Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 1:16

Σε βλέπω ως δικαστή σε υψηλό βήμα, τον σταυρό· ως κατάδικος εγώ κρέμομαι στο ξύλο· «Σπλαχνίσου με». Είπα: «Μνήσθητί μου, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου. Εισάκουσε την προσευχή μου». Έπειτα, καθώς είδε την κτίση να συμπάσχει με τον Κτίστη και τον κόσμο να σείεται σαν ένα σπίτι —διότι όταν έπασχε το θεμέλιο, το σπίτι συμπάσχονταν, «επειδή εν αυτώ εκτίσθηκαν τα πάντα», και καθώς κρεμόταν ο οικοδόμος, το έργο διαλυόταν— επειδή ο ουρανός και η γη στασίαζαν εναντίον των κυριοκτόνων, εκείνοι όμως δεν κατανύχθηκαν, ο ληστής τους επιτιμά: «Υιοί των ανθρώπων, έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Έστω· βλέποντας τον τετραήμερο Λάζαρο να τρέχει από τον τάφο, δεν πιστέψατε. Ακόμη και [...], τώρα τουλάχιστον προσκυνήστε τη δύναμη του Σταυρωθέντος [...] διότι τα μνημεία τώρα άνοιξαν και νεκροί πολλών ημερών, ακούγοντας τη φωνή του Σταυρωθέντος, αναστήθηκαν. Τους νεκρούς ο σεισμός τους ανέστησε, και εσείς κοιμάστε στην απιστία σας. «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Οι πέτρες σχίζονται σαν ιστοί αράχνης, και εσείς δεν διαρρηγνύεστε από τον φόβο; «Έως πότε θα είστε βαρυκάρδιοι;» Και γιατί βαρυκάρδιοι; Αφενός, επειδή δεν κατανύχθηκαν με τα θαύματα· αφετέρου, επειδή από αφροσύνη οργίζονταν βαριά εναντίον του Χριστού. Μάρτυρας είναι η Γραφή που λέει: «Βαρύ είναι η πέτρα και δυσβάσταχτο η άμμος, αλλά η οργή του άφρονα είναι βαρύτερη και από τα δύο».

Και πάλι ρωτά τον εαυτό του, σαν να ερωτάται από εμάς: Τι λοιπόν; Λες ότι το Πνεύμα είναι κτίσμα; Επομένως θα είναι ένα από τα κτίσματα. Έπειτα απαντά ο ίδιος στον εαυτό του: Εάν είναι γραμμένο, το λέω· εάν όμως δεν είναι γραμμένο, δεν το λέω. Και πάλι προβάλλει αντίρρηση στον εαυτό του, σαν να του την προβάλαμε εμείς, και λέει: Είναι γραμμένο ότι «Εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Και ο ίδιος απαντά στον εαυτό του: Αλλά δεν εξισώνεται με όλα τα άλλα, εφόσον το Άγιο Πνεύμα είναι μοναδικό. Διότι η κοινή χρήση των λέξεων δεν καθιστά κοινές και τις φύσεις, επειδή τότε θα υπήρχε ομοτιμία μεταξύ των κτισμάτων. Εμείς όμως πάλι απαντούμε σε αυτά: Εάν η καρδιά σου είχε φόβο Θεού, δεν θα έγραφε πονηρία, αλλά θα έλεγες ευθέως αυτό που φρονούσες.

Μακεδ. Για μεν τον Υιό ομιλείς ορθώς· για δε το Πνεύμα δεν ομιλείς ορθώς. Διότι, και αν ακόμη δεν είναι κτιστό το Πνεύμα, είναι όμως γενητό. Επειδή τα πάντα έγιναν διά του Υιού. Εάν λοιπόν τα πάντα, είναι προφανές ότι και το Πνεύμα. Ορθ. Εάν είναι γενητό, είναι και κτιστό. Διότι, εάν το γενητό δεν είναι κτιστό, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, τότε ούτε τα πάντα είναι κτιστά. Εάν όμως συμβαίνει αυτό, πώς θα κατανοήσουμε αυτό που έχει ειπωθεί από τον Παύλο: «Τα πάντα εν αυτώ εκτίσθησαν»; Μακεδ. Αλλά δεν είναι τα πάντα ομότιμα. Ορθ. Και αν ακόμη δεν είναι ομότιμα, ωστόσο τα πάντα είναι κτίσματα. Το κτίσμα όμως δεν διαφέρει σε τίποτα από το κτίσμα, ως προς το ότι είναι κτίσμα. Μακεδ. Δεν διαφέρει καθόλου ο Γαβριήλ από τον ίππο ή και από κάποιο άλλο από τα άλογα ζώα;

Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του. Δεν καλούνται στον αίνο μόνο οι άγγελοι, αλλά και όποιο άλλο ουράνιο τάγμα υπάρχει, είτε θρόνοι, είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε κυριότητες. Όλα δε αυτά τα τάγματα μας τα υποδήλωσε με τη λέξη «δυνάμεις».

Διότι τα πάντα συγκρατεί και συνέχει, και είναι γραμμένο ότι «Εν αυτώ συνέστηκαν τα πάντα», είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός είναι προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε μερισμένους τόπους· ο ήλιος μεν και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον ουρανό δε οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επί της γης. Εάν δε ο Υιός, μη όντας σε μερισμένους τόπους, αλλά υπάρχοντας μέσα στον Πατέρα, βρίσκεται παντού, και υπάρχοντας έξω από τα πάντα, δεν είναι κτίσμα, ακολούθως δεν θα μπορούσε ούτε το Πνεύμα να είναι κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε μερισμένους τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και βρίσκεται έξω από τα πάντα. Διότι έτσι είναι γραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ από το Πνεύμα σου;», καθώς αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά είναι μεν έξω από τα πάντα, υπάρχει δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ούτε και το ίδιο είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Διότι τα πάντα τα συγκρατεί και τα συνέχει, και είναι γεγραμμένο ότι «σε αυτόν συνίστανται τα πάντα» είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός υπάρχει προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε ξεχωριστούς τόπους· ο μεν ήλιος και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον δε ουρανό οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επάνω στη γη. Εάν όμως ο Υιός, επειδή δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά υπάρχει μέσα στον Πατέρα, είναι πανταχού παρών, και επειδή υπάρχει έξω από τα πάντα δεν είναι κτίσμα, κατά λογική ακολουθία δεν θα μπορούσε να είναι ούτε το Πνεύμα κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και υπάρχει έξω από τα πάντα. Διότι έτσι ακριβώς είναι γεγραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου», διότι αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά υπάρχει μεν έξω από τα πάντα, βρίσκεται δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς είναι και ο Υιός μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο ούτε και αυτό είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και ονομάζουν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να χρησιμοποιούν τον όρο «υπόσταση» αναφορικά με τον Θεό (διότι αυτό έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους), πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, αφού λένε και αυτοί, όπως ο άφρων μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»; Εξάλλου, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Υιός Λόγος δεν είναι κτίσμα ή δημιούργημα, αναγιγνώσκοντας τα χωρία: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Εν αυτώ τα πάντα κτίσθηκαν και υφίστανται».

