Πατερικές αναφορές στο ΑΜΩΣ 8:9

Το ότι ο Χριστός επρόκειτο να σταυρωθεί στο μέσο της γης, είναι γραμμένο στον εβδομηκοστό τρίτο ψαλμό: «Ο δε Θεός, ο βασιλιάς μας προ των αιώνων, επιτέλεσε σωτηρία στο μέσο της γης». Και για το ότι ο Χριστός επρόκειτο να σταυρωθεί μαζί με ληστές, ο Ησαΐας λέει: «Και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων». Σχετικά δε με τα καρφιά και τον διαμερισμό των ιματίων του, ο εικοστός πρώτος ψαλμός λέει τα εξής: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου, καταμέτρησαν όλα τα οστά μου· διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». Παρομοίως και ο προφήτης Ζαχαρίας για τα καρφιά είπε τα εξής: «Και θα του πουν: Τι είναι αυτές οι πληγές ανάμεσα στα χέρια σου; Και θα απαντήσει: Είναι αυτές με τις οποίες πληγώθηκα στον οίκο των αγαπητών μου». Σχετικά δε με το σκοτάδι, ο ίδιος προφήτης Ζαχαρίας λέει τα εξής: «Και εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως· και θα υπάρχει ψύχος και πάγος για μία ημέρα, και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο· και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα, και προς το βράδυ θα υπάρξει φως». Παρομοίως και ο προφήτης Αμώς είπε: «Και εκείνη την ημέρα, λέει ο Κύριος, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας». Και ο προφήτης Ιωήλ λέει: «Ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν, και τα άστρα θα κρύψουν τη λάμψη τους».

Γι' αυτόν τον λόγο άρπαξε τον κλήρο των αγίων. <Σκοτάδι απλώθηκε σε όλη τη γη.> (A f. 306) Εκείνος που βρίσκεται πέρα από κάθε τι κτιστό, ο σύνθρονος του Πατρός, υπέβαλε τον εαυτό του σε κένωση, και έλαβε μορφή δούλου, και καταδέχθηκε τα μέτρα της ανθρωπότητας, για να εκπληρώσει την υπόσχεση που είχε δοθεί από τον Θεό στους πατέρες των Εβραίων. Αυτοί όμως έγιναν τόσο σκληροί και απειθείς, ώστε να εναντιωθούν στον Δεσπότη. Διότι επιδίωξαν να περιβάλουν με θάνατο τον αρχηγό της ζωής, και σταύρωσαν τον Κύριο της δόξης· επειδή δε παρέδωσαν στον σταυρό τον Δεσπότη των πάντων, έδυσε ο ήλιος πάνω τους· και το φως σκοτείνιασε μέσα στην ημέρα, σύμφωνα με τον θείο Αμώς.

Επισημαίνουν δε και οι μακάριοι ευαγγελιστές, ότι όταν ο Χριστός δίψασε, κατά τον καιρό του σταυρού, και ζήτησε να πιει, του πρόσφεραν «όξος αναμειγμένο με χολή· και αφού γεύτηκε, λέει, δεν ήθελε να πιει»· για να εκπληρωθεί αυτή η ψαλμική Γραφή. <Ας γίνει η τράπεζά τους μπροστά τους παγίδα.> (A f. 349. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.) Έτσι ερμήνευσε και ο Σύμμαχος: «Ας γίνει η τράπεζά τους μπροστά τους παγίδα και τιμωρία»· ώστε να συλληφθούν από αυτήν και να καταδείξει τα όσα επρόκειτο να συμβούν στους Ιουδαίους μετά το πάθος. Είναι όμοιο σαν να έλεγε: Ας υποστούν παρόμοια με αυτά που με έκαναν να δοκιμάσω. Διότι αλίμονο στον άνομο, επειδή δεινά θα του συμβούν σύμφωνα με τα έργα του. <Ας σκοτιστούν τα μάτια τους για να μη βλέπουν.> (A f. 349 b, B f. 290, II f. 178. Κυρίλλου και Θεοδωρήτου.) Έφερε πάνω τους το σκοτεινό νέφος των πειρασμών, ώστε, μη στρέφοντας από πουθενά το βλέμμα τους προς την έλλαμψη των θείων μυστηρίων, οι κακοί Ιουδαίοι να καταστραφούν κακώς, εξαιτίας της παραφροσύνης τους και της υπερβολικής τους ροπής προς την απείθεια. Και πώς δεν σκοτίστηκαν οι Ιουδαίοι, εφόσον δεν δέχτηκαν τον ήλιο της δικαιοσύνης; Επειδή αυτοί παρέδωσαν στον σταυρό τον Κύριο των όλων, έδυσε σε αυτούς ο ήλιος και σκοτείνιασε το φως την ημέρα, σαφές σημάδι του ότι σκοτίστηκαν νοητά και οι ψυχές αυτών που τον σταύρωσαν.

