Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 3:18

Και τώρα ο Λάζαρος βρίσκεται στους ουρανούς, χορεύοντας μαζί με όλους τους αγίους τον ακατάπαυστο χορό, ενοπτριζόμενος τη δόξα του Κυρίου με ασκεπές πρόσωπο και καθιστώντας τον Δεσπότη ίλεω για όλους από κοινού. Πρεσβεύει υπέρ των φιλοχρίστων βασιλέων να παραταθεί για πολύ η βασιλεία τους, να επικυρωθεί η εξουσία τους, να είναι ειρηνική και ατάραχη η διακυβέρνηση των υπηκόων τους και να τους χορηγείται ακαταμάχητη ισχύς εναντίον των εχθρικών εθνών. Έρχεται δε εγκαίρως προς όλους γενικά τους επί γης, ως παρηγοριά στους απελπισμένους, παραμυθία στους δυστυχισμένους, στήριγμα όσων βρίσκονται σε συμφορές, ελευθερωτής όσων βρίσκονται σε ανάγκη και, γενικώς, ταχύτατος βοηθός όλων εκείνων που έχουν ανάγκη βοηθείας. Αλλά, ω πάμμεγιστε πάτερ, υιέ της βασιλείας, κληρονόμε του Χριστού, πολίτη της άνω Σιών και ομόσκηνε των δίκαιων πατριαρχών, μην παύσεις να μας επισκέπτεσαι από ψηλά και να αξιώνεις τη ζωή μας της δικής σου προστασίας, πείθοντάς μας να αποφεύγουμε τις μεθοδείες του αντιπάλου και να πολιτευόμαστε σύμφωνα μόνο με τις δεσποτικές εντολές· έτσι ώστε, αφού διανύσουμε κι εμείς τον παρόντα βίο καλώς και θεοφιλώς, να αξιωθούμε να παραστούμε εκ δεξιών του Χριστού, του αληθινού Θεού μας.

Με αυτό μπορώ να παρομοιάσω το ζήτημα της θεολογίας, με τη διαφορά όμως ότι συμβαίνει με αντίθετο τρόπο. Διότι εκεί η μετάβαση γίνεται με αφαιρέσεις, ενώ εδώ η τελείωση επιτυγχάνεται με προσθήκες. Τα πράγματα δηλαδή έχουν ως εξής: Η Παλαιά Διαθήκη κήρυττε φανερά τον Πατέρα, και τον Υιό πιο αμυδρά. Η Καινή Διαθήκη φανέρωσε τον Υιό και υπέδειξε τη θεότητα του Πνεύματος. Τώρα πλέον το Πνεύμα πολιτεύεται ανάμεσά μας, παρέχοντάς μας πιο σαφή τη φανέρωσή του. Διότι δεν ήταν ασφαλές, προτού ακόμη ομολογηθεί η θεότητα του Πατέρα, να κηρυχθεί ολοφάνερα ο Υιός· ούτε, προτού γίνει αποδεκτή η θεότητα του Υιού, να επιφορτωθούν οι άνθρωποι – για να πω κάτι και πιο τολμηρό – με το Άγιο Πνεύμα, ώστε να μην κινδυνεύσουν να χάσουν και αυτό που άντεχαν οι δυνάμεις τους, σαν να βαρύνονται από τροφή που τις ξεπερνά και σαν να εκθέτουν την ακόμη ασθενική όρασή τους στο ηλιακό φως. Αντιθέτως, με τις σταδιακές προσθήκες, και, όπως είπε ο Δαβίδ, με τις αναβάσεις, και με τις προόδους και τις προκοπές από δόξα σε δόξα, να εκλάμψει το φως της Τριάδας σε εκείνους που έχουν γίνει πιο λαμπροί. Για αυτήν την αιτία, νομίζω, έρχεται και στους μαθητές σταδιακά, προσαρμοζόμενο στη δύναμη εκείνων που το δέχονται: στην αρχή του Ευαγγελίου επιτελώντας θαύματα, μετά το Πάθος διδόμενο μέσω εμφυσήματος, και μετά την Ανάληψη φανερούμενο με πύρινες γλώσσες.

Διότι, όταν κατά τον αρχέτυπο καιρό (όπως θα μπορούσε να πει κανείς) της σημερινής εορτής, εκείνος που υπάρχει σε μορφή Θεού και έλαβε μορφή δούλου, ο οποίος έγινε μεσίτης Θεού και ανθρώπων, εκπληρώνοντας τη διάταξη του Νόμου ως βρέφος σαράντα ημερών, ο αιώνιος Λόγος πορευόταν προς τον ναό μαζί με εκείνη που τον γέννησε και με την κατάλληλη προσφορά της διατεταγμένης θυσίας, οι ταξιαρχίες των ασωμάτων δυνάμεων, κλίνοντας δουλικά τον αυχένα, ετοίμαζαν μέσα από τον αόρατο κόσμο τη θεοπρεπή συνοδεία και εξυμνούσαν το πέλαγος της άρρητης σοφίας· και ανέμεναν την εκπλήρωση της προκαταρκτικής διάταξης του νομικού γράμματος ως φανέρωση του μυστηρίου που ήταν αποκρυμμένο μέσα στον Θεό, τον Δημιουργό των πάντων. Αυτού ακριβώς του γεγονότος την ανάμνηση εορτάζοντας εμείς σήμερα, ας εντρυφήσουμε σε πνευματικές θεωρίες σύμφωνα με τους ασώματους νόες, και, δοξάζοντας το μεγαλείο των θείων θαυμασίων, θα καταστούμε κοινωνοί της δικής τους αξίας· χωρίς να αμαυρώνουμε το μάτι της ψυχής με τη σκιά του Νόμου, αλλά, όπως ακριβώς λέγει ο σοφότατος Παύλος, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο.

Διότι λέγοντας «φως εις αποκάλυψιν εθνών», μας δίνει να εννοήσουμε την αποκάλυψη της θείας σωτηρίας, επειδή αυτά βρίσκονταν σε απόλυτο σκοτάδι και τέλειο ζόφο, χωρίς να έχουν καμία απολύτως λάμψη θεογνωσίας. Σε αυτή την κατάσταση βρίσκονταν τα έθνη πριν από την παρουσία του Χριστού, όπως ακριβώς και ο μακάριος Ησαΐας, μεταφέροντας το χαρμόσυνο άγγελμα στον λαό που καθόταν στο σκοτάδι, προανήγγειλε ότι θα δουν μεγάλο φως. Επειδή όμως ο Ισραήλ, έστω και μετρίως, εντούτοις φωτιζόταν από τον τυπικό νόμο, δεν έκανε λόγο για φως στην περίπτωσή του· αλλά προφήτευσε ότι αυτός θα λάβει ως κλήρο δόξα, φέρνοντας στη μνήμη την παλαιά ιστορία: ότι, όπως ακριβώς άλλοτε ο θαυμάσιος Μωυσής, έχοντας γίνει συνομιλητής του Θεού, απέκτησε δεδοξασμένο το πρόσωπο, έτσι και αυτοί, ερχόμενοι διά της πίστεως σε κοινωνία με το θείο φως της ενανθρωπήσεως, και καταυγαζόμενοι από τη δύναμη του Πνεύματος, θα φανερωθούν μέσα σε δόξα, αποβάλλοντας το παλαιό κάλυμμα και μεταμορφωνόμενοι στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος, καθώς (το έργο αυτό προέρχεται) από το Πνεύμα του Κυρίου.

Έτσι να κατανοείς και τα όσα ακολουθούν στη συνέχεια του λόγου· διότι αυτός που παραγγέλλει να γίνει ωραία από ωραία, προβάλλει ευθέως το αποστολικό λόγιο, προστάζοντας η ίδια εικόνα να μεταμορφώνεται από δόξα σε δόξα, ώστε αυτό που λαμβάνεται να είναι πάντοτε δόξα, και αυτό που κάθε φορά βρίσκεται, έστω και αν είναι πάρα πολύ μεγάλο και υψηλό, να πιστεύεται ότι είναι μικρότερο από αυτό που ελπίζεται. Έτσι, λοιπόν, ενώ ήταν ήδη περιστερά λόγω των όσων είχε προηγουμένως κατορθώσει, την προστάζει εξίσου να γίνει πάλι περιστερά μέσω της μεταμορφώσεώς της προς το καλύτερο και, αν συμβεί αυτό, ο λόγος πάλι στη συνέχεια, μέσω του ονόματος, θα υποδείξει το ανώτερο από αυτό· διότι λέει: «Έλα από μόνη σου, περιστερά μου, στη σκέπη της πέτρας, κοντά στο προτείχισμα». Ποια είναι, λοιπόν, η άνοδος προς το τέλειο, η οποία φανερώνεται στα όσα έχουν μόλις ειπωθεί; Το να μην αποβλέπει πλέον στη σπουδή εκείνων που την ελκύουν, αλλά να έχει την ίδια της την επιθυμία ως οδηγό προς το καλύτερο. Διότι λέγει: «Έλα από μόνη σου, όχι από λύπη ούτε από ανάγκη, αλλά από μόνη σου, έχοντας ενισχύσει την επιθυμία προς το αγαθό με τους δικούς σου λογισμούς, χωρίς να σε καθοδηγεί καμία ανάγκη· διότι η αρετή είναι αδέσποτη, εκούσια και ελεύθερη από κάθε ανάγκη».

