Πατερικές αναφορές στο Β΄ ΠΡΟΣ ΚΟΡΙΝΘΙΟΥΣ 7:10

Διότι, όταν αυτά εκδιωχθούν με τη συνεργία του Θεού, δεν λέω μόνο με τους ανθρώπους, αλλά και με τα θηρία θα συμβιώσουμε εύκολα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε από τον μακάριο Ιώβ: «Τα άγρια θηρία θα ειρηνεύσουν μαζί σου». Πρωτίστως, λοιπόν, πρέπει να αγωνιστούμε κατά του πνεύματος της λύπης, το οποίο ρίχνει την ψυχή στην απελπισία, ώστε να το αποδιώξουμε από την καρδιά μας. Διότι αυτό δεν επέτρεψε στον Κάιν να μετανοήσει μετά την αδελφοκτονία, ούτε στον Ιούδα μετά την προδοσία του Δεσπότου. Ας καλλιεργήσουμε μόνο εκείνη τη λύπη, η οποία προκαλείται για τη μετάνοια των αμαρτημάτων με αγαθή ελπίδα, και η οποία επιδιώκεται για την απόκτηση των επουρανίων αγαθών. Για αυτήν και ο Απόστολος είπε ότι «Η κατά Θεόν λύπη...» επειδή τρέφει την ψυχή με την ελπίδα της μετάνοιας, αποτελεί σύμμικτη χαρά. Γι' αυτό και καθιστά τον άνθρωπο πρόθυμο και υπάκουο σε κάθε αγαθό έργο, ευπρόσιτο, ταπεινό [Λείπει ένα φύλλο, δηλαδή το υπόλοιπο τμήμα κατά του πνεύματος της λύπης, και η αρχή του τμήματος κατά του πνεύματος της ακηδίας.] ... να τρώνε τον άρτο. Ας ακούσουμε πόσο σοφά μας υποδεικνύει ο Απόστολος τις αιτίες της ακηδίας· διότι «ατάκτους» αποκαλεί αυτούς που δεν εργάζονται, φανερώνοντας πολλή κακία με αυτήν και μόνο τη λέξη. Επειδή ο αργός είναι και προπετής στα λόγια, και έτοιμος για λοιδορία, και κατά συνέπεια ακατάλληλος για ησυχία, και δούλος της ακηδίας.

Ας διαφυλάξουμε δε την αγάπη, η οποία είναι η μεγαλύτερη όλων. «Θα αγαπήσεις Κύριον τον Θεό σου με όλη την καρδιά σου και με όλη την ψυχή σου, και τον πλησίον σου όπως τον εαυτό σου· σε αυτές τις δύο εντολές στηρίζεται όλος ο νόμος και οι προφήτες»· ο Θεός είναι αγάπη και αυτός πρώτος αγάπησε τον άνθρωπο, και παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς, ώστε να μας λυτρώσει από κάθε ανομία. Εάν λοιπόν ο ίδιος ο Κύριός μας πέθανε για εμάς, οφείλουμε και εμείς να προσφέρουμε τις ψυχές μας ο ένας υπέρ του άλλου. Ο Θεός είναι αγάπη, και εκείνος που έχει την αγάπη έχει τον Θεό. Διότι αυτός έχει πει: «Από αυτό θα γνωρίσουν όλοι ότι είστε μαθητές μου, εάν έχετε αγάπη ο ένας για τον άλλον»· διότι, όσο και αν κοπιάσει ο άνθρωπος, εάν δεν έχει αγάπη προς τον πλησίον, εις μάτην κοπίασε. Έτσι λοιπόν θα δείξεις την αγάπη προς τον πλησίον, όχι μόνο με τα λόγια αλλά και με τα έργα. Δεν θα κρατήσεις κακία για κανέναν στην καρδιά σου· ειδάλλως, δεν ανεβαίνει καθαρή η προσευχή σου· «διότι δεν πρέπει να δύει ο ήλιος ενώ είστε ακόμη οργισμένοι»· να έχεις πραότητα, να έχεις υπομονή, μακροθυμία, παιδική ακακία. Διότι λέγει ο Κύριος: «Εάν δεν στραφείτε και δεν γίνετε σαν τα παιδιά, δεν πρόκειται να εισέλθετε στη βασιλεία των ουρανών». Δεν θα λυπηθείς για καμία δυσκολία που θα σου συμβεί, ούτε για κάποια ζημία θα λυπηθείς, ούτε για ύβρη· «διότι η λύπη αυτού του κόσμου προκαλεί θάνατο».

Απόκριση του Ιωάννη: Αγαπητέ αδελφέ, η πίστη στον Θεό συνίσταται στο εξής: εάν κάποιος παραδώσει τον εαυτό του στον Θεό, δεν έχει πλέον τον εαυτό του υπό τη δική του εξουσία, αλλά θέτει τον εαυτό του υπό τη δική Του εξουσία, μέχρι την τελευταία του αναπνοή. Οτιδήποτε, λοιπόν, έλθει επάνω του, το δέχεται με ευχαριστία από τον Θεό, και αυτό είναι το «εν παντί ευχαριστείτε». Διότι, εάν ο άνθρωπος αποποιείται όσα προέρχονται από τον Θεό, παρακούει τον Θεό, ζητώντας να επιβάλει το δικό του θέλημα, διότι έτσι και οι Ιουδαίοι, ζητώντας να επιβάλουν το δικό τους θέλημα, δεν μπόρεσαν να υποταχθούν στον νόμο του Θεού. Διότι η πίστη είναι η ταπείνωση: «Εκείνους που κάλεσε, αυτούς και δικαίωσε και δόξασε». Λοιπόν, απόρριψε τη λύπη, η οποία απεργάζεται θάνατο, διότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται σωτηρία». Προσευχήσου, λοιπόν, για εμένα και μην αποθαρρύνεσαι καθόλου. Επειδή παροργίζεις τον Θεό επιμένοντας στο δικό σου θέλημα. Ο Κύριος ημών Ιησούς Χριστός είθε να σου δώσει τη χάρη να πράξεις το θέλημά Του και να βρεις έλεος ενώπιόν Του, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας. Αμήν.