Διότι η υπόσταση και η ουσία είναι ύπαρξη· επειδή είναι και υπάρχει. Έχοντας αυτό κατά νου και ο Παύλος έγραψε στους Εβραίους: «ο οποίος όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και αποκαλούν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να κάνουν λόγο για υπόσταση στον Θεό —διότι αυτά έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους— πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, εφόσον λένε και αυτοί όπως «ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός»; Και πάλι, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα ή ποίημα, έχοντας αναγνώσει: «τα πάντα έγιναν δι’ αυτού» και «εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα» και «συνίστανται». Αυτοί όμως, που είναι περισσότερο Αρειανοί παρά Χριστιανοί, στις άλλες δικές τους συνόδους τόλμησαν να τον ονομάσουν κτίσμα και ένα από τα ποιήματα, των οποίων ο ίδιος ο Λόγος είναι δημιουργός και ποιητής. Διότι, εάν δι’ αυτού έγιναν τα πάντα, και είναι και ο ίδιος κτίσμα, τότε θα έκτιζε και τον εαυτό του. Και πώς είναι δυνατόν το κτιζόμενο να κτίζει ή πώς αυτός που κτίζει να κτίζεται;

Δεν πρέπει βέβαια να αποσιωπάται το φρόνημα της αλήθειας, αλλά αντιθέτως πρέπει να διακηρύσσεται μεγαλόφωνα. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν έγινε εξαιτίας μας, αλλά μάλλον εμείς δημιουργηθήκαμε για αυτόν, και σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα· ούτε, εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, δημιουργήθηκε αυτός, αν και είναι δυνατός, αποκλειστικά από τον Πατέρα, με σκοπό να μας δημιουργήσει μέσω αυτού ως οργάνου. Μη γένοιτο! Δεν είναι έτσι τα πράγματα. Διότι και αν ακόμη φαινόταν καλό στον Θεό να μην δημιουργήσει τα γενητά, ο Λόγος δεν θα βρισκόταν λιγότερο προς τον Θεό, και μέσα σε αυτόν θα ήταν ο Πατέρας. Τα γενητά, ωστόσο, ήταν αδύνατο να έλθουν στην ύπαρξη χωρίς τον Λόγο· διότι κατ' αυτόν τον τρόπο και δημιουργήθηκαν μέσω αυτού, και ευλόγως.

Ενώ δε ο Μωυσής γράφει στην Ωδή: «Ρωτήστε για τις ημέρες που υπήρξαν πριν από εσένα, από την ημέρα που ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο πάνω στη γη, και έως το άκρο του ουρανού»· ο Παύλος όμως, στην προς Κολοσσαείς επιστολή, λέει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα είναι στους ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα».

Αλλά όπως εμείς, αποκαλώντας τον Κύριο Πατέρα, δεν αρνούμαστε τη φυσική μας κατάσταση ως δούλων· διότι είμαστε δικά του έργα, και αυτός μας έπλασε και όχι εμείς· έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας μορφή δούλου, λέει: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι εν αρχή ην ο Λόγος, και τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Το δε ρητό στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου· διότι, αν λέει ότι κτίστηκε για έργα, φαίνεται πως δεν επιθυμεί να υποδηλώσει τη δική του ουσία, αλλά τη θεία οικονομία που τελέστηκε για τα έργα του, πράγμα που έπεται της ίδιας της ύπαρξης. Διότι όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως έχουν το να πράττουν όσα τους προστάζει ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει σε όλα. Διότι ο Αδάμ κτίστηκε όχι για να εργάζεται, αλλά πρωτίστως για να υπάρχει ως άνθρωπος· και έπειτα από αυτό έλαβε την εντολή να εργάζεται.

Διότι, όπως έχει ειπωθεί προηγουμένως, η φράση «Ο Μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός» έχει λεχθεί για αυτόν όχι σε συνάρτηση με κάποια συνυφασμένη αιτία, αλλά απολύτως· ενώ ο όρος «πρωτότοκος» έχει και πάλι συνυφασμένη την αιτία της κτίσεως, την οποία προσέθεσε ο Παύλος λέγοντας: «Διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα». Εάν, όμως, όλα τα κτίσματα κτίστηκαν εν αυτώ, τότε αυτός είναι διαφορετικός από τα κτίσματα, και δεν είναι βεβαίως κτίσμα, αλλά ο κτίστης των κτισμάτων.

Διότι δεν υπάρχει τίποτε που να μην έχει δημιουργηθεί και οριστεί δια του Υιού. Επομένως, εφόσον ο ίδιος είναι ο δημιουργός των πάντων, γνωρίζει τη φύση και το μέτρο τους, καθώς και μέχρι πότε θέλησε ο Πατέρας να υφίσταται το καθένα· και μέσα στο μέτρο και τον χρόνο αυτόν βρίσκεται η αλλαγή τους. Και πάλι, εάν όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό —διότι αυτό το έχει πει ο ίδιος— και ίδιον του Πατέρα είναι το να γνωρίζει την ημέρα, είναι προφανές ότι και ο Υιός τη γνωρίζει, λαμβάνοντας και αυτό το γνώρισμα εκ του Πατέρα. Και πάλι, εάν ο Υιός είναι εν τω Πατρί και ο Πατέρας εν τω Υιώ, και ο Πατέρας γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, είναι φανερό ότι και ο Υιός, όντας εν τω Πατρί και γνωρίζοντας τα του Πατέρα, γνωρίζει και ο ίδιος την ημέρα και την ώρα. Εάν, μάλιστα, ο Υιός είναι και αληθινή εικόνα του Πατέρα, και ο Πατέρας γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, είναι προφανές ότι και ως προς τη γνώση αυτών ο Υιός διατηρεί την ομοιότητα με τον Πατέρα. Και δεν προκαλεί έκπληξη εάν εκείνος, δια του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εν τω οποίω συγκροτούνται τα πάντα, γνωρίζει ο ίδιος τα δημιουργήματα και το πότε θα επέλθει το τέλος τόσο του καθενός ξεχωριστά όσο και όλων από κοινού· αλλά μάλλον το ότι αυτή η προπέτεια, η οποία προσιδιάζει στη μανία των Αρειομανιτών, μας ανάγκασε να φθάσουμε σε τόσο εκτενή απολογία.

