Πατερικές αναφορές στο ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ 13:22

Κατά τον ίδιο τρόπο πρέπει να νοηθεί και να κατανοηθεί και η ουσιώδης θέληση· διότι μία και μόνη είναι, σε κάθε λογική και νοερή φύση, η θελητική και επιθυμητική της έξη και δύναμη· έπειτα όμως και η περιεκτική θέληση διακρίνεται και προέρχεται, κατά τον τρόπο της περιεκτικής ενέργειας, και ονομάζεται πολλά και διαφορετικά θελήματα. Εννοώ το εξής: ως γενικώτατο, κυριώτατο και περιεκτικώτατο θέλημα της θείας φύσεως γνωρίζουμε το ότι θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αληθείας· από αυτό λοιπόν το περιεκτικώτατο θέλημα γνωρίσαμε ότι προήλθαν διάφορα θελήματα του Θεού. Με ιδιαίτερο θέλημα για σωτηρία ο Θεός έδωσε νόμο στον Αδάμ· με θέλημα νομοθέτησε στον Νώε· με θέλημα έδωσε στον Αβραάμ την περιτομή ως σημείο θεοσέβειας· με θέλημα έγραψε στον Μωυσή νόμο προς ευσέβεια· με θέλημα ανέδειξε προφήτες προς σωτηρία· με θέλημα αγαθότητας, για να σώσει όλους τους ανθρώπους, ήλθε επάνω στη γη και, σαρκωθείς, ενανθρώπησε ο Δεσπότης των όλων, ο Θεός Λόγος. Και έτσι, με αυτόν τον τρόπο, θα κατανοήσεις, συνετέ, τα πολλά και διαφορετικά θελήματα του Θεού που αναφέρονται στη θεία Γραφή, όπως όταν λέγει ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα κάνει όλα τα θελήματά μου», και το «Γνώρισε τις οδούς του στον Μωυσή, στους υιούς Ισραήλ τα θελήματά του», και το «Στη σύναξη των ευθέων και στην κοινότητά τους μεγάλα είναι τα έργα του Κυρίου, εξερευνημένα ως προς όλα τα θελήματά του». Και, αν πρέπει, ακολουθώντας τον κανόνα των ενεργειών που διατύπωσε για τον Θεό ο μακάριος Διονύσιος, να μιλήσουμε έτσι, βλέπονται στον Θεό θεία θελήματα, όπως και θείες ενέργειες· προνοητικά θελήματα, όπως και προνοητικές ενέργειες· νοερά θελήματα, όπως και νοερές ενέργειες· παιδευτικά θελήματα, προστακτικά θελήματα, παραινετικά θελήματα, παρακλητικά θελήματα· και όλα αυτά γίνονται και νοούνται από τον Θεό για σωτηρία και επιστροφή των ανθρώπων, από Αυτόν που θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αληθείας.

Αν κανείς αναλογιστεί τους ανθρώπους από την αρχή μέχρι το τέλος ολόκληρου του βίου στις διαδοχικές εποχές, θα διαπιστώσει ότι οι περισσότεροι πρώτα ενεπλάκησαν σε αμαρτήματα και έπειτα, με την κλίση τους προς το καλύτερο, μετέβαλαν το φρόνημά τους. Διότι είναι ίδιον του Θεού, και μόνο σε Αυτόν ανήκει κατ' αποκλειστικότητα, να κατορθώνει τα πάντα χωρίς σφάλμα. Ο άνθρωπος όμως, ο οποίος έχει υπαχθεί στη γένεση και τη φθορά και είναι δεκτικός σε τόσα πάθη, ποτέ δεν θα αποδεικνυόταν ακατηγόρητος εάν αποκλειόταν η συγχώρηση. Στρέψε το βλέμμα σου προς τον Δαβίδ, τον βασιλιά του Ισραήλ, τον οποίο ο Θεός ανέδειξε κατ' εκλογήν, και τον στόλισε με τους επαίνους της μαρτυρίας Του, λέγοντας: Βρήκα άνδρα κατά την καρδιά μου, τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί. Αυτός, μετά από εκείνη τη λαμπρή ανακήρυξη των επαίνων, επειδή κυριεύτηκε από το πάθος της σαρκικής επιθυμίας και περιέπεσε σε εκείνα που όλοι γνωρίζουμε, όταν μετά τον έλεγχο του προφήτη αναλογίστηκε το κακό, άφησε γραμμένο για τους μεταγενέστερους τον μόχθο της μετάνοιάς του. Και βλέπουμε, σαν σε εικόνα μέσα από το Ψαλτήρι, τον άνδρα, άλλοτε μεν να λιώνει το σώμα του από τη λύπη, άλλοτε πάλι να καθιστά τη νύχτα καιρό θρήνων, αυτήν που είναι η κοινή ανάπαυση από τους κόπους, και να λούζει την κλίνη του με δάκρυα που ρέουν σαν από πηγές των βλεφάρων, και πάλι να συνθέτει για εμάς τον πεντηκοστό ψαλμό, ως υπόδειγμα για τον εξευμενισμό του Θεού.