Μαζί με τον ατμό που προερχόταν από αυτά, σηκωνόταν και ανέβαινε ταυτόχρονα και κάποια σκόνη από τα λεπτοτριμμένα αρώματα, έτσι ώστε, αντί για κοινή σκόνη αναμεμειγμένη με τον αέρα, να υπάρχει η λεπτή διάχυση των αρωμάτων, μέσω της οποίας η σκόνη υψωνόταν κάθετα και αιωρούνταν. Το χωρίο έχει ως εξής: «Ποια είναι αυτή που αναβαίνει από την έρημο σαν στήλες καπνού, θυμιατισμένη με σμύρνα και λίβανο από κάθε λογής σκόνες του μυρεψού;». Εάν κάποιος στρέψει με ακρίβεια τον νου του σε αυτά τα λόγια, θα διαπιστώσει την αλήθεια της διδασκαλίας που έχουμε ήδη κατανοήσει. Διότι, όπως ακριβώς στις θεατρικές παραστάσεις, έστω και αν εκείνοι που υποδύονται την καθορισμένη ιστορία είναι τα ίδια πρόσωπα, εντούτοις δίνουν την εντύπωση ότι εμφανίζονται ο ένας διαφορετικός από τον άλλον, καθώς αλλάζουν την εξωτερική τους εμφάνιση με την εναλλαγή των προσωπείων, και αυτός που τώρα φαίνεται δούλος ή απλός πολίτης, ύστερα από λίγο παρουσιάζεται ως αριστέας και στρατιώτης, και πάλι, εγκαταλείποντας τη μορφή του υφισταμένου, λαμβάνει το σχήμα του στρατηγού ή ακόμη υποδύεται και τον ρόλο του βασιλιά, έτσι ακριβώς συμβαίνει και στις προόδους της αρετής. Εκείνοι που μεταμορφώνονται από δόξα σε δόξα μέσω της επιθυμίας για τα υψηλότερα, δεν παραμένουν πάντοτε στον ίδιο χαρακτήρα, αλλά, κατ' αναλογία της τελειότητας που επιτυγχάνεται διαρκώς από τον καθένα μέσω των αγαθών, ένας ιδιαίτερος χαρακτήρας επιλάμπει στη ζωή τους, ο οποίος διαδοχικά γίνεται και φαίνεται διαφορετικός χάρη στην επαύξηση των αρετών.

Διότι ο άνθρωπος δεν χρησιμοποιεί την τρεπτότητά του μόνο προς το κακό· επειδή τότε θα ήταν αδύνατον να βρεθεί στο αγαθό, αν εκ φύσεως είχε τη ροπή μόνο προς το αντίθετο. Τώρα όμως, το ωραιότερο έργο της τρεπτότητας είναι η αύξηση στο αγαθό, καθώς η αλλοίωση προς το καλύτερο μεταβάλλει πάντοτε προς το θειότερο εκείνον που αλλοιώνεται κατά τρόπο θεάρεστο. Επομένως, αυτό που φαίνεται να είναι φοβερό (εννοώ το ότι η φύση μας είναι τρεπτή), ο λόγος υπέδειξε ότι είναι σαν ένα είδος φτερού για την πτήση προς τα ανώτερα, με αποτέλεσμα να αποτελεί ζημία για εμάς το να μην μπορούμε να δεχθούμε την αλλοίωση προς το καλύτερο. Ας μη λυπάται, λοιπόν, εκείνος που βλέπει στη φύση του την ικανότητα προς μεταβολή, αλλά, αλλοιούμενος διαρκώς προς το καλύτερο και μεταμορφούμενος από δόξα σε δόξα, ας τρέπεται κατ' αυτόν τον τρόπο, γινόμενος πάντοτε καλύτερος μέσω της καθημερινής αυξήσεως και διαρκώς τελειοποιούμενος, χωρίς ποτέ να φτάνει στο τέρμα της τελειότητας. Διότι αυτή είναι η αληθινή τελειότητα: το να μη σταματά ποτέ κανείς να αυξάνεται προς το καλύτερο και να μην περιορίζει την τελειότητα σε κανένα όριο.

Όπως έθεσες στο κεφάλι τους στεφάνι από πολύτιμους λίθους, έτσι στεφάνωσε ολόκληρο τον βίο τους με το στεφάνι της νίκης, προσθέτοντάς τους ημέρες επί ημερών. Και δώσε μας την χάρη να πανηγυρίζουμε με τα συνεχή τρόπαια κατά των εχθρών και να αναπέμπουμε ακατάπαυστα ευχαριστήριες ωδές για αυτά προς τη δική σου ισχύ και τη δική σου αήττητη δυναστεία. Ναι, επουράνιε και αιώνιε Βασιλιά, ανάδειξε τους δικούς μας βασιλείς ώστε να λάμπουν μαζί για πάρα πολύ καιρό, σαν φωστήρες πάνω στη γη που κατέχουν τον λόγο της ζωής και πρωτοστατούν στην ευημερία του γένους των Ρωμαίων, και με τις μελλοντικές διαδοχές του βασιλικού γένους από αυτούς να απεικονίζουν, όσο είναι δυνατόν, τη δική σου αιώνια βασιλεία. Και στο τέλος όλων, κάνε την αναγκαία λήξη της ζωής τους μετάθεση σε άλλη ζωή, μεταβιβάζοντάς τους από αυτή την πρόσκαιρη στην άφθαρτη και αιώνια, από δόξα στην ατελεύτητη και ανέκφραστη δόξα, από βασιλεία στην αδιάδοχη και αθάνατη βασιλεία, με τις πρεσβείες της πανυπεράγνου Δεσποίνης ημών Θεοτόκου και όλων όσων απ' αιώνος σε ευαρέστησαν. Αμήν.

«"Διότι αν αυτό που καταργείται", λέει, "υπήρξε με δόξα, πολύ περισσότερο αυτό που παραμένει θα είναι με δόξα", ονομάζοντάς το "καταργούμενο" επειδή η δόξα περιέβαλλε το θνητό σώμα του Μωυσή. Έδειξε όμως ότι εκείνη η αθάνατη δόξα του Πνεύματος, μέσω αποκαλύψεως, τώρα λάμπει ακατάργητα στο αθάνατο πρόσωπο του έσω ανθρώπου, για όσους είναι άξιοι. Λέει λοιπόν: "Εμείς δε όλοι", δηλαδή όσοι έχουμε γεννηθεί από το Πνεύμα κατά την τέλεια πίστη, "με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια την εικόνα του, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου"».

Μετά δε την ίαση, ο νους μας άγει και φέρει το σώμα ως υποχείριό του και μέσω αυτού επιδεικνύει τους καρπούς και τα έργα της μετάνοιας, ώστε και όσοι τα βλέπουν να δοξάζουν τον Θεό, βλέποντας ευαγγελιστή σήμερα τον χθεσινό τελώνη, απόστολο τον διώκτη, θεολόγο τον ληστή, υιό του ουράνιου Πατέρα εκείνον που προηγουμένως ζούσε μαζί με τους χοίρους, και, αν θέλεις, να ετοιμάζει αναβάσεις στην καρδιά του και να πορεύεται από δόξα σε δόξα με το να προκόβει κάθε μέρα προς το καλύτερο. Γι' αυτό και ο Κύριος λέει προς τους δικούς του: «έτσι ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Αυτό δε το λέει, όχι επειδή παραγγέλλει να κάνουμε επίδειξη, αλλά να πολιτευόμαστε θεοφιλώς. Διότι, όπως ακριβώς το φως ελκύει αβίαστα τα μάτια αυτών που βλέπουν, έτσι και η θεοφιλής πολιτεία, μαζί με τα μάτια, προσελκύει και τη διάνοια. Και όπως πάλι στην περίπτωση του ηλιακού φωτός, δεν επαινούμε τον αέρα που μετέχει στη λαμπρότητα, αλλά τον ήλιο που έχει και παρέχει την αυγή της λαμπρότητας, και ακόμη κι αν επαινέσουμε τον αέρα ως φωτεινό, πόσο μάλλον επαινούμε τον ήλιο· έτσι συμβαίνει και με εκείνον που επιδεικνύει μέσω των έργων της αρετής τη λαμπρότητα του ήλιου της δικαιοσύνης. Διότι αυτός, μόλις τον δουν, οδηγεί αμέσως προς τη δόξα του εν ουρανοίς Πατρός του ήλιου της δικαιοσύνης, του Χριστού.