Ούτε πάλι, όπως ο Θεός ευρισκόμενος μέσα στους αγίους τους ενδυνάμωνε, με τον ίδιο τρόπο είναι και μέσα στον Υιό· διότι αυτός είναι η δύναμη και η σοφία του Πατέρα, και τα μεν κτιστά αγιάζονται με τη μετοχή τους σε αυτόν εν Πνεύματι. Ο ίδιος όμως ο Υιός δεν είναι Υιός κατά μετουσίαν, αλλά είναι ίδιον γέννημα του Πατέρα. Ούτε πάλι ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα με την έννοια του «μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε»· διότι αυτός είναι ζωή ως εκ πηγής του Πατέρα, «στον οποίο τα πάντα» ζωογονούνται και «συνίστανται». Διότι η ζωή δεν ζει μέσα σε ζωή, επειδή τότε δεν θα ήταν ζωή, αλλά αυτός «μάλλον ζωογονεί τα πάντα».

Αλλά και απέναντι σε αυτά επιχειρούν πάλι να φιλονικούν με τις δικές τους μυθοπλασίες, λέγοντας ότι ο Υιός και ο Πατέρας δεν είναι ένα ούτε όμοιοι, όπως κηρύσσει η Εκκλησία, αλλά όπως αυτοί θέλουν. Διότι λένε: «Επειδή όσα θέλει ο Πατέρας, αυτά θέλει και ο Υιός, και δεν είναι αντίθετος ούτε στα νοήματα ούτε στις κρίσεις, αλλά σε όλα είναι σύμφωνος μαζί Του, εκφράζοντας την ταυτότητα των δογμάτων και τον λόγο που είναι ακόλουθος και συνδεδεμένος με τη διδασκαλία του Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο αυτός και ο Πατέρας είναι ‹ένα›». Διότι αυτά όχι μόνο τόλμησαν να τα πουν, αλλά και να τα γράψουν ορισμένοι από αυτούς. Αλλά τι πιο άτοπο ή παράλογο θα μπορούσε να πει κανείς από αυτό; Διότι, αν εξαιτίας αυτών είναι ένα ο Υιός και ο Πατέρας, και αν κατ' αυτόν τον τρόπο είναι όμοιος ο Λόγος με τον Πατέρα, τότε είναι ώρα και οι άγγελοι και τα άλλα που βρίσκονται πάνω από εμάς, «οι αρχές και οι εξουσίες και οι θρόνοι και οι κυριότητες», καθώς και τα ορατά, ο ήλιος και η σελήνη και τα άστρα, να είναι και αυτά σαν τον Υιό· να ονομάζονται και αυτά υιοί, και να λέγεται για αυτά ότι και αυτά και ο Πατέρας είναι ένα, και ότι το καθένα είναι εικόνα και λόγος του Θεού. Διότι όσα θέλει ο Θεός, αυτά θέλουν και αυτά, και δεν διαφωνούν ούτε στα δόγματα ούτε στις κρίσεις, αλλά σε όλα είναι υπάκουα στον Δημιουργό τους. Επειδή δεν θα παρέμεναν στη δική τους δόξα, εάν δεν επιθυμούσαν και αυτά τα ίδια πράγματα που ήθελε ο Πατέρας.

Αλλά ισχυρίζονται το εξής: «Ιδού λοιπόν, και μέσω του Μωυσή εξήγαγε τον λαό από την Αίγυπτο και μέσω αυτού έδωσε τον νόμο, καίτοι και αυτός τυγχάνει άνθρωπος· επομένως, είναι δυνατόν μέσω του ομοίου να γίνονται τα όμοια». Αυτό, όμως, θα έπρεπε να το λένε με καλυμμένο το πρόσωπο, για να μην υποστούν μεγάλη αισχύνη. Διότι ο Μωυσής δεν στάλθηκε για να δημιουργεί, ούτε για να καλέσει τα μη όντα στην ύπαρξη και να πλάσει τους όμοιούς του ανθρώπους, αλλά μόνο για να διακονήσει μεταφέροντας λόγια προς τον λαό και προς τον βασιλιά Φαραώ. Αυτό όμως έχει μεγάλη διαφορά, διότι η διακονία είναι έργο των κτιστών όντων ως δούλων, ενώ το να δημιουργεί και να κτίζει ανήκει μόνο στον Θεό και στον δικό Του Λόγο και στη Σοφία. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, στο έργο της δημιουργίας δεν θα έβρισκε κανείς άλλον παρά μόνο τον Λόγο του Θεού· διότι «τα πάντα δημιουργήθηκαν με σοφία» και «χωρίς τον Λόγο δεν έγινε τίποτε». Για τις διακονίες, αντίθετα, δεν υπάρχει μόνο ένας, αλλά ανάμεσα σε όλους είναι πολλοί, αυτούς που όποτε θέλει αποστέλλει ο Κύριος. Διότι υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι, πολλοί «θρόνοι και εξουσίες και κυριότητες», «χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες παρίστανται λειτουργώντας» και όντας έτοιμοι να αποσταλούν.

