Πατερικές αναφορές στο ΑΜΩΣ 4:13

Λοιπόν, ας εξετάσουμε το ζήτημα περί του Αγίου Πνεύματος. Επειδή μάλιστα εσύ όρισες στην αρχή ότι αυτό είναι ομοούσιο με τον Πατέρα και τον Υιό, εγώ αντιλέγω, έχοντας την απόδειξη από τις Άγιες Γραφές ότι τυγχάνει κτιστό. Και με συντομία θα εκθέσω την επιχειρηματολογία γι' αυτό, βασιζόμενος στο ότι ο Ιωάννης ισχυρίζεται ρητά πως τα πάντα δημιουργήθηκαν διά του Υιού, χωρίς να συμπεριλάβει και το Πνεύμα σε αυτόν τον λόγο, αλλά και στο ότι αποστέλλεται από τον Πατέρα από τους ουρανούς για τη βοήθεια των αποστόλων· αυτό όμως που μεταβαίνει από έναν τόπο σε άλλον έχει μεταβατική ουσία. Από αυτό καθίσταται ολοφάνερο ότι είναι κτιστής φύσεως, και όχι άκτιστης, όπως εκείνη η μακάρια ουσία που λέγεται του Πατέρα και του Υιού, η οποία περιέχει τα σύμπαντα και είναι πανταχού παρούσα κατ' ουσίαν, όπως ακριβώς έχει ήδη διατυπωθεί από εσένα στα προηγούμενα, όπου κι εγώ συγκατένευσα όχι σε εσένα, αλλά στην αλήθεια. Ακόμη δε και επειδή ο Θεός λέει διά του προφήτη: «Εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα», στα οποία νομίζω ότι δεν μπορείς να φέρεις αντίρρηση.

Άρ. είπε: Ας γίνει αποδεκτό ότι το Άγιο Πνεύμα είναι πανταχού παρόν κατά την ουσία του· γιατί λοιπόν ο προφήτης είπε εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας, που στερεώνω τη βροντή και κτίζω πνεύμα», αν δεν ήταν κτιστή δύναμη; Αθ. είπε: Το Άγιο Πνεύμα κτίζεται διαρκώς, ή κτίστηκε μία μόνο φορά, κατά τη γνώμη σου; Άρ. είπε: Μην υποβάλλεις ερωτήσεις που είναι αντίθετες προς την ορθή λογική.

Εσείς όμως από πού εξαπατηθήκατε; Από ποιους τα ακούσατε, ή ποιος είναι ο τρόπος αυτής της πλάνης σας; «Διαβάσαμε», λένε, «στον προφήτη Αμώς, όπου ο Θεός λέει: "Διότι ιδού, εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή, και κτίζει πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του· αυτός που δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη, και επιβαίνει πάνω στα υψώματα της γης, Κύριος ο Θεός ο παντοκράτορας είναι το όνομά του". Και από αυτό πειστήκαμε στους Αρειανούς που λένε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα». Έπειτα, αυτό μεν που βρίσκεται στον Αμώς το διαβάσατε· εκείνο όμως που λέγεται στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν το διαβάσατε, ή μήπως το διαβάσατε; Και αυτό μεν, σύμφωνα με την αλήθεια, το ερμηνεύετε, για να μην πείτε ότι ο Λόγος είναι κτίσμα· το χωρίο όμως του προφήτη δεν το ερμηνεύετε, αλλά ακούγοντας απλώς τη λέξη «πνεύμα», νομίσατε ότι υπονοείται ως κτίσμα το Άγιο Πνεύμα; Καίτοι στις Παροιμίες φανερά η Σοφία είναι αυτή που λέει το «έκτισέ με»· και όμως, πολύ σωστά πράττοντας, ερμηνεύετε το ρητό, για να μη συγκαταλέξετε τη δημιουργό Σοφία ανάμεσα στα κτίσματα. Ενώ το ρητό του προφήτη δεν έχει κάποιο γνώρισμα που να αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά απλώς κάνει λόγο περί πνεύματος.

Πώς λοιπόν, παρόλο που υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη διαφορά στις Γραφές σχετικά με τα πνεύματα, και ενώ το χωρίο δύναται να έχει τη δική του ορθή έννοια, εσείς, από φιλόνικη διάθεση ή επειδή έχετε πληγεί από το δάγκωμα του αρειανού όφεως, νομίζετε ότι ο Αμώς αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, μόνο και μόνο για να μη λησμονήσετε να το θεωρείτε κτίσμα;

Επειδή έφθασε η ώρα να συγκαταριθμείτε και να συνενώνετε με τον Υιό τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν δι' αυτού. Αρκούσε βεβαίως να εννοήσουμε τα γραφόμενα ως αναφερόμενα στο ρεύμα των ανέμων, όπως έχει ήδη ειπωθεί· επειδή όμως προβάλλετε ως πρόφαση τη μνεία του Χριστού στο συγκεκριμένο ρητό, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μήπως τυχόν βρούμε πιο οικείο νόημα και ως προς το πνεύμα που λέγεται ότι κτίζεται. Τι άλλο σημαίνει, λοιπόν, το να αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, από το ότι Αυτός γίνεται άνθρωπος, και ότι αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει υιό· και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», και όλα τα υπόλοιπα όσα έχουν γραφτεί για την έλευσή του; Εφόσον, λοιπόν, αναγγέλλεται η ένσαρκη παρουσία του Λόγου, ποιο πνεύμα πρέπει να εννοήσουμε ότι κτίζεται, αν όχι το πνεύμα των ανθρώπων που ανακτίζεται και ανακαινίζεται; Διότι αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Θεός και μέσω του Ιεζεκιήλ λέγοντας: «Και θα σας δώσω καρδιά καινή, και πνεύμα καινό θα σας δώσω· και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας· και θα σας δώσω καρδιά σάρκινη· και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Πότε, αλήθεια, εκπληρώθηκε αυτό, αν όχι όταν ήλθε ο Κύριος και ανακαίνισε τα πάντα με τη χάρη του;

Εσείς, όμως, από πού εξαπατηθήκατε; Από ποιους το ακούσατε, ή ποιος είναι ο τρόπος αυτής σας της πλάνης; «Διαβάσαμε», λένε, «στον προφήτη Αμώς, ότι ο Θεός λέει: “Ιδού, εγώ που στερεώνω τη βροντή, και κτίζω πνεύμα, και εξαγγέλλω στους ανθρώπους τον Χριστό του· που δημιουργώ τον όρθρο και την ομίχλη, και επιβαίνω στα υψηλά της γης, Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ είναι το όνομά του”. Και από αυτό πειστήκαμε από τους Αρειανούς, οι οποίοι λένε ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτίσμα». Έπειτα, αυτό μεν που γράφει ο Αμώς το διαβάσατε· εκείνο όμως που λέγεται στις Παροιμίες, «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του», δεν το διαβάσατε, ή το διαβάσατε; Και αυτό μεν, σύμφωνα με την αλήθεια, το ερμηνεύετε, για να μην ονομάσετε τον Λόγο κτίσμα. Εκείνο, όμως, στον προφήτη δεν το ερμηνεύετε, αλλά ακούγοντας απλώς τη λέξη «πνεύμα», νομίσατε ότι το Άγιο Πνεύμα ονομάζεται κτίσμα; Καίτοι, στις Παροιμίες φανερά η Σοφία είναι αυτή που λέει το «με έκτισε»· και όμως, πολύ καλά πράττοντας, ερμηνεύετε το χωρίο, για να μη συγκαταλέξετε τη δημιουργό Σοφία ανάμεσα στα κτίσματα. Το χωρίο του προφήτη, αντίθετα, δεν έχει κάποιο γνώρισμα που να αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά γίνεται απλώς λόγος περί πνεύματος.