Τι λοιπόν; Εκείνος είχε πάντα το κεφάλι του ακάλυπτο, δείγμα αυτό της αδιάλειπτης προσευχής και της παρρησίας προς τον Θεό. Διότι πρέπει ο άνδρας να προσεύχεται ακάλυπτος, σύμφωνα με τα λόγια του αποστόλου, ώστε με ανακαλυμμένο πρόσωπο να αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου. Ας καλύπτονται λοιπόν όσοι είναι συνδεδεμένοι με τον κόσμο εξαιτίας των βλαβών που τους περιστοιχίζουν, ή μάλλον που έχουν γίνει ένα με αυτούς, και των συνεχών εμποδίων που βρίσκονται μπροστά στα πόδια τους, μη δυνάμενοι να το κάνουν αυτό συνεχώς όπως εμείς. Εμείς όμως, που καλώς αναχωρήσαμε από τον κόσμο, ας αναχωρήσουμε από αυτόν και με τη διάνοια, συνδέοντας τον νου μας με τον Χριστό με ψαλμούς και ωδές και πνευματικές προσευχές, και ας κάνουμε τους εαυτούς μας σκήνωμα του σωτηρίου ονόματος, μνημονεύοντας Εκείνον, για χάρη του οποίου εξήλθαμε από τον κόσμο. Διότι εκείνος που αναχώρησε από τον κόσμο και από τα βιωτικά πράγματα για χάρη Του, ποθεί οπωσδήποτε την ένωση μαζί Του. Αυτή δε αποκτάται μέσω της συνεχούς μνήμης Του, η οποία καθαίρει τον νου.

Αλλά ούτε και εκείνη ήταν απλώς αισθητή, αν και εμφανίστηκε στο προφητικό πρόσωπο, εφόσον τη δόξα του φωτός του προσώπου του Μωυσή τώρα τη δέχονται στην ψυχή οι άγιοι, σύμφωνα με τον άγιο Μακάριο. Το ίδιο μάλιστα αυτό το ονομάζει «δόξα του Χριστού» και το θεωρεί ανώτερο των αισθήσεων, έστω κι αν φάνηκε αισθητά, προβάλλοντας εκείνο το αποστολικό χωρίο με μια μικρή προσθήκη: «Εμείς δε όλοι με ακάλυπτο πρόσωπο κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου, δηλαδή το νοερό του φως, μεταμορφωνόμενοι στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, δηλαδή με την αφθονία της λαμπρότητας μέσα μας, η οποία από το θεϊκό φως προχωρά πάντοτε προς το πιο τηλαυγές». Τι λέει εξάλλου και ο άγιος Διάδοχος; «Δεν πρέπει να αμφιβάλλουμε ότι, όταν ο νους αρχίσει να ενεργείται συχνά από το θείο φως, γίνεται ολόκληρος διαφανής, ώστε να βλέπει πλούσια το ίδιο του το φως· διότι αυτό συμβαίνει απολύτως, όταν η δύναμη της ψυχής κυριαρχήσει στα πάθη». Τι λέει πάλι ο θείος Μάξιμος; «Δεν θα είχε τη δύναμη ο ανθρώπινος νους να υψωθεί τόσο ώστε να συλλάβει τη θεία έλλαμψη, εάν δεν τον είχε ανυψώσει ο ίδιος ο Θεός και δεν τον είχε καταφωτίσει με τις θείες ακτίνες». Τι λέει πάλι, μαζί με τον μέγα Βασίλειο, ο περίφημος Νείλος; «

Γι' αυτό λέει ο μέγας Μακάριος, έχοντας μαζί του τον Συμεών, τον πιο ευχάριστο στην ακρόαση ανάμεσα στους ερμηνευτές, να συμμαρτυρεί και να συμφωνεί απόλυτα: «Ο θείος απόστολος Παύλος φανέρωσε με μεγαλύτερη ακρίβεια και καθαρότητα σε κάθε ψυχή το τέλειο μυστήριο του χριστιανισμού, το οποίο είναι η έλλαμψη του επουράνιου φωτός με την αποκάλυψη και τη δύναμη του Πνεύματος, για να μην κινδυνεύσει κάποιος, νομίζοντας ότι ο φωτισμός του Πνεύματος συνίσταται μόνο στη γνώση των νοημάτων, να χάσει λόγω άγνοιας και ραθυμίας το τέλειο μυστήριο της χάριτος. Γι' αυτό και προέβαλε, ως ομολογημένη απόδειξη, το παράδειγμα της δόξας του Πνεύματος που περιέβαλλε το πρόσωπο του Μωυσή. Διότι, λέει, αν εκείνο που καταργείται έγινε με δόξα, πολύ περισσότερο εκείνο που παραμένει θα είναι εν δόξη. Το ονόμασε καταργούμενο, επειδή η δόξα περιέβαλλε το θνητό σώμα του Μωυσή. Έδειξε όμως ότι εκείνη η αθάνατη δόξα του Πνεύματος εν αποκαλύψει, εκλάμπει τώρα ακατάργητα στο αθάνατο πρόσωπο του εσωτερικού ανθρώπου, σε όσους είναι άξιοι. Λέει λοιπόν: Εμείς όμως όλοι (δηλαδή αυτοί που γεννήθηκαν από το Πνεύμα με τέλεια πίστη), αντικατοπτρίζουμε με ακάλυπτο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμενοι στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου. Με ακάλυπτο πρόσωπο, εννοώντας δηλαδή το πρόσωπο της ψυχής. Διότι, όταν κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, λέει, αφαιρείται το κάλυμμα, και ο Κύριος είναι το Πνεύμα.»

Άραγε δεν είναι αυτό εκείνο που έλαμψε πιο καθαρά στο Θαβώρ, ώστε να γίνει αντιληπτό και από τα σωματικά μάτια, όπως Εκείνος θέλησε, το οποίο έβλεπαν μέσω της καρδιάς όλοι όσοι την είχαν τότε καθαρμένη, καθώς άστραφτε με τρόπο φοβερό από το προσκυνητό Του σώμα, σαν από κάποιον δίσκο, και περιέλαμπε την καρδιά τους; «Μαζί με αυτούς μακάρι να βρεθούμε κι εμείς, αντικρίζοντας με ακάλυπτο πρόσωπο σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου».

Ο ένθεος Συμεών ο Μεταφραστής, έχοντας συντάξει κεφαλαιώδεις λόγους περί αυτού του φωτός και αυτής της δόξας από το πρώτο βιβλίο του μεγάλου Μακαρίου, τους εξηγεί ταυτόχρονα εμμελώς και εναργώς με μεγαλύτερη λεπτομέρεια. Και δεν υπάρχει τίποτα καλύτερο από το να παραθέσουμε εδώ μερικά από αυτά, συνοψίζοντας και συντέμνοντάς τα όσο γίνεται, καθώς συντελούν τα μέγιστα στο προκείμενο θέμα και δεν είναι λιγότερο ωφέλιμα για όσους τα διαβάζουν. Στο εξηκοστό δεύτερο κεφάλαιο, λοιπόν, λέει: «Ο μακάριος Μωυσής υπέδειξε, ως τύπο, μέσω της δόξας του Πνεύματος που έλαμπε στο πρόσωπό του, την οποία κανένας άνθρωπος δεν μπορούσε να ατενίσει, το πώς στην ανάσταση των δικαίων θα δοξαστούν τα σώματα των αγίων, αυτήν τη δόξα που από τώρα μέσα στον έσω άνθρωπο αξιώνονται να έχουν οι πιστές ψυχές των αγίων. Διότι εμείς», λέει, «με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο, δηλαδή με τον έσω άνθρωπο, αντικατοπτρίζουμε τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμενοι στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα». Και στο εξηκοστό τρίτο λέει: «Η δόξα με την οποία από τώρα, όπως ειπώθηκε, πλουτίζουν οι ψυχές των αγίων, αυτή θα καλύψει και θα ντύσει τα γυμνά σώματα κατά την ανάσταση και θα τα κάνει να αρπαγούν στους ουρανούς, περιβεβλημένα με τη δόξα των αγαθών έργων και του Πνεύματος, την οποία από τώρα, όπως είπα, έτυχε να έχουν οι ψυχές των αγίων. Και έτσι, δοξασμένοι οι άγιοι με το θείο φως, θα είναι για πάντα μαζί με τον Κύριο».