Δεν πρέπει, βέβαια, να αποσιωπάται το φρόνημα της αλήθειας, αλλά μάλιστα πρέπει αυτό να διακηρύσσεται με παρρησία. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν δημιουργήθηκε για εμάς, αλλά μάλλον εμείς δημιουργηθήκαμε εξαιτίας του, και «εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Ούτε έλαβε αυτός ύπαρξη από μόνον τον Πατέρα εξαιτίας της δικής μας αδυναμίας, αν και είναι δυνατός, προκειμένου να μας δημιουργήσει μέσω αυτού ως μέσω κάποιου οργάνου. Μη γένοιτο· δεν έχουν έτσι τα πράγματα. Διότι, ακόμη και αν ήταν το θέλημα του Θεού να μην δημιουργήσει τα κτιστά, ο Λόγος θα ήταν εξίσου «προς τον Θεόν» και εν αυτώ θα ήταν ο Πατέρας. Τα δημιουργήματα, βεβαίως, ήταν αδύνατον να λάβουν ύπαρξη χωρίς τον Λόγο· γι' αυτό τον λόγο και δημιουργήθηκαν δι' αυτού, και ευλόγως. Επειδή, λοιπόν, ο Υιός είναι Λόγος ίδιος εκ φύσεως της ουσίας του Θεού, προέρχεται εξ αυτού και είναι «εν αυτώ», όπως είπε ο ίδιος, δεν ήταν δυνατόν να μην δημιουργηθούν τα κτίσματα δι' αυτού. Όπως ακριβώς το φως φωτίζει τα πάντα με το απαύγασμά του και χωρίς το απαύγασμα τίποτα δεν θα μπορούσε να φωτιστεί, έτσι και ο Πατέρας, σαν με το ίδιο του το χέρι, δημιούργησε τα πάντα εν τω Λόγω, και χωρίς αυτόν δεν δημιουργεί απολύτως τίποτα. «Είπε λοιπόν ο Θεός», όπως μνημόνευσε και ο Μωυσής, «γενηθήτω φως» και «συναχθήτω το ύδωρ» και «εξαγαγέτω η γη» και «ποιήσωμεν άνθρωπον»· όπως ψάλλει και ο μακάριος Δαβίδ: «αυτός είπε, και εγενήθησαν· ενετείλατο, και εκτίσθησαν». Είπε δε, όχι με την έννοια που ισχύει στους ανθρώπους, δηλαδή για να ακούσει κάποιος υπηρέτης και, αφού μάθει το θέλημα αυτού που μιλά, να πάει να το εκτελέσει.

Και ενώ ο Μωυσής γράφει στην ωδή: «Ρωτήστε για τις περασμένες ημέρες που υπήρξαν πριν από εσένα, από την ημέρα που ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο πάνω στη γη, και έως το άκρο του ουρανού», ο Παύλος στην προς Κολοσσαείς επιστολή λέει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι σε αυτόν δημιουργήθηκαν τα πάντα, τόσο στους ουρανούς όσο και πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι’ αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα».

Πώς όμως γενικά, εάν κατά τη γνώμη σας είναι κτίσμα, μπορεί να κτίζεται μόνος και πρώτος, ώστε να είναι και η αρχή των πάντων, ενώ είναι φανερό από τα προλεχθέντα ότι μεταξύ των κτισμάτων δεν υπάρχει κανένα που να δημιουργήθηκε εντελώς μόνο του και πρώτο, αλλά λαμβάνει τη γένεση μαζί με όλα τα υπόλοιπα, έστω κι αν «διαφέρει κατά τη δόξα» από τα άλλα; Διότι κανένα από τα άστρα ούτε από τους μεγάλους φωστήρες δεν εμφανίστηκε το μεν πρώτο, το δε δεύτερο, αλλά την ίδια ημέρα και με το ίδιο πρόσταγμα κλήθηκαν όλα στην ύπαρξη. Έτσι δημιουργήθηκαν τα τετράποδα, τα πτηνά, τα ψάρια, τα κτήνη και τα φυτά· έτσι έγινε και το «κατ' εικόνα» γένος των ανθρώπων. Διότι, κι αν ακόμη ο Αδάμ πλάστηκε μόνος του από τη γη, μέσα του όμως υπήρχαν οι λόγοι της διαδοχής ολόκληρου του γένους. «Από δε την ορατή κτίση του κόσμου, βλέπουμε καθαρά τα αόρατά του, τα οποία κατανοούνται μέσω των δημιουργημάτων του», διότι και εκεί δεν δημιουργήθηκε το καθένα χωριστά, ούτε το ένα πρώτο και το άλλο δεύτερο, αλλά όλα μαζί συστάθηκαν κατά γένος. Διότι ο απόστολος δεν απαρίθμησε το καθένα ξεχωριστά, ώστε να πει «είτε άγγελος είτε θρόνος είτε κυριότητα και εξουσία», αλλά τα ανέφερε όλα μαζί κατά τάξη: «είτε άγγελοι είτε αρχάγγελοι είτε αρχές»· διότι τέτοια είναι η γένεση των κτισμάτων.

Αν πάλι φλυαρούν επειδή ονομάστηκε «παις», ας γνωρίζουν ότι και ο Ισαάκ ονομάστηκε παις του Αβραάμ, και ο υιός της Σουμανίτιδος ονομάστηκε παιδάριον. Εύλογα, λοιπόν, εφόσον εμείς είμαστε δούλοι, όταν εκείνος έγινε σαν κι εμάς, ονομάζει και ο ίδιος τον Πατέρα «Κύριο», όπως ακριβώς κι εμείς. Και το έπραξε αυτό ενεργώντας από φιλανθρωπία, ώστε κι εμείς, που είμαστε εκ φύσεως δούλοι, αφού λάβουμε «το Πνεύμα του Υιού», να βρούμε το θάρρος να αποκαλούμε αυτόν που είναι εκ φύσεως Κύριός μας, Πατέρα κατά χάριν. Αλλά όπως ακριβώς εμείς, όταν αποκαλούμε τον Κύριο, Πατέρα, δεν αρνούμαστε την εκ φύσεως δουλεία μας —διότι είμαστε δικά του έργα, και «αυτός μας εποίησε και όχι εμείς οι ίδιοι»—, έτσι, όταν ο Υιός, λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, λέει «Ο Κύριος με έκτισε», ας μην αρνούνται την αϊδιότητα της θεότητάς του, και ότι «εν αρχή ην ο Λόγος» και «πάντα δι’ αυτού εγένετο» και «εν αυτώ τα πάντα εκτίσθη». Το ρητό, εξάλλου, στις Παροιμίες, όπως προείπα, δεν υποδηλώνει την ουσία, αλλά την ανθρώπινη φύση του Λόγου. Διότι, αν λέει ότι κτίστηκε «για έργα», φαίνεται πως δεν θέλει να υποδηλώσει την ουσία του, αλλά τη θεία οικονομία που επιτελέστηκε για τα έργα, η οποία είναι δευτερεύουσα ως προς το είναι. Επειδή, όσα γίνονται και κτίζονται, έχουν δημιουργηθεί πρωτίστως για να είναι και να υπάρχουν, και δευτερευόντως για να πράττουν εκείνα για τα οποία τους δίνει προσταγή ο Λόγος, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι συμβαίνει με όλα τα πράγματα.