«Επιποθεί και εκλείπει η ψυχή μου για τις αυλές του Κυρίου.» Και ιδού τώρα ψάλλει μαζί μας στις εκκλησίες· επιθύμησε άφεση αμαρτιών και ο Κύριος τη χάρισε, και για να το πούμε απλά: «Την επιθυμία της καρδιάς του του έδωσες και το αίτημα των χειλέων του δεν του το στέρησες.» Στόμα και χείλη του Δαβίδ ήταν οι ψαλμωδοί που μελωδούσαν τα δικά του λόγια, οι οποίοι επιθυμούσαν πάντοτε ο Δαβίδ με τη θεία χάρη να προφητεύει τους ψαλμούς, ώστε να συγκεντρώσουν περισσότερες συλλογές ψαλμών. Και γιατί τα λέμε αυτά; Επειδή έχουμε τα παρελθόντα ως εγγυήσεις των μελλοντικών και των παρόντων. «Διότι τον πρόλαβες με ευλογίες αγαθότητας.» Όταν ο Θεός εκλέγει έναν άξιο από τους ανάξιους, τότε τον ευλογεί πριν από την εκλογή του, όπως επαινούσε τον Παύλο, και αυτόν που ο Ανανίας έβλεπε ως διώκτη, ο Θεός τον προέβλεπε ως ευαγγελιστή· έτσι λοιπόν ευλόγησε και τον Δαβίδ με επαίνους και μίλησε με καλά λόγια γι' αυτόν λέγοντας: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου» και «Είδα ανάμεσα στους γιους του Ιεσσαί βασιλιά για μένα», προφθάνοντας, όπως λέει, τον Δαβίδ με αυτές τις ευλογίες.

Εις τον Ψαλμόν 36, 1-2, του Αστερίου. Έτσι επιγράφηκε, επειδή ο ψαλμός περιέχει θαυμαστή νουθεσία, σαν να ρωτούσε κάποιος: Και ποιου είναι αυτή η προτροπή; Και η νουθεσία λοιπόν αντλεί τον σεβασμό και την αξιοπιστία από αυτόν που τη λέει, επειδή οι περισσότεροι άνθρωποι δεν προσέχουν τόσο στα λεγόμενα όσο σε αυτούς που τα λένε. Και μάρτυρας αυτού είναι η Γραφή: Ο πλούσιος μίλησε, και όλοι θαύμασαν και ύψωσαν τον λόγο του έως τα σύννεφα. Ο φτωχός όμως μίλησε και είπαν: Ποιος είναι αυτός; Μίλησε με σύνεση, και δεν του δόθηκε τόπος. Επειδή λοιπόν οι λόγοι αντλούν την αξιοπιστία και από αυτούς που τους λέγουν, προκειμένου η προτροπή να τηρηθεί περισσότερο σαν νόμος, ο Παράκλητος δηλώνει μέσω της επιγραφής ποιου είναι η νουθεσία: Του Δαυίδ, του προφήτη και βασιλιά, του ιεροψάλτη, αυτού που έχει ως επαινέτη τον ίδιο του τον Ποιητή, για τον οποίο αρκεί προς έπαινο η μαρτυρία του Θεού που λέει: Βρήκα τον Δαυίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου, ο οποίος θα εφαρμόσει όλα τα θελήματά μου. Επειδή λοιπόν εφάρμοσε όλα τα θελήματα του Θεού, είναι ολοφάνερο ότι και αυτά που τώρα συμβούλευσε, πρώτα ο ίδιος τα έπραξε. Διότι όποιος πράξει έτσι και διδάξει, μέγας θα κληθεί στη βασιλεία των ουρανών. Ας ακούσουμε λοιπόν τι λέει: Μην αγανακτείς με αυτούς που πράττουν πονηρά, ούτε να ζηλεύεις αυτούς που κάνουν την ανομία· διότι σαν το χορτάρι γρήγορα θα ξεραθούν και σαν τη χλόη των λαχανικών γρήγορα θα πέσουν.

«Τον Ιησού τον Ναζωραίο, άνδρα που αποδείχθηκε από τον Θεό σε εσάς με δυνάμεις και τέρατα και σημεία, τα οποία ενήργησε ο Θεός μέσω αυτού στο μέσο σας, όπως και οι ίδιοι γνωρίζετε, αυτόν, ο οποίος παραδόθηκε κατά την καθορισμένη βουλή και πρόγνωση του Θεού, αφού τον καρφώσατε δια χειρός ανόμων, τον θανατώσατε», και πάλι: «στο όνομα του Ιησού Χριστού του Ναζωραίου, τον οποίο εσείς σταυρώσατε, τον οποίο ο Θεός ανέστησε από τους νεκρούς, με τη χάρη αυτού στέκεται αυτός μπροστά σας υγιής»· και καθώς ο Παύλος εξηγούσε στην Αντιόχεια της Πισιδίας ότι «αφού απομάκρυνε ο Θεός τον Σαούλ, ανέδειξε τον Δαβίδ ως βασιλιά, για τον οποίο και έδωσε τη μαρτυρία: βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου, ο οποίος θα πράξει όλα τα θελήματά μου· από το σπέρμα αυτού ο Θεός, σύμφωνα με την επαγγελία του, έφερε στον Ισραήλ τον σωτήρα Ιησού», και πάλι στην Αθήνα: «παραβλέποντας λοιπόν ο Θεός τους χρόνους της άγνοιας, τώρα παραγγέλλει στους ανθρώπους να μετανοούν όλοι παντού, διότι καθόρισε ημέρα κατά την οποία πρόκειται να κρίνει την οικουμένη με δικαιοσύνη, μέσω του άνδρα που όρισε, παρέχοντας σε όλους βέβαιη απόδειξη, ανασταίνοντάς τον από τους νεκρούς»· ή του Στεφάνου του μεγαλομάρτυρα, όταν λέει: «ιδού, βλέπω τους ουρανούς ανοιγμένους και τον Υιό του ανθρώπου να στέκεται εκ δεξιών του Θεού»;

Διότι κάπου είπε για αυτόν προς τον μακάριο Σαμουήλ: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα εκπληρώσει όλα τα θελήματά μου.» Β. Αληθοφανής ο ισχυρισμός, αλλά όχι ασφαλής. Α. Εντελώς απίθανος είναι, φίλε μου, και αποδεικτικός της άτοπης κενολογίας, για την οποία δεν γνωρίζω πώς οι αντίπαλοί μας που την υπερασπίζονται δεν ντρέπονται. Διότι δεν θα μας καθιστούσε προς φυσική εικόνα και ομοίωσή Του το να συνθελήσουμε απλώς και να βουλόμαστε τα ίδια με τον Πατέρα, αλλά αυτό θα μπορούσε να το επιτελέσει μόνο η ομοιότητα της φύσεως, και η ομοιότητα που προέρχεται σε κάθε περίπτωση από την ίδια την ουσία. Β. Επομένως, πώς θα μπορούσαμε εμείς να είμαστε σύμφωνα με τη θεία εικόνα; Α. Έχοντας ενυπάρχοντα τον Υιό, και έχοντας εγκατοικήσει και πλουτίσει από τον θείο χαρακτήρα μέσα μας.