ρϟαʹ Ποιος είναι ο πράος; ρϟβʹ Ποια είναι η κατά Θεόν λύπη, και ποια του κόσμου; ρϟγʹ Ποια είναι η εν Χριστώ χαρά; ρϟδʹ Ποιο πένθος πρέπει να αναλάβουμε, ώστε να καταξιωθούμε τον μακαρισμό; ρϟεʹ Πώς πράττει κανείς τα πάντα προς δόξαν Θεού;

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣϟΖʹ. Πώς πρέπει να επιστρέφει κανείς από τα αμαρτήματα. ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Πρέπει να μιμηθεί τη διάθεση του Δαβίδ, ο οποίος πρώτα μεν λέει: «Την ανομία μου γνώρισα και την αμαρτία μου δεν την έκρυψα. Είπα: Θα εξομολογηθώ στον Κύριο την ανομία μου κατηγορώντας τον εαυτό μου»· έπειτα δε, να διδαχθεί τον τρόπο (αυτής της επιστροφής), όπως ο ίδιος τον διηγείται μέσα από τον έκτο ψαλμό, καθώς και μέσα από άλλους ψαλμούς με πολλούς τρόπους. Επίσης, να μάθει μέσα από τον Απόστολο αυτά που μαρτύρησε στους Κορινθίους σχετικά με το αμάρτημα κάποιου άλλου, όταν είπε ότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει»· και παραθέτοντας τα γνωρίσματα αυτής της λύπης, πρόσθεσε: «Διότι ιδού, αυτό ακριβώς το ότι λυπηθήκατε κατά Θεόν, πόση σπουδή κατειργάστηκε μέσα σας, αλλά και απολογία, αλλά και αγανάκτηση, αλλά και φόβο, αλλά και επιπόθηση, αλλά και ζήλο, αλλά και εκδίκηση».

Η ίδια δε ωδή, για τον κάποτε αγαπημένο αμπελώνα, εφόσον μεν μετανοεί, είναι άσμα· εφόσον όμως επιμένει στην αμαρτία, γίνεται θρήνος και ουαί, όπως ακριβώς διδαχθήκαμε από τον Ιεζεκιήλ, ότι στο ίδιο βιβλίο είναι γραμμένα μέλος και θρήνος και ουαί. Και ο λόγος του Κυρίου, ο οποίος προσκαλεί στην αιώνια ζωή και στην απόλαυση των ουράνιων αγαθών, αποτελούσε μέλος που διέγειρε τις ψυχές σε εύρυθμη και εμμελή κίνηση και στην κατά αρετήν ενέργεια. —Το δε κήρυγμα του Ιωάννη, το οποίο επέστρεφε τους απειθείς σε μετάνοια, αποτελούσε θρήνο, ο οποίος κατεργαζόταν λύπη προς σωτηρία αμεταμέλητη.

Το τρυγόνι όμως και το περιστέρι δεν τα περιόρισε χρονικά, διότι τα ζώα αυτά αρχίζουν αμέσως την αναπαραγωγή τους. Στην ανάβαση της Λουίθ, θα αναβαίνουν κλαίγοντας. Αρχή της ευφροσύνης είναι το να κλαίει κανείς ορθά, και αρχή ανάβασης και προκοπής προς τα άνω είναι η κατά Θεόν λύπη. Γι' αυτό και ο Απόστολος χαίρεται με εκείνους που λυπούνται, βλέποντας ότι οι λόγοι του τους οδηγούν σε συναίσθηση, και ότι κατεργάζονται σε αυτούς την κατά Θεόν λύπη, δηλαδή μετάνοια προς σωτηρία αμεταμέλητη. Διότι εκείνοι που κλαίνε για τα κακά τους έργα και τις κακές τους διανοήσεις, δεν θα κατέβουν πλέον, ούτε θα εισέλθουν στα κατώτατα της γης· αλλά θα αναβούν, χρησιμοποιώντας την κατά Θεόν λύπη σαν καθοδηγητή για την ανύψωσή τους προς τα άνω.

Κεφάλαιο ΣΤ΄. ΜΑΤΘΑΙΟΣ. Εάν αμαρτήσει εις βάρος σου ο αδελφός σου, πήγαινε και έλεγξέ τον μεταξύ εσού και αυτού μόνου· εάν σε ακούσει, κέρδισες τον αδελφό σου. ΠΡΟΣ ΚΟΡ. Α΄. Όταν συναχθείτε εσείς και το δικό μου πνεύμα μαζί με τη δύναμη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, να παραδώσετε έναν τέτοιον άνθρωπο στον Σατανά για τον όλεθρο της σάρκας, ώστε το πνεύμα να σωθεί κατά την ημέρα του Κυρίου Ιησού. ΠΡΟΣ ΚΟΡ. Β΄. Επειδή η επιστολή εκείνη, αν και για λίγο σας λύπησε, τώρα χαίρω, όχι επειδή λυπηθήκατε, αλλά επειδή λυπηθήκατε προς μετάνοια. Διότι λυπηθήκατε κατά Θεόν, ώστε σε τίποτα να μη ζημιωθείτε από εμάς. Διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρίαν, για την οποία κανείς δεν μεταμελείται. ΠΡΟΣ ΤΙΤ. Για την αιτία αυτή να τους ελέγχεις αυστηρά, ώστε να είναι υγιείς στην πίστη.

Είναι αναγκαία, επομένως, η προτροπή να μην επιδιώκουμε υπερβολικά να αγαπιόμαστε, αλλά να μη θεωρούμε καθόλου σπουδαίο το να γινόμαστε μισητοί σε κάποιους, εφόσον υπάρχει γι' αυτούς κάποιο όφελος από τη νουθεσία. Αυτό ακριβώς θα δούμε ότι έπραξε και ο Παύλος, και ότι είπε σαφώς: «Διότι τώρα ανθρώπους προσπαθώ να πείσω ή τον Θεό; Ή ζητώ να αρέσω σε ανθρώπους; Αν ήθελα ακόμη να αρέσω σε ανθρώπους, δεν θα ήμουν δούλος του Χριστού». Όταν πάλι επέπληξε κάποιον στην Κόρινθο, και έμαθε ότι αυτός λυπήθηκε πάρα πολύ σε αφόρητο βαθμό, λέει: «Διότι αν εγώ σας λυπώ, τότε ποιος είναι εκείνος που με ευφραίνει, παρά εκείνος που λυπείται εξαιτίας μου; Διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρίαν, για την οποία δεν μετανιώνει κανείς». Επομένως, δεν υπάρχει καμία απολύτως αμφιβολία ότι, ο λόγος που λέγεται προς τέρψη των ακροατών, και δεν παραθέτει τη γνώμη που τους ωφελεί, μάλλον κολακεύει τον κόσμο παρά τον βοηθάει. Εκείνος όμως που υπακούει στους λόγους του Σωτήρα, δεν θα πρεσβεύει κάτι τέτοιο. Πώς θα μπορούσε άλλωστε; Διότι θα προτιμήσει μάλλον να αρέσει σε Αυτόν, και θα θεωρήσει πνευματικό πλούτο ακόμη και το να μισείται πλέον από εκείνους που έχουν επιλέξει να θεωρούν την αρετή ως τον μεγαλύτερο εχθρό τους.

