Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 4:16

Τι λοιπόν είναι μέσα μας τα γεννήματα και τα σπέρματα και τα κατάλοιπα της αμαρτίας και του διαβόλου; Η φθορά, ο θάνατος, οι εκκρίσεις, οι δυσοσμίες, οι πείνες, οι δίψες, το αίμα, οι χυμοί, η νόσος, ο ύπνος, ο κόπος, οι ιδρώτες, οι λύπες, οι αθυμίες, οι θλίψεις, οι στεναγμοί, τα δάκρυα και όλα τα παρόμοια, όσα βλέπονται στον εξωτερικό μας άνθρωπο· τίποτε από αυτά δεν είχε ούτε γνώριζε ο άνθρωπος πριν από την παράβαση, αλλά τα κληρονόμησε αξιοθρήνητα μέσω της αμαρτίας, ως πονηρά γεννήματα. Όλα αυτά λοιπόν, δηλαδή όσα προαναφέρθηκαν, τα γεννήματα της φθοράς και της παρακοής και του διαβόλου, οι υιοί της φθοράς —όντας υιοί του διαβόλου και απόγονοι της παρακοής— τα ομολογούν και τα κηρύττουν με κάθε παρρησία και με μεγάλη φωνή στον Χριστό τον Θεό: τα συγγενή προς τα κτήνη, τα γήινα, τα υλικά, τα του εξωτερικού ανθρώπου, του σαρκίου που μας αντιστρατεύεται και μας πιέζει. Και τίποτε από αυτά τα φθαρτά και υλικά και, αν μπορώ έτσι να πω, ανάξια και ξένα προς τον Θεό σαρκικά μας ιδιώματα ή πράγματα, δεν λέγουν ότι καταργήθηκε από τον Θεό Λόγο με την ίδια την ένωση, ούτε ότι εξαλείφθηκε ούτε ότι μειώθηκε· αλλά λέγουν ότι τα είχε όλα ακέραια έως την ανάστασή του, δηλαδή τα γεννήματα της φθοράς και της αμαρτίας, το θνητό, το φθαρτό, το ρευστό, το παθητό, το ενδεές, το πεινασμένο, το διψασμένο, το καταπονημένο, το ιδρωμένο, το δακρυσμένο, όπως ακριβώς τα είχε. Αυτά λοιπόν τα υλικά, επειδή και οι ίδιοι είναι υλικοί και σαρκικοί, κηρύττουν ότι τα έχει ο Θεός Λόγος ως γνωρίσματα του εξωτερικού μας ανθρώπου.

Ψαλμός ωδής του εγκαινισμού του οίκου, εις το τέλος, του Δαβίδ. ΚΘ΄. Ο εγκαινισμός του οίκου είναι, δηλαδή, της Εκκλησίας, ή όταν, καθώς ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται.

Των οποίων οι υιοί είναι σαν νεόφυτα στερεωμένα στη νεότητά τους. Οι υιοί του κατά σάρκα λαού, λέγει, είναι θαλεροί· του κατά πνεύμα όμως είναι ταπεινωμένοι. Διότι αυτοί είναι εκείνοι που λέγουν: Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται.

Του αγίου Αθανασίου πατριάρχου Αλεξανδρείας, από τον λόγο περί νόσου και υγείας, του οποίου η αρχή είναι: «Τα γράμματα της δικής σου ευλάβειας μας παραδόθηκαν». Ο λόγος περί της υγείας των ανθρώπων δεν επισημαίνεται απλώς στις θείες Γραφές, αλλά και η έννοια γύρω από αυτήν τυγχάνει να είναι διπλή. Διότι, εφόσον οι άνθρωποι έχουν την υπόστασή τους από δύο στοιχεία και, σύμφωνα με τον μακαριότατο απόστολο, η φύση μας έχει διπλή σημασία που συνίσταται στον εσωτερικό και τον εξωτερικό άνθρωπο (καθώς λέγει στη δεύτερη προς Κορινθίους επιστολή: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται», και στην προς Εφεσίους: «Γι' αυτόν τον λόγο κάμπτω τα γόνατά μου προς τον Πατέρα, από τον οποίο κάθε πατριά στον ουρανό και στη γη ονομάζεται, για να σας δώσει, σύμφωνα με τον πλούτο της δόξας του, να κραταιωθείτε με δύναμη μέσω του Πνεύματός του στον εσωτερικό άνθρωπο, ώστε να κατοικήσει ο Χριστός μέσω της πίστεως στις καρδιές σας»), είναι ανάγκη και η κατανόηση περί αυτών να μην είναι απλή, αλλά διπλή. Και όπως ακριβώς ο άνθρωπος έχει τον σωματικό άρτο ως τροφή για τον εξωτερικό άνθρωπο, έτσι και για τον εσωτερικό έχει την κατάλληλη και δική του τροφή, για την οποία έλεγε ο Παύλος: «Τρεφόμενοι με τους λόγους της αληθείας». Αυτή η τροφή έχει την αρχή της από τον Κύριο που λέγει: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στους ανθρώπους».

Μήπως τον εξωτερικό άνθρωπο, για τον οποίο ο Παύλος είπε ότι φθείρεται, αποκαλείς «κατ' εικόνα», και όχι τον εσωτερικό ο οποίος ανακαινίζεται; Μακεδ. Τον εσωτερικό εννοώ, αυτόν που ανακαινίζεται· διότι δεν ισχυρίζομαι ότι ο Θεός είναι ανθρωπόμορφος. Ορθ. Ο Θεός, του οποίου εικόνα είναι ο άνθρωπος, είναι αόρατος;

Πες στον αδελφό Ιωάννη: «Στερέωσε την καρδιά σου σαν στερεή πέτρα» —και εννοώ τη νοητή πέτρα— για να μπορέσεις να ακούσεις αυτό που πρόκειται να πω. Πρόσεχε, λοιπόν, τον εαυτό σου, μήπως, ακούγοντας αυτό, υπερηφανευτείς στην καρδιά σου και εκπέσεις από την πνευματική επαγγελία, διότι η έπαρση κατέστρεψε πολλούς, ακόμη και από εκείνους που είχαν φτάσει σε υψηλό πνευματικό μέτρο. Αλλά προετοίμασε τον εαυτό σου για να ευχαριστείς σε όλα, έχοντας ακούσει τον άγιο Απόστολο που λέει: «Σε όλα να ευχαριστείτε». «Είτε, λοιπόν, σε θλίψεις, είτε σε ανάγκες ή στενοχώριες», είτε σε ασθένειες και σωματικούς κόπους, σε όλα όσα σου έρχονται, να ευχαριστείς τον Θεό. Διότι ελπίζω ότι και εσύ πρόκειται «να εισέλθεις στην κατάπαυσή Του», «αφού μέσα από πολλές θλίψεις πρέπει να εισέλθουμε στη βασιλεία του Θεού». Μη διστάζεις, λοιπόν, στην ψυχή σου και μην αφήνεις την καρδιά σου να ατονήσει σε τίποτα. Αλλά να θυμάσαι τον αποστολικό λόγο ότι: «Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Εάν, λοιπόν, δεν υπομείνεις τα πάθη, δεν μπορείς να φτάσεις στον σταυρό, εάν όμως πρώτα βαστάξεις τα πάθη, θα εισέλθεις στο λιμάνι της δικής Του καταπαύσεως, και θα ησυχάσεις πλέον με πολλή αμεριμνησία, έχοντας την ψυχή στερεωμένη και προσκολλημένη στον Κύριο παντοτινά, φρουρούμενη με την πίστη, χαρούμενη με την ελπίδα, ευφραινόμενη με την αγάπη και προφυλασσόμενη μέσα στην Αγία και Ομοούσιο Τριάδα.