Λόγος του οσίου πατρός ημών Γρηγορίου του Σιναΐτου στην Αγία Μεταμόρφωση του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Όσοι, αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη με ακάλυπτο πρόσωπο το θέαμα της μεγαλοπρεπούς δόξας, μεταμορφώνεστε ως προς την εικόνα της δικής σας φύσης από δόξα σε δόξα της θεωρίας, σαν να περνάτε από τον Χριστό στο Πνεύμα της θεότητας, δηλαδή από τη θεία Οικονομία στη Θεολογία, και έχοντας μεταμορφώσει τον νου σας τρόπον τινά από σάρκα σε πνεύμα, αποσπώντας την αίσθηση από τη χαμέρπεια των αισθητών πραγμάτων και από τη φαντασία και την επιφάνεια των περισπασμών, ελάτε να ανεβούμε στο νοητό όρος της θεωρίας και ας παρατηρήσουμε στενά και άυλα την κορυφή του, και ας δούμε και ας ακούσουμε. Όχι μέσα από την προφανή μεγαλουργία και αναλογία των κτιστών όντων, αλλά με το μάτι της διανοίας, από κοντά και άμεσα, ας ατενίσουμε τον Ιησού να εξαστράπτει στο όρος Θαβώρ και ας πλησιάσουμε στο φως και, όσο είναι δυνατόν, ας δούμε τη λαμπρότητα της εορτής και ας θεαστούμε τη δόξα Του, για να μιλήσουμε αποστολικά, «δόξα ως Μονογενούς από τον Πατέρα», πλήρη χάριτος και αληθείας, γεμάτη από αιώνιο φως και πλημμυρισμένη από θεία αίγλη.

Ο σεσαρκωμένος Λόγος οράται από τους καθαρούς στην καρδιά με πέντε τρόπους· μέσα στο φως της δόξας ο Λόγος γνωρίζεται αληθινά από τους δικούς του, και ο ίδιος προγνώρισε αυτούς που είναι δικοί του και έχει γνωριστεί από αυτούς, διότι γνωρίζει τα δικά του κατ' ενέργειαν και αυτά γνωρίζουν αυτόν, όντας ενωμένος με αυτούς, όπως ο ίδιος είπε· έπειτα φανερώνεται και θα φανερωθεί εν δόξη στις έσχατες ημέρες ο σεσαρκωμένος Θεός Λόγος, όταν και οι πιστοί θα φανερωθούν εν δόξη, κατά το γεγραμμένο, προς αισχύνη και όνειδος των απίστων και των κακοπίστων, οπότε και οι δίκαιοι θα εκλάμψουν σαν τον ήλιο σε εκείνη την άρρητη μεταμόρφωση και την αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου, μεταποιούμενοι από δόξα σε δόξα και από φθορά σε αφθαρσία, και από σάρκα συγκερασμένοι σε πνεύμα θεότητας, και αφού γίνουν και οραθούν τότε κυρίως λογικοί, ενωνόμενοι πλήρως με τον προαιώνιο Λόγο και μόνο Θεό και θεουργούμενοι παραδόξως.

Διότι είναι διπλά μεγάλα· επειδή, αφενός είναι λαμπρά και μεγαλύτερα, αφετέρου είναι περισσότερο ευπρόσιτα και ήμερα. Αυτό αναφέρει γράφοντας και στην προς Κορινθίους Επιστολή: «Εμείς δε, με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου, και όχι όπως ο Μωυσής που έβαζε κάλυμμα στο πρόσωπό του». Εκείνοι, λέει, δεν αξιώθηκαν αυτά που αξιωθήκαμε εμείς. Διότι, τίνος πράγματος αξιώθηκαν; Είδαν σκοτάδι, γνόφο, και άκουσαν φωνή. Αλλά και εσύ άκουσας φωνή, όχι μέσα από γνόφο, αλλά μέσα από σάρκα· δεν ταράχθηκες ούτε θορυβήθηκες, αλλά και στάθηκες και συνομίλησες με τον μεσίτη. Εξάλλου, και το αόρατο το φανερώνει μέσω του σκοταδιού. «Και γνόφος», λέει, «ήταν κάτω από τα πόδια του». Τότε και ο Μωυσής φοβήθηκε, ενώ τώρα κανείς. Τότε ο λαός στεκόταν κάτω, εμείς όμως δεν είμαστε κάτω, αλλά υψηλότερα από τον ουρανό, κοντά στον Θεό ως υιοί, και όχι όπως ο Μωυσής. Εκεί υπήρχε έρημος, εδώ πόλη, «και πανήγυρη μυριάδων αγγέλων»· εδώ φανερώνει τη χαρά και την ευφροσύνη, αντί για τον γνόφο, το σκοτάδι και τη θύελλα. «Και σε εκκλησία πρωτοτόκων που είναι καταγραμμένοι στους ουρανούς, και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων». Εκείνοι δεν πλησίασαν, αλλά στέκονταν μακριά, ακόμη και ο Μωυσής· εσείς όμως έχετε πλησιάσει. Εδώ τους προκαλεί φόβο λέγοντας: «Και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων». Επομένως, θα καθίσει ως κριτής όχι μόνο των Ιουδαίων, ούτε μόνο των πιστών, αλλά και ολόκληρης της οικουμένης. «Και σε πνεύματα δικαίων που έχουν φτάσει στην τελειότητα». Εννοεί τις ψυχές των εναρέτων.

«Όταν επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα», αναβιβάζοντάς τον σιγά-σιγά, και τοποθετώντας τον αρχικά στην τάξη του Μωυσή, και έπειτα καθιστώντας τον κοινωνό των μεγαλύτερων δωρεών. Διότι, όταν δεις τον Μωυσή μέσα στη δόξα, τότε πλέον θα στραφείς και προς τον Θεό, και θα απολαύσεις μεγαλύτερη δόξα από εκείνη. Παρατήρησε, λοιπόν, από την αρχή πόσα στοιχεία παρέθεσε τα οποία καθορίζουν τη διαφορά και καταδεικνύουν την υπεροχή της Καινής έναντι της Παλαιάς Διαθήκης, και όχι τη σύγκρουση ούτε την εναντίωση. Εκείνη, λέει, είναι γράμμα, και λίθος, και διακονία θανάτου, και καταργείται· και όμως οι Ιουδαίοι δεν αξιώθηκαν ούτε καν αυτής της δόξας. Ετούτη είναι σάρκινη πλάκα, και πνεύμα και δικαιοσύνη, και παραμένει· και όλοι εμείς την αξιωνόμαστε, όχι μόνον ένας, όπως ακριβώς ο Μωυσής αξιώθηκε τότε τη μικρότερη. Διότι «όλοι εμείς», λέει, «με ανακαλυμμένο πρόσωπο κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου», όχι του Μωυσή. Επειδή όμως μερικοί ισχυρίζονται ότι το «όταν επιστρέψει προς τον Κύριο» έχει ειπωθεί για τον Υιό, ερχόμενοι σε αντίθεση με τα απολύτως παραδεδεγμένα, ας το εξετάσουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια, παραθέτοντας προηγουμένως εκείνο στο οποίο φαίνεται να στηρίζουν το επιχείρημά τους.

Τι σημαίνει όμως αυτό; Όπως ακριβώς, λέει, αναφέρεται ότι «Πνεύμα είναι ο Θεός», έτσι και εδώ σημαίνει «Πνεύμα είναι ο Κύριος». Αλλά δεν είπε «Πνεύμα ο Κύριος», αλλά «Ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μία και την άλλη διατύπωση. Διότι, όταν θέλει να μιλήσει έτσι όπως ισχυρίζεσαι εσύ, δεν προσθέτει άρθρο στο επίθετο. Εξάλλου, ας εξετάσουμε όλα όσα αναφέρθηκαν προηγουμένως, για ποιον έχουν ειπωθεί· όπως όταν έλεγε: «Το γράμμα αποκτείνει, ενώ το Πνεύμα ζωοποιεί»· και πάλι: «εγγεγραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζώντος Θεού»· άραγε για τον Υιό μιλούσε ή για το Πνεύμα; Είναι ολοφάνερο ότι μιλούσε για το Πνεύμα· διότι σε αυτό τους καλούσε, απομακρύνοντάς τους από το γράμμα. Διότι, για να μην ακούσει κάποιος τη λέξη «Πνεύμα» και έπειτα συλλογιστεί ότι, αφού ο Μωυσής στράφηκε προς τον Κύριο, ενώ αυτός στρέφεται προς το Πνεύμα, θεωρήσει πως λαμβάνει κάτι κατώτερο, για να διορθώσει αυτή την υποψία, λέει: «Ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα». Δηλαδή, και αυτό είναι Κύριος, εννοεί. Και για να μάθεις ότι ο λόγος αναφέρεται στον Παράκλητο, πρόσθεσε: «Όπου δε είναι το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία». Διότι βεβαίως δεν θα μπορούσες να πεις ότι εννοεί το εξής: «Όπου δε είναι ο Κύριος του Κυρίου». Μίλησε για ελευθερία σε αντιδιαστολή προς την προηγούμενη δουλεία. Έπειτα, για να μη νομίσεις ότι αναφέρεται σε μελλοντικό χρόνο, λέει: «Εμείς δε όλοι με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικρίζοντας σαν σε καθρέφτη τη δόξα του Κυρίου»· όχι εκείνην που καταργείται, αλλά αυτήν που παραμένει· «μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργείται από τον Κύριο, το Πνεύμα».