Αλλά ζητάς να μάθεις με σαφήνεια κατά ποια ώρα εξέλιπε ο ήλιος; Άραγε την πέμπτη ώρα ή την όγδοη ή τη δέκατη; Πες με ακρίβεια στους ανυπάκουους Ιουδαίους, ω προφήτη, πότε δύει ο ήλιος. Λέει λοιπόν ο προφήτης Αμώς: «και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, λέει ο Κύριος ο Θεός, να δύσει ο ήλιος το μεσημέρι» (διότι από την έκτη ώρα έπεσε σκοτάδι) «και το φως θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη κατά τη διάρκεια της ημέρας». Ποιος είναι αυτός ο καιρός, ω προφήτη, και ποια ημέρα; «Και θα μετατρέψω τις γιορτές σας σε πένθος». Διότι αυτό που συνέβη έγινε κατά την περίοδο των Αζύμων και στη γιορτή του Πάσχα. Έπειτα στη συνέχεια λέει: «Και θα καταστήσω αυτόν ως πένθος αγαπητού και εκείνους που είναι μαζί του ως ημέρα οδύνης». Διότι, κατά την ημέρα και τη γιορτή των Αζύμων, οι μεν γυναίκες τους θρηνούσαν και έκλαιγαν, ενώ οι απόστολοι βίωναν οδύνη όντας κρυμμένοι. Είναι, επομένως, θαυμαστό αυτό που προφητεύτηκε.

Και ο Ιωήλ λέγει: «Ενώπιόν του θα συνταραχθεί η γη και θα σκοτεινιάσει ο ουρανός· ο ήλιος και η σελήνη θα συσκοτιστούν και τα άστρα θα κρύψουν το φως τους». 〈ξα'〉 Ότι ο ήλιος θα δύσει το μεσημέρι — ο Αμώς λέγει: «Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος ο Θεός, να δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και το φως του να συσκοτίσει τη γη μέρα μεσημέρι, και θα μετατρέψει τις εορτές σας σε πένθος». 〈ξβ'〉 Ότι τα ιμάτιά του θα διαμοιραστούν — ο Δαβίδ στον 〈ξα'〉 ψαλμό λέγει: «Διαμοίρασαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους και για τον ιματισμό μου έβαλαν κλήρο». 〈ξγ'〉 Ότι θα συσταυρωθεί με ληστές — ο Ησαΐας λέγει: «Και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων, και η ψυχή του παραδόθηκε στον θάνατο». 〈ξδ'〉 Ότι θα λογχίσουν την πλευρά του — ο Ζαχαρίας λέγει: «Θα στρέψουν το βλέμμα τους σε εκείνον που λόγχισαν (εκκέντησαν)». 〈ξε'〉 Ότι δεν θα συντριβεί οστό του — ο Μωυσής λέγει: «Δεν θα συντριβεί οστό του». 〈ξστ'〉 Ότι από την πλευρά του θα ρεύσει ύδωρ ως τύπος του βαπτίσματος — ο Ησαΐας λέγει: «Άρτος θα του δοθεί, και το ύδωρ του θα είναι βέβαιο». 〈ξζ'〉 Ότι θα τεθεί σε πέτρα — ο Ησαΐας λέγει: «Κοιτάξτε τη στερεή πέτρα, την οποία λαξεύσατε, και το κοίλωμα του λάκκου, που σκάψατε». 〈ξη'〉 Ότι η θύρα του μνήματος θα είναι λίθος — Ο ίδιος λέγει: «Και τοποθέτησαν λίθο επάνω μου». 〈ξθ'〉 Ότι θα τον σφραγίσουν — ο Δανιήλ λέγει: «Και έφεραν έναν λίθο και τον τοποθέτησαν στο στόμιο του λάκκου, και ο βασιλιάς τον σφράγισε με το δαχτυλίδι του και με το δαχτυλίδι των μεγιστάνων του, ώστε να μην αλλοιωθεί τίποτε σχετικά με τον Δανιήλ». 〈ο'〉 Ότι το πάθος του θα συμβεί στην αρχή του θέρους, στον δικό μας μήνα Μάρτιο — Στο Άσμα Ασμάτων λέγει: «Ο καιρός παρήλθε· τα έθνη πορεύθηκαν στον δρόμο τους».