Διότι, βεβαίως, ποτέ δεν βρέθηκε σε στέρηση τροφής, εφόσον είναι Θεός και αιώνιος. Αντίθετα, δίνει ο ίδιος σε αυτούς που πεινούν τη δικαιοσύνη, δηλαδή πνευματική ανδρεία· δίνει επίσης ομοίως λύπη σε αυτούς που δεν οδυνώνται. Και αυτό θα το κατανοήσεις με δύο τρόπους. Διότι εξαιτίας της υπερβολικά μεγάλης αναισθησίας, και του ότι δεν γνωρίζουν τι είναι αρεστό στον Θεό, ούτε ξέρουν ότι ερχόμενοι σε ρήξη μαζί του θα περιπέσουν σε φοβερές και αναπόφευκτες τιμωρίες, δίνει ως βοήθεια το να λυπούνται πλέον για όσα σφάλλουν. Διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρίαν αμεταμέλητη, δηλαδή σε όσους σταύρωσαν τον Ιησού, και ίσως μάλιστα χαίρονται για αυτό (διότι τέτοια διάθεση είχαν και οι καθοδηγητές των Ιουδαίων, και όσοι τόλμησαν να πουν: «Το αίμα του ας είναι πάνω μας και πάνω στα παιδιά μας»), δίνοντας λύπη, τους προετοίμασε να γνωρίσουν συμφορές και τα δεινά του πολέμου· και επειδή εξέπεσαν από την οικειότητά τους προς αυτόν, έμειναν στερημένοι από κάθε δύναμη και πνευματική τροφή. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, σχεδόν ερμηνεύοντας το λεχθέν, προσθέτει λέγοντας: Διότι θα πεινάσουν οι νεότεροι, και θα κοπιάσουν οι νεανίσκοι, και οι εκλεκτοί θα καταστούν ανίσχυροι.

Ας απορριφθούν, λέει, τα παρελθόντα, και ας αναχωρήσουν προς τη λήθη τα προηγούμενα· φανείτε ανώτεροι από τον εαυτό σας στα επόμενα, εξευμενίστε τον Θεό με νηστεία και κόπο, με θρήνο και οδυρμούς. Διότι σε όσους επιλέγουν να πράττουν αυτά, θα ακολουθήσει οπωσδήποτε το να ζουν στο εξής με πνευματική ευημερία και τρυφή. Όπως ακριβώς το τέλος της ραθυμίας και της πτώσης στις ηδονές καταλήγει πάντοτε σε οιμωγές και κόλαση, έτσι και της επιείκειας και των κόπων της μετάνοιας η έκβαση καταλήγει στην ευρυχωρία της ευημερίας. Είναι ωφέλιμο, λοιπόν, το να κλαίει κανείς για τις αμαρτίες του και να λυπάται κατά Θεόν. Όπως ακριβώς γράφει ο μακάριος Παύλος: «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρίαν για την οποία κανείς δεν μετανιώνει». Και ο ίδιος ο Χριστός μακαρίζει εκείνους «που πενθούν τώρα, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Και βεβαίως και ο σοφός Σολομών κάτι τέτοιο λέει αινιγματικά: «Είναι καλό να πάει κανείς σε οίκο πένθους, παρά να πάει σε οίκο συμποσίου». Όμως, είναι αναγκαίο να παρατηρήσουμε προσεκτικά και τούτο, δηλαδή πόσο μεγάλη είναι η δύναμη της νηστείας. Εξημερώνει τον Δεσπότη, κατευνάζει την οργή, αποτρέπει την κόλαση. Διότι, ταλαιπωρώντας τον εαυτό μας, σχεδόν εξευμενίζουμε πλήρως τον θείο θυμό που έχει εξαγριωθεί και οργιστεί εναντίον μας, και συγκρατούμε εύκολα το χέρι εκείνου που μας παιδαγωγεί.

Τα εξαίρετα δε γνωρίσματά της, και εκείνα για τα οποία θα έπρεπε να θαυμάζεται, είναι τα αγαθά του νου, τα καυχήματα της καρδιάς, δηλαδή, ο αγιασμός, η ελπίδα στον Χριστό, η γνησιότητα της πίστης, το θαυμαστό των αρετών, το αξιέπαινο της υπομονής, και το να κυβερνάται από τον ίδιο τον Χριστό και από αυτόν να ποιμαίνεται, και αυτόν να έχει ως καθοδηγητή· «Διότι ένας είναι ο καθοδηγητής μας, ο Χριστός». Αν δε αναστηθούν και οι νεκροί, και «εμείς που ζούμε και απομένουμε, μαζί με αυτούς θα αρπαγούμε μέσα σε νεφέλες για να προϋπαντήσουμε τον Κύριο στον αέρα, και έτσι πάντοτε θα είμαστε μαζί με τον Κύριο». Και ως όρος Σιών εννοεί την άνω Ιερουσαλήμ, τη μητέρα των πρωτοτόκων, στην οποία και θα είμαστε μαζί με τον ίδιο τον Χριστό. <Και συ, αυχμηρέ πύργε του ποιμνίου, θυγατέρα της Σιών, σε εσένα θα έλθει και θα φθάσει η πρώτη εξουσία, η βασιλεία της Βαβυλώνας στη θυγατέρα Ιερουσαλήμ.> Εξαγγέλλονται μεν τα έργα της αγαθότητας σε εκείνους που έχουν κοπιάσει, και είπε ότι στους κατάλληλους καιρούς θα δεχθεί αυτήν που έχει συντριβεί, και θα την καταστήσει μεγάλο έθνος. Όμως στο μεταξύ την ελέγχει, και για το ότι ταλαιπωρήθηκε ολοκληρωτικά, συντρίφθηκε και αποβλήθηκε, την ονειδίζει προς όφελός της. Διότι, όπως είπε ο μακάριος Παύλος, «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρίαν». Την πλήττει λοιπόν από αγάπη, επειδή, ενώ ήταν δυνατό να μη δοκιμάσει τίποτε από τα λυπηρά, έφθασε σε αυτό με τις δικές της θεληματικές ροπές.

Διότι πολλοί είναι εκείνοι που κλαίνε στις εκκλησίες και έχουν την «κατά Θεόν» λύπη, η οποία «κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία». Αποδέχεται δε αυτούς και ο ίδιος ο Χριστός λέγοντας τα εξής: «Μακάριοι όσοι πενθούν τώρα, διότι αυτοί θα παρηγορηθούν». Και πάλι: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι θα γελάσετε». Επομένως, ακόμη και αν η Εκκλησία αποκαλούνταν Ραμά μέσω της φωνής του Προφήτη, ο λόγος θα διατηρούσε και έτσι την πειστικότητά του. Όμως λέει ότι θα παραμείνει στη θέση της, δηλαδή δεν θα σαλευθεί. Διότι είναι γερά στηριγμένη, όπως είπα, και η Εκκλησία του Χριστού είναι ακλόνητη. «Και αυτή θα είναι η πληγή με την οποία ο Κύριος θα πλήξει όλους τους λαούς, όσοι εκστράτευσαν εναντίον της Ιερουσαλήμ· θα λιώσουν οι σάρκες τους ενώ αυτοί θα στέκονται στα πόδια τους, και τα μάτια τους θα ρεύσουν μέσα από τις οπές τους, και η γλώσσα τους θα λιώσει στο στόμα τους.» «Στον κόσμο θα έχετε θλίψη», προσφώνησε ο Χριστός σε όσους πίστεψαν σε αυτόν· όμως τους καθιστά πιο θαρραλέους, προσθέτοντας ωφέλιμα: «Αλλά να έχετε θάρρος, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο». «Διότι σας έχω δώσει την εξουσία να πατάτε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού».