Πώς λοιπόν, μολονότι υπάρχει πάρα πολύ μεγάλη διαφορά στις Γραφές περί πνευμάτων, και ενώ το ρητό μπορεί να έχει το δικό του ορθό νόημα, εσείς, από φιλόνικη διάθεση ή επειδή έχετε βλαφθεί από το δάγκωμα του αρειανού όφεως, νομίζετε ότι ο Αμώς αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, μόνο και μόνο για να μην ξεχάσετε να το θεωρείτε κτίσμα;

Επειδή είναι ώρα να συγκαταριθμείτε και να συνδέετε με τον Υιό τα κτίσματα που δημιουργήθηκαν μέσω αυτού. Θα αρκούσε, βεβαίως, να εννοήσουμε τα γεγραμμένα ως αναφερόμενα στο πνεύμα των ανέμων, όπως έχει ήδη ειπωθεί· επειδή όμως προβάλλετε ως επιχείρημα την αναφορά στον Χριστό μέσα στο χωρίο, είναι αναγκαίο να εξετάσουμε με ακρίβεια τα λεγόμενα, μήπως τυχόν βρούμε κάποια πιο οικεία και ορθή έννοια και για το πνεύμα που αναφέρεται ότι κτίζεται. Τι σημαίνει, λοιπόν, το να εξαγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, παρά το ότι Αυτός γίνεται άνθρωπος; Και αυτό είναι ισοδύναμο με το να λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ», καθώς και τα υπόλοιπα, όσα έχουν γραφεί για την έλευσή του. Εφόσον δε εξαγγέλλεται η ένσαρκη παρουσία του Λόγου, ποιο πνεύμα πρέπει να νοήσουμε ότι κτίζεται, αν όχι το πνεύμα των ανθρώπων που αναδημιουργείται και ανακαινίζεται; Διότι αυτό ακριβώς υποσχέθηκε ο Θεός και μέσω του Ιεζεκιήλ, λέγοντας: «Και θα σας δώσω καρδιά νέα, και πνεύμα νέο θα δώσω σε εσάς· και θα αφαιρέσω την πέτρινη καρδιά από τη σάρκα σας, και θα σας δώσω καρδιά σάρκινη· και το Πνεύμα μου θα δώσω μέσα σας». Πότε, λοιπόν, εκπληρώθηκε αυτό, αν όχι όταν ήλθε ο Κύριος και ανακαίνισε τα πάντα με τη χάρη του;

Δεν είπε: «Έχοντας συλλάβει, αφού το έκτισε το Άγιο Πνεύμα»· αλλά απλώς αναφέρεται: «Βρέθηκε να έχει συλλάβει εκ Πνεύματος Αγίου». Ορθ. Το «εκ Πνεύματος Αγίου», λοιπόν, τι άλλο νομίζεις ότι σημαίνει παρά το ότι έκτισε; Μακεδ. Εγώ λέω ότι εδώ υποδηλώνεται η οικονομία του Πνεύματος. Ορθ. Μήπως λοιπόν θέλεις να πεις ότι το Κυριακό σώμα είναι κτίσμα; Μακεδ. Το μεν σώμα το αποκαλώ κτίσμα, αλλά δεν λέω ότι είναι κτίσμα του Πνεύματος, αλλά του Χριστού. Ορθ. Αλλά η Γραφή είπε: «Βρέθηκε να έχει συλλάβει εκ Πνεύματος Αγίου». Μακεδ. Πες μου με αυτήν ακριβώς τη λέξη, πού είναι γραμμένο ότι το Πνεύμα έκτισε κάτι; Ορθ. Αρκούν βέβαια σε όσους ακούν με καλή προαίρεση και όσα ειπώθηκαν προηγουμένως· επειδή όμως σκοπός μας είναι να ωφελήσουμε και τους κακοπροαίρετους, άκουσε και το Πνεύμα που λέει: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ, διότι ιδού εγώ στερεώνω τη βροντή, και κτίζω πνεύμα, και αναγγέλλω στους ανθρώπους τον Χριστό του». Μακεδ. Ο Πατέρας είναι αυτός που ομιλεί. Ορθ. Αν ομιλούσε ο Πατέρας, θα είχε πει: «Αναγγέλλοντας στους ανθρώπους τον Χριστό μου»· και δεν θα είχε πει, «τον Χριστό αυτού».

Λοιπόν, πες μου, μήπως ο Χριστός είναι άλλου Θεού, εκτός από τον Πατέρα; Μακεδ. Άλλος Θεός εκτός από τον Πατέρα του Χριστού ούτε υπήρξε, ούτε υπάρχει, ούτε θα υπάρξει· ο προφήτης όμως είναι αυτός που λέει: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ»· και δεν έχει γραφτεί το «Ιδού εγώ», αλλά «Ιδού αυτός που στερεώνει βροντή, και κτίζει πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του»· αυτός είναι ο Θεός. Ορθ. Όλα σας επιτρέπονται, αλλά δεν συμφέρουν όλα. Διότι εσείς είστε εκείνοι που και την προς Εβραίους επιστολή του αγίου Παύλου απορρίπτετε, και την προς Ρωμαίους παραχαράσσετε, λέγοντας ότι δεν έχει γραφτεί «διά του ενοικούντος Πνεύματος εν υμίν», αλλά «διά το ενοικούν αυτού Πνεύμα». Ιδού, λοιπόν, που επιχειρείς να παραχαράξεις και τον προφήτη.

Αλλά κανείς δεν σου το παραχωρεί αυτό. Εάν λοιπόν παραθέσουμε το προφητικό χωρίο και αποδείξουμε ότι το «Ιδού εγώ» είναι γραμμένο, πείθεσαι ότι το Πνεύμα κτίζει; Μακεδ. Γνωρίζω ότι σε μερικά από τα αντίγραφα είναι γραμμένο το «Ιδού εγώ». Αλλά εγώ λέω ότι τα αντίγραφα είναι λανθασμένα. Διότι δεν έχει λογική ακολουθία να λέμε ότι το Πνεύμα είναι αυτό που λέει: «Ιδού εγώ στερεώνω βροντή και κτίζω πνεύμα». Ορθ. Καίτοι αυτή είναι ακριβώς η μεγαλύτερη λογική ακολουθία του ρητού, και με άλλον τρόπο δεν μπορεί να εξομαλυνθεί το νόημά του παρά μόνο έτσι. Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που λέει: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ. Διότι, ιδού εγώ το Πνεύμα, που στερεώνω βροντή, και κτίζω πνεύμα, και αναγγέλλω στους ανθρώπους τον Χριστό του», δηλαδή του Θεού. Μακεδ. Ποιο πνεύμα κτίζει; Ορθ. Αν μεν το εξετάσουμε κατά το γράμμα, το πνεύμα που ακολουθεί τη βροντή· αν δε κατά τη βαθύτερη έννοια, αυτό για το οποίο μίλησε ο άγιος Παύλος: να «διατηρηθεί άμεμπτο μαζί με την ψυχή και το σώμα, κατά την παρουσία του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού». Διότι και ως στερεωμένη βροντή πρέπει να εννοήσουμε το βάπτισμα, το οποίο προηγουμένως στους Ιουδαίους ήταν χαλαρό και υδατώδες· ώστε να λέει ο άγιος Ιωάννης: «Εγώ μεν σας βαπτίζω με ύδωρ για μετάνοια· έρχεται όμως ο ισχυρότερός μου, ο οποίος θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ.»