Γι' αυτόν τον λόγο, «πρωί» ονομάστηκε η κατάσταση εκείνου του καιρού και η επίσκεψη του Θεού σε αυτούς. «Εσπέρα» όμως ήρθε γι' αυτούς κατά τη συντέλεια του αιώνα, κατά την οποία έδυσε γι' αυτούς ο Λόγος που είχε τότε ανατείλει. Αλλά τότε μεν είχε ανατείλει και δημιουργούσε γι' αυτούς το πρωί, όταν δηλαδή ανθούσαν και τα πράγματά τους. Δεν παρέμεινε όμως στην αλήθεια· διότι, αφού άνθισαν, παρήλθαν, και προσπέρασαν σαν σκιά. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Το πρωί ας παρέλθει σαν χλόη». Μετά δε την τελευτή του Μωυσή, πάλι στα μεταγενέστερα χρόνια, αφού προόδευσαν σε αύξηση και μεγαλύτερη ανάπτυξη, ούτε και έτσι παρέμειναν, αλλά παρήλθαν. Γι' αυτό ειπώθηκε και για δεύτερη φορά: «Το πρωί ας ανθήσει και ας παρέλθει». Η δε τελική τους κατάσταση ύστερα από αυτά υποδηλώνεται μέσω του εξής: «Το βράδυ ας πέσει, και ας σκληρυνθεί και ας ξηρανθεί»· διότι ό,τι παλαιώνει και γερνάει βρίσκεται κοντά στον αφανισμό. Αυτό ακριβώς συνέβη και σε αυτούς όταν έδυσε γι' αυτούς ο Ήλιος της δικαιοσύνης, σύμφωνα με την προφητεία που έλεγε: «Και θα δύσει ο ήλιος πάνω στους προφήτες που πλανούν τον λαό μου». Διότι, όπως ακριβώς για τους δικαίους ελέχθη ότι «Θα ανατείλει σε όσους τον φοβούνται ο Ήλιος της δικαιοσύνης», έτσι και για τους ασεβείς έχει ειπωθεί ότι «Θα δύσει ο ήλιος γι' αυτούς»· και πάλι αλλού: «Και θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της».

Έπειτα, σε συνέχεια αυτών, φανερώνοντας αυτά ακριβώς που συνέβησαν κατά τον καιρό του σωτηρίου πάθους, λέει: «Εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει πάνω στη γη το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας», γεγονότα τα οποία και εκπληρώθηκαν ολοφάνερα, όταν, αφού υψώθηκε ο Σωτήρας μας, σύμφωνα με τον ευαγγελιστή, «από την έκτη ώρα απλώθηκε σκοτάδι σε όλη τη γη έως την ένατη ώρα, και γύρω στην ένατη ώρα αναφώνησε ο Ιησούς με μεγάλη φωνή λέγοντας: Ηλί, Ηλί, λιμά σαβαχθανί».