ΨΑΛΜΟΣ ΛΕ'. <Εις το τέλος, στον δούλο του Κυρίου τον Δαβίδ.> (A f. 186, C f. 74 b) Έτσι μεν από ιστορική άποψη, αλλά σε υψηλότερο επίπεδο ο ψαλμός περιέχει κατηγορία κατά της υπερηφανίας του λαού των Ιουδαίων, και έλεγχο της κακίας, καθώς και υμνολογία των δίκαιων κριμάτων, με τα οποία ο Κύριος έσωσε την οικουμένη. Εκτός από αυτά, περιέχει ευχαριστία προς τον Πατέρα για όσα ευεργέτησε δια του Υιού. και, επιπλέον όλων αυτών, μια προσευχή που προφυλάσσει από την πτώση στην υπερηφάνεια. Το τι σημαίνει βέβαια «εις το τέλος», έχει ειπωθεί πολλές φορές, και ίσως είναι κουραστική η ταυτολογία. Όσο για την επιγραφή «Στον δούλο του Κυρίου τον Δαβίδ», υποδεικνύει ότι η ωδή πρέπει να ανατίθεται στο πρόσωπο του θεσπέσιου Δαβίδ, επειδή υπήρξε άγιος και υπέταξε τον αυχένα της διάνοιάς του στον θείο ζυγό. Διότι ο Θεός είπε γι' αυτόν στον Σαμουήλ: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου, ο οποίος θα κάνει όλα τα θελήματά μου». Αν λοιπόν υπάρχει και κάποιος άλλος δούλος του Θεού, που να έχει αγιοπρεπή τρόπο ζωής, θα χρησιμοποιήσει και αυτός μια τέτοια προσευχή προς τον Θεό. Διότι η δύναμή της περιέχει επίκριση αυτών που έχουν κλίνει ολοκληρωτικά στο να αμαρτάνουν. Έπειτα, στεφανώνει τη γαληνότητα του Θεού με τους πρέποντες σε αυτήν επαίνους, και καθιστά εραστές της μεγάλης Του δωρεάς αυτούς που Τον δουλεύουν αφοσιωμένα και Του έχουν αναθέσει τη ζωή τους.

Και νομίζουν ότι με αυτό βρίσκουν ευκαιρία να θηρεύσουν αφορμή κατά της αλήθειας, πράγμα το οποίο δεν θα τους επιτραπεί. Διότι η αλήθεια, ούσα ακαλλώπιστη, στέκεται από μόνη της, και ούτε νικάται ούτε έχει ανάγκη καλλωπισμού. Ας δούμε λοιπόν τη δύναμη και των δύο. Εάν δηλαδή ο Πατέρας είχε έλθει σε σώμα και είχε ενδυθεί σάρκα και είχε πει αυτόν τον λόγο, θα είχε αληθινά ψυχή. Αν όμως ο Πατέρας δεν ενδύθηκε σάρκα, αλλά είπε «η ψυχή μου», αυτό αναφέρεται τροπικώς για τον Θεό, ώστε να διασφαλιστεί το γνήσιο και να δείξει τη γνησιότητα της σχέσης προς τον Υιό. Όμως, δεν επιτρέπεται πλέον να λέγονται τα ίδια για τον Υιό ως προς αυτό το ζήτημα. Διότι, αφενός, ο Πατέρας δεν έλαβε σάρκα, ενώ, αφετέρου, ο Υιός ενδύθηκε σάρκα. Ο Πατέρας δεν έγινε άνθρωπος, ενώ ο Υιός έγινε άνθρωπος. Διότι το ίδιο πρέπει να λεχθεί για τον Πατέρα. Όπως δηλαδή εδώ λέει: «Τον αγάπησε η ψυχή μου», κατ' αυτόν τον τρόπο λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου», και «η καρδιά μου απέχει πολύ από αυτούς». Εάν λοιπόν, επειδή ειπώθηκε τροπικότερα, δεχόμαστε τα περί ψυχής στο «αγάπησε η ψυχή μου», τότε προφανώς και τα περί καρδιάς έχουν ειπωθεί τροπικότερα. Και είναι φανερό ότι αυτό είναι σαφές σε καθέναν που διαθέτει σύνεση. Εάν λοιπόν ο Πατέρας ομιλεί τροπικώς περί ψυχής και περί καρδιάς την οποία δεν έλαβε (διότι δεν φόρεσε σάρκα), αυτού του είδους οι εκφράσεις αποδίδονται τροπικότερα στον Πατέρα.

Άλλοι δε ονομάζουν γη Του την Εκκλησία· απ' όπου και γίνονται θαυμαστά τα θελήματα του Θεού. Θελήματα δε του Θεού νοούνται οι επιμέρους αρετές, πράγμα που αποδεικνύεται από το εξής: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου, ο οποίος θα πράξει όλα τα θελήματά μου», τα οποία κατ' αυτόν τον τρόπο ερμηνεύονται ως θελήματα του Θεού. Καθιστά δε θαυμαστούς ο Θεός τους αγίους Του, επειδή οι κατά Θεόν σοφοί διαθέτουν κάτι περισσότερο από τους υπόλοιπους ανθρώπους ως προς την ενάρετη δράση. Διότι, μήπως είναι ίδια η ανδρεία των μαρτύρων της αλήθειας, των προφητών και των αποστόλων, με εκείνη όσων επιδεικνύουν γενναιότητα με άλλους τρόπους; Αλλά ούτε και η σωφροσύνη εκείνων που την τηρούν όπως την είχε ο Ιωσήφ και η Σωσάννα, είναι ίδια με τη σωφροσύνη των άλλων.

Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα έχει ειπωθεί: «Και οικοδόμησε το αγίασμά του όμοια με τα υψηλά»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Και οικοδόμησε σαν τα υψηλά το αγίασμά του»· και σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα: «Σαν των μονοκερώτων οικοδόμησε το αγίασμά του», εφόσον εμείς κατανοούμε ως μονοκέρωτες εκείνους που επιγράφονται με το ένα κέρας στον ουρανό, τους οποίους υποδήλωνε ο Απόστολος λέγοντας: «Και σε πανήγυρη μυριάδων αγγέλων, και σε Εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς». «Αλλά και στη γη», λέει, «την εθεμελίωσε εις τον αιώνα». Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Σαν τη γη, την οποία εθεμελίωσε εις τον αιώνα». Διότι το αγίασμα στην αισθητή και επίγεια Ιερουσαλήμ έτσι το οικοδόμησε στη γη. Επειδή, όπως ακριβώς η γη βρίσκεται στο μέσο των υδάτων σύμφωνα με τη Γραφή, έτσι και η Ιερουσαλήμ στεκόταν στο μέσο των αλλοφύλων εθνών. Γι' αυτό έχει ειπωθεί στις προφητείες: «Αυτή είναι η Ιερουσαλήμ, την οποία έθεσα στο μέσο των εθνών». Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Εξέλεξε», λέει, «τον Δαβίδ τον δούλο του», για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου»· τον οποίο εξέλεξε, όχι μόνο για να βασιλεύσει πρώτος από τη φυλή του Ιούδα, αλλά και για να κριθεί άξιος να προέλθει από το σπέρμα του ο Χριστός του Θεού. Τον εξέλεξε δε, προκρίνοντάς τον αν και οι αδελφοί του ήταν πολλοί. Και τον ανέλαβε από τα ποίμνια των προβάτων, και πίσω από τις προβατίνες που γεννούσαν.

Γι' αυτό, έχοντας θάρρος, ευαρεστούμαστε να σας μεταδώσουμε από τη χάρη Του το στεφάνι που έχει πλεχτεί και συντεθεί από διάφορους πολύτιμους λίθους, εννοώ βέβαια του Δαβίδ, το οποίο όλη η λογική και νοερή κτίση φαίνεται να προσφέρει μέσω της αδιάκοπης υμνολογίας που αναπέμπεται στον Θεό, την οποία ο Δεσπότης των πάντων έφερε στη γη διαμέσου του δούλου Του, για τον οποίο ο Ίδιος έδωσε μαρτυρία λέγοντας: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Διότι, αληθινά, σαν να χρησιμοποίησε τον Δαβίδ ως δική Του καρδιά, ανέβλυσε μέσω αυτού τη θεία Του δοξολογία, τη δική μας λογική λατρεία.

Έπειτα αναφέρει την κατοικία: Και αφού κατέστρεψε επτά έθνη στη γη Χαναάν, τους έδωσε ως κληρονομιά τη γη τους. Και ο χρόνος ήταν πολύς, διότι επρόκειτο για τετρακόσια πενήντα έτη: Και μετά από αυτά, για περίπου τετρακόσια πενήντα έτη, τους έδωσε κριτές μέχρι τον προφήτη Σαμουήλ. Εδώ φανέρωσε ότι με ποικίλους τρόπους οικονομούσε τις υποθέσεις τους. Και έπειτα ζήτησαν βασιλιά. Και δεν αναφέρει την αγνωμοσύνη τους, αλλά παντού προβάλλει τη φιλανθρωπία του Θεού. Και τους έδωσε τον Σαούλ, υιό του Κις, άνδρα από τη φυλή Βενιαμίν, για σαράντα έτη· και αφού τον απομάκρυνε, τους ανέδειξε ως βασιλιά τον Δαβίδ· για τον οποίο και έδωσε μαρτυρία λέγοντας: Βρήκα τον Δαβίδ, τον υιό του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα εκπληρώσει όλα τα θελήματά μου.

Και ποιον έχουμε πιο αξιόπιστο από τον Θεό που λέει: Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου; Τι είναι πιο ασφαλές από αυτή τη μαρτυρία; Και πώς αυτός που ήταν κοσμημένος με τόσα κατορθώματα, αυτός που έλαβε τη μαρτυρία ότι είναι κατά την καρδιά του Θεού, πώς του παραχωρήθηκε να καταπέσει στα μεγαλύτερα των αμαρτημάτων;