Είδες πώς πάλι θέτει το Πνεύμα στην τάξη του Θεού, και εξυψώνει αυτούς στην τάξη των αποστόλων; Διότι και πιο πριν ανέφερε: «Είστε επιστολή του Χριστού»· και εδώ: «Εμείς δε όλοι με ακάλυπτο πρόσωπο». Μολονότι αυτοί ήλθαν φέροντας τον νόμο σύμφωνα με τον Μωυσή. Αλλά όπως ακριβώς εμείς, λέει, δεν χρειαστήκαμε κάλυμμα, έτσι ούτε και εσείς που τον δεχθήκατε. Αν και αυτή η δόξα είναι πολύ μεγαλύτερη, διότι δεν είναι δόξα του δικού μας προσώπου, αλλά του Πνεύματος· ωστόσο, μπορείτε να την ατενίσετε όμοια με εμάς. Διότι εκείνοι μεν ούτε μέσω μεσίτη δεν μπόρεσαν, ενώ εσείς και χωρίς μεσίτη μπορείτε να ατενίσετε τη μεγαλύτερη· εκείνοι δεν μπόρεσαν να αντικρίσουν τη δόξα του Μωυσή, ενώ εσείς [μπορείτε να αντικρίσετε] και του Πνεύματος. Δεν θα τα παρουσίαζε δε αυτά ως ανώτερα από εκείνα, εάν το Πνεύμα ήταν κατώτερο.

ε΄. Τι σημαίνει, λοιπόν, το «Κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα»; Αυτό βέβαια φανερωνόταν σαφέστερα τότε που ενεργούσαν τα χαρίσματα των θαυμάτων· όμως ούτε και τώρα είναι δύσκολο να το διακρίνει αυτό εκείνος που έχει πιστούς οφθαλμούς. Διότι, ευθύς μόλις βαπτιζόμαστε, η ψυχή λάμπει περισσότερο από τον ήλιο, καθώς καθαίρεται από το Πνεύμα· και όχι μόνο βλέπουμε προς τη δόξα του Θεού, αλλά δεχόμαστε και από εκεί κάποια αίγλη. Όπως ακριβώς εάν ένας καθαρός άργυρος τοποθετηθεί απέναντι στις ακτίνες του ήλιου, εκπέμπει και ο ίδιος ακτίνες, όχι μόνο από τη δική του φύση, αλλά και από την ηλιακή λαμπρότητα, έτσι και η ψυχή, καθώς καθαίρεται και γίνεται λαμπρότερη από τον άργυρο, δέχεται ακτίνα από τη δόξα του Πνεύματος και την αντανακλά. Γι' αυτό και λέει: «Κατοπτριζόμενοι, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα», δηλαδή της δόξας του Πνεύματος, «σε δόξα», δηλαδή στη δική μας, η οποία δημιουργείται μέσα μας και η οποία είναι τέτοια, όπως είναι επόμενο να προέρχεται, «από το Πνεύμα του Κυρίου».

Βλέπεις το απαράλλακτο της Τριάδος; Διότι για μεν το Πνεύμα λέγει: «Εμείς δε όλοι, αντικατοπτρίζοντας με ξεσκέπαστο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από τον Κύριο, το Πνεύμα»· για δε τον Υιό: «Ώστε να μη λάμψει σε αυτούς ο φωτισμός του ευαγγελίου της δόξης του Χριστού, ο οποίος είναι εικόνα του Θεού»· και για τον Πατέρα: «Εκείνος που είπε να λάμψει φως μέσα από το σκοτάδι, έλαμψε στις καρδιές σας, προς φωτισμό της γνώσεως της δόξης του Θεού στο πρόσωπο του Χριστού». Διότι, όπως ακριβώς λέγοντας «Του ευαγγελίου της δόξης του Χριστού», πρόσθεσε το «Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού», δείχνοντας ότι στερήθηκαν και τη δική Του δόξα· έτσι, λέγοντας «Της γνώσεως του Θεού», πρόσθεσε το «Στο πρόσωπο του Χριστού», δείχνοντας ότι μέσω αυτού γνωρίζουμε τον Πατέρα, όπως ακριβώς και μέσω του Πνεύματος προσαγόμαστε σε Αυτόν. «Έχουμε δε τον θησαυρό αυτόν σε πήλινα σκεύη, ώστε η υπερβολή της δυνάμεως να ανήκει στον Θεό και να μην προέρχεται από εμάς». Επειδή δηλαδή είπε πολλά και μεγάλα περί της άρρητης δόξης· για να μην πει κάποιος.

γ΄. Εδώ υπαινίσσεται ότι ολόκληρη η ανάπαυση έγκειται σε αυτό, στο να ατενίζει κανείς τον Υιό του Θεού. Αυτό βεβαίως μας κάνει και να δοξαζόμαστε· το οποίο αναφέρει και ο Παύλος: «Με ακάλυπτο πρόσωπο κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου». Διότι, όπως ακριβώς όσοι στρέφουν το βλέμμα τους προς τις φωτεινές ακτίνες και απολαμβάνουν τον πιο καθαρό αέρα, αντλούν την απόλαυση από την ίδια την όραση, έτσι και τότε, και σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό, αυτό θα παραγάγει σε εμάς την αγαλλίαση. Συγχρόνως δε δείχνει ότι αυτό που οράται δεν είναι κάτι το συνηθισμένο, αλλά κάποια φρικτή ουσία. «Πάτερ δίκαιε, και ο κόσμος δεν σε γνώρισε». Τι θέλει να πει με αυτό; Ποια λογική ακολουθία έχει; Δείχνει εδώ ότι κανείς δεν γνωρίζει τον Θεό, παρά μόνο εκείνοι που έχουν επιγνώσει τον Υιό. Η έννοια των λόγων του είναι η εξής: Ήθελα να έχουν όλοι αυτήν την κατάσταση. Όμως δεν σε γνώρισαν, καίτοι δεν είχαν κανένα λόγο να σε εγκαλέσουν. Διότι αυτό ακριβώς σημαίνει η φράση: «Πάτερ δίκαιε». Εδώ μου φαίνεται ότι τα λέει αυτά εκφράζοντας και δυσαρέσκεια, διότι δεν θέλησαν να επιγνώσουν Εκείνον που είναι τόσο αγαθός και δίκαιος. Επειδή δηλαδή οι Ιουδαίοι έλεγαν ότι γνωρίζουν τον Θεό, ενώ τον ίδιον δεν τον αναγνώριζαν, σε αυτό απευθύνεται λέγοντας ότι «Με αγάπησες προ καταβολής κόσμου», συνθέτοντας έτσι μία απολογία απέναντι στις ιουδαϊκές κατηγορίες. Διότι, Αυτός που έλαβε δόξα, που αγαπήθηκε προ καταβολής κόσμου, που επιθυμεί να τους έχει μάρτυρες εκείνης της δόξας, πώς ήταν δυνατόν να είναι αντίθετος προς τον Πατέρα;

Ανταπόδωσε στον δούλο σου. Δεν παρακαλούμε όλοι γι' αυτό· διότι η παράκληση αυτή ανήκει στους δικαίους. Όσοι ζουν με σωφροσύνη, ευσέβεια και δικαιοσύνη, αυτοί με θάρρος λένε: Ανταπόδωσε στον δούλο σου· εκείνοι όμως που ζουν μέσα στις αμαρτίες, τις ηδονές και τα πάθη της ατιμίας, δεν μπορούν να πουν: Ανταπόδωσε στον δούλο σου. Διότι κανείς που φέρει μέσα του πονηρή συνείδηση δεν παρακινεί τον Κριτή σε ανταπόδοση· ενώ εκείνος που διακατέχεται από καθαρούς λογισμούς χρησιμοποιεί με παρρησία αυτά τα λόγια. Θα ζήσω και θα φυλάξω τους λόγους σου. Αυτήν τη ζωή ζητώ, ώστε να πορεύομαι φυλάσσοντας τους λόγους σου· διότι, απολαμβάνοντας τη δική σου βοήθεια, θα διαφύγω τον θάνατο της αμαρτίας και θα τρυγήσω τη ζωή που πηγάζει από τους λόγους σου. Αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου. Δεν κατανοούν τα θαυμάσια αυτά όλοι όσοι μελετούν τα θεία λόγια, αλλά μόνο εκείνοι που απολαμβάνουν το άνωθεν φως· γι' αυτό ακριβώς και ο μακάριος Παύλος έλεγε: «Όταν όμως κάποιος επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα· και ο Κύριος είναι το Πνεύμα». Αυτός βέβαια, καταυγαζόμενος από το θείο φως, δικαιολογημένα αναφωνούσε: «Εμείς δε όλοι, με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως ενεργεί το Πνεύμα του Κυρίου».