Διότι αυτό είναι που λέει ο Απόστολος, ότι όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται· και το: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός». Δεν θα περιφρονήσεις τα φθαρτά βρώματα; Δεν θα επιθυμήσεις την τράπεζα της Βασιλείας, την οποία οπωσδήποτε θα προετοιμάσει η εδώ νηστεία;

Τέτοιο είναι και το «Δεν είδα δίκαιο εγκαταλειμμένο, ούτε το σπέρμα του να ζητά άρτους». Διότι θυμόμαστε τον Ηλία που ζήτησε άρτο από τη Σιδωνία, αλλά και το σπέρμα του Ιακώβ, του δικαίου, ζητούσε άρτους στην Αίγυπτο. Εάν όμως αποφύγουμε την ταπεινή έννοια, τότε θα διαλυθεί και το άτοπο που προκύπτει από αυτές τις αντιφάσεις. — Αυτές, λοιπόν, τις νηστείες νήστευαν οι Ιουδαίοι, λιμοκτονώντας τον εσωτερικό τους άνθρωπο, με αποτέλεσμα να έλθει πάνω τους η απειλή που λέει: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα επιφέρω σε αυτή τη γη λιμό, όχι λιμό άρτου, ούτε δίψα ύδατος, αλλά λιμό του να ακούσουν τον λόγο του Κυρίου». Αυτές, λοιπόν, τις νηστείες λέει ο Κύριος ότι μισεί, εκείνων δηλαδή που φθείρουν τον νου τους μέσα στην ασιτία των σωτήριων και ζωοποιών διδαγμάτων, ενώ υπερτρέφουν και παχαίνουν τον εξωτερικό άνθρωπο. — Διότι, όπως ακριβώς στην κλίση της ζυγαριάς, όταν βαραίνει το ένα μέρος, υψώνεται κατά κάποιον τρόπο το αντίθετο, έτσι θα μπορούσε κανείς να δει αυτό να συμβαίνει και στον άνθρωπο· διότι όταν η σάρκα αυξάνεται, συμβαίνει ο νους κατά κάποιον τρόπο να γίνεται ασθενέστερος· όταν πάλι ο νους ευεκτεί, η σάρκα πολλές φορές αδυνατίζει. Και αυτό είναι που λέει ο Απόστολος, ότι όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται. Καθώς και το: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός».

Επειδή, λοιπόν, οι ψόαι μου γέμισαν από εμπαιγμούς, για τον λόγο αυτόν, λέγει, αφού οδηγήθηκα σε μετάνοια για τα πεπραγμένα, παιδεύω και τιμωρώ τη σάρκα μου· γι' αυτό λέγω: Δεν υπάρχει ίαση στη σάρκα μου· ώστε να μπορέσει κάποτε, έχοντας επιτύχει το κατόρθωμα, να πει: Και αν ακόμη ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται.

Διότι αυτό που παλιώνει και γερνάει από τη Διαθήκη παρήλθε· ενώ το νέο και ανανεούμενο άσμα της διδασκαλίας του Κυρίου τη διαδέχθηκε για εμάς, η οποία ανακαινίζει τη νεότητά μας όπως του αετού, όταν φθείρουμε μεν τον εξωτερικό άνθρωπο, ανακαινιζόμαστε δε μέρα με τη μέρα.

Τότε και ο ήλιος θα γίνει επταπλάσιος από τον εαυτό του, σύμφωνα με τον Ησαΐα, και η σελήνη θα έχει το σημερινό μέγεθος του ήλιου. Επειδή όμως τα λόγια του Θεού δεν έχουν γραφτεί για όλους, αλλά για όσους έχουν αυτιά κατά τον εσωτερικό άνθρωπο, έθεσε την επιγραφή «Υπέρ των αλλοιωθησομένων»· όπως νομίζω, για εκείνους που φροντίζουν τον εαυτό τους και προκόβουν πάντοτε προς το καλύτερο μέσω των γυμνασίων της ευσέβειας. Διότι αυτή είναι η ωραιότερη αλλοίωση, την οποία χαρίζει η δεξιά του Υψίστου· την οποία αισθάνθηκε και ο μακάριος Δαβίδ, όταν, έχοντας γευθεί τα αγαθά της αρετής, επεκτάθηκε προς εκείνα που βρίσκονταν μπροστά του. Τι λέει δηλαδή; «Και είπα: Τώρα έκανα την αρχή· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». Επομένως, εκείνος που προκόβει στην αρετή, δεν υπάρχει στιγμή που να μην αλλοιώνεται. Διότι «Όταν ήμουν», λέει, «νήπιο, μιλούσα ως νήπιο, φρονούσα ως νήπιο, σκεπτόμουν ως νήπιο. Όταν όμως έγινα άνδρας, κατήργησα τα του νηπίου». Και πάλι, αφού έγινε άνδρας, δεν σταμάτησε τον αγώνα, αλλά, λησμονώντας όσα βρίσκονταν πίσω και επεκτεινόμενος σε όσα βρίσκονταν μπροστά, έτρεχε προς τον σκοπό, για το βραβείο της άνω κλήσεως. Αλλοίωση, λοιπόν, είναι η ανακαίνιση του εσωτερικού ανθρώπου ημέρα με την ημέρα.

Διότι όσο φθείρεται ο εξωτερικός μας άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. Επομένως, δεν θανατώνει άλλον και ζωοποιεί άλλον· αλλά τον ίδιο, μέσω αυτών που θανατώνει, ζωοποιεί· και μέσω αυτών που πλήττει, θεραπεύει, σύμφωνα με την Παροιμία που λέει ότι: Εσύ μεν θα τον πλήξεις με ράβδο, τη δε ψυχή του θα λυτρώσεις από τον θάνατο. Επομένως, πλήττεται μεν η σάρκα, για να θεραπευτεί η ψυχή· θανατώνεται δε η αμαρτία, για να ζήσει η δικαιοσύνη. Το δε χωρίο, «Κατέβηκαν κακά από τον Κύριο στις πύλες της Ιερουσαλήμ», έχει από μόνο του την εξήγηση.