Διότι δεν μπορεί ο ίδιος να είναι και μονογενής και πρωτότοκος, παρά μόνο εάν η κάθε ιδιότητα αναφέρεται σε διαφορετική σχέση· ώστε μονογενής μεν να είναι λόγω της γεννήσεως από τον Πατέρα, όπως έχει λεχθεί, πρωτότοκος δε λόγω της συγκαταβάσεως προς την κτίση και της αδελφοποιήσεως των πολλών. Βεβαίως, καθώς αυτές οι δύο φράσεις φαίνονται να αντιτίθενται η μία στην άλλη, θα μπορούσε κανείς δικαίως να πει ότι στον Λόγο ισχύει περισσότερο το ιδίωμα του μονογενούς, εξαιτίας του ότι δεν υπάρχει άλλος Λόγος ούτε άλλη Σοφία, αλλά αυτός είναι ο μόνος αληθινός Υιός του Πατρός. Διότι, όπως ειπώθηκε προηγουμένως, η φράση «ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός» λέγεται γι’ αυτόν απολύτως και χωρίς να συνδέεται με καμία άλλη συνυφασμένη αιτία· αντίθετα, ο χαρακτηρισμός «πρωτότοκος» εμπεριέχει και πάλι συνυφασμένη την αιτία της κτίσεως, την οποία προσέθεσε ο Παύλος λέγοντας: «διότι εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Εάν όμως όλα τα κτίσματα κτίσθηκαν εν αυτώ, τότε αυτός είναι διαφορετικός από τα κτίσματα, και δεν είναι μεν κτίσμα, αλλά ο Κτίστης των πάντων.

Βλέποντας, λοιπόν, ότι ολόκληρη η κτιστή φύση, όσον αφορά τους δικούς της νόμους, είναι ρευστή και διαλύεται· για να μην πάθει αυτό και αναλυθεί το παν πάλι στο μη είναι, γι' αυτόν τον λόγο, αφού δημιούργησε τα πάντα διά του δικού Του και αΐδιου Λόγου και έδωσε υπόσταση στην κτίση, δεν την άφησε να παρασύρεται και να κλυδωνίζεται από τη δική της φύση, για να μην κινδυνεύσει να καταπέσει πάλι στο μη είναι. Αντιθέτως, ως αγαθός, διακυβερνά και συγκρατεί το σύμπαν διά του δικού Του Λόγου, ο Οποίος είναι και ο Ίδιος Θεός, ώστε, φωτιζόμενη η κτίση από την ηγεμονία, την πρόνοια και την κοσμοποιό διευθέτηση του Λόγου, να μπορέσει να διατηρηθεί σταθερή, εφόσον μετέχει στον όντως υπάρχοντα εκ του Πατρός Λόγο και βοηθείται από Αυτόν για να παραμένει στο είναι· για να μην πάθει, επομένως, αυτό που θα πάθαινε αν δεν τη συντηρούσε ο Λόγος, εννοώ δηλαδή την ανυπαρξία, 〈«διότι Αυτός είναι εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως· επειδή δι' Αυτού και εν Αυτώ συγκροτήθηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, και Αυτός είναι η κεφαλή της Εκκλησίας»〉, όπως διδάσκουν οι διάκονοι της αληθείας στις Άγιες Γραφές.

Εκείνον, λοιπόν, που ακούμε ότι πρέπει να κατανοήσουμε ως άνθρωπο Χριστό Ιησού, ο οποίος έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για εμάς, και τον οποίο ονομάζει πιστό απόστολο και αρχιερέα, λέει ότι πρέπει να τον εννοούμε ως ποίημα (δημιούργημα). Όλα, λοιπόν, κτίστηκαν, όμως ο Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, αλλά γέννημα κατά φύση. Διότι ο Πατέρας έκτισε τα πάντα διά του Λόγου, όπως λέει ο Παύλος, ότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, και όπως λέει ο Ιωάννης, 〈τα πάντα έγιναν δι' αυτού και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα〉, ενώ τον ίδιο τον Λόγο δεν τον κτίζει, αλλά τον γεννά. Διότι διά του ίδιου του Λόγου τα πάντα έγιναν και κτίστηκαν, ενώ ο ίδιος δεν δημιουργήθηκε, αλλά οι Γραφές δηλώνουν ότι εκείνος που έγινε και κτίστηκε είναι ο άνθρωπος τον οποίο φόρεσε (προσέλαβε) για χάρη μας.

Εάν, λοιπόν, έχουν πεποίθηση σε όσα φρονούν και λέγουν, ας παρουσιάσουν γυμνή την αίρεσή τους και ας αποδείξουν βάσει αυτής εάν νομίζουν ότι διαθέτουν προς απολογία τους κάτι είτε από τις Γραφές είτε έστω κάποιον ανθρώπινο ευσεβή λογισμό· εάν όμως δεν έχουν τίποτα τέτοιο, ας σιωπήσουν. Διότι δεν πρόκειται να βρουν από πουθενά επιχειρήματα, παρά μάλλον τον ίδιο τον έλεγχο και την καταδίκη τους, αφενός από τις Γραφές, εφόσον ο Ιωάννης λέγει: «Εν αρχή ην ο Λόγος», για τον οποίο αυτοί ισχυρίζονται ότι δεν υπήρχε πριν γεννηθεί, ο δε Δαβίδ ψάλλει εκ προσώπου του Πατρός: «Εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν», για τον οποίο αυτοί υποστηρίζουν ότι υπάρχει μόνο κατ' επίνοιαν και ότι προήλθε από την ανυπαρξία. Έπειτα, ο μεν Ιωάννης πάλι ευαγγελίζεται ότι «πάντα δι' αυτού εγένετο και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν», ο δε Παύλος γράφει: «Εις Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα», και σε άλλο σημείο: «ότι εν αυτώ εκτίσθη τα πάντα». Τι είδους παρρησία λοιπόν θα έχουν, και πώς δεν θα επισύρουν μάλλον επάνω τους την καταισχύνη αντιτιθέμενοι στα λόγια των αγίων, όταν ισχυρίζονται ότι ο Δημιουργός των πάντων είναι ποίημα, και αποκαλούν κτίσμα Εκείνον, εντός του οποίου τα κτίσματα δημιουργήθηκαν και συγκροτούνται; Ούτε όμως τους υπολείπεται έστω κάποιος ανθρώπινος ευσεβής λογισμός προς υπεράσπιση. Διότι ποιος άνθρωπος, είτε Έλληνας είτε βάρβαρος, αυτόν τον οποίο ομολογεί ως Θεό, θα αποτολμήσει να τον αποκαλέσει κτίσμα, ή να πει ότι δεν υπήρχε πριν δημιουργηθεί;