Και αν βέβαια ο ζυγός της αναγκαστικής δουλείας μας επιβαλλόταν από θεία οργή, και μάλιστα η ανάγκη να περιπέσουμε σε αδόκιμο νου, δεν θα ήταν εύκολο να αντισταθούμε. Θα έλεγα όμως ότι είναι χρήσιμο, έστω και μόνο το να θυμόμαστε από ποια κατάσταση σε ποια έχουμε ξεπέσει, και να θρηνούμε πικρά για την παραμέληση και για την έλλειψη της άνωθεν βοήθειας· «διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί σε σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει». Εφόσον όμως η θεία οργή δεν επικρέμαται πάνω μας, αλλά μας είναι δυνατόν να επιλέγουμε ελεύθερα και να πράττουμε αυτό που κρίνουμε σωστό, και εφόσον έχουμε την ευχέρεια να διατηρούμε ελεύθερη και εντελώς αβίαστη την κλίση μας και προς τις δύο κατευθύνσεις, εννοώ και προς το φαύλο και προς το αγαθό, πρέπει να αποκηρύξουμε γενναία την αδυναμία που οδηγεί στη φαυλότητα, και νομίζω ότι πρέπει να αποβάλουμε την αγάπη για τις ηδονές που προέρχονται από τους εχθρούς, και το να ενεργούμε υποταγμένοι στους εχθρούς, οι οποίοι λέγεται ότι άρχουν σε τούτο τον αιώνα. Ακόμη και αν μας προσεγγίσει κάτι που ίσως δεν στερείται ευημερίας -ευημερίας όμως από αυτές που τιμώνται στον κόσμο-, σίγουρα καταλήγει σε αισχρό και άσχημο τέλος. ΠΑΛΛ. Πώς το εννοείς αυτό; ΚΥΡ. Θέλεις να μιλήσουμε αντλώντας από αρχαία παραδείγματα; ΠΑΛΛ. Βεβαίως. ΚΥΡ. Όταν ο λιμός εξαντλούσε τους ανθρώπους σε όλη, τρόπον τινά, τη γη, φάνηκε καλό στους απογόνους του Ιακώβ να κατέβουν προς τους Αιγυπτίους. Ήταν δε νέοι, περίπου δέκα στον αριθμό, και ο μοναδικός σκοπός της αποδημίας τους ήταν το να αγοράσουν τρόφιμα και κανένας άλλος.

Η υψηλοφροσύνη πάντοτε επιζητεί την τιμή, ενώ η ταπεινοφροσύνη ούτε στη δόξα επαίρεται, ούτε στην αδοξία αδημονεί· διότι προσδοκά τον μισθό από τον Κύριο. Αυτός που κρύβει μνησικακία στην καρδιά του είναι όμοιος με εκείνον που τρέφει φίδι στον κόρφο του. Μη δώσεις λύπη στην καρδιά σου· διότι η λύπη του κόσμου κατεργάζεται τον θάνατο, ενώ η κατά Θεόν λύπη θα γίνει για εσένα πρόξενος της αιώνιας ζωής.

Οι κοσμικοί κοπιάζουν για τα κοσμικά, ενώ οι πνευματικοί περνούν θλίψεις για τα πνευματικά έργα. Αλλά η λύπη του κόσμου προκαλεί θάνατο, ενώ η κατά Θεόν λύπη απεργάζεται μετάνοια που οδηγεί σε αιώνια ζωή. Και εμείς λοιπόν, όταν θλιβόμαστε, ας μην αποθαρρυνόμαστε.

Τι πρέπει λοιπόν να κάνετε για αυτό εσείς, για τις οποίες έγινε λόγος προηγουμένως; Το προσθέτει λέγοντας: «ταραχθείτε, λυπηθείτε, εσείς που επαναπαύεστε». Ας σας αγγίξει, λέει, «η κατά Θεόν λύπη» και εξέλθετε από την προηγούμενη απιστία, παραδίδοντας τους εαυτούς σας «στη μετάνοια»· διότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μεταμελείται». Γι' αυτό, αποδείξτε «καρπούς μετανοίας» με τα έργα σας, αποβάλλοντας το ένδυμα του πλούτου, απογυμνώνοντας τους εαυτούς σας από την τρυφή και την αφθονία, και με ανδρικό σχήμα «αφού περιζώσετε τις οσφύες σας, θρηνήστε» για την ερήμωση που κατέλαβε τον άλλοτε «επιθυμητό σας αμπελώνα». Το τι έπαθε ο «αγρός» και τι η πολύφορη «άμπελος», το αναφέρει στη συνέχεια: «η γη του λαού θα βλαστήσει αγκάθια και χόρτα». Αυτό εξάλλου το φανέρωσε και με όσα είπε προηγουμένως: «και περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια». Και ερμηνεύοντας αυτά, πρόσθεσε λέγοντας: «περίμενα να κάνει δίκαιη κρίση, αλλά έκανε ανομία και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Για αυτά λοιπόν προέτρεπε να «θρηνείτε», και μάλιστα εξαιτίας της απειλής που ακολουθεί, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «από κάθε σπίτι θα αφαιρεθεί η χαρά». Και αυτή η άλλοτε «πλούσια πόλη», τα «σπίτια», «θα εγκαταλειφθούν» έρημα, όταν ο «πλούτος» της «πόλεως» και τα σεμνά και τα «επιθυμητά» του ιερού «οίκου εγκαταλειφθούν» από τον Θεό.

Είναι, λοιπόν, εκ πρώτης όψεως εύλογο να θεωρήσουμε μακάριο εκείνο το πένθος που προκαλείται εξαιτίας των σφαλμάτων και των αμαρτιών, σύμφωνα με τη διδασκαλία του Παύλου περί της λύπης, ο οποίος ανέφερε ότι δεν υπάρχει μόνο ένα είδος λύπης, αλλά αφενός μεν η κοσμική, αφετέρου δε η κατά Θεόν ενεργούμενη.