Ζ΄. Περί του σταυρού και του σκότους που επήλθε. «Θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη απέναντι από τα μάτια σας, και δεν θα πιστέψετε, εάν κάποιος σας το διηγηθεί. Το πρωί θα πεις: Πώς έγινε εσπέρα; και το εσπέρας: Πώς έγινε πρωί;» Ο Αμώς: «Και εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος ο Θεός, θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει το φως μέσα στην ημέρα.» Ο Ιερεμίας: «Έδυσε ο ήλιος ενώ ήταν ακόμη το μέσον της ημέρας.» Ο Ησαΐας: «Όλη την ημέρα άπλωσα τα χέρια μου προς λαό που αντιλέγει και απειθεί.» Και πάλι: «Σηκώστε λάβαρο στα έθνη.» Και πάλι: «Και τότε αυτά θα συντελεστούν, λέγει ο Κύριος, όταν ξύλο σε ξύλο κλιθεί και αναστηθεί, και όταν από ξύλο στάξει αίμα.» Ο Ζαχαρίας: «Και θα συμβεί, εκείνη την ημέρα δεν θα υπάρχει φως· και η ημέρα εκείνη είναι γνωστή στον Κύριο· και δεν θα είναι ούτε ημέρα, ούτε νύχτα· προς την εσπέρα θα υπάρξει φως.» Ο Δαβίδ: «Και περίμενα κάποιον να με συλλυπηθεί, και δεν υπήρξε, και κάποιον να με παρηγορήσει, και δεν βρήκα· και έβαλαν στην τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν όξος.» Από τα οποία κανένα δεν μπορούν να δείξουν ότι συνέβη στον Δαβίδ. Και πάλι: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο.» Ο Ζαχαρίας: «Ρομφαία, εξεγέρσου εναντίον του ποιμένα, και εναντίον του άνδρα του λαού μου· πάταξε τον ποιμένα μου, και θα διασκορπιστούν τα πρόβατα του ποιμνίου.» Και πάλι: «Και εκείνη την ημέρα, ό,τι βρίσκεται πάνω στον χαλινό του ίππου θα είναι άγιο στον Κύριο.»

Αποτελεί σύμβολο για τους μεν απίστους του σκότους που επιφυλάσσεται κατά την ημέρα της κρίσεως, για τους δε πιστούς του φωτός της ημέρας στο οποίο μεταβάλλεται το σκότος. Αυτό άλλωστε διακηρύσσει και ένα προφητικό λόγιο που λέει: «Και θα συμβεί εκείνη την ημέρα, λέγει ο Κύριος, να δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας, και θα μετατρέψω τις εορτές σας σε πένθος, και όλες τις ωδές σας σε θρήνους». Βλέπεις, αγαπητέ, πόσο μεγάλο μυστήριο περιέχει το προφητικό λόγιο; Διότι εδώ αινίσσεται την κατάσταση και των δύο, εννοώ και των Ιουδαίων που βρίσκονται υπό τον Νόμο, και των εθνικών που διαπράττουν την ανομία ευρισκόμενοι εκτός του Νόμου. Διότι εκείνοι που εορτάζουν σύμφωνα με τον νόμο θα πενθήσουν, έχοντας πλέον παύσει τις εορτές τους, και αντί για ωδές θα θρηνήσουν γοερά για την Ιερουσαλήμ. Διότι δεν θα υπάρχει πλέον η Ιερουσαλήμ για να τελεί τις λατρείες, ούτε θα τελεστεί καμία εορτή σε αυτήν, εφόσον όλα έλαβαν τέλος μετά την έλευση του Χριστού, το πάθος Του και τη θεία οικονομία. Γι' αυτό λοιπόν λέει: «Θα μετατρέψω τις εορτές σας σε πένθος, και όλες τις ωδές σας σε θρήνους»· καθώς θα στερηθούν τις νομικές διατάξεις και θα παραδοθούν ως δούλοι σε κάθε έθνος, ως αντίτιμο για το ότι δεν πίστεψαν στο θείο και παράδοξο κήρυγμα του σταυρού.