Επειδή, λοιπόν, το ίδιο το βάπτισμα στερεώνεται με την παρουσία του Πνεύματος, ορθώς έχει ειπωθεί ότι: «Ιδού εγώ», το Πνεύμα, «που στερεώνω βροντή και κτίζω πνεύμα», δηλαδή το πνεύμα που υπάρχει στον καθένα μας, το οποίο ο Δαβίδ ονόμασε και καρδιά, λέγοντας: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ». Μακεδ.: Και αποκαλείς βροντή το βάπτισμα;

Επομένως, το βάπτισμα στερεώνει τη βροντή, και το πνεύμα, δηλαδή τις καρδιές μας, το κτίζει το ίδιο το Άγιο Πνεύμα που λέει μέσω του προφήτη: «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ· διότι ιδού, εγώ είμαι εκείνος που στερεώνει βροντή, και κτίζει πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του.» Μακεδ.

Ερμήνευσε και το εξής, και κατ' αυτόν τον τρόπο διασαφήνισέ το. Ορθ. «Αυτός που δημιουργεί τον όρθρο και την ομίχλη, και επιβαίνει στα υψώματα της γης.» Μακεδ. Τι εννοείς, λοιπόν, ως όρθρο, και ως ομίχλη, και ως υψώματα της γης; Ορθ. Κατά την πνευματική έννοια, όρθρο ονομάζω την ανάσταση. Διότι ως ανατολή του ήλιου της δικαιοσύνης νοείται η ανάσταση. Ομίχλη δε είναι εκείνη που δεν επιτρέπει σε όλους να τον βλέπουν ευκρινώς.

Διότι βρέθηκε να κυοφορεί εκ Πνεύματος Αγίου. Και τα υψηλά της γης είναι όσοι περπατούν επάνω στη γη, αλλά έχουν το πολίτευμά τους στους ουρανούς. Διότι επάνω σε αυτούς επιβαίνει η χάρις του Πνεύματος. Μακεδ. Το Άγιο Πνεύμα, λοιπόν, ανέστησε τον Χριστό; Ορθ. Το να λέω αυτά δεν είναι κοπιαστικό για εμένα, για εσάς όμως είναι ασφαλές. Διότι, όπως ακριβώς λέγεται ότι ο Πατέρας εποίησε το Κυριακό σώμα (επειδή είναι γραμμένο: «Πριν σε πλάσω στην κοιλιά, σε γνώριζα· και πριν βγεις από τη μήτρα, σε αγίασα»· και για αυτό το ίδιο το σώμα ο Σολομών λέει ότι το οικοδόμησε η σοφία· διότι λέει: «Η σοφία οικοδόμησε οίκο για τον εαυτό της», και το Ευαγγέλιο λέει ότι αυτό προήλθε εκ Πνεύματος Αγίου), έτσι και για την ανάσταση αυτού του σώματος ο μεν Υιός λέει: «Γκρεμίστε αυτόν τον ναό, και εγώ σε τρεις ημέρες θα τον αναστήσω»· ο δε Απόστολος λέει ότι «Ο Θεός τον ανέστησε, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου»· ενώ εδώ, λέγεται ότι τον ανέστησε το Πνεύμα. Διότι εάν ακούσω «Εκείνος που δημιουργεί τον όρθρο», αντιλαμβάνομαι την ανάσταση. Επειδή όσα πράττει ο Πατέρας, αυτά πράττει και ο Υιός· και όσα πράττει ο Πατέρας και ο Υιός, τα ίδια πράττει το Πνεύμα, όπως έχει αποδειχθεί και στα προηγούμενα.

Και πώς θα με πείσεις; Άραγε είχε ανάγκη βοηθείας ο Υιός, για να εγείρει τον ναό Του; Ορθ.: Μήπως επειδή είχε ανάγκη βοηθείας πληρώθηκε από το ίδιο το Πνεύμα; Μακεδ.: Πού είναι γραμμένο ότι πληρώθηκε από το Πνεύμα; Ορθ.: Ανάγνωσε το κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, για να ακούσεις: «Ο Ιησούς λοιπόν, πλήρης Αγίου Πνεύματος, επέστρεψε στην έρημο». Και το παράδοξο είναι πως είναι γραμμένο ότι όχι μόνο ήταν πλήρης, αλλά και οδηγούνταν από το Πνεύμα. Όπως, λοιπόν, πληρώθηκε και οδηγούνταν, έτσι και αναστήθηκε. Και για να γνωρίζεις ότι, παρόλο που ο Πατέρας Τον εγείρει, τίποτα δεν εμποδίζει να Τον εγείρει και το Πνεύμα, άκουσε ότι, ενώ μένει μέσα Του ο Πατέρας, όπως λέει ο ίδιος ο Υιός στα Ευαγγέλια: «Ο Πατέρας που μένει μέσα μου, Αυτός κάνει τα έργα», έτσι και το Πνεύμα μένει μέσα Του. Διότι «κατήλθε το Πνεύμα με σωματική μορφή σαν περιστέρι, και έμεινε πάνω Του». Όπως λοιπόν τίποτα δεν εμποδίζει, ενώ μένει ο Πατέρας, να μένει και το Πνεύμα, έτσι τίποτα δεν Τον εμποδίζει, ενώ εγείρει ο Πατέρας, να εγείρει και το Πνεύμα· και αυτό σημαίνει το ρητό: «Αυτός που δημιουργεί τον όρθρο», δηλαδή την ανάσταση, και «την ομίχλη», δηλαδή το σώμα. Μακεδ.: Δεν μπορούσε, δηλαδή, να εγείρει ο Ίδιος τον εαυτό Του; Ορθ.: Αλλά από αυτά αποδεικνύεται η ταύτιση της φύσεως. Διότι όσα κάνει ο Πατέρας, αυτά κάνει και ο Υιός· και όσα κάνει ο Υιός, και το Πνεύμα ομοίως κάνει αυτά. Μακεδ.: Και πώς είναι δυνατόν; Ορθ.: Όπως έχει αποδειχθεί. Μακεδ.: Και πού έχει αποδειχθεί;

Την ονομασία «στερέωμα» συνηθίζει η Γραφή να την αποδίδει σε όσα υπερβάλλουν σε ισχύ· όπως όταν λέγει, «Κύριος στερέωμά μου και καταφυγή μου»· και, «Εγώ εστερέωσα τους στύλους της»· και το, «Αινείτε αυτόν εν στερεώματι δυνάμεως αυτού». Διότι οι θύραθεν ονομάζουν στερεό σώμα εκείνο που είναι τρόπον τινά συμπαγές και πλήρες, το οποίο αναφέρεται σε αντιδιαστολή προς το μαθηματικό. Και μαθηματικό μεν είναι εκείνο που έχει την ύπαρξή του μόνο στις διαστάσεις, δηλαδή στο πλάτος, στο βάθος και στο ύψος· στερεό δε είναι εκείνο που, εκτός από τις διαστάσεις, διαθέτει και την υλική αντίσταση. Στη Γραφή, όμως, συνηθίζεται να ονομάζεται στερέωμα το ισχυρό και ανυποχώρητο, καθώς πολλές φορές χρησιμοποιεί αυτή τη λέξη και για τον πολύ συμπυκνωμένο αέρα· όπως όταν λέγει: «Ο στερεών βροντήν». Διότι η Γραφή ονόμασε στερέωση της βροντής τη στερεότητα και την αντίσταση του αέρα που εγκλωβίζεται στις κοιλότητες των νεφών, και ο οποίος, εξαιτίας του ότι εκρήγνυται βίαια, δημιουργεί τους κρότους κατά τις βροντές. Έτσι, λοιπόν, και τώρα θεωρούμε ότι η λέξη αυτή έχει χρησιμοποιηθεί για κάποια στερεά φύση, η οποία επαρκεί για να συγκρατεί το ολισθηρό και ευδιάλυτο στοιχείο του ύδατος.