Μην πλανάσαι, άνθρωπε, μην υπερηφανεύεσαι στη διάνοιά σου· δεν έκανες περισσότερα από τον Δαβίδ. Άκουσέ τον να λέει: «Τα γόνατά μου εξασθένησαν από τη νηστεία, και η σάρκα μου αλλοιώθηκε από την έλλειψη ελαίου»· και πάλι: «Όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκο και ταπείνωνα την ψυχή μου με νηστεία». Άκουσέ τον να λέει για την αγρυπνία: «Τα μεσάνυχτα σηκωνόμουν για να σε δοξολογήσω»· και πάλι: «Επτά φορές την ημέρα σε ύμνησα». Άκουσέ τον να λέει για τα δάκρυα: «Κουράστηκα στον στεναγμό μου· κάθε νύχτα θα λούσω το κρεβάτι μου· με τα δάκρυά μου θα βρέξω το στρώμα μου». Άκουσέ τον να λέει για την άσκηση: «Διότι έφαγα στάχτη σαν να ήταν ψωμί, και το ποτό μου το ανακάτευα με κλάμα». Και τι σου αναφέρω τα λόγια του προφήτη Δαβίδ; Άκουσε πάλι τη μαρτυρία του Θεού που λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όμως, μετά από τόσα κατορθώματα, περιέπεσε σε τέτοια σφάλματα. Μην έχεις λοιπόν υπερβολική σιγουριά, αλλά κάθε μέρα να ασφαλίζεσαι, αποδεχόμενος την προτροπή του Αποστόλου που λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει». Ιδού η πρώτη αιτία· λάβε και τη δεύτερη: για να μην απελπίζονται οι αμαρτωλοί για τον εαυτό τους, αλλά αν κάποιος αμαρτάνει κάθε μέρα, κάθε μέρα να εξομολογείται. Ακόμη κι αν αμαρτήσεις μύριες φορές, μύριες φορές να εξομολογηθείς· διότι δεν υπάρχει τίποτε χειρότερο από την απόγνωση.

Διότι και τον παλαιό νόμο ξεπέρασε και πλησίασε τα αποστολικά προστάγματα. Γι' αυτόν τον λόγο αποδεχόταν τα πάντα από τον Δεσπότη, χωρίς να επικρίνει τα όσα συνέβαιναν, αλλά ένα μόνο επιδιώκοντας, να υπακούει παντού και να ακολουθεί τους νόμους που Εκείνος είχε θεσπίσει. Και βλέποντας, μετά από τόσα δικά του κατορθώματα, τον τύραννο, τον πατροκτόνο, τον αδελφοκτόνο, τον υβριστή, τον μανιακό να κατέχει αντί γι' αυτόν τη δική του βασιλεία, ούτε και έτσι δεν σκανδαλιζόταν. Αλλά έλεγε: «Αν στον Θεό είναι αρεστό αυτό, εγώ μεν να διώκομαι, να περιπλανιέμαι και να τρέπομαι σε φυγή, ενώ εκείνος να βρίσκεται σε τιμή, το δέχομαι με αγάπη, και αισθάνομαι ευγνωμοσύνη εν μέσω των αμέτρητων δεινών μου». Δεν έπραττε όπως πολλοί από τους αναιδείς και θρασείς, οι οποίοι, χωρίς να έχουν επιτύχει ούτε το ελάχιστο από όσα είχε κατορθώσει εκείνος, αν δουν κάποιους να ευημερούν ενώ οι ίδιοι υπομένουν κάποια μικρή θλίψη, καταστρέφουν τις ψυχές τους με αμέτρητες βλασφημίες. Ο Δαβίδ όμως δεν ήταν τέτοιος, αλλά επιδείκνυε απόλυτη πραότητα και επιείκεια. Γι' αυτό και έλεγε ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Τέτοια ψυχή ας αποκτήσουμε και εμείς, και οτιδήποτε και αν υποστούμε, θα το υπομείνουμε εύκολα, και πριν από τη Βασιλεία θα αποκομίσουμε από τώρα τον καρπό της ταπεινοφροσύνης. Διότι λέγει ο Κύριος: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, και θα βρείτε ανάπαυση για τις ψυχές σας».

Ποιο θαύμα επιτέλεσε ο Δαβίδ, ενώ ήταν ακόμη νέος, ώστε να πει ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου»; Ο δε Αβραάμ, ο Ισαάκ και ο Ιακώβ ποιον νεκρό ανέστησαν; Ποιον λεπρό καθάρισαν; Δεν γνωρίζεις ότι τα θαύματα, εάν δεν νήφουμε πνευματικά, πολλές φορές ακόμη και βλάπτουν;

Ποιον λοιπόν πρέπει να παρουσιάσουμε ως παράδειγμα, όταν συζητούμε περί επιεικείας; Ποιον άλλον παρά εκείνον που έλαβε την άνωθεν μαρτυρία και γι' αυτό ακριβώς θαυμάστηκε τα μέγιστα; Διότι λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Και όταν ο Θεός αποφαίνεται, καμία πρόφαση δεν απομένει σε όσους αντιλέγουν. Διότι εκείνη η κρίση είναι αδέκαστη, αφού ο Θεός δεν κρίνει ούτε χαριστικά ούτε από εμπάθεια, αλλά αποφασίζει με βάση τη γυμνή αρετή της ψυχής. Και δεν τον φέρνουμε στο μέσο μόνο γι' αυτό, επειδή δηλαδή έλαβε την επιδοκιμασία από τον Θεό, αλλά επειδή είναι και από εκείνους που ανατράφηκαν στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι το να εμφανιστεί κάποιος καθαρός από οργή κατά την εποχή της Χάριτος, και να συγχωρεί τα αμαρτήματα των εχθρών του, και να φείδεται εκείνων που τον έχουν λυπήσει, δεν είναι καθόλου θαυμαστό μετά τον θάνατο του Χριστού, μετά από τόσο μεγάλη άφεση αμαρτιών, μετά από τα προστάγματα που είναι γεμάτα από υψηλή πνευματική φιλοσοφία. Το να εμφανιστεί όμως κάποιος την εποχή της Παλαιάς Διαθήκης —τότε που ο νόμος επέτρεπε να βγάζει κανείς μάτι αντί για μάτι, και δόντι αντί για δόντι, και να εκδικείται με τα ίδια μέσα αυτόν που τον αδίκησε— να υπερβαίνει τα μέτρα των προσταγμάτων και να φθάνει στην αποστολική φιλοσοφία, ποιον από αυτούς που ακούν δεν θα τον κατέπλησσε; Και ποιον από εκείνους που δεν τον μιμούνται δεν θα τον στερούσε από κάθε δικαίωμα για συγγνώμη και απολογία;