Διασώζεται δε για εσένα και η αιτία της πανσελήνου κατά το Πάθος, ότι, επειδή ακριβώς ο ήλιος επρόκειτο, καθώς συντελούνταν ένα τέτοιο ανοσιούργημα εις βάρος του Σωτήρος, να σκοτεινιάσει από την έκτη ώρα μέχρι την ενάτη και να αποστρέψει τις ακτίνες του σαν να ήταν μάτια, ώστε να μη δει το ανοσιούργημα, ορίστηκε να υπάρχει πανσέληνος κατά το Πάθος, για να μη θεωρηθεί από τους εθνικούς ότι επρόκειτο για έκλειψη ηλίου λόγω της παρεμβολής της σελήνης. Αντιθέτως, επειδή η σελήνη βρισκόταν σε τόσο μεγάλη απόσταση από τον ήλιο, ήταν ανάγκη να ομολογηθεί ότι το σκοτάδι «από την έκτη ώρα», το οποίο συνέβη κατά το Πάθος του Σωτήρος σύμφωνα με τη διήγηση των Ευαγγελίων, προκλήθηκε εξαιτίας Εκείνου που έπασχε. Και προφητικά από παλιά προαναγγέλλοντάς το η Γραφή βοούσε· λέει, λοιπόν, ο Αμώς: «Και θα συμβεί την ημέρα εκείνη, λέει ο Κύριος, να δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει το φως μέσα στην ημέρα»· και επειδή αυτή η ημέρα επρόκειτο να μοιραστεί σε φως και σκοτάδι, ο Ζαχαρίας, ένας άλλος προφήτης, λέει με τη σειρά του: «Και θα συμβεί την ημέρα εκείνη να μην υπάρχει φως, και η ημέρα εκείνη θα είναι γνωστή στον Κύριο· και δεν θα είναι ούτε ημέρα ούτε νύχτα· και προς το βράδυ θα υπάρξει φως», καθιστώντας την ολόκληρη αμφίβολη με τη διαδοχική εναλλαγή του σκοταδιού και του φωτός.

Και επειδή ο προφήτης διαλαλούσε ότι θα σκοτεινιάσει ο ήλιος το μεσημέρι, και ενίοτε μερικοί επρόκειτο να δυσπιστήσουν στο αν πράγματι συνέβη αυτό στον Σωτήρα ή όχι, υπάρχει μπροστά στα μάτια σου ένα μεγάλο τεκμήριο που το βλέπεις τώρα, ώστε βλέποντας την επαλήθευση μέσα από το τεκμήριο να απαλλαγείς από την αμφισβήτηση. Τι επακολουθεί λοιπόν σήμερα; Για να καταδειχθεί η δεσποτική φωνή που απειλεί τους Ιουδαίους, ομιλεί ο Αμώς, προβάλλοντας το πάθος του Σωτήρα, του Αγαπητού του Θεού, και αντιπαραθέτοντας σε αυτό τη δική τους παρανομία: «Θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι και θα συσκοτίσει το φως μέσα στην ημέρα, και θα μετατρέψω τις εορτές σας σε πένθος και όλες τις ωδές σας σε θρήνο, και θα περιβάλω κάθε οσφύ με τρίχινο σάκο και κάθε κεφάλι με φαλάκρα, και θα τους καταστήσω ως πένθος για τον Αγαπητό και εκείνους που είναι μαζί τους ως ημέρα οδύνης». Διότι ως σημεία για τη δύση του ήλιου το μεσημέρι έθεσε τη μετατροπή των εορτών σε πένθος και των ωδών σε θρήνο, και όλα αυτά είπε ο Θεός ότι θα τα πράξει εξαιτίας του δικού Του Αγαπητού· διότι λέει, τέτοιο θα είναι το πένθος και τέτοια η αναγκαιότητα της τιμωρίας, ώστε να αναλογεί στην αξία του Αγαπητού που υβρίστηκε.

Πρόσεξε λοιπόν· αν από τότε που έπαθε ο Σωτήρας δεν επακολουθούν οι συμφορές, αν δεν μετατράπηκαν σε πένθος οι εορτές τους, αν δεν έγιναν θρήνος οι ωδές τους, τότε δεν έδυσε ο ήλιος το μεσημέρι. Αν όμως αναλογιστείς το μέγα θαύμα, ότι δηλαδή ο Χριστός σταυρώθηκε κατά την εορτή του Πάσχα, και η θεία δίκη εξαιτίας αυτού μετέβαλε σε πένθος τις εορτές τους, καθώς επιτέθηκαν οι Ρωμαίοι και όλοι οι Ιουδαίοι κατέφυγαν μαζί στην Ιερουσαλήμ σαν σε κοινή παγίδα, και μέσα στις ίδιες τις εορτές, όπως αναφέρει η ιστορία, εξολοθρεύτηκαν από το ξίφος, τη φωτιά, την πείνα και τις ατελείωτες οιμωγές, έτσι ώστε, βρισκόμενοι σε κλοιό τόσων δεινών, να επέλθει ρητώς η μεταβολή και των εορτών σε πένθος και των ωδών σε θρήνο, είναι φανερό ότι, εφόσον αυτά εκπληρώθηκαν μπροστά στα μάτια μας, έδυσε ο ήλιος το μεσημέρι· διότι αυτό σημαίνουν τα όσα έχουν ειπωθεί. Για δύο χρόνια λοιπόν ο πόλεμος εξολόθρευσε τους Ιουδαίους μέσα στο πένθος και παρέτεινε το πένθος της Ιουδαίας μέχρι σήμερα. Διότι, πού είναι ο ναός; Πού η ιεροσύνη; Πού η βασιλεία; Πού το ορμητήριο; Πού η πόλη του νόμου; Όλα χάθηκαν, όλα έσβησαν, όλα ξεριζώθηκαν εκ θεμελίων και, με τη δύση του ηλίου, μεταβλήθηκαν σε πένθος.