Προσκομίζουν δε αποδείξεις για να υποστηρίξουν ότι το Άγιο Πνεύμα έχει αποκληθεί κτίσμα, μία μεν από τον προφήτη που λέει: «Εκείνος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα»· και μία άλλη από το Ευαγγέλιο, ότι: «Τα πάντα δι' αυτού έγιναν». Εμείς, όμως, είμαστε πεπεισμένοι ότι ο προφητικός λόγος δεν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα, αλλά σε αυτήν την κοινή πνοή, στο ρεύμα του αέρα.

Είναι δε φανερό από το εξής. Διότι δεν είπε: «Αυτός που έκτισε το πνεύμα», αλλά: «Αυτός που κτίζει το πνεύμα». Διότι, όπως η βροντή δεν υφίσταται σε κάποια σωματική υπόσταση έχοντας κτιστεί άπαξ, αλλά πάντοτε, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και προς φόβον των ανθρώπων, ενεργούμενη έχει τη φυσική ιδιότητα να δημιουργείται και να διαλύεται, έτσι συμβαίνει και με το πνεύμα· τώρα μεν δημιουργείται, καθώς ο αέρας ρέει σαν ποταμός, έπειτα δε πάλι παύει, όταν ηρεμεί αυτό που προηγουμένως κινούνταν, σύμφωνα με το θέλημα Εκείνου που οικονομεί τα πάντα για τη σωτηρία και τη συνοχή των όλων· ώστε μέσα από ολόκληρη την κτίση, τόσο από τις βροντές και τους ανέμους όσο και από την υπόλοιπη δημιουργία, να αναγγέλλεται ο Δημιουργός. Γι' αυτόν τον λόγο, αφού είπε: «Αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει το πνεύμα», προσθέτει: «Και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό Του». Διότι, όπως οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού σε εκείνους που μπορούν, μέσω αυτών, να αναλογιστούν την τέχνη του Δημιουργού, έτσι και οι ήχοι της βροντής, καθώς και οι κινήσεις των πνευμάτων, ανακηρύσσουν τον Δημιουργό τους.

«Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν κατεβώ στον άδη, είσαι παρών.» Επομένως, εάν δεν υπάρχει κανένας τόπος όπου δεν είναι παρόν το Πνεύμα, και εφόσον το Πνεύμα γεμίζει τα πάντα, αυτός που γεμίζει τα πάντα είναι Θεός, σύμφωνα με αυτό που ειπώθηκε ορθά από κάποιον ότι: «Το Πνεύμα του Κυρίου γέμισε την οικουμένη, και αυτό που συγκρατεί τα πάντα έχει γνώση κάθε φωνής»· πώς λοιπόν θα μπορούσε να είναι αόρατο και ασαφές ότι, λόγω της φυσικής του ενώσεως με τον Θεό, το Πνεύμα είναι Θεός; Και αν συγκρατεί τα πάντα, πώς θα μπορούσε να είναι κτιστό ή δημιουργημένο, παρόλο που η λέξη «πάντα» περικλείει μέσα της, τρόπον τινά, κάθε είδος και γένος ουσίας, που προφανώς έχει δημιουργηθεί, και αποδεικνύει ολοφάνερα ότι εκείνο που τα συγκρατεί είναι διαφορετικό από όλα αυτά; Αυτό όμως που δεν συγκαταλέγεται στα πάντα, αλλά βρίσκεται έξω από τα «πάντα», φυσικά βρίσκεται υπεράνω των δημιουργημάτων, και υπερβαίνει τη φύση αυτών που γεμίζουν και συγκρατούνται από αυτό. Όμως, αυτό που είναι πάνω από την κτίση είναι ήδη Θεός· ή μήπως δεν είναι αλήθεια αυτό που λέω; Β. Συμφωνώ· μάθε όμως ότι πάλι θα πουν πως το Πνεύμα είναι κτιστό και δημιουργημένο. Διότι λέει κάπου ο Θεός, όπως ανέφερε κάποιος από τους παλαιότερους: «Εγώ είμαι ο Κύριος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του, που κάνει την αυγή και την ομίχλη, και που βαδίζει πάνω στα ύψη της γης.» Α. Και όμως, φίλε μου, αυτό που μόλις αναφέρθηκε δεν θα μπορούσε με κανέναν τρόπο να βλάψει τη δόξα του Αγίου Πνεύματος, εκτός αν κάποιος έχει αδρανή και διεφθαρμένο νου.

Διότι η ονομασία «πνεύμα», όταν αποδίδεται απλώς και αδιακρίτως, δεν υποδηλώνει πάντοτε και οπωσδήποτε το άγιο και θείο Πνεύμα· διαφορετικά θα έλεγα ότι δεν είναι καθόλου απίθανο να έχει διατυπωθεί από αυτούς ο λόγος της δυσφήμισης. Απεναντίας, εκφέρεται ομώνυμα και για πάρα πολλά πράγματα, τα οποία ως προς τον φυσικό τους λόγο διαχωρίζονται σε ανόμοια μεταξύ τους είδη. Διότι πνεύμα είναι ο άγγελος, καθώς και η ψυχή του ανθρώπου, αλλά και η εγκόσμια και αερώδης κίνηση. Έπειτα λοιπόν, παραλείποντας να εξακριβώσουν με ακρίβεια και να διακρίνουν πολύ καλά κατά περίπτωση αυτό που δηλώνεται, αποφάσισαν με έωλες απάτες να προσβάλουν Εκείνο που είναι πάνω από την κτίση και είναι δημιουργικό λόγω της ένωσής Του με τον έναν και εκ φύσεως Δημιουργό; Διότι ο προφήτης, ή μάλλον μέσω αυτού ο Θεός, δεν είπε ότι έφερε στην ύπαρξη το δικό Του Πνεύμα – κάθε άλλο· διότι θα θεωρήσουμε ότι δεν ισχύει κάτι τέτοιο. Επειδή όμως κάποιοι νόμισαν, από πάρα πολλή ανοησία και χωρίς την άνωθεν απόφαση, ότι μπορούν να κατορθώσουν για τον εαυτό τους και για άλλους να φτάσουν σε βασιλικούς θρόνους και να άρχουν με περιφανή εξουσία και σκήπτρα, ο Θεός που είναι πάνω από όλα αποδίδει στον Εαυτό Του την κυριαρχία των πάντων και, αποδεικνύοντας ότι ολόκληρη η κτίση διοικείται από τους δικούς Του νόμους και τα δικά Του νεύματα, λέει: Εγώ, λέει, είμαι ο Κύριος που στερεώνω τη βροντή και εξαπολύω τις φορές των πνευμάτων στον κόσμο.

Διότι, όπως είπα, αυτή η πληγή τους επιβλήθηκε ως τελευταία εξαιτίας της θείας οργής. <Πλην όμως επειδή έτσι θα πράξω σε σένα, ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ.> Αλλά εάν βέβαια ήθελες, λέει, να μάθεις την αιτία για την οποία θα πράξω έτσι σε σένα, οπωσδήποτε θα πληροφορηθείς, σαν να φωνάζει σχεδόν σε εσάς που πλήττεστε και να λέει: Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ. Το «ετοιμάσου» το λέει αντί του «σπεύσε», να είσαι ακούραστος και πρόθυμος στο να επικαλείσαι όχι τον ξένο και ψευδώνυμο, αλλά τον Θεό σου, Ισραήλ, δηλαδή εκείνον που από την ίδια την πείρα γνώρισες ότι είναι Θεός εκ φύσεως και αληθινός, και όχι επινοημένος από την τέχνη κάποιων, όπως βέβαια τα είδωλα που είναι φτιαγμένα από ξύλο ή λίθο. <Διότι ιδού, εγώ είμαι που στερεώνω τη βροντή και δημιουργώ τον άνεμο και αναγγέλλω στους ανθρώπους τον χριστό του, που κάνω την αυγή και την ομίχλη, και που επιβαίνω στα ύψη της γης· Κύριος ο Θεός ο παντοκράτωρ είναι το όνομά του.> Με την αντιπαραβολή εκείνου που υπερέχει, ελέγχεται εύκολα αυτό που βρίσκεται σε κατώτερη εκτίμηση.