Αυτός, λοιπόν, που σκέφτεται άριστα, προπάντων θα φροντίσει την ψυχή του, και θα προσπαθήσει με κάθε τρόπο να τη διαφυλάξει καθαρή και γνήσια. Για τη σάρκα όμως, είτε λιώνει από την πείνα, είτε παλεύει με το ψύχος και τον καύσωνα, είτε βασανίζεται από ασθένειες, είτε υφίσταται κάποια βιαιοπραγία από άλλους, ελάχιστα θα ενδιαφερθεί, επαναλαμβάνοντας τα λόγια του Παύλου σε κάθε δυσκολία και αναφωνώντας: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα». Και ούτε, βλέποντας να προβάλλουν κίνδυνοι για τη ζωή του, θα δείξει να φοβάται, αλλά θα λέει στον εαυτό του με θάρρος: «Γνωρίζουμε ότι, εάν η επίγεια οικία μας, το σκήνωμα αυτό, καταλυθεί, έχουμε οικοδομή από τον Θεό, οικία αχειροποίητη, αιώνια στους ουρανούς».

ΤΟΜΟΣ Γ΄ ΛΟΓΟΣ Β΄. «Γι' αυτό δεν αποκάμνουμε, αλλά και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα.» Είναι δυνατόν να προσεγγίσουμε το νόημα των προκειμένων χωρίων αρκετά κομψά, προβάλλοντας το ζήτημα ως κοινό για όλους όσους έχουν επιλέξει να ζουν με ευσέβεια· διότι «η σάρκα πολεμά εναντίον του πνεύματος, και το πνεύμα εναντίον της σάρκας· διότι αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο», σύμφωνα με τα Γραφόμενα. Λέμε, λοιπόν, ότι είναι απολύτως αναγκαίο, όταν με κάποιον τρόπο φθαρεί η σάρκα και τα πάθη της εξασθενήσουν, τότε ακριβώς να ενδυναμώνεται στον μέγιστο βαθμό το άλλο, δηλαδή το φρόνημα του πνεύματος. Το «Γι' αυτό» εισάγει την αιτιολόγηση και λειτουργεί τρόπον τινά ως υπόμνηση κάποιου προηγούμενου λεγομένου. Είπε, λοιπόν: Αν δηλαδή «εμείς οι ζωντανοί παραδιδόμαστε στον θάνατο για τον Ιησού, ώστε και η ζωή του Ιησού να φανερωθεί στις» καρδιές «μας», έχοντας, λέει, αυτή την ελπίδα και χαιρόμενοι για τα μέλλοντα αγαθά, δεν αποκάμνουμε, βλέποντας από πριν το κάλλος της μελλοντικής δόξας, αλλά ακόμη και αν επέλθει θλίψη, την υπομένουμε γενναία. Διότι, αν και ως άνθρωποι πονάμε και υφιστάμεθα κάποια φθορά στο σώμα, εντούτοις δεν νικιώμαστε από αυτά· διότι ο εσωτερικός μας άνθρωπος ανακαινίζεται. Και ο λόγος αυτός είναι γενικός. Όταν, λοιπόν, ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται από τους κόπους της ασκήσεως, τότε κατ' ανάγκην ο εσωτερικός μας άνθρωπος ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα.

Αυτό μας διδάσκει και ο μακάριος Παύλος, λέγοντας τα εξής: «Διότι, έστω κι αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα». Διότι, σε εκείνους στους οποίους η αντίθεση των αντιλήψεων και ο ασυμβίβαστος τρόπος ζωής καταργούν τη φιλία, η δυνατότητα να επικρατεί ο ένας του άλλου τους χαρίζει το πλεονέκτημα. Και στο ότι η νίκη αρμόζει στους ανώτερους, νομίζω πως όλοι θα συμφωνούσαν.

Όσοι λοιπόν είναι έμπειροι στον πόλεμο και γνωρίζουν να εκπαιδεύουν άλλους στην τακτική, όταν ο καιρός καλεί σε μάχη, περιτρέχουν τις φάλαγγες των στρατιωτών τους· και τους προστάζουν να αποβάλουν τον φόβο από τη διάνοιά τους, και με αμέτρητα λόγια τους πείθουν ότι πρέπει να αναδεικνύονται γενναίοι κατά την εμπλοκή τους στους κόπους. Εγώ όμως θα θεωρήσω αναγκαίο και πάλι, για εκείνους που δεν έχουν αφήσει ανεξάσκητη την αρετή, αλλά έχουν τοποθετήσει τον ιδρώτα γι' αυτήν ανάμεσα στα πιο τιμημένα πράγματα, να καταθέσω έναν λόγο ικανό να τους παρακινήσει, ως ένα είδος πρόκλησης για τον ζήλο τους προς αυτό. «Διότι, είναι πλέον καιρός να πράξουμε για τον Κύριο», σύμφωνα με το γεγραμμένο. Και να πράξουμε τι; Να αντιμετωπίσουμε με ανδρεία τα πάθη· να νεκρώσουμε τις ηδονές, και να ρυθμίσουμε τον νου προς καθετί που θαυμάζεται οσίως, χρησιμοποιώντας την πανοπλία των αγίων· για την οποία και ο πανάριστος Παύλος σεμνυνόταν: «Καταπονώ το σώμα μου και το δουλαγωγώ, μήπως τυχόν, ενώ κήρυξα στους άλλους, εγώ ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Διότι ομολογουμένως ο κόπος της άσκησης είναι πράγμα βαρύ και δυσβάσταχτο· πλουτεί όμως σε καρπούς που οδηγούν στην αρετή και την ευταξία, και, με τη μικρή ζημία του κατώτερου, ωφελεί ασυγκρίτως περισσότερο. Και αυτό το καθιστά σαφές ο μακάριος Παύλος λέγοντας: «Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός μας όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα».

Α— Δεν νομίζω με κανέναν άλλον τρόπο, παρά με εκείνον κατά τον οποίο έχουν ενωθεί μεταξύ τους σε μία αδιαίρετη ένωση, η οποία μάλιστα υπερβαίνει τον νου, όπως προείπα. Β— Όπως δηλαδή τι; Α— Δεν λέμε άραγε ότι ο άνθρωπος, όπως τον νοούμε εμείς, είναι ένας, και μία η φύση του, μολονότι δεν είναι μονοειδής, αλλά μάλλον συντίθεται από δύο, δηλαδή από ψυχή και σώμα; Β— Το λέμε. Α— Μήπως, εάν κάποιος απομονώσει τη σάρκα, χωρίζοντας από αυτήν την ενωμένη μαζί της ψυχή, θα διαιρέσει τον έναν σε δύο ανθρώπους, και δεν θα καταστρέψει έτσι τον ορθό λόγο; Β— Και όμως, ο πάνσοφος Παύλος γράφει: «Διότι, αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Α— Ορθά το είπες. Διότι γνώριζε, γνώριζε σαφώς εκείνα από τα οποία αποτελείται ο ένας, και καθιστά τη διαφορά αντιληπτή μόνο θεωρητικά.