Συνεχώς ανασκάπτω την πηγή, ώστε να βρω τον ίδιο τον οφθαλμό της. Αυτός λοιπόν, ο τέτοιος και τόσο σπουδαίος άνδρας, για τον οποίο λέει ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ τον υιό του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Ω υψηλό εγκώμιο! Ω απόδειξη αρετής! Ο Δεσπότης λέει για αυτόν: «Βρήκα τον Δαβίδ τον υιό του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Αυτός λοιπόν που κατατρόπωσε τα θηρία, που σκότωσε τον Γολιάθ, που έπνιξε το λιοντάρι, που έπιασε την αρκούδα, που στη νεότητά του διέθετε την ωριμότητα γέροντα, που ήταν μικρός στο σώμα και υψηλός στο πνεύμα, που φορώντας τη βασιλική στολή επέδειξε την ασκητική ακρίβεια των μοναχών· διότι έλουζε το κρεβάτι του, όχι με μαργαριτάρια, αλλά καταβρέχοντάς το κάθε νύχτα με δάκρυα. Διότι οι σημερινοί άνθρωποι κοιμούνται ακόμη και κατά τη διάρκεια της ημέρας, εκείνος όμως και μέσα στη νύχτα βρισκόταν σε εγρήγορση και μέριμνα. Γιατί τη νύχτα; Επειδή την ημέρα, όντας βασιλιάς, κατακλυζόταν από μύριες υποθέσεις· ενώ τη νύχτα, σαν να βρισκόταν σε ασφαλές λιμάνι, τότε συνομιλούσε μόνος αυτός με μόνο τον Θεό, και έχυνε πηγές δακρύων, και έλουζε το κρεβάτι του.

Και η θάλασσα δέχθηκε τον τύπο του παναγίου βαπτίσματος, η δε πέτρα αποδείχθηκε σκιά των αθανάτων κρουνών, και το μάννα εικόνα της επουράνιας τρυφής, αλλά και τα υπόλοιπα, για να μην τα εξετάζω ένα προς ένα, έτσι μπορεί κανείς να τα βρει σκιαγραφημένα σε εκείνους. Επομένως, οι έννοιες οδοί και θελήματα υποδηλώνουν και οι δύο τις αρετές, σύμφωνα με το χωρίο: «Κύριε, γνώρισέ μου τις οδούς σου»· και με όσα είπε ο Παύλος προς τον Ελύμα: «Δεν θα πάψεις να διαστρέφεις τις ευθείες οδούς του Κυρίου;» Τέτοιο είναι και το: «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου, ο οποίος θα πράξει όλα τα θελήματά μου». Λέει, λοιπόν, ότι τις μεταβάσεις από τους τύπους του νόμου και της σκιάς προς τα μέλλοντα αγαθά, τα οποία είναι πνευματικά και πρωτότυπα, τις δίδαξε στον Μωυσή δίνοντάς του τον νόμο, όπως για παράδειγμα τι σημαίνει η περιτομή, τι τα σάββατα, τι οι θυσίες· και αφού δίδαξε αυτά, του δίδαξε και ποιος είναι ο πραγματικός υιός Ισραήλ, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Ο Ισραήλ ο εκλεκτός μου». Διότι αυτά φανερώνει ο Θεός σε όσους έχουν πνευματική διόραση, δηλαδή τον εν κρυπτώ Ιουδαίο, την περιτομή της καρδιάς, τη θυσία αινέσεως και δικαιοσύνης.

ΛΟΓΟΣ ΚΘʹ. Περί ακακίας, ανεξικακίας και μνησικακίας. Ποιον άλλον πρέπει να παρουσιάσουμε, αγαπητοί, εφόσον επιθυμούμε να ομιλήσουμε περί επιεικείας, παρά εκείνον που έλαβε τη μαρτυρία άνωθεν, και εξαιτίας αυτού προπάντων θαυμάστηκε; Διότι λέει: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου»· ο οποίος όχι μόνο έτρεφε και πότιζε τους εχθρούς του, αλλά και πολλές φορές, όταν κινδύνευαν, τους άρπαζε από τον θάνατο. Διότι ο Σαούλ τόσο πολύ τον μισούσε και τον αποστρεφόταν, μετά από τις αναρίθμητες ευεργεσίες, μετά από τα λαμπρά τρόπαια και τη σωτηρία από τον Γολιάθ, ώστε δεν ανεχόταν ούτε καν το όνομά του να μνημονεύσει.

Γνώρισες αυτούς που εξαιτίας της ακράτειας έγιναν εχθροί του Θεού· μάθε και αυτούς που μέσω της νηστείας κατέστησαν φίλοι του Θεού. Διότι ο Άβελ, όχι με το να γευθεί τροφή, αλλά με το να προσφέρει θυσία, φάνηκε ότι ευαρέστησε τον Θεό· ο Μωυσής, επειδή νήστεψε, ονομάστηκε φίλος ξακουστός και πιστός· ο Ηλίας, επειδή νήστεψε, αναλήφθηκε ως φίλος· οι προφήτες, επειδή νήστεψαν, γνώρισαν ως φίλοι τα μυστήρια του Θεού· ο Ησαΐας, επειδή νήστεψε, εξιστόρησε τα εξαπτέρυγα Σεραφίμ· ο Ιεζεκιήλ, μένοντας άσιτος, κατανόησε τα πολυόμματα Χερουβίμ· ο Θεός επισκέφθηκε ως φίλους αυτούς που νήστεψαν στη Βαβυλώνα, στέλνοντας σε αυτούς μεν που βρίσκονταν στο καμίνι τον άγγελο, και σε εκείνον δε που βρισκόταν στον λάκκο τον Αμβακούμ· οι Νινευίτες από εχθροί έγιναν φίλοι μέσω της νηστείας· φίλος από εχθρός έγινε ομοίως και ο Δαβίδ. Διότι, όταν βέβαια ερωτεύτηκε τη γυναίκα του Ουρία, βρέθηκε σε έχθρα με τον Θεό· όταν όμως ταπείνωσε την ψυχή του με τη νηστεία, άκουσε το: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Ο Ιωάννης του Ζαχαρία, έγινε φίλος του Νυμφίου, γιατί; Επειδή έμεινε στην έρημο συλλέγοντας ακρίδες και τρυγώντας άγριο μέλι. Η Άννα, γιατί; Επειδή, λατρεύοντας με νηστείες και δεήσεις, υπηρετούσε τον Θεό νύχτα και μέρα. Ο Πέτρος και ο Ιωάννης είναι φίλοι, γιατί; Επειδή ανέβαιναν άσιτοι στο ιερό κατά την ένατη ώρα της προσευχής. Ο Παύλος είναι φίλος, γιατί; Επειδή καταπίεζε και δουλαγωγούσε τη σάρκα του.