Και το μεν έργο της κοσμικής λύπης είναι ο θάνατος· η δε άλλη, εργάζεται μέσω της μετάνοιας τη σωτηρία για όσους λυπούνται. Διότι, πράγματι, ένα τέτοιο πάθος της ψυχής δεν στερείται του μακαρισμού, όταν η ψυχή, έχοντας αποκτήσει συναίσθηση του χειρότερου, οδύρεται για τον βίο που έζησε μέσα στην κακία. Επειδή, όπως ακριβώς συμβαίνει στις σωματικές ασθένειες, κατά τις οποίες, αν κάποιο μέρος του σώματος παραλύσει εξαιτίας κάποιας βλάβης, το σημάδι ότι το παραλυμένο μέλος έχει νεκρωθεί είναι η αναλγησία· εάν όμως, μέσω κάποιας ιατρικής τέχνης, η ζωτική αίσθηση επανέλθει στο σώμα, τότε χαίρονται που το μέλος πονάει, τόσο ο ίδιος ο ασθενής όσο και εκείνοι που προσφέρουν τη θεραπεία, λαμβάνοντας ως τεκμήριο ότι η πάθηση βαίνει προς την υγεία, το γεγονός ότι το μέλος έχει πλέον αποκτήσει αίσθηση του οξέος πόνου· με τον ίδιο τρόπο, όταν, όπως λέει ο Απόστολος, κάποιοι, έχοντας χάσει κάθε αίσθηση, παραδώσουν τον εαυτό τους στον αμαρτωλό βίο, όντας πραγματικά νεκροί και παράλυτοι ως προς την ενάρετη ζωή, δεν έχουν πλέον καμία συναίσθηση των όσων πράττουν.

Διότι και για τον Δανιήλ η επιθυμία αποτέλεσε έπαινο· και ο Φινεές με τον θυμό του εξιλέωσε τον Θεό· και μάθαμε ότι ο φόβος είναι αρχή της σοφίας, και ακούσαμε από τον Παύλο ότι η κατάληξη της κατά Θεόν λύπης είναι η σωτηρία· και το Ευαγγέλιο μας νουθετεί την περιφρόνηση των δεινών· και το να μη φοβάται κανείς τον τρόμο δεν είναι τίποτε άλλο παρά περιγραφή του θάρρους, το οποίο έχει συγκαταλεχθεί ανάμεσα στα αγαθά από τη Σοφία.

Επομένως, επειδή ακριβώς υπάρχει και κάποιο σωτήριο πένθος, καθώς απέδειξε ο λόγος, ακούστε εσείς που παρασύρεστε εύκολα προς το πάθος της λύπης, ότι δεν απαγορεύουμε τη λύπη, αλλά αντί για την κατακριτέα συμβουλεύουμε την αγαθή. Μη λυπάστε, λοιπόν, με τη λύπη του κόσμου που κατεργάζεται τον θάνατο, όπως λέει ο απόστολος, αλλά με την κατά Θεόν λύπη, της οποίας το τέλος είναι η σωτηρία της ψυχής. Διότι το δάκρυ που χύνεται άσκοπα και μάταια για τους κεκοιμημένους, ίσως γίνεται και αιτία καταδίκης για εκείνον που διαχειρίζεται κακά το ωφέλιμο. Εάν, πράγματι, γι' αυτόν τον σκοπό εμφύτευσε στη φύση μας αυτή τη διάθεση για λύπη Εκείνος που δημιούργησε τα πάντα με σοφία, ώστε αυτή να είναι μέσο κάθαρσης από την προϋπάρχουσα κακία και εφόδιο για τη συμμετοχή στα προσδοκώμενα αγαθά, ίσως εκείνος που χύνει μάταια και ανώφελα το δάκρυό του να κατηγορηθεί στον ίδιο του τον Κύριο, σύμφωνα με τον ευαγγελικό λόγο, ως κακός οικονόμος που σκορπά άσκοπα τον πλούτο που του εμπιστεύθηκαν. Επειδή καθετί που χρησιμεύει για το καλό είναι πλούτος, που συγκαταλέγεται στα πολύτιμα κειμήλια. Δεν θέλω, λοιπόν, να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με τους κεκοιμημένους αυτά που έχουμε διδαχθεί, καθώς και οποιοδήποτε άλλο δίδαγμα αποκαλύπτεται επιπλέον από το Άγιο Πνεύμα στους τελειοτέρους, για να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα.

Και ο μέγας Παύλος λέει: «η κατά κόσμον λύπη προκαλεί θάνατο», θάνατο βεβαίως της ψυχής· και πάλι: «ξύπνησε εσύ που κοιμάσαι και ανάστηθι από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός». Από ποιους νεκρούς παραγγέλλεται να εγερθεί; Βεβαίως από εκείνους που έχουν θανατωθεί από τις σαρκικές επιθυμίες, οι οποίες στρατεύονται εναντίον της ψυχής. Γι' αυτό και ο Κύριος ονόμασε νεκρούς όσους ζουν σε τούτον τον μάταιο κόσμο· διότι σε εκείνον από τους μαθητές του που του ζήτησε να πάει να θάψει τον πατέρα του δεν το επέτρεψε, αλλά τον πρόσταξε να τον ακολουθεί, αφήνοντας τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς.

Διότι, αν υπάρχει κάτι δυσάρεστο σε έναν τέτοιο τρόπο ζωής, αλλά και αυτό προσφέρει παρηγοριά, παρέχει τη βασιλεία των ουρανών και γίνεται πρόξενος σωτηρίας. Αντίθετα, της άλλης ζωής και το ευχάριστο και το δυσάρεστο είναι θανατηφόρα. Διότι, λέει, η κατά κόσμον λύπη κατεργάζεται θάνατο, ενώ η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία.

Γιατί άραγε συνέδεσε ο Χριστός το πένθος με την πτωχεία; Επειδή πάντοτε συνυπάρχει με αυτήν. Αλλά η μεν λύπη για την κατά κόσμον πτωχεία κατεργάζεται τον θάνατο της ψυχής, όπως λέει ο απόστολος· η δε λύπη για την κατά Θεόν πτωχεία φέρνει αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία της ψυχής. Και στη μεν πρώτη, επειδή είναι ακούσια, ακολουθεί αναγκαστικά το ακούσιο πένθος· στη δε δεύτερη, επειδή είναι εκούσια, ακολουθεί αναγκαστικά το εκούσιο πένθος. Επειδή δε το πένθος που μακαρίζεται εδώ έχει συνδεθεί με την κατά Θεόν πτωχεία, γίνεται αναγκαστικά εξαιτίας εκείνης, εξαρτάται εξολοκλήρου από εκείνη ως αιτία, και από αυτήν εξυπακούεται ότι αντλεί τον πνευματικό και εκούσιο χαρακτήρα του.