Και αυτό είναι, νομίζω, που λέει: «Πειρασμός δεν σας έχει καταλάβει παρά μόνο ανθρώπινος. Πιστός δε, λέει, είναι ο Θεός, ο οποίος δεν θα επιτρέψει να πειραστείτε πάνω από τις δυνάμεις σας, αλλά μαζί με τον πειρασμό θα δώσει και τη διέξοδο, ώστε να μπορέσετε να τον υπομείνετε.» Τους δε υπερβολικά πικρούς ιδρώτες υπέρ της αρετής, σε κάτι το ευχάριστο και γλυκύ τους μεταπλάθει ο Χριστός, ο οποίος έχει ονομαστεί και είναι το ξύλο της ζωής. Είπε δε κάπου και ο ίδιος στα ευαγγελικά συγγράμματα: «Εάν έπραξαν αυτά στο χλωρό ξύλο, τι θα πράξουν στο ξερό;» ονομάζοντας τον εαυτό του χλωρό και εύανθες ξύλο. Υποδεικνύεται δε στον θεσπέσιο Μωυσή από τον Θεό ένα ξύλο. Διότι μόνο ο Πατέρας αποκαλύπτει τον Υιό, επειδή και μόνος τον γνωρίζει. «Διότι κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας.» Επομένως, εν Χριστώ, το ξύλο της ζωής, τα πικρά γίνονται γλυκά, τα δυσβάστακτα ανεκτά, και αναγκαία για τη ζωή εκείνα που από τη φύση τους συνηθίζουν να καταστρέφουν. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο το λες αυτό; ΚΥΡ. Εάν είναι αλήθεια ότι οι πόνοι, όντας υπερβολικά πικροί, καταστρέφουν μεν το σώμα, καθιστούν δε την ψυχή μέτοχο της αιώνιας ζωής (είπε άλλωστε κάπου και ο Παύλος: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός». Και πάλι: «Διότι και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, όμως ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα»)· ποιος λοιπόν θα επέλεγε ποτέ να υπομείνει τόσο δριμείς πόνους, εάν δεν είχε τη γλυκιά ελπίδα εν Χριστώ; ΠΑΛΛ. Κανείς νομίζω, απολύτως. ΚΥΡ.

Διότι, όπως ακριβώς στα ζωγραφικά πορτρέτα η προσθήκη του ζωηρού συνόλου των χρωμάτων στην εικόνα διασώζει την ομοιότητα του εικονιζομένου μέχρι και στο μειδίαμα, έτσι και σε εκείνους που αναζωγραφούνται προς τη θεία ομοίωση από τη θεία χάρη, ο φωτισμός της αγάπης, όταν προστεθεί στην ολοκληρωτική ωραιότητα του «καθ' ομοίωσιν», φανερώνει τι είναι το «κατ' εικόνα». Διότι καμία άλλη αρετή δεν μπορεί να προσπορίσει απάθεια στην ψυχή, παρά μόνον η αγάπη. Επειδή το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη. Ώστε, λοιπόν, ο εσωτερικός μας άνθρωπος ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα μέσω της γεύσης της αγάπης, και ολοκληρώνεται με την τελειότητά της. {90.} Το Άγιο Πνεύμα, λοιπόν, στην αρχή της προκοπής, εάν αγαπήσουμε θερμά την αρετή του Θεού, δίνει στην ψυχή να γευθεί με κάθε αίσθηση και εσωτερική πληροφορία τη γλυκύτητα του Θεού, προκειμένου ο νους να γνωρίσει με ακριβή επίγνωση το τέλειο έπαθλο των φιλόθεων κόπων. Έπειτα, όμως, κρύβει για πολύ καιρό τον πλούτο αυτού του ζωοποιού δώρου, ώστε, ακόμη και αν κατορθώσουμε όλες τις άλλες αρετές, να μη νομίζουμε καθόλου ότι είμαστε κάτι, επειδή δεν έχουμε αποκτήσει ακόμη την αγία αγάπη ως μόνιμη έξη. Γι' αυτό, λοιπόν, τότε περισσότερο ο δαίμονας του μίσους ενοχλεί τις ψυχές των αγωνιζομένων, ώστε να τους υποκινεί σε μίσος ακόμη και απέναντι σε αυτούς που τους αγαπούν, και φέρνει τη φθοροποιό ενέργεια του μίσους σχεδόν μέχρι και τον ασπασμό.

Ναι, λοιπόν, αγαπητοί, ας μην αμελήσουμε τις ψυχές μας, διότι δεν υπάρχει κανένα αντάλλαγμα για την ψυχή. Ας υπομείνουμε με προθυμία τους πειρασμούς και κάθε θλίψη και στενοχώρια. Ας δαμάσουμε το σώμα, υποδουλώνοντάς το με αυστηρότατες νηστείες και ολονύκτιες αγρυπνίες, με χαμοκοιτίες και κόπους και με την υπόλοιπη σκληραγωγία, ώστε η ψυχή μας να ανανεώνεται μέρα με τη μέρα. Διότι λέγει ο απόστολος Παύλος: όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα. Και πάλι λέγει: διότι η προσωρινή και ελαφριά θλίψη απεργάζεται αιώνια δόξα, εφόσον εμείς δεν προσηλώνουμε το βλέμμα μας στα ορατά, αλλά στα αόρατα· διότι τα ορατά είναι πρόσκαιρα, ενώ τα αόρατα αιώνια.

Τώρα για πρώτη φορά διδαχθήκαμε αυτό το καινοφανές είδος αρίθμησης, μαθαίνοντας ότι όσα διαιρούνται σε τρία ετερογενή μέρη αποτελούν μονάδα. Αλλά ας παραμεριστεί προς το παρόν ο λόγος περί του πνεύματος που έχει επινοηθεί από αυτόν· σύμφωνα δε με την παχυμερέστερη διαίρεση του ανθρώπου, όπως οι περισσότεροι διδαχθήκαμε να τον διαιρούμε, ομολογώντας ότι η σύσταση του ανθρώπου αποτελείται από νοερή ψυχή και σώμα, πώς μπορούμε να πούμε τα δύο ένα, εφόσον ο απόστολος βλέπει σαφώς δύο ανθρώπους στον καθένα, όταν λέει: «Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται», εννοώντας το σώμα, «όμως ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα», υπονοώντας την ψυχή. Καίτοι, αν σύμφωνα με τον Απολινάριο οι άνθρωποι ήταν τρεις, οπωσδήποτε θα καθιστούσε τους δύο αόρατους και τον έναν ορατό, ώστε, ακόμη και αν ενισχύει τον δικό του ισχυρισμό με βάση το δικό μας παράδειγμα, ονομάζοντας τα δύο ένα, ο Παύλος τον αναιρεί διαιρώντας τον άνθρωπο με δυϊκή σημασία. Επειδή, λοιπόν, μέσω του ανθρώπινου παραδείγματος συγκροτεί τον ισχυρισμό του δόγματός του, με την ανατροπή του πρώτου συγκαταρρίπτεται οπωσδήποτε και το δεύτερο· αυτό δε που λέει είναι το εξής: 〈Όπως ακριβώς ο άνθρωπος είναι ένας, αποτελούμενος από πνεύμα και ψυχή και σώμα〉.

«Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας». Για τον εσωτερικό άνθρωπο μιλάει όταν λέει: «Ας ποιήσουμε τον άνθρωπο». Αλλά εσύ θα πεις: Γιατί δεν μας μιλάει για τον λογικό νου; Είπε ότι ο άνθρωπος πλάστηκε κατ' εικόνα Θεού· άραγε ο λογικός νους είναι ο άνθρωπος; Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Πώς; Αναγνωρίζω δύο ανθρώπους, έναν που φαίνεται και έναν κρυμμένο μέσα σε αυτόν που φαίνεται [τον αόρατο], τον εσωτερικό άνθρωπο. Έχουμε, λοιπόν, μέσα μας έναν άνθρωπο και είμαστε κατά κάποιον τρόπο διπλοί. Και πράγματι, είναι αληθινό αυτό που λέγεται, ότι εμείς είμαστε το εσωτερικό μας· διότι εγώ προσδιορίζομαι κατά τον εσωτερικό άνθρωπο· τα εξωτερικά δεν είμαι εγώ, αλλά είναι δικά μου. Διότι δεν είμαι εγώ το χέρι, αλλά εγώ είμαι το λογικό μέρος της ψυχής, ενώ το χέρι είναι μέρος του ανθρώπου. Επομένως, το μεν σώμα είναι όργανο του ανθρώπου, όργανο της ψυχής, ενώ ο άνθρωπος κυρίως νοείται σύμφωνα με την ίδια την ψυχή του.

Πώς λοιπόν θα βρούμε το Κατ' εικόνα; Σε αυτό πάλι που είπε πριν από λίγο ο Θεός. Διότι δεν παρεμβάλλω στον λόγο κάποιο δικό μου, εξωτερικό επινόημα. «Ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή μας, και ας εξουσιάζουν τα ψάρια». Σύμφωνα, λοιπόν, με το παράδειγμα της αρχής, δηλαδή της εξουσίας, πρέπει να νοηθεί η δική μας ομοίωση προς το Θείο. Το δε κυρίαρχο στοιχείο δεν βρίσκεται σε καμία περίπτωση στο σώμα ούτε στη σάρκα, αλλά στην ψυχή. Διότι το μεν ανθρώπινο σώμα είναι πιο αδύναμο από πολλά άλογα ζώα, και η δική μας σάρκα δεν θα μπορούσε ποτέ να συγκριθεί ως προς τη δύναμη με αυτήν της καμήλας ή του ελέφαντα ή του αλόγου ή του βοδιού ή οποιουδήποτε από τα μεγαλύτερα θηρία που θα μπορούσες να αναφέρεις. Η ψυχή μας, όμως, και ο νους που βρίσκεται μέσα σε αυτήν, μπορεί εύκολα να τα υποτάξει όλα αυτά, και ο άνθρωπος μετακινεί τα μεγάλα και δυσκολομεταχείριστα βάρη με τεχνικές επινοήσεις και όχι με σωματική δύναμη. Ώστε το κυρίαρχο στοιχείο μας και το Κατ' εικόνα και ομοίωσιν του Θεού πρέπει να θεωρηθεί ότι βρίσκεται στην κατασκευή του λογισμού, και όχι στη μορφή του σώματος. Αλλά ίσως πεις εσύ: Και πώς ο Θεός δεν μίλησε για τον λογισμό, αλλά λέει ότι ο άνθρωπος δημιουργήθηκε κατ' εικόνα δική Του; Επειδή και ο λογισμός ονομάζεται άνθρωπος και η ψυχή είναι ο έσω άνθρωπος. Άκουσε τον Απόστολο που λέει: «Αν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός όμως ανακαινίζεται». Πώς λοιπόν; Θα αναγνωρίσουμε τον ίδιο άνθρωπο ως δύο;

Κεφάλαιο Κʹ Ότι είναι αδύνατον να υπηρετεί κανείς ταυτόχρονα τις σωματικές ηδονές και να απολαμβάνει την κατά Θεόν ευφροσύνη Υπάρχει άλλωστε και στον Απόστολο ένας τέτοιος λόγος, ότι δηλαδή ο καθένας μας είναι διπλός άνθρωπος, αφενός αυτός που φαίνεται εξωτερικά, για τον οποίο η φθορά είναι κατά φύσιν, και αφετέρου αυτός που νοείται σύμφωνα με το κρυπτό της καρδίας, ο οποίος επιδέχεται την ανακαίνιση. Εάν λοιπόν ο λόγος αυτός είναι αληθινός —και βεβαίως είναι αληθινός, εξαιτίας της Αλήθειας που λαλεί μέσα σε αυτόν— δεν είναι καθόλου παράλογο να εννοήσουμε και έναν διπλό γάμο, πρόσφορο και κατάλληλο για καθέναν από τους δύο ανθρώπους που υπάρχουν μέσα μας. Και ίσως, όποιος τολμήσει να πει ότι η σωματική παρθενία γίνεται συνεργός και πρόξενος του εσωτερικού και πνευματικού γάμου, δεν θα αποτολμήσει κάτι που απέχει πολύ από το εύλογο.

Επομένως, ας μιλήσει ο δικός μας νους αντί για εκείνους, και ας πούμε, στο μέτρο που είναι δυνατόν να βγούμε με τη διάνοια έξω από τα σώματα και να απομακρύνουμε την ψυχή από την προσκόλληση στην ύλη, ότι: «Ω άνθρωπε, καθένας που μετέχει στην ανθρώπινη φύση, "πρόσεχε τον εαυτό σου" σύμφωνα με το παράγγελμα του Μωυσή, και γνώρισε με ακρίβεια ποιος είσαι, διακρίνοντας με τη λογική τι είσαι εσύ αληθινά και τι είναι αυτό που φαίνεται γύρω σου. Μήπως τυχόν, βλέποντας τα εξωτερικά σου γνωρίσματα, νομίσεις ότι βλέπεις τον ίδιο σου τον εαυτό. Μάθε από τον μέγα Παύλο, ο οποίος εξέτασε με ακρίβεια τη φύση και λέει ότι υπάρχει ο εξωτερικός μας άνθρωπος και ο εσωτερικός, και ενώ ο πρώτος φθείρεται, ο δεύτερος ανακαινίζεται. Μη νομίζεις, λοιπόν, βλέποντας αυτό που φθείρεται, ότι βλέπεις τον εαυτό σου (διότι βέβαια κάποτε θα ελευθερωθεί και εκείνο από τη φθορά, όταν κατά την παλιγγενεσία το θνητό και διαλυτό μεταβληθεί σε αθάνατο και αδιάλυτο, αλλά προς το παρόν ρέει και καταρρέει, και αυτό που προβάλλει εξωτερικά μας φθείρεται). Επομένως, δεν πρέπει να προσηλωνόμαστε σε αυτό, όπως ακριβώς δεν αρμόζει να κοιτάζουμε και κανένα άλλο από τα ορατά πράγματα, εφόσον έτσι έχει πει ο Παύλος: "Εμείς δεν προσέχουμε στα βλεπόμενα, αλλά στα μη βλεπόμενα· διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα αιώνια", αλλά, αφού στρέψουμε τη θεωρία στο αόρατο στοιχείο που υπάρχει μέσα μας, να πιστέψουμε ότι εμείς είμαστε αληθινά εκείνο το οποίο διαφεύγει από την αισθητηριακή κατανόηση».