Διότι η μεγαλύτερη δόξα και η τιμή, τα οποία πραγματοποιήθηκαν στην Καινή Διαθήκη, είναι όταν έχει κανείς τον Χριστό ως κεφαλή, όταν εντάσσεται στο σώμα Του, όταν γίνεται αδελφός και συγκληρονόμος και σύμμορφος με το σώμα Του, όταν λαμβάνει μεγαλύτερη δόξα από εκείνη του Μωυσή, όπως ακριβώς το φανέρωσε ο Παύλος, αποδεικνύοντας ότι, σε αντίθεση με τον Μωυσή που έθετε κάλυμμα, εμείς όλοι με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Θεού. Γι' αυτό και λέγει: «Διότι δεν έχει δοξαστεί εκείνο που είχε παλαιότερα δοξαστεί ως προς αυτό το σημείο, εξαιτίας της υπερβάλλουσας δόξας». Αυτήν λοιπόν τη δόξα, λέγει, την αναφέρει ο Προφήτης με αναγωγική έννοια. Διότι τι μπορεί να συγκριθεί με αυτήν, όταν συγχορεύουμε με τους αγγέλους, όταν οδηγούμαστε στην υιοθεσία, όταν ο Θεός δεν λυπήθηκε ούτε τον Μονογενή Του Υιό για χάρη μας; Από ποια πορφύρα, από ποιο διάδημα δεν είναι αυτά πιο λαμπρά, όταν καταγελάμε τον θάνατο, όταν μεταβαίνουμε προς την απάθεια των ασώματων δυνάμεων, εμείς που προηγουμένως ήμασταν ατιμασμένοι, άδοξοι και βδελυροί; Ο Αδάμ, χωρίς να έχει πράξει τίποτε, ούτε κακό ούτε αγαθό, τιμήθηκε αμέσως μόλις δημιουργήθηκε. Διότι πώς θα μπορούσε να πράξει κάτι αυτός που δεν υπήρχε; Εμείς όμως, μολονότι πράξαμε αμέτρητα δεινά, αξιωθήκαμε να απολαύσουμε πολύ μεγαλύτερη τιμή.

Εκείνοι διέβησαν πέλαγος, εσύ διέβης τον θάνατο· απαλλάχθηκαν εκείνοι από τους Αιγυπτίους, ελευθερώθηκες εσύ από τους δαίμονες· απέβαλαν τη βαρβαρική δουλεία οι Ιουδαίοι, εσύ όμως απέβαλες την πολύ πιο σκληρή, τη δουλεία της αμαρτίας. Θέλεις να μάθεις και από αλλού πώς αξιώθηκες ανώτερες δωρεές; Οι Ιουδαίοι τότε δεν μπόρεσαν να αντικρίσουν το πρόσωπο του Μωυσή να δοξάζεται, και μάλιστα ενώ ήταν σύνδουλος και συγγενής τους· εσύ όμως είδες το πρόσωπο του Χριστού μέσα στη δόξα Του. Και βροντοφωνάζει ο Παύλος λέγοντας: «Εμείς δε, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου.» Είχαν εκείνοι τον Χριστό να τους ακολουθεί τότε, αλλά πολύ περισσότερο ακολουθεί εμάς τώρα. Διότι εκείνους μεν τότε ο Κύριος τους ακολουθούσε για τη χάρη του Μωυσή, εμάς όμως δεν μας ακολουθεί μόνο για τη χάρη του Μωυσή, αλλά και για τη δική σας ευπείθεια. Για εκείνους μετά την Αίγυπτο υπήρχε η έρημος, για εσένα όμως μετά την έξοδο υπάρχει ο ουρανός. Είχαν εκείνοι άριστο ηγέτη και στρατηγό τον Μωυσή, έχουμε και εμείς ως άλλον Μωυσή τον Θεό, να προπορεύεται και να μας κατευθύνει ως στρατηγός.

«Εμείς δε όλοι με ακάλυπτο πρόσωπο κατοπτριζόμενοι τη δόξα του Κυρίου». Εμείς, λέει, δεν είχαμε ανάγκη από κάλυμμα όπως εκείνοι. «Μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς από το Πνεύμα του Κυρίου». Διότι, μόλις βαπτιζόμαστε, η ψυχή εκείνων που καθαίρονται λάμπει περισσότερο και από τον ήλιο· και όχι μόνο βλέπουμε προς τη δόξα του Θεού, αλλά και δεχόμαστε από εκεί κάποια λάμψη, όπως ακριβώς εάν ένα καθαρό ασήμι που είναι τοποθετημένο απέναντι στις ακτίνες, εκπέμπει και το ίδιο ακτίνες.

Πώς να σε προσφωνήσουμε, Δέσποινα; Και με ποια λόγια να σου απευθυνθούμε; Με ποια εγκώμια να στεφανώσουμε την ιερή και δοξασμένη κεφαλή σου, τη χορηγό των αγαθών, τη δωρήτρια του πλούτου, το εγκαλλώπισμα του ανθρώπινου γένους, το καύχημα όλης της κτίσης, χάρη στην οποία αληθινά έχει γίνει μακάρια; Διότι Εκείνον που προηγουμένως δεν μπορούσε να χωρέσει, μέσω εσού Τον χώρεσε. Και Εκείνον, τον οποίο δεν είχε τη δύναμη να ατενίσει, με ακάλυπτο πρόσωπο μέσω εσού Τον αντικρίζει.

ΙΖ΄. Παλαιότερα, λοιπόν, ο θεόπτης εισερχόταν στον θείο γνόφο, υποδηλώνοντας τον σκιώδη χαρακτήρα του νόμου. Διότι ο νόμος αποτελούσε σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την αλήθεια, όπως άκουσε τι γράφει ο Παύλος. Και τότε μεν ο Ισραήλ δεν μπορούσε να ατενίσει τη δόξα του προσώπου του Μωυσή, η οποία επρόκειτο να καταργηθεί· εμείς όμως, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμενοι από δόξα σε μεγαλύτερη δόξα, όπως ακριβώς ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου. Γι' αυτόν τον λόγο επισκίασε νεφέλη, όχι από γνόφο· διότι δεν απειλούσε· αλλά νεφέλη φωτός. Επειδή το μυστήριο, το οποίο ήταν κρυμμένο από τους αιώνες και τις γενεές, έχει αποκαλυφθεί, και φανερώνεται δόξα διηνεκής και αιώνια. Γι' αυτό ακριβώς παραστάθηκε ο Μωυσής μαζί με τον Ηλία, εκπροσωπώντας τον νόμο και τους προφήτες. Διότι Εκείνος, τον οποίο κηρύττουν ο νόμος και οι προφήτες, Αυτός αποδείχθηκε ότι είναι ο ζωοδότης Ιησούς. Και ο μεν Μωυσής απεικονίζει το σύνολο των αγίων που έχουν προ πολλού κοιμηθεί, ο δε Ηλίας το σύνολο των ζώντων.

