά τους. Σε αυτούς ακριβώς, λέγει, ευλογίες ως μισθό του κλαυθμού και ως επάξιο καρπό θα δώσει ο νομοθέτης τους. Και σε ποιους θα δώσει αυτές τις ευλογίες, παρά προφανώς σε εκείνους που θρηνούν μέσα σε αυτήν την κοιλάδα και έχουν θέσει σε αυτήν πηγή; Αντί του όρου «ο νομοθετών», ο μεν Ακύλας ονόμασε «πρώιμος», ο δε Σύμμαχος «ο υποδείκτης»· η πέμπτη έκδοση, «ο φωτίζων»· και κάποια άλλη έκτη έκδοση πέραν αυτών, «ο διδάσκων»· ώστε από όλα αυτά να υπονοείται ο σωτήριος Λόγος. Διότι Αυτός είναι ο νομοθετών· Αυτός είναι και ο φωτίζων και ο διδάσκων· Αυτός και ο πρώιμος, Αυτός και ο υποδείκτης, λαμβάνοντας αυτές τις προσωνυμίες σύμφωνα με κάθε έννοια των δυνάμεων που ενυπάρχουν σε Αυτόν. Από Αυτόν, όσοι κλαίνε μέσα στην κοιλάδα, αφού λάβουν ευλογίες, θα πορευθούν διανύοντας την πορεία τους και ενδυναμούμενοι καθημερινά, ώστε διαρκώς να προκόβουν και να προχωρούν από μικρότερη δύναμη σε μεγαλύτερη δύναμη, και από δόξα σε δόξα, όπως λέγει ο θείος Απόστολος: «μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα». Γι' αυτό και ο Σύμμαχος ερμήνευσε λέγοντας: «Θα οδεύσουν από δύναμη σε δύναμη».

Διότι, εφόσον τα ισημερινά τμήματα είναι δύο, το εαρινό και το φθινοπωρινό, και βρίσκονται σε διαμετρικά αντίθετη θέση, και αφού η ημέρα των διαβατηρίων (του Πάσχα) έχει οριστεί τη δέκατη τέταρτη ημέρα του μηνός μετά την εσπέρα, η σελήνη θα σταθεί στην αντίθετη και διαμετρική θέση ως προς τον ήλιο, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να δει στις πανσελήνους, και θα βρίσκονται ο μεν ήλιος στο εαρινό ισημερινό τμήμα, η δε σελήνη εξ ανάγκης στο φθινοπωρινό ισημερινό. Γνωρίζω πάρα πολλά άλλα που λέγονται από αυτούς, άλλα από τα οποία είναι πιθανά και άλλα προκύπτουν σύμφωνα με τις κυριακές αποδείξεις, μέσω των οποίων προσπαθούν να αποδείξουν ότι η εορτή του Πάσχα και των αζύμων πρέπει οπωσδήποτε να εορτάζεται μετά την ισημερία. Παραλείπω, όμως, τέτοιου είδους υλικό αποδείξεων, απαιτώντας τα από εκείνους από τους οποίους έχει μεν αφαιρεθεί το κάλυμμα του μωσαϊκού νόμου, και με ανακαλυμμένο πλέον πρόσωπο, από εδώ και στο εξής, κατοπτρίζονται πάντοτε τον Χριστό και τις διδασκαλίες και τα πάθη του Χριστού. Το ότι δε ο πρώτος μήνας στους Εβραίους συμπίπτει περίπου με την ισημερία, το αποδεικνύουν και τα κείμενα στο βιβλίο του Ενώχ». Ο ίδιος, εξάλλου, έχει αφήσει και αριθμητικές εισαγωγές σε δέκα συνολικά συγγράμματα, καθώς και άλλα δείγματα της ενασχόλησής του και της μεγάλης πείρας του γύρω από τα θεία ζητήματα.

Ψ. Περί του Άσματος των Ασμάτων. ΣΤ΄. Ολόκληρο το βιβλίο έχει ως θέμα του τον έρωτα της νύμφης προς τον νυμφίο, η οποία ομολογεί ότι έχει τρωθεί από την αγάπη της προς αυτόν, και εκείνος με τη σειρά του ομολογεί ότι, ανάμεσα σε πολλές, μόνο αυτή αποτελεί γι' αυτόν την τέλεια περιστερά, σε σύγκριση με τις λεγόμενες βασίλισσες, τις παλλακίδες και τις νεάνιδες. Εκείνοι, λοιπόν, που προέρχονται από την περιτομή, αν και είναι πεπεισμένοι ότι και τούτη η γραφή είναι μία από τις είκοσι δύο θεόπνευστες Γραφές στις οποίες πιστεύουν, δεν γνωρίζω αν θα μπορούσαν να παρουσιάσουν κάτι από όσα λέγονται σε αυτήν ως άξιο θείας έμπνευσης, εφόσον δεν φαντάζονται τίποτα περισσότερο από την επιφανειακή ερμηνεία των χωρίων. Εκείνος όμως που έχει τη δύναμη να αφαιρέσει το κάλυμμα που επικαλύπτει και τούτη τη Γραφή, και να στραφεί προς τον Κύριο που είναι το Πνεύμα, και με ανακαλυμμένο πρόσωπο να αντικατοπτρίζει και σε αυτά τη δόξα του Κυρίου, θα ατενίσει μέσα σε αυτήν τα μυστήρια που αφορούν την πνευματική νύμφη, δηλαδή φανερά την Εκκλησία του Χριστού, καθώς και όσα λέγονται περί του τέλειου νυμφίου αυτής της νύμφης και περί της διαφοράς μεταξύ των βασιλισσών, των παλλακίδων και των νεανίδων του, όπως και όλα τα άλλα πιο απόρρητα διδάγματα που έχουν εναποκρυφθεί στο βιβλίο, τα οποία άλλωστε έτυχαν ήδη της πληρέστατης διασαφήνισης στα υπομνήματα που συνέγραψε ο πιο φιλόπονος εξηγητής των θείων Γραφών.