Η νηστεία και η εγκράτεια αφενός κοιμίζουν τις επαναστάσεις του σώματος και μαραίνουν τη λύσσα του θυμού και της επιθυμίας, αφετέρου δε δημιουργούν στη διάνοια καθαρή και σαν ανέφελη αιθρία, καθαρίζοντάς την από τις αναθυμιάσεις που ανεβαίνουν από το πλήθος των φαγητών και από την ομίχλη που προέρχεται από αυτές. Μέσω της νηστείας και της εγκράτειας ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται· όσο δε αυτός φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται, σύμφωνα με τον απόστολο. «Παχιά κοιλιά», είπε κάποιος, «δεν γεννά λεπτό νου». Επομένως, αυτή που λεπταίνει μέσω της νηστείας και της εγκράτειας, κατ' ανάγκην λεπταίνει και τον νου.

«Τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Όποιος, λοιπόν, ξεχάσει να φάει αυτόν, δηλαδή να τον εργαστεί (διότι η βρώση του νοητού άρτου αποτελεί εργασία· και αυτό το δηλώνει ο Κύριος λέγοντας στους αποστόλους: «Εργάζεσθε όχι για την τροφή που χάνεται, αλλά για αυτήν που μένει στην αιώνια ζωή»), αυτού η καρδιά, χτυπημένη σαν το χορτάρι, ξηραίνεται. Και όπως το χορτάρι χτυπιέται και ξηραίνεται όταν σπανίζει η βροχή πάνω του, έτσι και η καρδιά, όταν νοσήσει από την έλλειψη του θείου λόγου, τότε χτυπιέται και ξηραίνεται, μη έχοντας τη δύναμη να βλαστήσει το άνθος της αρετής. «Από τη φωνή του στεναγμού μου κόλλησε.» Δηλαδή, έλιωσε κάθε πάχος και ευεξία του σώματος. Διότι ο αληθινός στεναγμός, ο οποίος έχει και φωνή που ακούγεται, λιώνει το σώμα και απεργάζεται τη νέκρωση της σάρκας· επειδή όσο φθείρεται ο εξωτερικός άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός. «Έγινα όμοιος με πελεκάνο της ερήμου.» Μας έδειξε τον θαυμαστό καρπό της αγρυπνίας· διότι μας κάνει σαν το σπουργίτι που μένει μόνο του στη στέγη· το οποίο, αν και σε μερικούς φαίνεται ευκαταφρόνητο, ωστόσο κατέχει μια εκλεκτή και μακάρια πολιτεία. Διότι ούτε για τροφή ούτε για ενδύματα φροντίζει αυτός που μονάζει σαν το σπουργίτι, ούτε φοβάται κάποια επιβουλή· διότι κατοικεί στη στέγη και βρίσκεται υψηλότερα από αυτούς που τον επιβουλεύονται.

Δ'. Αλλά το ότι είναι μεγάλη η δύναμη της νηστείας, και πολύ το κέρδος που προέρχεται από αυτήν για την ψυχή, μάς έχει γίνει φανερό και από τους δούλους και από τον Δεσπότη· παρακαλώ, λοιπόν, την αγάπη σας, εφόσον γνωρίζετε το κέρδος της, να μην απορρίψετε από ραθυμία την ωφέλεια που προκύπτει από αυτήν, ούτε να δυσανασχετείτε με την παρουσία της, αλλά να χαίρεστε και να αγάλλεστε, σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο: «Όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται». Διότι η νηστεία είναι τροφή της ψυχής, και όπως ακριβώς αυτή η σωματική τροφή παχαίνει το σώμα, έτσι και η νηστεία καθιστά την ψυχή πιο εύρωστη, της προετοιμάζει ελαφρύ το φτερό, την ανυψώνει, την κάνει να ατενίζει τα άνω, καθιστώντας την ανώτερη από τις ηδονές και τις απολαύσεις του παρόντος βίου. Και όπως ακριβώς τα ελαφριά πλοία διασχίζουν πιο γρήγορα τα πελάγη, ενώ εκείνα που βαρύνονται με πολύ φορτίο καταποντίζονται, έτσι και η νηστεία, επειδή κάνει πιο ελαφρύ τον λογισμό, μας προετοιμάζει να διασχίσουμε με ευκολία το πέλαγος του παρόντος βίου, να είμαστε προσηλωμένοι προς τον ουρανό και τα επουράνια, και να θεωρούμε ως μηδαμινά τα παρόντα, προσπερνώντας τα ως πιο ασήμαντα και από σκιές και από όνειρα.

Διότι, εάν ακόμη και με τη νηστεία η έλλειψη των προαναφερθέντων κατορθωμάτων δεν μας ωφελεί σε τίποτα, πολύ περισσότερο, εάν δεν μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε ούτε το φάρμακο της νηστείας, θα επιδείξουμε μεγαλύτερη ραθυμία. Αφού λοιπόν τα μάθατε αυτά από εμάς, παρακαλώ, όσοι δύνασθε να νηστεύετε, να εντείνετε όσο είναι δυνατόν την καλή και αξιέπαινη αυτή προθυμία σας. Διότι, όσο φθείρεται ο εξωτερικός μας άνθρωπος, τόσο ανακαινίζεται ο εσωτερικός.

Είδες παράδοξη μάχη; Είδες παραδοξότερη νίκη; Θαύμασε τη νηστεία και υποδέξου την με ανοιχτά χέρια. Διότι, όταν βοηθά μέσα στο καμίνι, και προστατεύει στον λάκκο των λεόντων, και διώχνει τους δαίμονες, και ανακαλεί την απόφαση του Θεού, και καταστέλλει τη μανία των παθών, και μας επαναφέρει στην ελευθερία, και δημιουργεί μεγάλη γαλήνη στους λογισμούς μας, πώς δεν θα ήταν έσχατη παράνοια, ενώ έχει να μας προσφέρει τόσα αγαθά, να την αποφεύγουμε και να τη φοβόμαστε; Διότι λέει κάποιος, καταπονεί το σώμα μας και το οδηγεί στην ασθένεια. Αλλά όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα· μάλλον δε, εάν θελήσεις να εξετάσεις το ζήτημα με ακρίβεια, θα διαπιστώσεις ότι αυτή τυγχάνει να είναι μητέρα και της ίδιας της ευεξίας. Και εάν δυσπιστείς στα δικά μου λόγια, ρώτησε τους ιατρούς περί αυτών, και οι ίδιοι θα σου τα εξηγήσουν σαφέστερα· αυτοί αποκαλούν τη λιτοδίαιτα μητέρα της υγείας, ενώ για τις ποδάγρες, τους βαρείς πονοκεφάλους, τις αποπληξίες, τη φθίση, την υδρωπικία, τις φλεγμονές, τα οιδήματα και τους χειμάρρους μυρίων άλλων νοσημάτων, λένε ότι πηγάζουν από την τρυφηλότητα και την πολυφαγία, σαν μολυσμένα ρυάκια από κάποια πονηρότατη πηγή, τα οποία καταστρέφουν και την ευεξία του σώματος και τη σωφροσύνη της ψυχής.