Γι' αυτό και σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, και σε αυτόν συντελέστηκε το πάθος, και αυτός είναι ο ελευθερωτής από το πάθος και τον θάνατο, και δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, ο οποίος είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει, όπως λέγει, αυτός που πρωτεύει στα πάντα.

Και εις τον μονογενή αυτού Υιό, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, που γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, Θεό από Θεό, φως από φως, διά του οποίου έγιναν τα πάντα στους ουρανούς και επί της γης, τα ορατά και τα αόρατα, ο οποίος είναι Λόγος και σοφία και δύναμη και ζωή και φως αληθινό, που κατά τις έσχατες ημέρες ενανθρώπησε για εμάς και γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, που σταυρώθηκε και πέθανε και τάφηκε και αναστήθηκε εκ νεκρών την τρίτη ημέρα και αναλήφθηκε στον ουρανό και κάθισε στα δεξιά του Πατέρα και πρόκειται να έλθει κατά τη συντέλεια του αιώνα για να κρίνει ζώντες και νεκρούς και να ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, του οποίου η βασιλεία, ούσα ακατάλυτη, παραμένει στους άπειρους αιώνες· διότι θα κάθεται στα δεξιά του Πατέρα όχι μόνο σε τούτον τον αιώνα, αλλά και στον μέλλοντα. Και εις το Άγιο Πνεύμα, δηλαδή τον Παράκλητο, το οποίο, αφού το υποσχέθηκε στους αποστόλους, το απέστειλε μετά την άνοδό του στους ουρανούς για να τους διδάξει και να τους υπενθυμίσει τα πάντα, διά του οποίου και θα αγιαστούν οι ψυχές όσων έχουν πιστέψει ειλικρινά σε αυτόν. Όσους δε ισχυρίζονται ότι ο Υιός προέρχεται από τα μη όντα ή από άλλη υπόσταση και όχι από τον Θεό, και ότι «υπήρξε κάποτε καιρός που δεν υπήρχε», η καθολική Εκκλησία τους θεωρεί αλλότριους.

Αλλά δεν παρέμειναν ούτε σε αυτά· διότι, αφού συγκεντρώθηκαν πάλι στο Σίρμιο εναντίον του Φωτεινού τότε, συνέταξαν εκ νέου ομολογία πίστεως, η οποία δεν ήταν πλέον τόσο μακροσκελής ούτε με τόσο πολλά λόγια, αλλά, αφού αφαίρεσαν τα περισσότερα και πρόσθεσαν άλλα, σαν να τα άκουγαν καθ' υπαγόρευση από κάποιους, έγραψαν τα εξής: Πιστεύουμε εις έναν Θεό, Πατέρα παντοκράτορα, τον κτίστη και ποιητή των πάντων, «από τον οποίο λαμβάνει το όνομά της κάθε πατριά στον ουρανό και επάνω στη γη»· και εις τον μονογενή αυτού Υιό, τον Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος γεννήθηκε από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, Θεό από Θεό, φως από φως, δι' ου έγιναν τα πάντα, τόσο εκείνα που βρίσκονται στους ουρανούς όσο και εκείνα επάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, ο οποίος είναι Λόγος και σοφία και φως αληθινό και ζωή, αυτόν που κατά τις έσχατες ημέρες ενανθρώπησε για εμάς, γεννήθηκε από την αγία Παρθένο, σταυρώθηκε, πέθανε, ετάφη, αναστήθηκε από τους νεκρούς την τρίτη ημέρα, αναλήφθηκε στον ουρανό, εκάθισε εκ δεξιών του Πατρός και έρχεται κατά τη συντέλεια του αιώνα για να κρίνει ζώντας και νεκρούς και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, του οποίου η βασιλεία είναι ακατάπαυστη και θα παραμένει στους άπειρους αιώνες· διότι θα είναι καθισμένος εκ δεξιών του Πατρός, όχι μόνο σε τούτον τον αιώνα, αλλά και στον μελλοντικό.

Ο δε απόστολος, βλέποντας ότι το χέρι, η σοφία και ο Λόγος είναι ο ίδιος ο Υιός, λέει: «Αφού ο Θεός μίλησε παλιά στους πατέρες μέσω των προφητών με πολλούς και διάφορους τρόπους, σε αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες», και πάλι: «ένας είναι ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Γνωρίζοντας πάλι ότι ο Λόγος, η Σοφία και ο Υιός είναι ο ίδιος η εικόνα του Πατέρα, λέει στην προς Κολοσσαείς επιστολή: «ευχαριστώντας τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος μας κατέστησε ικανούς να έχουμε μερίδιο στην κληρονομιά των αγίων μέσα στο φως· αυτός μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του αγαπημένου του Υιού, στο πρόσωπο του οποίου έχουμε την απολύτρωση, δηλαδή την άφεση των αμαρτιών· αυτός είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της δημιουργίας, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες, τα πάντα έχουν κτιστεί μέσω αυτού και γι' αυτόν, και ο ίδιος υπάρχει πριν από τα πάντα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν». Διότι, όπως ακριβώς μέσω του Λόγου, έτσι και επειδή αυτός είναι η εικόνα Του, σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα. Έτσι λοιπόν, όποιος σκέφτεται με αυτόν τον τρόπο για τον Κύριο, δεν θα σκοντάψει στον λίθο του προσκόμματος, αλλά αντίθετα θα πορευτεί προς τη λάμψη, αντικρίζοντας το φως της αλήθειας.