Τι λέει λοιπόν ο Θεός γι' αυτόν; «Βρήκα τον Δαβίδ τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Αλλά όμως, μετά από μια τέτοια κρίση και από τόσα ανδραγαθήματα, πρόφερε τα λόγια εκείνων που έχουν καταδικαστεί και δεν έχουν καμία παρρησία ενώπιον του Θεού, εκπληρώνοντας το ευαγγελικό εκείνο χωρίο: «Όταν τα κάνετε όλα, να λέτε ότι είμαστε δούλοι αχρείοι». Τι περισσότερο από αυτά πρόφερε εκείνος ο τελώνης, που ήταν πραγματικά γεμάτος από μύρια κακά, ο οποίος δεν τολμούσε ούτε τα μάτια του να σηκώσει στον ουρανό, ούτε να εκφέρει μακρύ λόγο, ούτε καν να σταθεί κοντά στον Φαρισαίο; Διότι ο μεν τον χλεύαζε λέγοντας: «Δεν είμαι σαν τους υπόλοιπους ανθρώπους, άρπαγες, άδικοι, μοιχοί, ή και σαν αυτόν τον τελώνη»· ο δε, σαν να μην άκουσε τίποτα το δυσάρεστο, αποδέχθηκε τα λεγόμενα, και όχι μόνο δεν αγανάκτησε, αλλά και τίμησε εκείνον τον υβριστή και αλαζόνα με τόση τιμή, ώστε να θεωρεί τον εαυτό του ανάξιο ακόμη και για το χώμα που εκείνος πατούσε. Και δεν είπε κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο ομολόγησε τις δικές του αμαρτίες· και χτυπώντας δυνατά το στήθος του, παρακαλούσε με αυτόν τον τρόπο τον Θεό να του γίνει σπλαχνικός. Όμως, το να κάνει εκείνος αυτά δεν είναι καθόλου αξιοθαύμαστο, διότι το πλήθος των αμαρτημάτων του τον ανάγκαζε, είτε το ήθελε είτε όχι, να σκύβει το κεφάλι κάτω. Το να προσέρχεται όμως ο δίκαιος, που δεν είχε επίγνωση κανενός τέτοιου σφάλματος για τον εαυτό του, με την ίδια αυτοκαταδίκη όπως ο τελώνης, αυτό είναι το παράδοξο και το σημάδι μιας ψυχής που είναι πραγματικά συντετριμμένη.

Αποθέτει τα όπλα, ενδύεται την πίστη, εξέρχεται γυμνός, κατατεθωρακισμένος με την πίστη· εξέρχεται ως ποιμένας και όχι ως στρατιώτης. Εκσφενδονίζει τον λίθο, και έπεσε ο αλλόφυλος· αποκομίζοντας τη νίκη όχι με τη φύση του σώματος, αλλά με τη δύναμη της πίστεως. Έλαβε το ξίφος του, του απέκοψε την κεφαλή, και εκπληρώθηκε το γεγραμμένο, ότι «Στα έργα των χειρών του συνελήφθη ο αμαρτωλός». Αυτός λοιπόν είναι ο τέτοιος και τόσο σπουδαίος άνδρας, για τον οποίο λέγει ο Θεός: Βρήκα τον Δαβίδ, τον υιό του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδίαν μου. Ω, υψηλό εγκώμιο! Ω, απόδειξη αρετής!

ΜΟΝΑΧΟΣ. Δεν είναι έτσι αυτά, δεν είναι· όλα αυτά είναι αδύνατα. Διότι, αν ήταν ενδεχόμενο να συμβαίνουν αυτά, δεν θα υφίστατο τόσες κακουχίες σε ξένο τόπο ο Αβραάμ, ο οποίος πίστεψε με όλη του την ψυχή στον Θεό και για τον οποίο λέει η θεία Γραφή: «Πίστεψε ο Αβραάμ στον Θεό, και αυτό του λογαριάστηκε ως δικαιοσύνη», δεν θα υπέμενε τόσες θλίψεις ο αγαπημένος από τον Θεό Ιακώβ, για τον οποίο ο ίδιος ο Θεός λέει: «Τον Ιακώβ αγάπησα, ενώ τον Ησαύ μίσησα», δεν θα καθόταν τόσα χρόνια ο Ιώβ πάνω στην κοπριά, για τον οποίο πάλι ο ίδιος ο Θεός είπε ότι «δεν υπάρχει άνθρωπος όμοιός του πάνω στη γη, άνθρωπος άμεμπτος, δίκαιος, αληθινός, θεοσεβής, που απέχει από κάθε πονηρό πράγμα», δεν θα υπέμενε τόσους κινδύνους ο Μωυσής τόσο στην Αίγυπτο όσο και στην έρημο, στον οποίο ο Θεός μιλούσε πρόσωπο με πρόσωπο, όπως θα μιλούσε κανείς στον φίλο του, και τον οποίο διαβεβαιώνοντας έλεγε: «Σε γνωρίζω περισσότερο από όλους και έχεις βρει χάρη ενώπιόν μου», δεν θα εμπλεκόταν σε τόσες περιπέτειες ο θείος Δαβίδ, για τον οποίο είπε ο Θεός: «Βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου», δεν θα περιέπιπταν σε τόσες θλίψεις ο Ηλίας και ο Ησαΐας και ο Ιερεμίας και ο Δανιήλ και οι παίδες στη Βαβυλώνα, δεν θα διένυαν αυτόν τον βίο δοκιμαζόμενοι και κινδυνεύοντας με πολλούς τρόπους όλοι οι άγιοι, οι αληθινά πιστοί και αγαπημένοι του Θεού.