Τι πιστεύουμε, πες μου; Ότι Εκείνος που ανέστησε τον Ιησού, θα αναστήσει και εμάς, και θα μας παρουσιάσει μαζί με εσάς. Διότι τα πάντα γίνονται για εσάς, ώστε η χάρις, αφού πλεονάσει, να κάνει την ευχαριστία να περισσεύσει μέσω των περισσοτέρων προς δόξαν του Θεού. Πάλι τους γεμίζει με υψηλό φρόνημα, για να μην χρωστούν ευγνωμοσύνη σε ανθρώπους, στους ψευδαποστόλους εννοώ. Διότι το παν ανήκει στον Θεό, ο οποίος θέλει να δωρίσει τη χάρη σε πολλούς, ώστε αυτή να φανεί μεγαλύτερη. Για εσάς, λοιπόν, υπάρχει η ανάσταση και όλα τα άλλα. Διότι δεν τα έκανε αυτά μόνο για χάρη ενός, αλλά για όλους. Γι' αυτό και δεν αποκάμνουμε· αλλά, ακόμη και αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα. Πώς φθείρεται; Μαστιγούμενος, διωκόμενος, υπομένοντας αμέτρητα δεινά. Αλλά ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα. Πώς ανακαινίζεται; Με την πίστη, με την ελπίδα, με την προθυμία. Επομένως, πρέπει να αντιμετωπίζουμε με θάρρος τα δεινά.

ΟΜΙΛΙΑ Ιʹ. Διότι γνωρίζουμε ότι, εάν η επίγεια οικία του σκηνώματός μας καταλυθεί, έχουμε οικοδομή από τον Θεό, οικία αχειροποίητη, αιώνια στους ουρανούς. Αʹ. Πάλι διεγείρει την προθυμία τους εξαιτίας των πολλών πειρασμών που επέρχονται σε αυτούς. Διότι ήταν φυσικό, εξαιτίας της απουσίας του, να έχουν καταστεί πιο αδύναμοι σε αυτόν τον αγώνα. Τι λέει λοιπόν; Δεν πρέπει να εκπλησσόμαστε που κακοπαθούμε, ούτε να ταραζόμαστε· διότι αποκομίζουμε από αυτό πολλά κέρδη. Και τα προηγούμενα τα ανέφερε, όπως για παράδειγμα, ότι περιφέρουμε τη νέκρωση του Ιησού και παρέχουμε τη μέγιστη απόδειξη της δυνάμεώς Του. Για να φανεί, λέει, ότι η υπερβολή της δυνάμεως ανήκει στον Θεό· και έτσι προσφέρουμε σαφές τεκμήριο της αναστάσεως· για να φανερωθεί, λέει, η ζωή του Ιησού στη θνητή μας σάρκα. Επειδή δε μετά από αυτά είπε, ότι και ο εσωτερικός μας άνθρωπος γίνεται κατ' αυτόν τον τρόπο καλύτερος: Διότι, εάν και ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, λέει, εντούτοις ο εσωτερικός ανακαινίζεται μέρα με τη μέρα. Δείχνοντας πάλι, πόσο χρήσιμο είναι το να μαστιγώνεται και να διώκεται κανείς, προσθέτει λέγοντας, ότι όταν αυτό συμβεί ολοκληρωτικά, τότε θα αναβλαστήσουν μύρια αγαθά για όσους υπέμειναν αυτά τα δεινά.

Μου φαίνεται ότι αυτό συνέβη ώστε να γίνει πιο αξιολύπητος. Για αυτόν άρμοζε να ειπωθεί: όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται. Όσοι υπερηφανεύονται για την ομορφιά του σώματος, ας αναλογιστούν τη φύση του. Ήταν πύον και τροφή και τράπεζα των σκωλήκων. Εάν κάποιοι βυθίζονται στην απόγνωση εξαιτίας της δυσωδίας και του ακρωτηριασμού, ας αναλογιστούν αυτόν τον ήρωα. Τι ήταν πιο δυσώδες από αυτόν; Τι πιο ειδεχθές; Τι πιο βδελυρό; Αλλά τίποτε δεν ήταν πιο ευωδιαστό από την ψυχή του. Σάπιζε η φύση του σώματός του, αλλά η ψυχή του παρέμενε άφθορη. Και για ποιον λόγο καθόταν πάνω στην κοπριά; Για να σκεπάζει τις σάρκες που έπεφταν μέσα στον σωρό. Και για ποιον λόγο βρισκόταν στο ύπαιθρο; Ώστε να βρίσκει κάποια παρηγοριά· διότι, αν είχε κλειστεί σε κάποιο μικρό οίκημα, θα μόλυνε τον λιγοστό αέρα του σπιτιού και θα έπνιγε τον εαυτό του με τη δυσωδία. Θεώρησε, λοιπόν, προτιμότερο να υποφέρει την ταλαιπωρία του υπαίθρου, παρά, προστατευμένος κάτω από στέγη, να υπομένει τα βάσανα από τον μολυσμένο αέρα.

ΣΤΟ ΡΗΤΟ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ: «Για αυτούς που έχουν κοιμηθεί δεν θέλω να έχετε άγνοια, αδελφοί, για να μη λυπάστε»· και στον Ιώβ και τον Αβραάμ. αʹ. Τέσσερις ημέρες δαπανήσαμε εξηγώντας σας την παραβολή του Λαζάρου, αντλώντας τον θησαυρό που βρήκαμε να βρίσκεται μέσα σε ένα γεμάτο έλκη σώμα· θησαυρό που δεν περιείχε χρυσό και άργυρο και πολύτιμους λίθους, αλλά φιλοσοφία, και ανδρεία, και υπομονή, και πολλή καρτερία. Διότι, όπως ακριβώς συμβαίνει με αυτούς τους αισθητούς θησαυρούς, η μεν επιφάνειά τους να έχει απλώς αγκάθια και τριβόλια και σκληρότερο χώμα, εάν όμως κάποιος σκάψει βαθύτερα, φανερώνεται πολύς πλούτος· έτσι ακριβώς συνέβαινε και στην περίπτωση του Λαζάρου: εξωτερικά υπήρχαν τραύματα, και εσωτερικά ανέκφραστος πλούτος· το σώμα ήταν παραλυμένο, αλλά η ψυχή γενναία και άγρυπνη, και μπορούσε κανείς να δει να εκπληρώνεται σε αυτόν εκείνο το αποστολικό λόγιο: «Όσο ο εξωτερικός άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται».