Διότι η φύση του Θεού βρίσκεται επέκεινα των πάντων, και όχι σε τοπικά ύψη, αλλά στις υπεροχές της δόξας, και με ασύγκριτη δύναμη υπέρκειται του μέτρου κάθε δημιουργήματος. Επικαλέσου, λοιπόν, τον Θεό σου, λέει, Ισραήλ, αναγνωρίζοντας την εξουσία Του, την παντοδυναμία της υπεροχής Του. Διότι εγώ είμαι, και κανένας άλλος, αυτός που στερεώνει τη βροντή, δηλαδή που καλύπτει τον ουρανό με σύννεφα, και ρίχνει τις βροχές, και δημιουργεί το πνεύμα, δηλαδή πάλι, ο ποιητής των ανέμων· και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον χριστό Του. Είναι σαν να έλεγε: «Δι' εμού οι βασιλείς βασιλεύουν και οι ηγεμόνες δι' εμού κυβερνούν τη γη». Διότι ως χριστό σε αυτά τα λόγια, δεν εννοεί τον Εμμανουήλ, αλλά μάλλον αυτόν που έχει χριστεί ως βασιλιάς. Ομοίως και ως πνεύμα, δεν εννοεί το θείο και άγιο, έστω κι αν μαίνονται μερικοί από εκείνους που έχουν σκοπό να διαστρέφουν τα ορθά, αλλά εννοεί αυτό που βρίσκεται στον αέρα και είναι εγκόσμιο, για το οποίο λέει και ο ίδιος ο Σωτήρας: «Το πνεύμα πνέει όπου θέλει, και ακούς τη φωνή του· αλλά δεν ξέρεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει· έτσι είναι καθένας που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα». Εγώ λοιπόν, λέει, που συγκεντρώνω τα σύννεφα και στερεώνω τη βροντή, και «εξάγω τους ανέμους από τους θησαυρούς τους», εγώ καθιστώ φανερό όποιον θα ήθελα να εγκαυχάται στους θρόνους της βασιλείας.

Επομένως, ο Βασιλιάς των βασιλευόντων και ο Κύριος των κυριευόντων, ο εκ φύσεως Θεός, αυτός που δημιουργεί τον όρθρο, δηλαδή την ημέρα ή το φως, αυτός που δημιουργεί την ομίχλη, δηλαδή το σκοτάδι ή τη νύχτα. Αυτός που επιβαίνει στα υψηλά της γης, ο οποίος είναι ανώτερος και υπεράνω από κάθε τι το επηρμένο και υψηλό, και φέρει όνομα πρέπον και απολύτως αντάξιο της δικής του δόξας, το Κύριος Παντοκράτωρ.

Διότι αυτός είναι που μετατρέπει τη σκιά σε πρωί, δηλαδή αυτός που μεταβάλλει τη νύχτα σε όρθρο και φως, και δημιουργεί τον όρθρο και την ομίχλη, δηλαδή την ημέρα και τη νύχτα. Αυτός προστάζει τις ημέρες να παραχωρούν σε άλλες ημέρες τα διαστήματα των ωρών, και τις νύχτες στις νύχτες· ώστε άλλοτε να είναι μεγαλύτερες και άλλοτε μικρότερες· διότι σχεδόν λέει η καλοκαιρινή ημέρα, για παράδειγμα, στη χειμερινή: Παραχώρησέ μου το μεγαλύτερο μέρος στο διάστημα των ωρών. Διότι αυτό φαίνεται καλό στον Δημιουργό. Και η νύχτα αναγγέλλει στη νύχτα γνώση, δηλαδή τη γνώση για τον Δημιουργό· ή ότι πρέπει οπωσδήποτε οι νύχτες του χειμώνα να είναι μεγαλύτερες, και μικρότερες αυτές του καλοκαιριού. Και αυτό, νομίζω, σημαίνει το να αναβλύζει η ημέρα λόγο προς την ημέρα, και σχεδόν να βγάζει φωνή, απαιτώντας το περισσότερο στο διάστημα των ωρών· και η νύχτα στη νύχτα να αναγγέλλει την ίδια γνώση. <Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται.> (A f. 111 b.) Ο άγιος Κύριλλος και ο μέγιστος Αθανάσιος διαβάζουν ως ερώτηση το, «Δεν υπάρχουν λαλιές ούτε λόγια, των οποίων οι φωνές δεν ακούγονται·», δηλαδή: Άραγε δεν υπάρχουν και φωνές των άφωνων, είτε πραγμάτων είτε έργων, χωρίς λόγο και γλώσσα;

Αυτόν τον Χριστό, όταν ήρθε, τον αρνήθηκαν οι Ιουδαίοι, ενώ οι δαίμονες τον ομολόγησαν. Αλλά δεν τον αγνοούσε ο προπάτορας Δαβίδ, όταν έλεγε: «Ετοίμασα λύχνο για τον Χριστό μου». Και άλλοι μεν ερμήνευσαν ότι ο λύχνος είναι η λαμπρότητα της προφητείας, άλλοι πάλι, ότι ο λύχνος είναι η σάρκα που προσέλαβε από την Παρθένο, σύμφωνα με αυτό που αναφέρεται στον Απόστολο: «Έχουμε δε τον θησαυρό αυτόν μέσα σε πήλινα σκεύη». Δεν τον αγνοούσε ο προφήτης, που έλεγε: «Και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του». Τον γνώριζε και ο Μωυσής, τον γνώριζε και ο Ησαΐας, τον γνώριζε και ο Ιερεμίας· κανείς από τους προφήτες δεν τον αγνοούσε. Τον αναγνώρισαν και οι δαίμονες· διότι τους επιτιμούσε, και λέει: «Επειδή γνώριζαν ότι αυτός είναι ο Χριστός». Οι αρχιερείς τον αγνόησαν, και οι δαίμονες τον ομολόγησαν. Οι αρχιερείς τον αγνόησαν, και η Σαμαρείτιδα γυναίκα τον κήρυττε, λέγοντας: «Ελάτε, δείτε έναν άνθρωπο που μου είπε όλα όσα έκανα· μήπως αυτός είναι ο Χριστός;».

Ομοίως και για το Άγιο Πνεύμα λέγει: «εάν εγώ αναχωρήσω, εκείνος έρχεται», δηλαδή «το Πνεύμα της αληθείας»· και ακόμη για τον εαυτό του: «εγώ είμαι η αλήθεια»· και για τον Πατέρα: «το Πνεύμα του Πατέρα μου είναι αυτό που λαλεί μέσα σας» και για το Πνεύμα: «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας». Το δε Πνεύμα, συμπράττοντας αρρήτως με τον Υιό, «τον οδηγεί στην έρημο» για «να πειρασθεί από τον διάβολο», και ο ίδιος ο Κύριος λέγει: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, εξαιτίας του οποίου με έχρισε», ενώ το Άγιο Πνεύμα, λαλώντας μέσω των προφητών, λέγει: «Αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ» και «αυτός που λαλεί στους προφήτες είναι ο Κύριος», «εκείνος που στερεώνει τη βροντή και δημιουργεί τον άνεμο», εννοώντας ως βροντή μεν αυτήν που αντηχεί στους ανθρώπους, και δημιουργώντας δε άνεμο για την ενέργεια των βροχών που αποστέλλονται από τον Θεό στη γη.