Πολύ σωστά, λοιπόν, είπε ο θεσπέσιος Παύλος ότι «η κατά κόσμον λύπη κατεργάζεται θάνατο»· διότι και από τον λόγο αυτόν αποδείχθηκε ότι είναι αμαρτία προς θάνατον. Εάν δε η πραγματική ζωή της ψυχής είναι το θείο φως που προέρχεται από το κατά Θεόν πένθος, όπως έχει ειπωθεί πιο πάνω από τους Πατέρες, τότε και ο θάνατος της ψυχής θα είναι ένα πονηρό σκοτάδι που προκαλείται στην ψυχή από την κατά κόσμον λύπη.

Διότι η κατά Θεόν λύπη, όπως λέει ο απόστολος, κατεργάζεται στην ψυχή μετάνοια αμεταμέλητη προς σωτηρία. Γι' αυτό και κάποιος από τους πατέρες έλεγε ότι το πένθος εργάζεται και διαφυλάσσει· και δεν είναι μόνο αυτό το κέρδος από το πένθος, το ότι δηλαδή ο άνθρωπος γίνεται σχεδόν ακίνητος προς το κακό και δεν υποτροπιάζει στα προηγούμενα αμαρτήματα, αλλά και το ότι τα καθιστά εκείνα σαν να μην έγιναν ποτέ.

Αντλώντας θάρρος από τις πρεσβείες αυτών, εγώ, ο δικός σου λειτουργός χάρη στη δική σου χάρη, και μιμούμενος ως προς αυτό εσένα που σήκωσες την αμαρτία του κόσμου, αφού ανέλαβα και εγώ τις αμαρτίες και τα παραπτώματα αυτού του λαού, τον οποίο με άρρητους λόγους πρόνοιας εμπιστεύθηκες στη δική μου ταπεινότητα, τα προσάγω στο πέλαγος των οικτιρμών σου. Και σε παρακαλώ, εσένα που εξαφάνισες την παλαιά κατάρα και ανακαίνισες τη φύση μας, έκπλυνε και τώρα τον ρύπο που προέκυψε από αφροσύνη σε αυτόν τον λαό, και, αφού καθαρίσεις το αίσχος τους, «πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά τους» και δώσε τους μετάνοια για σωτηρία αμεταμέλητη.

Έτσι, η τρυφή δεν είναι αιτία μόνο της αμαρτίας, αλλά και της ασέβειας. Επομένως, και η νηστεία και η εγκράτεια ωφελούν όχι μόνο ως προς την αρετή, αλλά και ως προς τη θεοσέβεια. Διότι πρέπει στη νηστεία να προστίθεται η εγκράτεια. Γιατί; Επειδή και ο κορεσμός από τα ευτελή φαγητά εμποδίζει το καθαρτήριο πένθος και την κατά Θεόν λύπη στην ψυχή και την κατάνυξη, η οποία κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία. Διότι χωρίς συντετριμμένη καρδιά δεν είναι δυνατόν να επιτευχθεί αληθινά η μετάνοια. Και συντρίβει την καρδιά και την κάνει να πενθεί για τις δικές της αμαρτίες ο κατά Θεόν περιορισμός της τρυφής, του ύπνου και των αισθήσεων.

Με την άμεση αυτοκαταδίκη του και τη σφοδρή λύπη και μετάνοια, και με το δραστικό για τον εξιλασμό φάρμακο, τα δάκρυα· διότι, λέει, «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει»· και η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια για τη σωτηρία, και «εκείνος που σπέρνει με δάκρυα την ικεσία, θα θερίσει με αγαλλίαση την άφεση».

Της μετανοίας προηγείται η επίγνωση των δικών μας σφαλμάτων, η οποία αποτελεί μεγάλη αφορμή για εξιλέωση. Διότι «ελέησέ με», λέει προς τον Θεό ο ψαλμωδός προφήτης, «επειδή εγώ γνωρίζω την ανομία μου», ελκύοντας το έλεος μέσω της επιγνώσεως και λαμβάνοντας την τέλεια άφεση μέσω της εξαγορεύσεως και της αυτομεμψίας. «Διότι είπα», λέει, «θα εξαγορεύσω ο ίδιος εναντίον μου την ανομία μου στον Κύριο, και εσύ συγχώρησες την ασέβεια της καρδιάς μου». Διότι την επίγνωση των προσωπικών αμαρτημάτων ακολουθεί η αυτοκατάκριση, και αυτήν την ακολουθεί η λύπη για τα αμαρτήματα, την οποία ο Παύλος ονόμασε κατά Θεόν λύπη. Την κατά Θεόν λύπη αυτή είναι φυσικό να την ακολουθεί η με συντετριμμένη καρδιά εξαγόρευση και δέηση προς τον Θεό, καθώς και η υπόσχεση για αποχή από τις κακίες στο εξής. Και αυτό είναι η μετάνοια.

Γι' αυτό έχουμε ανάγκη πάλι εμείς που αμαρτήσαμε τη λύπη και την κατήφεια για τα προηγούμενα αμαρτήματα και την προσέγγιση μέσω της μετάνοιας, ώστε να ξανακούσει μυστικά ο καθένας μας, όπως εκείνος ο παραλυτικός, «έχε θάρρος, τέκνο μου», και, αφού λάβουμε τη συγχώρεση, να μετατρέψουμε τη λύπη σε χαρά. Διότι αυτή η λύπη είναι το πνευματικό μέλι, το οποίο θηλάζουμε από στερεή πέτρα, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε προτυπωτικά: «θήλασαν μέλι από πέτρα», «και η πέτρα είναι ο Χριστός», όπως λέει ο Παύλος. Αλλά μην απορήσετε, αν ονόμασα τη λύπη μέλι· διότι γι' αυτήν πάλι λέει ο Παύλος, ότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια αμεταμέλητη προς σωτηρία». Διότι, όπως ακριβώς σε εκείνον που έχει τραυματισμένη τη γλώσσα το μέλι που του προσφέρεται θα φανεί τσουχτερό, αν όμως θεραπευτεί από τα τραύματα, θα αντιληφθεί τη γλυκύτητα του μελιού, έτσι και ο φόβος του Θεού, που γεννιέται από το ευαγγελικό κήρυγμα στις συνετές ψυχές, προκαλεί μεν λύπη, εφόσον αυτές φέρουν ακόμη πάνω τους τα τραύματα των αμαρτημάτων, όταν όμως τα αποβάλουν αυτά μέσω της μετάνοιας, αντιλαμβάνονται την ευαγγελική χαρά, σύμφωνα με τα λόγια του Σωτήρα: «και η λύπη σας θα μετατραπεί σε χαρά». Ποια λύπη;