Διότι θα του ήταν απρόσιτος εξαιτίας του ύψους της θεότητάς Του, εάν δεν κατέβαινε στο ανθρώπινο επίπεδο μέσω της στέρησης. Επιστρέφοντας όμως στους ουρανούς, γεύθηκε τροφή, για να επιβεβαιώσει τη φύση του αναστημένου σώματος. Εσύ όμως δεν παύεις να παρατρέφεις και να παχαίνεις τον εαυτό σου, ενώ δεν δίνεις καμία σημασία στο ότι ο νους σου μαραζώνει από την ασιτία των σωτηριωδών και ζωοποιών διδαγμάτων. Ή μήπως αγνοείς ότι, όπως ακριβώς σε μία μάχη η ενίσχυση της μίας πλευράς προκαλεί την ήττα της άλλης, έτσι και αυτός που συντάσσεται με τη σάρκα καταπολεμά το πνεύμα, ενώ αυτός που τάσσεται με το μέρος του πνεύματος υποδουλώνει τη σάρκα; Διότι αυτά τα δύο είναι αντίθετα μεταξύ τους. Επομένως, εάν θέλεις να κάνεις ισχυρό τον νου σου, δάμασε τη σάρκα μέσω της νηστείας. Διότι αυτό ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός μας ανακαινίζεται»· και: «Όταν ασθενώ, τότε είμαι δυνατός». Δεν θα περιφρονήσεις τις φθαρτές τροφές; Δεν θα ποθήσεις την τράπεζα της Βασιλείας του Θεού, την οποία αναμφίβολα προετοιμάζει η νηστεία στην παρούσα ζωή;

ΛΟΓΟΣ ΜΔ΄. Περί κατανύξεως και υπομονής και επιθυμίας των μελλόντων αγαθών· και περί της δευτέρας παρουσίας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού. Σας παρακαλώ, αδελφοί, να μην κρίνετε την πρόνοια του Θεού μόνο από τα παρόντα, αλλά και από τα μέλλοντα. Διότι τα μεν παρόντα είναι αγώνας και σκάμματα και στάδιο, ενώ τα μέλλοντα, έπαθλα και στεφάνια και βραβεία. Όπως ακριβώς, λοιπόν, ο αθλητής πρέπει να αγωνίζεται μέσα στο σκάμμα και στον ιδρώτα και στη σκόνη και στην πολλή ζέστη και στους κόπους και στις ταλαιπωρίες, έτσι και ο δίκαιος πρέπει εδώ να υπομένει πολλά και να τα αντέχει όλα με γενναιότητα, εάν πρόκειται να λάβει τους λαμπρούς στεφάνους εκεί. Γι' αυτό και ο Παύλος διαρκώς φέρνει σε εμάς τον λόγο περί της αναστάσεως, όπως ακριβώς τον ακούσατε να φωνάζει και να λέει: Διότι πιστεύουμε ότι Εκείνος που ανέστησε τον Κύριο, θα αναστήσει και εμάς διά του Ιησού και θα μας παραστήσει μαζί σας. Γι' αυτό δεν αποκάμνουμε, λέει, έχοντας ως μέγιστη παρηγοριά στους αγώνες την ελπίδα των μελλόντων. Και δεν τους είπε: «Γι' αυτό να μην αποκάμνετε», αλλά τι; «Γι' αυτό δεν αποκάμνουμε», δείχνοντας ότι και ο ίδιος βρίσκεται διαρκώς μέσα στους αγώνες. Αλλά, κι αν ακόμη ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, εντούτοις ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα. Πώς ανακαινίζεται;

⟨Του ιδίου⟩ Και είπε ο Θεός: «Ας ποιήσουμε άνθρωπο κατ' εικόνα δική μας», εννοώντας τον έσω άνθρωπο. Αλλά θα πεις εσύ: δεν μας μιλάει περί λογισμών, ονόμασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα Θεού· ο λογισμός λοιπόν πώς είναι άνθρωπος; Άκουσε τον απόστολο που λέει: «Αν και ο έξω άνθρωπός μας φθείρεται, εντούτοις ο έσω ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα».

Εξορίστηκες στην υπερορία; Αναλογίσου ότι δεν έχεις εδώ πατρίδα, αλλά, εάν πρόκειται να φιλοσοφείς, έχεις λάβει την εντολή να θεωρείς ολόκληρη τη γη ως ξένη. Μήπως παραδόθηκες σε βαριά ασθένεια; Πες εκείνο το αποστολικό: «Όσο ο εξωτερικός μας άνθρωπος φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός ανακαινίζεται ημέρα με την ημέρα». Μήπως υπέμεινε κάποιος βίαιο θάνατο; Αναλογίσου τον Ιωάννη και την αποκοπείσα μέσα στο δεσμωτήριο κεφαλή του, η οποία μεταφέρθηκε επάνω σε πινάκιο και έγινε αμοιβή για έναν πορνικό χορό. Αναλογίσου τις ανταμοιβές που προκύπτουν από όλα αυτά.

γ'. Επειδή, λοιπόν, ήταν τόσο μεγάλη η δυσκολία για εκείνους που αγωνίζονταν τότε, για να παρηγορήσει τον κόπο τους, κινούσε συνεχώς τον λόγο περί αναστάσεως. Και δεν προτρέπει ούτε ενισχύει τους αθλητές μόνο με αυτό, αλλά και με τη διήγηση των δικών του παθών. Γι' αυτό, πριν προχωρήσει στους λόγους περί αναστάσεως, διηγείται τα δικά του πάθη, λέγοντας τα εξής: «Σε όλα θλιβόμαστε, αλλά δεν οδηγούμαστε σε αδιέξοδο· βρισκόμαστε σε απορία, αλλά δεν απελπιζόμαστε· διωκόμαστε, αλλά δεν εγκαταλειπόμαστε· καταβαλλόμαστε, αλλά δεν χανόμαστε»· με αυτά φανερώνει τους καθημερινούς θανάτους, ότι δηλαδή περιφέρονταν σαν έμψυχοι νεκροί, παραδιδόμενοι καθημερινά στον θάνατο. Όταν, λοιπόν, εξέθεσε αυτά που επιφέρονταν εναντίον τους, τότε κινεί τον λόγο περί της αναστάσεως: «Διότι πιστεύουμε», λέει, «ότι εκείνος που ανέστησε τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, θα αναστήσει και εμάς δια του Ιησού, και θα μας παραστήσει μαζί με εσάς». Γι' αυτό δεν αποκάμνουμε, έχοντας ως μέγιστη παρηγοριά στους αγώνες την ελπίδα των μελλόντων. Και δεν τους είπε: «Γι' αυτό μην αποκάμνετε», αλλά τι; «Γι' αυτό δεν αποκάμνουμε», δείχνοντας ότι και ο ίδιος βρισκόταν διαρκώς μέσα στους αγώνες.

Στους αγώνες όμως της ευσέβειας δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά το ίδιο πρόσωπο είναι ταυτόχρονα και προπονητής και αθλητής. Γι' αυτό, δεν κάθεται έξω από το σκάμμα, αλλά, έχοντας ριχτεί μέσα στους ίδιους τους αγώνες, προετοιμάζει αυτούς που πυγμαχούν μαζί του, λέγοντας: «Γι' αυτό δεν λιποψυχούμε».