Και για τα κτίσματα, λοιπόν, λέει τα εξής: «αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει το πνεύμα»· διότι αυτά είναι κτιστά. Στο «αναγγέλλει δε τον Χριστό του στους ανθρώπους», δεν κτίζει πλέον ούτε στερεώνει, αλλά «τον αναγγέλλει στους ανθρώπους», αυτόν που αληθινά γεννήθηκε από τον αληθινό, τον άκτιστο, τον άτρεπτο, τον αναλλοίωτο, αυτόν που πάντοτε υπάρχει από αυτόν που πάντοτε υπάρχει, αυτόν που κηρύχθηκε μέσω του Μωυσή και του Ιωάννη ως αυτός που υπάρχει πάντοτε· «Ο Ων (Αυτός που υπάρχει)», λέει ο Μωυσής, «με απέστειλε» και ο Ιωάννης λέει «ο Ων στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε»· Ων είναι ο Πατέρας, Ων είναι ο Υιός, ο «Ων προς τον Όντα», έχοντας γεννηθεί από αυτόν, χωρίς να αποτελεί συγχώνευση (συναλοιφή) με τον Πατέρα, χωρίς να έχει αρχίσει να υπάρχει, αλλά όντας πάντοτε γνήσιος Υιός μαζί με τον Πατέρα, και ο Πατέρας έχοντας πάντοτε γεννήσει τον Υιό. Διότι δεν υπήρξε ποτέ καιρός που ο Πατέρας δεν ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε ποτέ καιρός που ο Υιός δεν υπήρχε για τον μόνο Πατέρα. Διότι, εάν υπήρξε καιρός που δεν ήταν Πατέρας, άρα και ο ίδιος ήταν υιός άλλου πατέρα προτού γίνει ο ίδιος πατέρας του Μονογενούς. Και έτσι, νομίζοντας ότι δείχνουν ευσέβεια προς τον Πατέρα, στην πραγματικότητα ασεβούν τελείως. Διότι στον Θεό δεν χωράει ούτε χρόνος, ούτε καιρός, ούτε στιγμή χρόνου, ούτε αδιαίρετο κλάσμα ώρας, ούτε ριπή οφθαλμού, ούτε στιγμιαίος μετεωρισμός της διάνοιας, αλλά όσο ψηλά και αν ανεβεί η διάνοιά σου για να κατανοήσει και να πιστέψει τον Υιό, νοεί ταυτόχρονα και τον Πατέρα. Διότι το όνομα * είναι δηλωτικό.

Ἀλλά θα πει κάποιος: άρα λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Βέβαια, εσύ ποιος είσαι που αντιμιλάς στον Θεό;» Διότι, εάν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο (τα οποία, κατανοούμενα μόνο με την πίστη από τους αγίους ως φωτεινά και φωτοδότρα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και βρίσκονται σε συμφωνία με τον ίδιο τον «Πατέρα» των «φώτων»), άκουε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα μόνο κατ' όνομα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα δε τα άλλα είναι κατά θέσιν ή κατά κλήσιν, μη όντα όμοια με αυτά κατά την ενέργεια ή τη δύναμη ή το φως ή την έννοια· όπως αν έλεγε κανείς «υιούς εγέννησα και ύψωσα» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ είπα, θεοί είστε και υιοί Υψίστου όλοι» ή όπως αν έλεγε κανείς «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς» ή όπως αν έλεγε κανείς «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και στη γη» ή όπως αν έλεγε κανείς «εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα». Διότι ο αληθινός Πατέρας δεν είναι όπως οι υπόλοιποι πατέρες ή πατριάρχες, αρχίζοντας να είναι πατέρας ή παύοντας κάποτε με το πέρασμα του χρόνου να είναι πατέρας. Διότι, εάν αρχίζει να είναι πατέρας, άρα ήταν κάποτε υιός άλλου πατέρα πριν γίνει ο ίδιος πατέρας του Μονογενούς· και κατ' αναλογίαν, πατέρες πατέρων νοούνται τα τέκνα, και στο άπειρο είναι δυνατόν να βρει κανείς τον αληθινό πατέρα της απαρχής.

Διότι, όπως ο Υιός είναι «άγγελος της μεγάλης βουλής», έτσι είναι και το Άγιο Πνεύμα· «αλλά εμείς (λέει) λάβαμε το πνεύμα του Θεού, για να γνωρίσουμε αυτά που μας χαρίστηκαν από τον Θεό, τα οποία και λαλούμε, όχι με πειστικά λόγια σοφίας, αλλά με απόδειξη του πνεύματος του Θεού, εξηγώντας τα πνευματικά με τα πνευματικά». 8. Αλλά θα πει κάποιος: επομένως λέμε ότι υπάρχουν δύο υιοί, και πώς είναι μονογενής; «Μάλιστα, αλλά εσύ ποιος είσαι που ανταπαντάς στον Θεό;» Διότι, αν ονομάζει Υιό αυτόν που προέρχεται από Αυτόν, και Άγιο Πνεύμα αυτό που προέρχεται και από τους δύο, τα οποία κατανοούνται από τους αγίους μόνο με την πίστη, είναι φωτεινά, φωτοδότα, έχουν φωτεινή την ενέργεια και δημιουργούν συμφωνία φωτός προς τον ίδιο τον Πατέρα, άκουσε με πίστη, άνθρωπέ μου, ότι ο Πατέρας είναι πατέρας αληθινού Υιού, όλος φως, και ο Υιός είναι Υιός αληθινού Πατέρα, φως εκ φωτός, όχι απλώς κατ' όνομα, όπως τα δημιουργήματα ή τα κτίσματα· και το Άγιο Πνεύμα είναι πνεύμα αληθείας, τρίτο φως προερχόμενο από τον Πατέρα και τον Υιό. Όλα τα άλλα, όμως, είναι κατά χάριν (θέσει) ή κατ' όνομα, και δεν είναι όμοια με αυτά ούτε κατά την ενέργεια, ούτε κατά τη δύναμη, ούτε κατά το φως, ούτε κατά την έννοια· όπως θα έλεγε κανείς: «υιούς γέννησα και ύψωσα», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είπα, είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου», ή όπως θα έλεγε κανείς: «αυτός που γέννησε τις σταγόνες της δροσιάς», ή όπως θα έλεγε κανείς: «από τον οποίο ονομάζεται κάθε πατριά στους ουρανούς και επί της γης», ή όπως θα έλεγε κανείς: «εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει τον άνεμο».

Ψ. Του ιδίου. ΙΔ΄. Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό σου, Ισραήλ. Διότι, ιδού, αυτός που στερεώνει τη βροντή και δημιουργεί το πνεύμα, και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον χριστό του, που ποιεί την αυγή και την ομίχλη, και επιβαίνει στα υψηλά της γης, το όνομά του είναι Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ. Και μέσω αυτών προφητεύονται με σαφήνεια τα όσα αφορούν την έλευση του Χριστού στους ανθρώπους· όταν όμως υπάρξει χρόνος, η κάθε λέξη θα μπορούσε να τύχει ακριβέστερης διασαφήνισης.

Εύλογα, λοιπόν, μετά τη φανέρωση αυτών προσθέτει: «εκεί θα αναδείξω κέρας στον Δαβίδ, ετοίμασα λύχνο για τον χριστό μου», υποδηλώνοντας ίσως, σύμφωνα με μια άλλη ερμηνεία, και το σώμα που προσέλαβε ο Χριστός στη Βηθλεέμ, επειδή μέσω του σώματος, ως άλλου πήλινου σκεύους, η θεία δύναμη που ενοίκησε σε αυτό εξέλαμψε προς όλους τους ανθρώπους, σαν μέσα από λύχνο, τις ακτίνες του θείου και λογικού φωτός. 〈Από τον Αμώς〉. «Ετοιμάσου να επικαλεστείς τον Θεό, Ισραήλ, διότι ιδού, αυτός που στερεώνει τη βροντή και δημιουργεί το πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον χριστό του, που δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη, και επιβαίνει στα υψώματα της γης· Κύριος ο Θεός ο Παντοκράτωρ είναι το όνομά του. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, τον οποίο εγώ αναλαμβάνω εναντίον σας ως θρήνο: ο οίκος του Ισραήλ έπεσε, δεν πρόκειται πλέον να αναστηθεί· η παρθένος του Ισραήλ γκρεμίστηκε πάνω στη γη της, δεν υπάρχει αυτός που θα την αναστήσει.»