Επειδή, λοιπόν, αυτά τελούνταν χάριν μεγάλων μυστηρίων κατά την ώρα που έπασχε ο Σωτήρας, γι' αυτό και εμείς σε κάθε Πάσχα, προσπαθώντας να ανανεώσουμε τη σημασία του μυστηρίου, τηρούμε όσο είναι δυνατόν και τις καθορισμένες προθεσμίες. Και παραλαμβάνουμε τη δέκατη τέταρτη ημέρα, όχι μόνο για τις άλλες θεωρίες που έχουν αναφερθεί και για όσες έχουν παραλειφθεί, αλλά και εξαιτίας του ότι ο ήλιος έδυσε το μεσημέρι, ώστε να φανεί πως το σκοτάδι δεν αποτελεί έργο της ελληνικής τέχνης, αλλά της θείας δίκης, όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές. Συνέβη δηλαδή, όχι επειδή η σελήνη μπήκε κάτω από τον ήλιο, αλλά επειδή ανέτειλε διαμετρικά αντίθετα προς την ηλιακή τροχιά και κινούνταν, όπως θα έλεγε κανείς, με αυτόν τον τρόπο, ώστε η δέκατη τέταρτη ημέρα να αποτελεί για όλους αιώνιο σημείο του θαύματος που συνέβη. Παραλαμβάνουμε, επίσης, την Παρασκευή, το Σάββατο και την Κυριακή για τις προαναφερθείσες αιτίες, και εκπληρώνοντας την ολοκληρωμένη θεωρία του μυστηρίου με τη σύμπτωση αυτών των προθεσμιών, απορρίπτουμε τόσο την άνοια των Ιουδαίων όσο και τη μανία των αιρετικών που δεν αποδέχονται ευχαρίστως αυτόν τον τρόπο, και προβάλλουμε στην ιερή τελετή του Πάσχα τον τέλειο χαρακτήρα της ανακεφαλαίωσης των πάντων. Διότι, εφόσον ο Χριστός έπαθε μέσα σε όλες αυτές τις προθεσμίες, είναι ανάγκη και εμείς να τελούμε ομοίως το Πάσχα στο μέτρο του δυνατού· και εάν τυχόν κάτι από αυτά λείπει, η μίμηση χωλαίνει επικινδύνως.

