Πατερικές αναφορές στο ΒΑΣΙΛΕΙΩΝ Δ΄ 4:40

Κάποτε λοιπόν στην Αντινόπολη, ενώ συνομιλούσα με τον σοφιστή Κόλλουθο —που ήταν και αυτός Ιουδαίος—, όταν και εκείνος αντέτασσε στα θαύματα του Χριστού τις θαυματουργίες του Μωυσή, και έπειτα, αφού εγώ είχα πει ότι «ο Μωυσής, ως προφήτης, επιτελούσε τα θαυμαστά με την προσευχή, ενώ ο Χριστός, ως Θεός, ενεργούσε τα θαύματα με δική του εξουσία, χωρίς προσευχή», τότε ο Ιουδαίος αποκρίθηκε σε αυτά ως εξής: «Και ο Χριστός με προσευχή ανέστησε τον Λάζαρο, και με προσευχή πλήθυνε τους πέντε άρτους, και προσευχήθηκε να παρέλθει από αυτόν το ποτήριο, και ανέβαινε στο βουνό ιδιαιτέρως και προσευχόταν στον Θεό ως άνθρωπος, και για εκείνους που τον σταύρωσαν προσευχόταν στον Θεό λέγοντας· “Συγχώρησέ τους, γιατί δεν ξέρουν τι κάνουν”. Και αν βέβαια έκανε και μερικά σημεία χωρίς προσευχή, αυτό δεν είναι τίποτε το θαυμαστό· διότι και ο Μωυσής άλλα μεν τα θαυματουργούσε με προσευχή, άλλα δε και χωρίς προσευχή· όπως και ο Ηλίας, χωρίς προσευχή, πλήθυνε το λάδι και το αλεύρι, χωρίς προσευχή έσχισε τον Ιορδάνη, χωρίς προσευχή και ο Ελισσαίε ευλόγησε το λάδι και θεράπευσε τον θάνατο που ήταν στο καζάνι, χωρίς προσευχή καθάρισε τον λεπρό Νεεμάν, και νεκρός ο νεκρός Ελισσαίε ανέστησε νεκρό. Και αν μου λες ότι ο Μωυσής και οι προφήτες εστάλησαν από τον Θεό ως δούλοι, τότε και εγώ θα σου πω ότι και ο Χριστός έλεγε πως ο Θεός τον έστειλε, και ότι δεν μπορεί να κάνει τίποτε χωρίς τον Θεό, και ότι όσα λέγει, έλαβε από τον Θεό εντολή για το τι να πει και τι να λαλήσει, και ότι δεν κάνει το δικό του θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που τον έστειλε. Και αν ακόμη έγινε σεισμός και σκοτάδι, όπως λέτε, όταν σταυρώθηκε ο Ιησούς, όμως και σε άλλους αγίους πολλές φορές, όταν πέθαναν άδικα από κάποιους παράνομους ανθρώπους, έγιναν σημεία και σεισμοί και τέρατα».

Ομιλία Θ΄ Περί χερσαίων. Πώς σας φάνηκε η πρωινή τράπεζα των λόγων; Διότι σκέφθηκα να παρομοιάσω τα δικά μου με τη φιλοξενία κάποιου φτωχού οικοδεσπότη, ο οποίος, επειδή φιλοτιμείται να θεωρείται ως ένας από αυτούς που παραθέτουν πλούσια τραπέζια, ελλείψει πολυτελών εδεσμάτων κουράζει τους συνδαιτυμόνες του, προσφέροντας πλουσιοπάροχα στο τραπέζι την πενιχρή του παρασκευή· με αποτέλεσμα το φιλότιμό του να μετατρέπεται σε όνειδος απειροκαλίας. Κάτι τέτοιο είναι και το δικό μας έργο, εκτός αν εσείς έχετε διαφορετική γνώμη. Όποιο κι αν είναι όμως, δεν πρέπει να το καταφρονήσετε. Διότι ούτε τον Ελισσαίο απέρριπταν ως κακό οικοδεσπότη οι άνθρωποι της εποχής του, και μάλιστα ενώ φιλοξενούσε τους φίλους του με άγρια χόρτα. Γνωρίζω τους κανόνες της αλληγορίας, αν και δεν τους ανακάλυψα εγώ ο ίδιος, αλλά έτυχε να διαβάσω τα συγγράμματα άλλων. Σύμφωνα με αυτούς, εκείνοι που δεν αποδέχονται τις κοινές έννοιες των γεγραμμένων, το νερό δεν το ονομάζουν νερό αλλά κάποια άλλη φύση, και το φυτό και το ψάρι τα ερμηνεύουν κατά το δοκούν, και τη δημιουργία των ερπετών και των θηρίων την εξηγούν παρεκκλίνοντας προς τις δικές τους εικασίες, όπως ακριβώς οι ονειροκρίτες, οι οποίοι ερμηνεύουν όσα εμφανίζονται στις φαντασιώσεις του ύπνου σύμφωνα με τον δικό τους σκοπό. Εγώ, όμως, όταν ακούω χόρτο, εννοώ χόρτο, και το φυτό και το ψάρι και το θηρίο και το κτήνος, όλα τα εκλαμβάνω έτσι ακριβώς όπως έχουν ειπωθεί.