Ως έβδομο πλέον σημείο, ο Θεός, εξαγγέλλοντας ονομαστικά τον Χριστό στους ανθρώπους, λέγεται ότι στερεώνει τη βροντή και κτίζει το πνεύμα, ονομάζοντας βροντή το ευαγγελικό κήρυγμα επειδή ακούγεται από όλους τους ανθρώπους, και δηλώνοντας ομοίως το Πνεύμα του Χριστού που ενέπνευσε τους αποστόλους. Αυτό εκπληρώθηκε σαφώς κατά την έλευση του Σωτήρα μας, για την οποία προφητεύεται ότι ο Θεός θα δημιουργήσει ταυτόχρονα αυγή και ομίχλη: την αυγή για εκείνους που αποδέχθηκαν το σωτήριο φως, και το αντίθετο για όσους από την περιτομή απείθησαν σε αυτόν. Για αυτούς ο λόγος προαναγγέλλει και την έσχατη καταδίκη, απαγγέλλοντας θρήνο για το ιουδαϊκό έθνος, ο οποίος και τους βρήκε αμέσως μετά την ασέβειά τους εναντίον του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Διότι, αληθινά, από τότε μέχρι σήμερα ο οίκος του Ισραήλ έχει πέσει, και έχει εκδοθεί οριστικά από τον Θεό όρος και απόφαση για τον πεσμένο οίκο τους στην Ιερουσαλήμ, καθώς και εναντίον ολόκληρου του συστήματός τους, ότι δεν πρόκειται πλέον να ανορθωθούν, επειδή δεν παρίσταται αυτός που τους ανορθώνει. «Δεν υπάρχει», λέει άλλωστε, «εκείνος που την ανορθώνει».

Και πάλι, όταν λέει: «Κυρίαρχε του αιθέρα και του Άδη, της θάλασσας και της γης, εσύ που με τις βροντές σείεις το ισχυρό δώμα του Ολύμπου, τον οποίο φρίττουν οι δαίμονες και φοβάται ο όμιλος των θεών, στον οποίο υπακούουν οι Μοίρες, αν και είναι αμείλικτες· άφθαρτε, μητροπάτορα, που από τον θυμό σου τα πάντα δονούνται, που κινείς τους ανέμους και καλύπτεις με σύννεφα τα πάντα, σχίζοντας τον πλατύ αιθέρα με κεραυνούς. Η δική σου τάξη διατρέχει στα άστρα με αμετάβλητες εντολές· και στον πύρινο θρόνο σου παραστέκονται πολύμοχθοι άγγελοι, οι οποίοι μεριμνούν πώς εκπληρώνονται τα πάντα για τους θνητούς· η δική σου άνοιξη λάμπει νέα με πορφυρά άνθη· δικός σου ο χειμώνας, που έρχεται με ψυχρά σύννεφα, τους δικούς σου καρπούς μοίρασε κάποτε ο βακχευτής Βρόμιος»· έπειτα προσθέτει, ονομάζοντας τον Θεό ρητώς παντοκράτορα: «άφθαρτον, αθάνατον, δυνατόν να κατανοηθεί μόνο από τους αθανάτους. Έλα, μέγιστε όλων των θεών, με κραταιά δύναμη, φρικτέ, αήττητε, μέγα, άφθαρτε, που σε στεφανώνει ο αιθέρας». Μέσω, λοιπόν, της λέξης «μητροπάτωρ» όχι μόνο φανέρωσε τη δημιουργία εκ του μη όντος, αλλά έδωσε αφορμές σε αυτούς που εισάγουν τις προβολές να υποθέσουν τάχα και κάποια σύζυγο του Θεού· παραφράζει δε εκείνες τις προφητικές Γραφές, αφενός εκείνη μέσω του Ωσηέ: «Ιδού εγώ που στερεώνω τη βροντή και κτίζω το πνεύμα, του οποίου τα χέρια θεμελίωσαν τη στρατιά του ουρανού», και αφετέρου εκείνη μέσω του Μωυσή: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εμένα. Εγώ θα θανατώσω και θα ζωοποιήσω· θα πατάξω και εγώ θα ιατρεύσω. Και δεν υπάρχει κανείς που θα λυτρώσει από τα χέρια μου».

Στα χωρία «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του» και «ας γραφτεί αυτό για άλλη γενεά, και λαός που κτίζεται θα αινέσει τον Κύριο», δεν έχει χρησιμοποιηθεί το «κτίζων» για κάτι που προήλθε από την ανυπαρξία. Διότι ο Θεός δεν έκτισε το Πνεύμα τότε, όταν ανήγγειλε μέσω αυτού τον Χριστό του σε όλους τους ανθρώπους· διότι δεν υπάρχει «τίποτα πρόσφατο κάτω από τον ήλιο». Αλλά το Πνεύμα υπήρχε και προϋπήρχε, και απεστάλη κατά τον καιρό που ήταν συγκεντρωμένοι οι απόστολοι· όταν, σαν βροντή, «έγινε ήχος από τον ουρανό, σαν βίαιη πνοή ανέμου που φερόταν ορμητικά», και πληρώθηκαν «Πνεύματος Αγίου», και έτσι ανήγγειλαν σε όλους τους ανθρώπους τον Χριστό του Θεού, σύμφωνα με την προφητεία που αναφέρει «διότι ιδού αυτός που στερεώνει βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό του», όπου βέβαια το «κτίζων» έχει ειπωθεί αντί του καταπέμπων ή κατατάσσων, ενώ η βροντή δηλώνει με διαφορετικό τρόπο το ευαγγελικό κήρυγμα. Και εκείνος που λέει «καρδίαν καθαράν κτίσον εν εμοί, ο Θεός», δεν το έλεγε επειδή δεν είχε καρδιά, αλλά ευχόταν να καταστεί η διάνοιά του καθαρή.

Καθαρίζει λέπρες, απαλλάσσει από δαίμονες και ασθένειες, ζωοποιεί νεκρούς, περπατά πάνω στη θάλασσα, και κάνει όλα τα άλλα όσα έπραξε, σε ποιον ή πότε άραγε τα ενήργησε αυτά προηγουμένως ο Πατέρας; Ή μήπως είναι προφανές ότι τους τύπους των ίδιων πραγμάτων τους υποδεικνύει μεν ο Πατέρας, τους επιτελεί δε ο Λόγος, όχι δουλικά, ούτε με άγνοια, αλλά με γνώση και δεσποτικά, και για να το εκφράσω πιο κατάλληλα, πατρικά; Διότι έτσι αποδέχομαι εγώ το ότι όσα γίνονται από τον Πατέρα, αυτά τα πράττει ομοίως και ο Υιός· όχι σύμφωνα με την εξωτερική ομοιότητα αυτών που γίνονται, αλλά σύμφωνα με την ισοτιμία της εξουσίας τους. Και αυτό θα σήμαινε η φράση ότι μέχρι τώρα εργάζεται και ο Πατέρας, και ο Υιός· και όχι μόνο αυτό, αλλά και τη θεία οικονομία και συντήρηση αυτών που δημιούργησαν, όπως φανερώνει το ότι κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και το ότι θεμελιώνεται η γη με ασφάλεια, μολονότι αυτά εδραιώθηκαν και δημιουργήθηκαν μια για πάντα· και το ότι στερεώνεται η βροντή, και κτίζεται ο άνεμος, των οποίων η δημιουργική σύσταση έγινε μεν μία φορά, η ενέργειά τους όμως είναι και τώρα συνεχής.