Επειδή δε η αρχή από τη φύση της προηγείται εκείνων που προέρχονται από αυτήν, αναγκαίως, όταν μιλούσε για τα όντα που έλαβαν την ύπαρξή τους μέσα στον χρόνο, προέταξε αυτήν τη λέξη από όλες, λέγοντας: «Εν αρχή εποίησεν». Διότι υπήρχε κάτι, όπως φαίνεται, και πριν από αυτόν τον κόσμο, το οποίο μπορεί μεν να γίνει αντιληπτό από τη διάνοιά μας, αφέθηκε όμως ανιστόρητο, επειδή ήταν ακατάλληλο για εκείνους που ακόμη εισάγονταν και ήταν νήπιοι ως προς τη γνώση. Υπήρχε κάποια κατάσταση αρχαιότερη από τη γένεση του κόσμου, η οποία ταίριαζε στις υπερκόσμιες δυνάμεις, η υπέρχρονη, η αιώνια, η αΐδια. Μέσα σε αυτήν, ο Κτίστης και Δημιουργός των όλων παρήγαγε τα δημιουργήματά Του: ένα νοητό φως που αρμόζει στη μακαριότητα όσων αγαπούν τον Κύριο, τις λογικές και αόρατες φύσεις, και όλον τον διάκοσμο των νοητών όντων, όσα δηλαδή υπερβαίνουν τη δική μας διάνοια, των οποίων ούτε καν τα ονόματα δεν είναι δυνατόν να βρούμε. Αυτά συμπληρώνουν την ουσία του αόρατου κόσμου, όπως μας διδάσκει ο Παύλος, λέγοντας: «Επειδή εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα, είτε τα ορατά είτε τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες είτε δυνάμεις είτε στρατιές αγγέλων είτε επιστασίες αρχαγγέλων»· όταν όμως έπρεπε πλέον και αυτός ο κόσμος να προστεθεί στα υπάρχοντα όντα, δημιουργήθηκε πρωτίστως μεν ως διδασκαλείο και παιδευτήριο των ανθρώπινων ψυχών, έπειτα όμως και, γενικότερα, ως ένα κατάλληλο ενδιαίτημα για όλα όσα υπόκεινται στη γένεση και στη φθορά.

Στο, «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Εάν προ της κτίσεως ο Υιός δεν είναι γέννημα, αλλά κτίσμα, θα ονομαζόταν πρωτόκτιστος και όχι πρωτότοκος. Εάν, επειδή ονομάστηκε πρωτότοκος της κτίσεως, είναι πρωτόκτιστος, τότε ονομαζόμενος και πρωτότοκος των νεκρών, θα έπρεπε να έχει πεθάνει πρώτος από τους νεκρούς. Εάν όμως ονομάστηκε πρωτότοκος των νεκρών επειδή είναι ο αίτιος της αναστάσεως εκ των νεκρών, έτσι ονομάζεται και πρωτότοκος της κτίσεως, επειδή είναι ο αίτιος που παρήγαγε την κτίση από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Εάν το να λέγεται πρωτότοκος της κτίσεως αποδείκνυε ότι αυτός δημιουργήθηκε πρώτος, τότε ο Απόστολος λέγοντας, «Τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν εκτίσθησαν», θα όφειλε να πει: «Και αυτός έγινε προ πάντων». Λέγοντας όμως, «Και αυτός είναι προ πάντων», έδειξε ότι αυτός μεν υπάρχει πάντοτε, ενώ η κτίση δημιουργήθηκε.

Γι' αυτό λέει ο Κύριος: «Όλα τα δικά μου είναι δικά σου»· εφόσον σε αυτόν ανάγεται η αρχή των δημιουργημάτων· «Και τα δικά σου είναι δικά μου»· εφόσον από εκεί περιέρχεται σε αυτόν η αιτία της δημιουργίας, χωρίς να έχει ανάγκη βοήθειας για να ενεργήσει, ούτε να του ανατίθενται επιμέρους εντολές, σαν να του εμπιστεύονται τη διακονία του κάθε έργου. Διότι αυτό είναι χαρακτηριστικό υπηρέτη και απέχει πάρα πολύ από τη θεία αξία. Απεναντίας, ο Λόγος, όντας πλήρης από τα πατρικά αγαθά και έχοντας εκλάμψει από τον Πατέρα, τα δημιουργεί όλα σύμφωνα με την ομοιότητα εκείνου που τον γέννησε. Διότι, εάν ως προς την ουσία είναι απαράλλακτος, απαράλλακτος θα είναι και ως προς τη δύναμη. Και σε αυτούς που η δύναμη είναι ίση, ίση αναμφίβολα είναι και η ενέργεια. Διότι ο Χριστός είναι «Θεού δύναμις και Θεού σοφία». Και έτσι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν», και «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί», όχι επειδή εκπληρώνει κάποια υπηρεσία ως όργανο ή ως δούλος, αλλά επειδή επιτελεί δημιουργικά το πατρικό θέλημα.

Θα μπορούσες δε να κατανοήσεις την κοινωνία του Πνεύματος με τον Πατέρα και τον Υιό και από τα δημιουργήματα που έγιναν εξ αρχής. Διότι οι καθαρές, νοερές και υπερκόσμιες δυνάμεις, και είναι και ονομάζονται άγιες, έχοντας αποκτήσει τον αγιασμό από τη χάρη που τους παραχωρήθηκε από το Άγιο Πνεύμα. Ώστε, ο τρόπος της δημιουργίας των ουρανίων δυνάμεων έχει μεν αποσιωπηθεί· διότι αυτός που συνέγραψε την κοσμογονία μάς αποκάλυψε τον δημιουργό μόνο από τα αισθητά. Εσύ όμως, έχοντας τη δύναμη να αναλογίζεσαι τα αόρατα από τα ορατά, να δοξάζεις τον Ποιητή, εντός του οποίου κτίστηκαν τα πάντα, είτε ορατά, είτε αόρατα, είτε αρχές, είτε εξουσίες, είτε δυνάμεις, είτε θρόνοι, είτε κυριότητες, και αν υπάρχουν κάποιες άλλες λογικές φύσεις, ακατανόμαστες.