Εάν παρακάθεσαι με κάποιους, να μη συζητάς για βιοτικά ζητήματα, ούτε για τα απλά και τα τυχαία και όσα δεν μας αφορούν καθόλου, αλλά για τη δική μας φιλοσοφία, για τη γέεννα, για τη βασιλεία των ουρανών. Και όχι για τα περιττά και ανώφελα, όπως: ποιος ανήλθε στην εξουσία; ποιος απομακρύνθηκε από την εξουσία; για ποιον λόγο ο τάδε ζημιώθηκε; από πού ο δείνα κέρδισε και έγινε πιο εύπορος; τι άφησε ο τάδε στον δείνα όταν πέθανε; και πώς ο τάδε απέτυχε, ενώ περίμενε να γραφτεί ανάμεσα στους πρώτους κληρονόμους; και πολλά άλλα παρόμοια. Ας μη συζητούμε λοιπόν για τέτοια θέματα, ούτε να ανεχόμαστε τους άλλους όταν τα συζητούν, αλλά ας εξετάζουμε τι πρέπει να πράττουμε ή τι να λέμε για να αρέσουμε στον Θεό. Μπορείς, επίσης, να σιωπήσεις για χάρη του Θεού, όταν υβρίζεσαι, όταν λοιδωρείσαι, όταν υποφέρεις μύρια κακά, εάν τα υπομείνεις γενναία και δεν ξεστομίσεις κανένα βλάσφημο λόγο εναντίον εκείνου που στα προκαλεί. Διότι προς δόξαν Θεού δεν γίνεται μόνο το να επαινέσεις ή να κατακρίνεις, ούτε το να παραμείνεις μέσα ή να βγεις έξω, ούτε το να μιλήσεις ή να σιωπήσεις, αλλά και το να κλάψεις και να λυπηθείς, καθώς και το να χαρείς και να ευφρανθείς. Επειδή, όταν δεις είτε κάποιον αδελφό να αμαρτάνει, είτε τον εαυτό σου να έχει περιπέσει σε παράπτωμα, και έπειτα στενάξεις και λυπηθείς, τότε κέρδισες από αυτή τη λύπη σωτηρία αμεταμέλητη, ακριβώς όπως λέει ο Παύλος: «Η γαρ κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται σωτηρίαν αμεταμέλητον».

Γι' αυτό λέει ο Παύλος: Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία. Καλή είναι η λύπη για εκείνους που μετανοούν γνησίως· αρμόζει σε όσους αμαρτάνουν το πένθος για την αμαρτία. Διότι, μακάριοι είναι όσοι πενθούν, επειδή αυτοί θα παρηγορηθούν.

ΣΤ΄. Αλλά αυτά μεν τα γνωρίζουμε από τα έργα που συνέταξαν οι θύραθεν συγγραφείς· εάν όμως θέλετε, θα αντλήσουμε παραδείγματα και από τις Γραφές. Ο Σαούλ πρώτος βασίλευσε, αλλά γνωρίζετε πώς και αυτός καταστράφηκε αφού υπέστη αναρίθμητα κακά. Μετά από αυτόν, παρομοίως ο Δαβίδ, ο Σολομών, ο Αβιά, ο Εζεκίας, ο Ιωσίας. Διότι δεν είναι δυνατόν να περάσει κανείς τον παρόντα βίο χωρίς θλίψη, χωρίς πόνους, χωρίς στενοχώρια. Αλλά εμείς ας στενοχωρούμαστε όχι για τέτοια πράγματα, για τα οποία στενοχωρούνται οι βασιλιάδες, αλλά για εκείνα από τα οποία αποκομίζουμε και μεγάλο κέρδος. Διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία. Για αυτά πρέπει να λυπούμαστε, για αυτά να πονάμε, για αυτά να συντρίβεται η ψυχή μας· έτσι λυπόταν ο Παύλος για εκείνους που αμάρταναν, έτσι δάκρυζε: «Διότι μέσα από πολλή θλίψη», λέει, «και συνοχή καρδιάς σας έγραψα με πολλά δάκρυα». Επειδή δηλαδή δεν είχε να πενθήσει για δικά του σφάλματα, το έπραττε για των άλλων· μάλλον δε θεωρούσε και εκείνα τα σφάλματα δικά του, ως προς το ζήτημα του πένθους. Άλλοι σκανδαλίζονταν, και αυτός φλεγόταν· άλλοι ασθενούσαν, και αυτός ασθενούσε. Είναι αγαθή μια τέτοια λύπη, είναι ανώτερη από κάθε κοσμική χαρά.

Είδες άφατη σύνεση; Διότι, λέει, εάν δεν το κάναμε αυτό, θα σας είχαμε ζημιώσει. Και λέει ότι το μεν κατόρθωμα είναι δικό τους, ενώ η ζημιά θα ήταν δική του, εάν είχε σιωπήσει. Διότι, αν επρόκειτο να διορθωθούν από την επίπληξη και εμείς δεν τους επιπλήτταμε, θα σας είχαμε ζημιώσει· και η βλάβη δεν θα είχε γίνει μόνο σε εσάς, αλλά και σε εμάς. Διότι, όπως ακριβώς αυτός που δεν δίνει στον έμπορο τα αναγκαία για το ταξίδι προκαλεί ο ίδιος τη ζημιά, έτσι και εμείς, εάν δεν σας παρέχαμε τις αφορμές της μετάνοιας, θα σας είχαμε ζημιώσει. Βλέπεις ότι το να μην επιτιμά κανείς αυτούς που αμαρτάνουν αποτελεί ζημιά και για τον δάσκαλο και για τον μαθητή; Διότι η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται αμεταμέλητη μετάνοια προς σωτηρία. Γι' αυτό, λέει, αν και το είχα μετανιώσει πριν δω τον καρπό και πόσο μεγάλο ήταν το κέρδος, τώρα δεν μετανιώνω. Διότι τέτοια είναι η κατά Θεόν λύπη. Και στη συνέχεια φιλοσοφεί γύρω από αυτήν, δείχνοντας ότι η λύπη δεν είναι παντού κάτι το επιζήμιο, αλλά μόνο όταν γίνεται κατά κόσμον. Τι σημαίνει όμως κατά κόσμον; Εάν λυπηθείς για χρήματα, για δόξα, για κάποιον που πέθανε, όλα εκείνα είναι κατά κόσμον. Γι' αυτό και προκαλεί θάνατο.