«Εγώ θα γίνω σε αυτόν Πατέρας, και αυτός θα γίνει σε εμένα Υιός, και το έλεός μου δεν θα το αποσύρω από αυτόν, όπως το απέσυρα από εκείνους που ήταν πριν από εσένα. Και θα τον εδραιώσω στον οίκο μου· και η βασιλεία του θα παραμείνει στον αιώνα· και ο θρόνος του θα είναι στερεωμένος στον αιώνα.» Ο Σολομών, «Και τώρα, Κύριε, Θεέ του Ισραήλ, ας επιβεβαιωθεί ο λόγος σου προς τον Δαβίδ τον πατέρα μου· εάν πράγματι ο Θεός θα κατοικήσει με τους ανθρώπους επάνω στη γη.» Ο Ιερεμίας, «Και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;» Ο Αμώς, «Επικαλέσου τον Θεό σου· ετοιμάσου, Ιερουσαλήμ, διότι εγώ είμαι αυτός που στερεώνει τη βροντή, και κτίζει το πνεύμα, και αποστέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό μου, που δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη, και βαδίζει επάνω στα υψηλά της γης.» Ο Μιχαίας, «Ακούστε τον λόγο, όλοι οι λαοί, και ας προσέξει η γη, και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν· και θα είναι ο Κύριος ανάμεσά μας ως μάρτυρας, ο Κύριος από τον άγιο ναό του, διότι, ιδού, ο Κύριος εκπορεύεται από τον τόπο του, θα καταβεί επάνω στα υψηλά της γης.» Ο Ιακώβ στις εντολές του, «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα και ηγέτης από τους μηρούς του, μέχρι να έλθει εκείνος για τον οποίο προορίζεται. Και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών.» Ο Βαλαάμ, «Θα ανατείλει άστρο από τον Ιακώβ, και άνθρωπος από τον Ισραήλ, και θα συντρίψει τους αρχηγούς του Μωάβ, και θα λεηλατήσει τους υιούς του Σηθ· και η Εδώμ θα γίνει κληρονομιά των εθνών.» Ο Δαβίδ όμως δεν τα κατόρθωσε αυτά.

Επειδή, όμως, ως απόδειξη, όπως νομίζουν, του ότι το Άγιο Πνεύμα είναι κτιστό, μας προβάλλουν τα λόγια του προφήτη που λένε: «Εκείνος που στερεώνει τη βροντή και κτίζει πνεύμα και αναγγέλλει στους ανθρώπους τον Χριστό Του», πρέπει να κατανοήσουμε τούτο, ότι ο προφήτης κάνει λόγο για άλλο πνεύμα που κτίζεται μέσα στη στερεότητα της βροντής, και όχι για το Άγιο Πνεύμα. Διότι ο μυστικός λόγος ονομάζει βροντή το Ευαγγέλιο. Σε όσους, λοιπόν, η πίστη στο Ευαγγέλιο γίνεται βέβαιη και αμετάθετη, αυτοί μέσω της πίστης μεταβαίνουν από το να είναι σάρκες στο να γίνουν πνεύμα, όπως λέει ο Κύριος: «Εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα». Ο Θεός, επομένως, είναι εκείνος που, καθιστώντας στερεή την ευαγγελική βροντή σε όσους πιστεύουν, κάνει τον πιστό πνεύμα, ενώ εκείνος που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα και έχει γίνει πνεύμα μέσω μιας τέτοιας βροντής αναγγέλλει τον Χριστό, όπως ακριβώς λέει ο απόστολος: «Κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού Χριστό, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι».

Έπλασα εγώ, λέγει, ένα ωραίο σώμα· δίνω σε εσένα τη δημιουργία του ανώτερου· φτιάξε εσύ μια ωραία ψυχή. Εγώ είπα: «Ας βλαστήσει η γη χλωρό χόρτο και κάθε καρποφόρο δέντρο»· πες και εσύ: «Ας βγάλει αυτή η γη τον δικό της καρπό», και θα προέλθει ό,τι κι αν θελήσεις να ενεργήσεις. Κάνω το θέρος και την ομίχλη, στερεώνω τη βροντή και δημιουργώ τον άνεμο, έπλασα τον δράκοντα για να τον περιπαίζω, δηλαδή τον διάβολο. Δεν σου στέρησα ούτε εσένα αυτήν την εξουσία· περίπαιξέ τον και εσύ, αν θέλεις· διότι μπορείς να τον δέσεις σαν σπουργίτι. Ανατέλλω τον ήλιο σε πονηρούς και αγαθούς· μιμήσου και εσύ, μετάδωσε από τα δικά σου αγαθά και σε αγαθούς και σε πονηρούς. Αν και υβρίζομαι, το ανέχομαι και ευεργετώ εκείνους που με υβρίζουν· μιμήσου και εσύ· διότι μπορείς. Κάνω το καλό, όχι με σκοπό την ανταπόδοση· μιμήσου και εσύ, και μην κάνεις το καλό με σκοπό την ανταπόδοση, ούτε με σκοπό την αμοιβή. Άναψα φωστήρες στον ουρανό· άναψε και εσύ λαμπρότερους από αυτούς, διότι μπορείς· φώτισε εκείνους που βρίσκονται στην πλάνη· είναι μεγαλύτερη εκείνη η ευεργεσία, το να επιγινώσκουν εμένα, από το να βλέπουν τον ήλιο. Άνθρωπο δεν μπορείς να πλάσεις, αλλά μπορείς να τον κάνεις δίκαιο και ευάρεστο στον Θεό. Εγώ δημιούργησα την ουσία· εσύ καλλώπισε την προαίρεση. Δες πόσο σε αγαπώ, που στα μεγαλύτερα ζητήματα σου έδωσα τη δύναμη. Βλέπετε, αγαπητοί, πώς έχουμε τιμηθεί· και κάποιοι από τους ασυλλόγιστους και αγνώμονες λένε: Γιατί άραγε είμαστε κύριοι της προαιρέσεώς μας;

Διότι προχθές, όπως άλλωστε ενημερωθήκατε όταν ξετυλίχθηκαν και ακούστηκαν στα αυτιά σας εκείνα τα χαροποιά και χαρμόσυνα γράμματα της βασιλείας μου, τον καιρό που η βασιλίδα των πόλεων ήταν γεμάτη από επινίκιους ύμνους και στα στενά και στις πλατείες αναπέμπονταν ευχαριστίες στον Θεό, Εκείνος έστησε τα πόδια μου σε υψηλά μέρη και ταπείνωσε κάθε βουνό για χάρη της βασιλείας μου, μετατρέποντας τα σκολιά σε ευθεία και κάνοντας τα δυσδιάβατα ευκολοδιάβατα, και σκοτάδι σχεδόν ψηλαφητό σκορπίστηκε στους αποστάτες από Εκείνον που, σύμφωνα με τον προφήτη, δημιουργεί την αυγή και την ομίχλη και βαδίζει πάνω στα ύψη της γης. Και άλλοι μεν από τους εχθρούς, πέφτοντας από σπαθί, κείτονταν σφαδάζοντας σαν κτήνη, άλλοι υπέμειναν δεσμά μέχρι τον λαιμό και τιμωρήθηκαν όπως οι δραπέτες δούλοι, και άλλοι, αφού εξαγόρασαν τη σωτηρία τους με τη φυγή και διασώθηκαν τελικά από το έλεος της βασιλείας μου, έλαβαν απροσδόκητα και πέρα από κάθε ευχή πράγματα που ούτε καν ήλπιζαν να έχουν.