Αν απορρίψουμε τον ζυγό των παθών, τότε θα αποτινάξουμε και τη ζεύγλη των τυράννων, και, όπως ακριβώς από τα ανώτερα προήλθαν τα λυπηρά, έτσι και από τα λυπηρά θα επανέλθουν τα ωφελιμότερα, και θα ανακτήσουμε την αρχαία παρρησία, και θα εορτάσουμε με καθαρότητα προς τον Κύριο τον Θεό εξόδιο εορτή, και θα απαλλαγούμε από τη βλάσφημη φωνή που επαιρέται εναντίον του Δημιουργού, και το πολίτευμα της Εκκλησίας θα βρίσκεται σε ειρήνη· έπειτα δε, με φαιδρές τις λαμπάδες, θα προϋπαντήσουμε λαμπρά τον νικητή του θανάτου, τον αθάνατο Νυμφίο, και θα μας υποδεχθεί ο άχραντος νυμφώνας, και με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο θα αντικρίσουμε τη δόξα του Κυρίου, και θα εντρυφήσουμε στην ωραιότητά Του, μαζί με τον Οποίο στον Πατέρα συν τω Αγίω Πνεύματι πρέπει δόξα, τιμή, προσκύνηση και μεγαλοπρέπεια, νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Και δεν είναι χρώματα το κόκκινο, η πορφύρα και η υάκινθος; Ιδού βεβαίως και το ομοίωμα των χερουβείμ. Πώς λοιπόν λες ότι απαγορεύεις εξαιτίας του νόμου αυτό που ο νόμος πρόσταξε να γίνει; Αν εξαιτίας του νόμου απαγορεύεις τις εικόνες, είναι καιρός να τηρείς το Σάββατο και να περιτέμνεσαι· διότι αυτά τα προστάζει απαρέγκλιτα ο νόμος. Αλλά γνωρίζετε ότι: «εάν τηρείτε τον νόμο, ο Χριστός δεν θα σας ωφελήσει σε τίποτα. Όσοι δικαιώνεστε με τον νόμο, έχετε εκπέσει από τη χάρη». Ο παλαιός Ισραήλ δεν είχε δει τον Θεό, «εμείς όμως με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο κατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου». Και αισθητά προβάλλουμε παντού τη μορφή Του –εννοώ του σεσαρκωμένου Θεού Λόγου– και αγιάζουμε την πρώτη από τις αισθήσεις (διότι η όραση είναι η πρώτη από τις αισθήσεις), όπως ακριβώς αγιάζουμε με τα λόγια την ακοή· διότι η εικόνα είναι υπόμνηση. Και ό,τι είναι το βιβλίο για όσους γνωρίζουν γράμματα, αυτό είναι η εικόνα για τους αγράμματους· και ό,τι είναι ο λόγος για την ακοή, αυτό είναι η εικόνα για την όραση· και νοητά ενωνόμαστε μαζί Του. Γι' αυτό ο Θεός πρόσταξε να κατασκευαστεί κιβωτός από άσηπτα ξύλα, να επιχρυσωθεί εσωτερικά και εξωτερικά, και να τοποθετηθούν μέσα οι πλάκες, η ράβδος και η χρυσή στάμνα που είχε το μάννα, προς υπόμνηση των γεγονότων και προτύπωση των μελλοντικών.

Έτσι, λοιπόν, εφόσον ο Σωτήρας δίνει τις εντολές, οι Προφήτες και οι Απόστολοι κηρύττουν, και όλοι οι άγιοι με έργα και με λόγια μάς ωθούν στην πλέον αλάνθαστη οδό της αρετής, έστω κι αν είναι λίγοι αυτοί που τη βαδίζουν, ενώ είναι περισσότεροι εκείνοι που προτιμούν την ευρύχωρη οδό που οδηγεί στην απώλεια, δεν πρόκειται εξαιτίας αυτού να μειωθεί η αξία της πολιτείας αυτής της ένθεης φιλοσοφίας. Αντιθέτως, όπως ακριβώς ο ήλιος, που ανατέλλει για να φωτίσει τους πάντες, εκπέμπει άφθονα τις ακτίνες του προτρέποντας όλους να φωτιστούν, έτσι και η αληθινή φιλοσοφία φωταγωγεί σαν τον ήλιο, περιθάλπει και αναδεικνύει λαμπρούς τους εραστές της. Αν, πάλι, κάποιοι, κλείνοντας τα μάτια, δεν θελήσουν να αντικρίσουν το φως του, ούτε ο ήλιος είναι αξιοκατάκριτος εξαιτίας αυτού ούτε πρέπει να παραβλέπεται από τους υπολοίπους, ούτε βέβαια η δόξα της λαμπρότητάς του πρόκειται να ατιμαστεί εξαιτίας της δικής τους ανοησίας. Αλλά εκείνοι μεν, έχοντας στερήσει από τον εαυτό τους το φως, θα ψηλαφούν τον τοίχο σαν τυφλοί, θα πέσουν σε πολλούς λάκκους και θα πληγωθούν τα μάτια τους από πολλά αγκάθια, ενώ ο ήλιος, παραμένοντας σταθερός στη δική του λαμπρότητα, θα φωτίζει αυτούς που με ακάλυπτο πρόσωπο αντικατοπτρίζουν το φως του.

«Όχι αυτό το αισθητό φως, αλλά ένα άλλο πολύ καλύτερο, το οποίο φανερώνει τον ουρανό, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα χερουβείμ, τα σεραφείμ, τις αρχές, τις εξουσίες, τους θρόνους, τις κυριότητες, ολόκληρο το στράτευμα, τις βασιλικές αυλές, τις σκηνές. Διότι, εάν αξιωθείς εκείνου του φωτός, θα δεις και αυτά και θα απαλλαγείς από τη γέεννα. Δεν είπε ότι το φως ήταν των Ιουδαίων, αλλά γενικά όλων των ανθρώπων· διότι το φως αυτό προσφέρεται κοινό σε όλους. Μην κλείσεις λοιπόν τις θύρες σε αυτό το φως, και θα απολαύσεις πολλή τρυφή. Έρχεται δε το φως αυτό μέσω της πίστεως, και όταν έλθει, καταυγάζει πλέον με μεγάλη αφθονία εκείνον που το υποδέχθηκε, και αν του προσφέρεις βίο καθαρό, παραμένει να κατοικεί συνεχώς μέσα του. Και όπως ακριβώς ο καθαρός άργυρος, όταν εκτεθεί στις ακτίνες, εκπέμπει και ο ίδιος ακτίνες, όχι μόνο από τη δική του φύση, αλλά και από την ηλιακή λαμπρότητα, έτσι και η ψυχή που καθαρίζεται και γίνεται πιο λαμπρή από το ασήμι, δέχεται ακτίνα από τη δόξα του Πνεύματος, και την αντανακλά. Γι' αυτό και λέει ότι κατοπτριζόμενοι, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από τη δόξα του Πνεύματος, προς δική μας δόξα η οποία δημιουργείται μέσα μας· και μάλιστα τέτοια, όπως είναι φυσικό να προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου. Και όπως τα πυραυγή σώματα, που διαχέονται στα πλησιέστερα από τα λαμπρά σώματα, μεταδίδουν και σε εκείνα από τη δική τους λάμψη, έτσι ακριβώς συμβαίνει και με τους πιστούς. Για τον λόγο αυτό απαλλάσσονται από τη γη όσοι το βιώνουν αυτό, και οραματίζονται τα επουράνια, αυτοί που απολαμβάνουν αυτή την ανείπωτη και φρικώδη δόξα. Διότι μια πυκνή ομίχλη, σκοτάδι και νέφος έχει απλωθεί πάνω σε ολόκληρη τη γη· και δηλώνοντας αυτό ο απόστολος έλεγε: "διότι κάποτε ήσασταν σκοτάδι"· και πάλι, "εσείς, αδελφοί, δεν είστε στο σκοτάδι". Επειδή, λοιπόν, είναι σαν να λέμε μια ασέληνη νύχτα, και μέσα σε αυτή τη νύχτα βαδίζουμε, ο Θεός μάς έδωσε μια λαμπρή λαμπάδα, ανάβοντας τη χάρη του Πνεύματος στις ψυχές μας. Όμως, αυτό το φως, άλλοι μεν που το δέχθηκαν το έκαναν πιο λαμπρό και φωτεινό, όπως ο Παύλος, όπως ο Πέτρος, όπως όλοι εκείνοι οι άγιοι· ενώ άλλοι το έσβησαν, όπως οι πέντε παρθένες, όπως εκείνοι που ναυάγησαν ως προς την πίστη. Γι' αυτό τον λόγο ο Παύλος λέει και τώρα: "Το Πνεύμα μη σβήνετε", δηλαδή το χάρισμα· διότι έτσι συνηθίζει να ονομάζει το χάρισμα του Πνεύματος· και το σβήνει ένας ακάθαρτος βίος». Αυτά, λοιπόν, αναφέρει ο Χρυσορρήμων.