Αν όμως κάποιος, όντας απαλλαγμένος από αυτόν τον φόβο και την αγωνία, θελήσει να βγει στην αγορά, από το δυσάρεστο θέαμα αμέσως ωθείται να επιστρέψει στο σπίτι του, βλέποντας μετά βίας κάπου έναν ή δύο ανθρώπους να βαδίζουν σκυφτοί και με πολλή κατήφεια, εκεί όπου πριν από λίγες ημέρες το πλήθος υπερκάλυπτε τα πάντα σαν ρεύματα ποταμών· αλλά τώρα όλοι εκείνοι έχουν απομακρυνθεί από εμάς. Και όπως ακριβώς σε ένα πυκνό δάσος, όταν κοπούν από παντού πολλά δέντρα, η όψη του γίνεται δυσάρεστη, ή όπως ένα κεφάλι που έχει πολλά φαλακρά σημεία, έτσι ακριβώς και το έδαφος της πόλης, επειδή λιγόστεψαν οι άνθρωποι και ελάχιστοι εμφανίζονται σποραδικά, έχει γίνει τώρα δυσάρεστο, και σκορπίζει βαθιά την καταχνιά της αθυμίας σε όσους το αντικρίζουν. Και δεν είναι μόνο το έδαφος, αλλά και αυτή η ίδια η φύση του αέρα, καθώς και ο ίδιος ο κύκλος των ηλιακών ακτίνων, που μου φαίνεται τώρα να είναι σκυθρωπός και να δείχνει πιο σκοτεινός, όχι επειδή τα στοιχεία αλλάζουν τη φύση τους, αλλά επειδή τα μάτια μας, έχοντας θολώσει από το νέφος της αθυμίας, δεν μπορούν να δεχτούν το φως των ακτίνων καθαρά, ούτε με την ίδια διάθεση. Αυτό είναι που θρηνούσε παλαιότερα ο προφήτης λέγοντας: «Θα δύσει γι' αυτούς ο ήλιος το καταμεσήμερο, και η ημέρα θα σκοτεινιάσει».

Και στο καταμεσήμερο μιμείται τη βαθιά νύχτα. Γι’ αυτό και ο θαυμάσιος προφήτης, φανερώνοντας αυτό, έλεγε: «Θα δύσει γι’ αυτούς ο ήλιος μέσα στο μεσημέρι», όχι επειδή θα εξαφανιστεί το άστρο, ούτε επειδή θα διακοπεί η συνήθης πορεία του, αλλά επειδή η ψυχή που έχει κυριευθεί από αθυμία, την πιο φωτεινή ώρα της ημέρας, φαντάζεται ότι είναι νύχτα. Διότι το σκοτάδι της νύχτας δεν είναι τόσο μεγάλο όσο η νύχτα της αθυμίας, η οποία δεν επέρχεται κατά τον νόμο της φύσεως, αλλά συγκεντρώνεται από το σκότος των λογισμών, ούσα φοβερή και αφόρητη, με αμείλικτο πρόσωπο, πιο σκληρή από κάθε τύραννο, χωρίς να υποχωρεί γρήγορα σε κανέναν από όσους επιχειρούν να τη διαλύσουν, αλλά κρατώντας πολλές φορές την αιχμάλωτη ψυχή πιο γερά και από αδάμαντα, όταν αυτή δεν έχει εξασκηθεί πολύ στη φιλοσοφία. Αλλά προς τι η ανάγκη να λέμε πολλά εκφράζοντας δικές μας θεωρητικές απόψεις γι' αυτήν, ενώ μπορούμε να στραφούμε σε όσους έχουν αιχμαλωτιστεί από αυτήν και από εκεί να κατανοήσουμε πλήρως όλη τη δύναμή της; Μάλλον, όμως, αν συμφωνείτε προς το παρόν, ας αντλήσουμε πρώτα την απόδειξη γι' αυτήν από κάπου αλλού.

Αυτός δε προλέγει κακά και στον ίδιο και στον λαό. Και βλέπει ένα αγγείο ιξευτού, και μέσω αυτού τη σύλληψή τους. Απαριθμεί τις αδικίες και τις βιαιοπραγίες τους, καθώς και τα κακά που πρόκειται να τους συμβούν. Το δε «Θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι», το προλέγει για τον καιρό του πάθους του Χριστού. Προλέγει περί εκείνων που πιστεύουν στον Χριστό.

Διότι έπρεπε όλη η κτίση να πενθήσει τον σωματικό θάνατο του Δημιουργού. Γι' αυτό και ο προφήτης λέει: Θα δύσει ο ήλιος το μεσημέρι, και θα σκοτεινιάσει το φως κατά τη διάρκεια της ημέρας. Και άλλος πάλι: Κατά την ημέρα εκείνη δεν θα υπάρχει φως. Και ούτε ημέρα θα είναι ούτε νύχτα, και προς το βράδυ θα υπάρξει φως. Μέσα σε αυτό το σκοτάδι, λοιπόν, η θεία και παναγία ψυχή του Κυρίου, αφού χωρίστηκε από το ιερό και ζωοποιό σώμα, μετέβη στην καρδιά της γης, πράγμα το οποίο λογίζεται ως νύχτα.