Διότι εκείνος που λυπάται για τη δόξα, φθονεί και πολλές φορές οδηγείται αναπόφευκτα στην απώλεια· τέτοια λύπη δοκίμασε ο Κάιν, τέτοια και ο Ησαύ. Επομένως, ονομάζει «κατά κόσμον» λύπη αυτήν που αποβαίνει προς βλάβη εκείνων που λυπούνται. Πράγματι, η λύπη είναι χρήσιμη μόνο για τις αμαρτίες· και αυτό καθίσταται φανερό από το εξής: Εκείνος που λυπάται για την απώλεια χρημάτων, δεν αναιρεί τη ζημία· εκείνος που λυπάται για κάποιον που έχει αποβιώσει, δεν ανασταίνει τον νεκρό· εκείνος που λυπάται για κάποια ασθένεια, όχι μόνο δεν τη θεραπεύει, αλλά και επιδεινώνει το νόσημα. Εκείνος όμως που λυπάται για τις αμαρτίες του, αυτός είναι ο μόνος που κατορθώνει κάτι ωφέλιμο μέσω της λύπης, διότι αυτή καταναλίσκει και εξαφανίζει τις αμαρτίες. Επειδή, λοιπόν, το φάρμακο αυτό έχει παρασκευαστεί για τον συγκεκριμένο σκοπό, μόνο εδώ έχει ισχύ και επιδεικνύει την ωφέλειά του, ενώ σε όλα τα άλλα προκαλεί και βλάβη.

Αλλ' όταν αυτή γίνεται σύμφωνα με το θέλημα του Θεού, είναι ανώτερη από τη χαρά του κόσμου. Διότι η μεν κοσμική χαρά δεν καταλήγει πουθενά, ενώ εκείνη προκαλεί μετάνοια που οδηγεί σε σωτηρία αμεταμέλητη. Και το θαυμαστό με αυτήν είναι τούτο: ότι κανείς δεν πρόκειται να μετανιώσει επειδή πόνεσε κατ' αυτόν τον τρόπο, πράγμα που αποτελεί το κατεξοχήν γνώρισμα της κοσμικής λύπης. Διότι τι είναι πιο ποθητό από το γνήσιο παιδί; Και τι πιο οδυνηρό από έναν τέτοιο θάνατο; Αλλά όμως, οι πατέρες που στην κορύφωση του πένθους δεν δέχονται καμία παρηγοριά και κατακόπτουν τον εαυτό τους, μετά από καιρό μετανιώνουν επειδή λυπήθηκαν υπέρμετρα, καθώς δεν ωφελήθηκαν καθόλου από αυτό, παρά μάλλον κατέστρεψαν περισσότερο τον εαυτό τους. Η κατά Θεόν λύπη όμως δεν είναι τέτοια. Αντιθέτως, έχει δύο πλεονεκτήματα: το ότι δεν κατακρίνει κανείς τον εαυτό του για τον πόνο του, και το ότι αυτή η λύπη καταλήγει στη σωτηρία· ενώ η κοσμική στερείται και τα δύο αυτά. Διότι πονούν προς βλάβη τους, και αφού πονέσουν σφοδρά, κατακρίνουν τον εαυτό τους, αναδεικνύοντας το γεγονός αυτό ως τη μεγαλύτερη απόδειξη ότι ενήργησαν προς βλάβη τους. Η κατά Θεόν λύπη όμως κάνει το αντίθετο· γι' αυτό και έλεγε: «Προκαλεί μετάνοια προς σωτηρία για την οποία ποτέ κανείς δεν μετανιώνει». Διότι κανείς δεν πρόκειται να κατακρίνει τον εαυτό του, εάν λυπηθεί για κάποια αμαρτία, εάν πενθήσει και εάν συντρίψει τον εαυτό του.

Επιτρέψτε λοιπόν και σε εμένα, παρακαλώ, να πω αυτά τα λόγια προς την αγάπη σας· ώστε, αν και σας λύπησα με την προηγούμενη παραίνεση, δεν μετανιώνω, έστω και αν είχα μετανιώσει· διότι βλέπω ότι η παραίνεση εκείνη και η συμβουλή, αν και σας λύπησε προς στιγμήν, εμάς μας χαροποίησε περισσότερο. Όχι επειδή λυπηθήκατε, αλλά επειδή λυπηθήκατε προς μετάνοια. Διότι, ιδού, αυτό ακριβώς το γεγονός, το ότι δηλαδή λυπηθήκατε κατά Θεόν, πόση προθυμία κατεργάστηκε μέσα σας; Πιο λαμπρή είναι για εμάς σήμερα η σύναξη, πιο χαρμόσυνο το ακροατήριο, πιο πολυάριθμος ο χορός των αδελφών. Αυτή η προθυμία είναι καρπός εκείνης της λύπης.

Διότι, ενώ όλοι θεωρούν ότι εκείνοι που χαίρονται είναι αξιοζήλευτοι, και εκείνοι που βρίσκονται σε αθυμία, φτώχεια και πένθος είναι άθλιοι, Αυτός μακαρίζει τους δεύτερους αντί για τους πρώτους, λέγοντας τα εξής: «Μακάριοι οι πενθούντες». Καίτοι όλοι τους θεωρούν αξιοθρήνητους. Γι' αυτόν τον λόγο πραγματοποίησε προηγουμένως τα θαύματα, ώστε όταν νομοθετεί τέτοια πράγματα να είναι αξιόπιστος. Και στο σημείο αυτό, πάλι, δεν αναφέρει απλώς όσους πενθούν, αλλά εκείνους που το πράττουν αυτό για τα αμαρτήματά τους· εφόσον το άλλο είδος πένθους είναι αυστηρά απαγορευμένο, το να θρηνεί δηλαδή κανείς για κάποιο από τα βιωτικά πράγματα. Αυτό ακριβώς καθιστούσε σαφές και ο Παύλος λέγοντας, ότι η μεν λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατον, ενώ η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια εις σωτηρίαν αμεταμέλητη.

Και πάλι αλλού λέει: «Ο θάνατος των αμαρτωλών είναι πονηρός». Βλέπεις ότι και αυτό ανήκει στα ενδιάμεσα πράγματα, και ότι δεν είναι ούτε απόλυτα καλό ούτε απόλυτα κακό, αλλά εξαρτάται από την προαίρεση εκείνων που το δέχονται; Γι’ αυτό ακριβώς και ο σοφότατος Σολομών, επισημαίνοντας τη χρησιμότητα αυτών των ενδιάμεσων πραγμάτων και φιλοσοφώντας γύρω από αυτά, αποδεικνύοντας ότι δεν είναι απόλυτα το ένα καλό και το άλλο κακό, αλλά ότι με τον κατάλληλο καιρό γίνονται καλά, ακόμη κι αν φαίνονται δυσβάσταχτα όταν δεν συμβαίνουν την κατάλληλη στιγμή, έλεγε: «Υπάρχει καιρός για κλάμα και καιρός για γέλιο, καιρός για να ζήσει κανείς και καιρός για να πεθάνει». Διότι ούτε η χαρά είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου αποβαίνει βλαβερή· ούτε η θλίψη είναι πάντοτε και παντού καλή, αλλά υπάρχουν περιπτώσεις όπου γίνεται θανατηφόρα και ολέθρια. Και επιβεβαιώνοντας ακριβώς αυτό το γεγονός, ο Παύλος έλεγε: «Η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια που οδηγεί στη σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μετανιώνει· ενώ η λύπη του κόσμου κατεργάζεται θάνατο».