Και του Ελισσαίου τι είδους ήταν ο βίος; Πώς απόλαυσε τη φιλοξενία στο σπίτι της Σουναμίτιδας; Και πώς ο ίδιος δεξιωνόταν τους προφήτες; Δεν αποτελούνταν η φιλοξενία του από άγρια χόρτα και λίγο αλεύρι; Τότε που, επειδή ρίχτηκε μαζί και ο δηλητηριώδης καρπός, επρόκειτο να κινδυνεύσουν όσοι γεύτηκαν, εάν δεν είχε εξουδετερωθεί το δηλητήριο με την προσευχή του νηστευτή. Και γενικά θα διαπιστώσεις ότι η νηστεία οδήγησε όλους τους αγίους στην κατά Θεόν πολιτεία. Υπάρχει κάποιο είδος σώματος, το οποίο ονομάζουν αμίαντο, που δεν αναλώνεται από το πυρ, το οποίο, όταν βρίσκεται μέσα στη φλόγα, φαίνεται ότι απανθρακώνεται, όταν όμως βγει από τη φωτιά, σαν να καθαρίστηκε με νερό, γίνεται καθαρότερο. Τέτοια ήταν τα σώματα εκείνων των Τριών Παίδων στη Βαβυλώνα, τα οποία λόγω της νηστείας είχαν αποκτήσει την ιδιότητα του αμιάντου. Διότι, μέσα στη μεγάλη φλόγα της καμίνου, ωσάν να είχαν χρυσή φύση, έτσι αποδείχθηκαν ανώτεροι από τη βλάβη της φωτιάς.

Για τον Ελισσαίο πάλι, τι λογής ήταν ο βίος του; Πώς απολάμβανε τη φιλοξενία από τη Σουναμίτιδα; Και πώς ο ίδιος φιλοξενούσε τους προφήτες; Άγρια χόρτα και λίγο αλεύρι δεν αποτελούσαν τη φιλοξενία του; Όταν μάλιστα μαζεύτηκε και το άγριο κολοκύθι, επρόκειτο να κινδυνεύσουν όσοι το γεύτηκαν, εάν δεν εξουδετερωνόταν το δηλητήριο με την προσευχή του νηστευτή. Και γενικά, θα διαπιστώσεις ότι η νηστεία καθοδήγησε όλους τους αγίους στην κατά Θεόν πολιτεία.

Τα δε αυθάδη παιδιά τα εξολόθρευσε με θηρία· στον διψασμένο στρατό ανέβλυσε ρεύματα υδάτων από την Εδώμ· διέσωσε μία γυναίκα από το χρέος με πηγές ελαίου· στη δε Σουναμίτιδα χάρισε παιδί που δεν είχε, και το ανέστησε πάλι από τους νεκρούς. Ανέκοψε τη φθορά από το χόρτο, και σε πολλούς απέκρουσε τον λιμό με λιγοστή τροφή.