Και φανερώνεται ότι είστε επιστολή του Χριστού, η οποία διακονήθηκε από εμάς, γραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζωντανού Θεού, όχι σε πέτρινες πλάκες, αλλά σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς. Και «όταν όμως επιστρέψει προς τον Κύριο, αφαιρείται το κάλυμμα· ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα· και όπου υπάρχει το Πνεύμα του Κυρίου, εκεί υπάρχει ελευθερία· και όλοι εμείς, με ανακαλυμμένο πρόσωπο, αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα, από δόξα σε δόξα, όπως ακριβώς ενεργεί ο Κύριος, που είναι Πνεύμα». Και, «με μακροθυμία, με χρηστότητα, με Πνεύμα Άγιο, με αγάπη ανυπόκριτη». Και στην προς Γαλάτας: «Αυτό μόνο θέλω να μάθω από εσάς: από τα έργα του νόμου λάβατε το Πνεύμα, ή από την ακοή της πίστεως;». Και, «για να έλθει η ευλογία του Αβραάμ δια του Ιησού Χριστού, ώστε να λάβουμε την ευλογία του Πνεύματος μέσω της πίστεως». Και, «ο καρπός του Πνεύματος είναι αγάπη, χαρά, ειρήνη» και τα εξής. Και, «εάν ζούμε με το Πνεύμα, με το Πνεύμα και ας πορευόμαστε». Και στην προς Εφεσίους: «και ερχόμενος ευαγγελίστηκε ειρήνη σε εσάς, σε όσους ήταν μακριά και σε όσους ήταν κοντά· διότι μέσω αυτού έχουμε την προσαγωγή και οι δύο, με ένα Πνεύμα, προς τον Πατέρα». Και, «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο του Θεού, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως». Και, «επιδιώκοντας με σπουδή να τηρείτε την ενότητα του Πνεύματος μέσω του συνδέσμου της ειρήνης».

Κύριος είναι και το Άγιο Πνεύμα, με την οποία σημασία ο Παύλος διακηρύσσει, αφενός, «ο δε Κύριος είναι το Πνεύμα»· αφετέρου, «όπως ακριβώς από τον Κύριο, το Πνεύμα»· και βεβαίως το, «ο Κύριος εκ δεξιών σου συνέτριψε βασιλείς την ημέρα της οργής του», λέγεται για το πρόσωπο του Πνεύματος. Και πάλι, «Πνεύμα είναι ο Πατέρας», ονομαζόμενος έτσι από την εικόνα του, δηλαδή το Πνεύμα· επειδή και το όνομα Κύριος αποδίδεται από τον Υιό, όπως ακριβώς και εκείνος ονομάζεται Θεός από τον Πατέρα, και το Πνεύμα ονομάζεται Κύριος από τον Υιό. Πνεύμα είναι και ο Υιός, εξαιτίας του Πνεύματος· σύμφωνα με αυτή τη σημασία ο Ιερεμίας λέει γι' αυτόν: «Πνεύμα προ προσώπου ημών Χριστός ο Κύριος». Πνεύμα είναι και ο ίδιος ο Παράκλητος, δηλαδή το Άγιο Πνεύμα, με την οποία σημασία ψάλλουμε και εμείς καθημερινά: «Βασιλεύ ουράνιε, παράκλητε, το Πνεύμα της αληθείας» κ.ε.

Διότι πάντοτε ο Ιησούς, που διήλθε τους ουρανούς, ο Λόγος του Θεού, και βρέθηκε υπεράνω όλων των ουρανών, μεταβιβάζει και μεταθέτει εκείνους που τον ακολουθούν διά της πράξεως και της θεωρίας από τα κατώτερα στα ανώτερα, και από αυτά πάλι σε εκείνα που είναι ακόμη ανώτερα, και με λίγα λόγια, δεν θα μου φτάσει ο χρόνος για να διηγούμαι τις θείες αναβάσεις και αποκαλύψεις των αγίων, κατά την αλλοίωσή τους από δόξα σε δόξα, μέχρις ότου ο καθένας δεχθεί τη θέωση που αρμόζει στο δικό του τάγμα.

Και η μεν είναι εικόνα της πρώτης παρουσίας του Κυρίου, στην οποία πρέπει να αντιστοιχηθεί το γράμμα του Ευαγγελίου που καθαίρει τους πρακτικούς μέσω των παθημάτων, ενώ η άλλη είναι προδιατύπωση της δεύτερης και ένδοξης παρουσίας, στην οποία νοείται το Πνεύμα, το οποίο μέσω της σοφίας μεταμορφώνει τους γνωστικούς προς θέωση εξαιτίας της μεταμόρφωσης του Λόγου μέσα τους, καθώς αυτοί αντικατοπτρίζονται τη δόξα του Κυρίου με ακάλυπτο πρόσωπο. ϟη΄. Εκείνος μεν που εγκαρτερεί ακατάσειστα στα δεινά υπέρ της αρετής, έχει να ενεργείται πάνω του η πρώτη παρουσία του Λόγου που τον καθαίρει από κάθε κηλίδα, εκείνος δε που μετέφερε τον νου του μέσω της θεωρίας στην κατάσταση των Αγγέλων, έχει τη δύναμη της δεύτερης παρουσίας να ενεργεί σε αυτόν το απαθές και το ανάλωτο. ϟθ΄. Η μεν αίσθηση ακολουθεί τον πρακτικό, ο οποίος κατορθώνει τις αρετές με τον κόπο, η δε αναισθησία ακολουθεί τον γνωστικό, ο οποίος απέσυρε τον νου του από τη σάρκα και τον κόσμο προς τον Θεό. Διότι ο μεν, καθώς αγωνίζεται μέσω της πρακτικής να λύσει την ψυχή από τους φυσικούς δεσμούς της σχέσης με τη σάρκα, έχει τη θέλησή του να κάμπτεται συχνά στους κόπους, ο δε, έχοντας αποσπάσει μέσω της θεωρίας τους ήλους αυτής της σχέσης, δεν μπορεί να κρατηθεί απολύτως από τίποτα, έχοντας ήδη γίνει καθαρός από εκείνο που εκ φύσεως πάσχει και κυριεύεται από όσους θέλουν να το υποδουλώσουν. ρ΄.

Και προς το Άγιο Πνεύμα, μέσω της συνετής μελέτης της Αγίας Γραφής υπερβαίνοντας το γράμμα, ας ανυψώνεται με σωφροσύνη· στο οποίο υπάρχει το πλήρωμα των αγαθών και «οι απόκρυφοι θησαυροί της γνώσης και της σοφίας», εντός των οποίων αν κάποιος φανεί άξιος να βρεθεί, θα βρει τον ίδιο τον Θεό εγγεγραμμένο στις πλάκες της καρδιάς διά της εν Πνεύματι χάριτος, κατοπτριζόμενος «με ανακαλυμμένο πρόσωπο τη δόξα του Θεού», με την αφαίρεση του καλύμματος του γράμματος.

Εάν, λοιπόν, κάποιος επιθυμεί να έχει και βίο και λόγο θεοφιλή και θεάρεστο, ας εκτιμά τα ανώτερα και τα πολυτιμότερα από αυτούς τους τρεις ανθρώπους, εννοώ του κόσμου, της Αγίας Γραφής και του δικού μας· και από τη μία, ας φροντίζει με όλη του τη δύναμη την ψυχή, η οποία είναι αθάνατη και θεία και πρόκειται να θεωθεί μέσω των αρετών, και ας περιφρονεί τη σάρκα, η οποία υπόκειται στη φθορά και στον θάνατο και, όταν παραμελείται η ψυχή, δύναται να ρυπάνει το αξίωμά της —διότι «το φθαρτό σώμα», λέει, «βαραίνει την ψυχή, και το γεώδες σκήνωμα καταπιέζει τον νου που έχει πολλές φροντίδες»· και πάλι: «Η σάρκα επιθυμεί εναντίον του πνεύματος, και το πνεύμα εναντίον της σάρκας»· και ξανά: «Εκείνος που σπέρνει στη σάρκα του, από τη σάρκα θα θερίσει φθορά»—, και προς τις ασώματες και νοερές δυνάμεις ας κινήσει νοερά την άμιλλα μέσω της γνώσης, εγκαταλείποντας τα παρόντα και τα ορατά —διότι «τα βλεπόμενα», λέει, «είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια»—· στις οποίες [δυνάμεις], εξαιτίας του πλήθους της ειρηνικής τους έξης, αναπαύεται ο Θεός· και προς το Άγιο Πνεύμα, μέσω της συνετούς μελέτης της Αγίας Γραφής υπερβαίνοντας το γράμμα, ας ανατείνεται με σωφροσύνη, στο οποίο υπάρχει το πλήρωμα των αγαθών και οι απόκρυφοι θησαυροί της γνώσης και της σοφίας· των οποίων, αν κάποιος φανεί άξιος να βρεθεί εντός, θα βρει τον ίδιο τον Θεό εγγεγραμμένο στις πλάκες της καρδιάς του μέσω της χάριτος του Πνεύματος, κατοπτριζόμενος με ανακαλυμμένο πρόσωπο τη δόξα του Θεού, με την αφαίρεση του καλύμματος του γράμματος. {