Διότι, βεβαίως, είναι δυνατόν να σωφρονήσει κανείς χρησιμοποιώντας τη λογική και τη συνήθεια, και να ασκήσει τον χαρακτήρα του στη δικαιοσύνη, να προσευχηθεί, να αγαπήσει και γενικά να γίνει ενάρετος στα υπόλοιπα· είναι όμως δυνατόν και, έχοντας το φρόνημά του κινούμενο από τον Θεό, να κυριαρχήσει στα πάθη, να δείξει φιλανθρωπία, να πράξει δίκαια και να επιδείξει την υπόλοιπη πνευματική φιλοσοφία. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν θηριώδεις κακίες σε ανθρώπους που ενεργούνται από τα πονηρά πνεύματα, έτσι και αντίθετα υπάρχουν θεϊκές αρετές που ξεπερνούν τον ανθρώπινο νόμο, όταν τους κινεί ο ίδιος ο Θεός. Με αυτόν τον τρόπο αγάπησε ο μακάριος Παύλος, πράος ήταν ο Δαβίδ, και κάποιος άλλος επέδειξε κάποια άλλη από τις επαινετές αρετές πάνω από το συνηθισμένο για τους ανθρώπους μέτρο. Διότι ο μεν ένας έγραψε στους Φιλιππησίους ότι τους αγαπά «με τα σπλάχνα του Ιησού Χριστού»· ενώ για τον Δαβίδ λέει ο Θεός: «Βρήκα άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Ακόμη και η πίστη είναι πνευματικό δώρο, το οποίο οι απόστολοι του Σωτήρα παρακαλούν να λάβουν, λέγοντας: «Πρόσθεσέ μας πίστη»· και ο ίδιος εύχεται γι' αυτούς τον αγιασμό από τον Πατέρα, λέγοντας: «Αγίασέ τους μέσα στην αλήθειά σου»· και «ο Θεός δίνει προσευχή σε εκείνον που προσεύχεται», και «το ίδιο το Πνεύμα μεσιτεύει για εμάς με στεναγμούς αλάλητους», παρέχοντας, νομίζω, δύναμη προσευχής.

Το δε «βρήκα τον Δαβίδ, άνδρα κατά την καρδιά μου» ρητώς με αυτόν τον τρόπο δεν θα μπορούσε να βρεθεί στην Παλαιά Γραφή· διότι, αν και στους Ψαλμούς ψάλλεται «βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου, με άγιο έλαιο τον έχρισα», ωστόσο διαφέρει πάρα πολύ λεκτικά από το προαναφερθέν ρητό. Πιο κοντά μάλλον θα ήταν τα λόγια που ειπώθηκαν από τον προφήτη Σαμουήλ προς τον Σαούλ· διότι, επικρίνοντάς τον για την παράβαση των νομικών εντολών και προαναγγέλλοντάς του την έκπτωση από τη βασιλεία, του λέει ότι «επειδή εσύ δεν θέλεις να πορεύεσαι σύμφωνα με τις οδούς του Κυρίου και τα προστάγματά του, ο Θεός θα εκλέξει για τον εαυτό του έναν άνδρα κατά την καρδιά του, ο οποίος θα κάνει όλα τα αρεστά ενώπιόν του». Αλλά, αν και αυτό είναι πιο εκτενές από τη ρήση του Ψαλμού, εντούτοις δεν ταυτίζεται απολύτως ως προς τις λέξεις με το «βρήκα τον Δαβίδ, τον γιο του Ιεσσαί, άνδρα κατά την καρδιά μου». Όμως, ο θεσπέσιος Παύλος, γνωρίζοντας αυτό, το μετασχηματίζει σε εκείνο το χωρίο, όταν δημηγορεί στις Πράξεις.

Τι καθιστούσε τον θεοπάτορα Δαβίδ θεοφιλή; Το γεγονός ότι, όντας αγαθός, ήταν αγαθός και απέναντι στους εχθρούς του· «Βρήκα», λέει ο υπεράγαθος και φιλάγαθος, «άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου». Άλλωστε, είχε παραχωρηθεί ως αγαθός νόμος το να προνοεί κανείς ακόμη και για τα υποζύγια του εχθρού του. Και ο Ιώβ δικαιωνόταν επειδή διατηρούσε την ακακία του, και ο Ιωσήφ δεν εκδικήθηκε τους αδελφούς του που τον επιβουλεύτηκαν, και ο Άβελ συμπορευόταν με τον αδελφοκτόνο με απλότητα και χωρίς υποψίες. Και η θεολογία ανακηρύσσει όλους τους αγαθοειδείς, εκείνους δηλαδή που ούτε προμελετούν τα κακά, ούτε τα διαπράττουν πρώτοι, αλλά ούτε και απομακρύνονται από το αγαθό εξαιτίας της κακίας των άλλων· τουναντίον, ενεργώντας με θεοειδή τρόπο, καθιστούν αγαθούς και τους κακούς, απλώνοντας και σε αυτούς την πλούσια αγαθότητά τους και προσκαλώντας τους με επιείκεια να γίνουν όμοιοι με αυτούς.