Καίτοι, ακόμη κι αν ανάμεσα στους ανθρώπους φανεί κάποιος να τολμά κάτι τέτοιο, αυτό και μόνο αρκεί για την καταδίκη και την απώλειά του. Διότι, όταν κάποιος συκοφαντεί έναν άλλον ο οποίος δεν έχει πράξει τίποτε το κακό, υπόκειται στην τιμωρία εκείνων που έχουν διαπράξει το τόλμημα. Δες, λοιπόν, πόσα κακά δημιούργησε ο διάβολος από την πίστη στην ειμαρμένη: περιφρόνηση της αρετής· διότι παραλύει την ψυχή, ακόμη κι αν αυτή είναι σφόδρα πρόθυμη για τους αγώνες υπέρ της αρετής, όταν την πείσει ότι τίποτε από όσα γίνονται δεν εξαρτάται από εμάς, καθιστώντας την ευάλωτη στα έργα της πονηρίας. Διότι, όταν μάθει κάποιος ότι, διαπράττοντας μοιχεία ή φόνο και διαρρηγνύοντας σπίτια, δεν είναι άξιος καταδίκης, δεν θα σταματήσει, αλλά, σαν να κατρακυλά σε κατηφορικό έδαφος, θα παρασύρεται με προθυμία ώστε να κάνει τους άλλους συκοφάντες της θείας Πρόνοιας και να γίνει και ο ίδιος συκοφάντης του Θεού. Από αυτό, πες μου, ποιο κακό θα μπορούσε να είναι χειρότερο; Ας αποφεύγουμε, λοιπόν, αγαπητοί, αυτή την ειδωλολατρία. Όντως υπάρχει θάνατος μέσα στον λέβητα, και όποιος αντλήσει από εκεί έστω και ένα μικρό μέρος από τα διεφθαρμένα δόγματα, είναι απολύτως βέβαιο ότι θα πεθάνει πνευματικά, εκτός εάν επιστρέψει πίσω και απολαύσει ξανά την καθαρή υγεία. Για να μη θρηνούμε λοιπόν ανώφελα αργότερα, όταν η προθεσμία που μας δόθηκε για μετάνοια θα έχει αποκοπεί μετά την αναχώρησή μας από τον κόσμο τούτο, εφόσον είμαστε ακόμη κύριοι του εαυτού μας, όσοι έχουμε προσβληθεί από το νόσημα ας μετανοήσουμε και ας ανακτήσουμε τις αισθήσεις μας· και όσοι είμαστε υγιείς, ας διατηρήσουμε την υγεία αυτή καθαρή, και ας απλώσουμε χείρα βοηθείας σε όσους έχουν ήδη καταληφθεί από τη νόσο.

Το Πνεύμα το Άγιο και πανάγιο, ολόκληρος ο χορός των θεοφόρων και θεοπνεύστων πατέρων, πάντοτε με κάθε αναπνοή το διακήρυττε. Όμως ως «Τρισάγιο» αυτό, μέχρι και σήμερα, σε κανένα κείμενο των ιερών πατέρων δεν το έχουμε βρει. Αυτό είναι παραλήρημα του Γναφέως, ο οποίος από υπερβολική αλαζονεία τόλμησε με «γυμνή κεφαλή», όπως λέγεται (πράγμα που φανερώνει την αναίδεια των ακόλαστων γυναικών), θεωρώντας δήθεν τον εαυτό του σοφότερο από τα Σεραφείμ και ανώτερο στη μύηση, να «γναφεύσει» τον Τρισάγιο ύμνο σαν να ήταν κάποιο κακότεχνο ύφασμα. Διότι, αν αναφέρουμε τον Τρισάγιο ύμνο μόνο για τον Υιό, η αμφιβολία λύνεται χωρίς δισταγμό, ας μωρολογήσουμε και εμείς, και ας προσθέσουμε στο Τρισάγιο τη σταύρωση. Αλλά μη γένοιτο να το προφέρω αυτό με τα χείλη μου· έχοντας βρει τον Θεό ίλεω, ο θάνατος είναι προτιμότερος. Πάρε από εμένα αυτόν τον θάνατο. «Θάνατος υπάρχει σε αυτόν τον λέβητα». Εάν όμως κάποιος πει (κάτι που έχω ακούσει από πολλούς να λένε): «Για ποιο λόγο, ενώ λέμε ‹Δόξα τω Πατρί και τω Υιώ και τω Αγίω Πνεύματι›, προσθέτουμε πολλές φορές ‹σε Αυτόν που σταυρώθηκε με τη θέλησή Του και αναστήθηκε από τους νεκρούς› ή κάτι άλλο παρόμοιο, όταν λέμε το Τρισάγιο να μην προσθέσουμε το ‹ο σταυρωθείς δι' ημάς›;», θα του απαντήσουμε ότι τα έθη και οι παραδόσεις της Εκκλησίας πρέπει να επικρατούν. «Μην μετακινείς», λέει, «τα αιώνια όρια που έθεσαν οι πατέρες σου». Και «καθετί που ξεχωρίζει για την αρχαιότητά του είναι σεβάσμιο», αποφάνθηκε ο Μέγας Βασίλειος.