Οι θείες Γραφές αναφέρουν ότι τα πάντα έχουν δημιουργηθεί «δι' Υιού», «τα ορατά και τα αόρατα, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη»· και πιστεύοντας έτσι με ορθότητα λογισμών, εμείς οι προσκυνητές της αλήθειας έχουμε εισέλθει στα δόγματα της ευσέβειας. Ας εξετάσουμε λοιπόν τη φράση «δι' Υιού» και ας ερευνήσουμε ποιο νόημα μας προσφέρει. Είναι φανερό ότι μας πείθει να νοήσουμε ως άλλον εκείνον που ποιεί και εργάζεται, και ως άλλον εκείνον μέσω του οποίου εργάζεται τα πάντα. Διότι το «δι' Υιού» εισάγει αναγκαστικά την παράσταση δύο προσώπων. Ή ας μας πουν με ποιον τρόπο εκείνο που είναι ένα ως προς τον αριθμό και την αντίστοιχη ποσότητα, όταν λέγεται ότι δημιουργεί κάτι, θα επιδεχθεί κυρίως και αληθώς το «δι' Υιού», χωρίς να συννοείται και να συμπράττει κανένας άλλος· αλλά νομίζω ότι ο αντίπαλος θα βρεθεί σε πλήρη αμηχανία. Επειδή δε οι ίδιες οι θείες Γραφές κηρύττουν ότι ο Πατέρας εργάστηκε τα πάντα δι' Υιού, πράγμα που και εμείς πιστεύουμε, αλλά νομίζω και εκείνοι· πώς δεν είναι αναγκαίο να νοούμε ότι ο Πατέρας υφίσταται ιδιαιτέρως και καθ' εαυτόν, και ο Υιός πάλι ομοίως, χωρίς αυτό να ανατρέπει το γεγονός ότι η Αγία Τριάδα θεωρείται στην ταυτότητα της ουσίας;

Και αυτό είναι που λέει τώρα ο Πατέρας για αυτόν: «Διότι το χέρι μου θα τον συνδράμει, και ο βραχίονάς μου θα τον ενδυναμώσει.]» <Εκείνους που τον μισούν θα τους κατατροπώσω.> (F f. 149 b, K f. 160) Διότι, μετά τον σταυρό του Σωτήρα, η συναγωγή των Ιουδαίων περιέπεσε σε δεινές και αναπόφευκτες συμφορές. Παραδόθηκαν δηλαδή σε χέρια εχθρών, οι οποίοι ερήμωσαν όλη τη χώρα τους, και διασκορπίστηκαν. <Θα υψωθεί το κέρας του.> (F f. 149 b) Είναι συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να ονομάζει κέρας, για μεν τους αμαρτωλούς την υπεροψία, για δε τους δικαίους τη δόξα. [Με τα ονόματα που ταιριάζουν κατεξοχήν στον Πατέρα δοξάζεται και ο ίδιος ο Υιός: όπως για παράδειγμα, αληθινός Θεός, αυτό είναι ο Πατέρας και ο Υιός· διότι αυτός είναι «η αλήθεια και η ζωή.» Και αυτό έλεγε προς τον δικό του Πατέρα: «Διότι όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου.»] [<Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ.> Και θα τον καταστήσει ο Θεός πρωτότοκο, όπως ακριβώς λέει και ο μέγας Παύλος: «Για να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· και πάλι: «Πρωτότοκος εκ των νεκρών, και πρωτότοκος όλης της κτίσης.» Έλεγε εξάλλου και ο Σωτήρας στη Μαρία: «Πήγαινε και πες στους αδελφούς μου: Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας.»

Επομένως, όπως λέει ο Παύλος: «Ένας είναι ο Θεός, και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Διότι, αναγνωρίζοντας ως έναν και τον αυτόν τον Χριστό, έστω κι αν άλλοτε παρουσιάζεται ως Λόγος και άλλοτε πάλι ως άνθρωπος εξαιτίας της ενσάρκου οικονομίας, γράφει πάλι σε επιστολή του γι' αυτόν: «Εν τω οποίω έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών. Αυτός είναι εικόνα του Θεού του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι εν αυτώ δημιουργήθηκαν τα πάντα, όσα είναι στους ουρανούς και όσα είναι στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι' αυτού και γι' αυτόν. Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται εν αυτώ».

Α— Βεβαιότατα λοιπόν, εφόσον είναι αληθής ο Παύλος όταν λέει γι' αυτόν: «Αυτός είναι εικόνα του Θεού του αόρατου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, επειδή εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες, τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν.»

«Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συντηρούνται από αυτόν, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, πρωτότοκος από τους νεκρούς, για να γίνει σε όλα αυτός που κατέχει τα πρωτεία». Διότι, ιδού, με πολλή σαφήνεια λέει ότι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως, ορατής και αόρατης, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, δόθηκε ως κεφαλή στην Εκκλησία, και ότι είναι πρωτότοκος από τους νεκρούς. Διότι οικειοποιείται, όπως είπα, τα πάθη της δικής του σάρκας, και «υπέμεινε τον σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη». Διότι δεν λέμε ότι παραδόθηκε για εμάς ένας απλός άνθρωπος, ο οποίος τιμήθηκε μέσω κάποιας άγνωστης συνάφειας με αυτόν, αλλά ο σταυρωμένος είναι ο ίδιος ο Κύριος της δόξης. «Διότι αν γνώριζαν», λέει, «δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Έπαθε δε για εμάς και υπέρ ημών κατά σάρκα, σύμφωνα με τις Γραφές, «Αυτός που κατά σάρκα προέρχεται από τους Ιουδαίους, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα, ευλογητός στους αιώνες. Αμήν». Διότι έτσι έχει γράψει ο ιερότατος Παύλος, όντας κήρυκας και απόστολος και έχοντας μέσα του τον ίδιο τον Χριστό. Εξήγησέ μου όμως επιπλέον και εκείνο, πώς θα κατανοούσαν τα όσα ειπώθηκαν από τον Χριστό προς τη γυναίκα από τη Σαμάρεια: «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους».

ΑΛΛΟ. Εάν, σύμφωνα με τα λόγια του Παύλου, εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, τότε αυτός θα είναι κάτι άλλο από τα πάντα. Διότι, λέγοντας «τα πάντα», δεν άφησε τίποτα απέξω το οποίο να μην έγινε δι' αυτού. Επομένως, ο Υιός δεν θα είναι κτίσμα, αλλά μάλλον κτίστης των πάντων, όπως ακριβώς έχει γραφτεί. Διότι η θεία Γραφή δεν είπε ότι είναι πρωτότοκος των άλλων κτισμάτων, ώστε να μη νοηθεί ότι όντως προέρχεται από αυτά, αλλά λέει ότι είναι πρωτότοκος πάσης κτίσεως, ώστε εξαιτίας αυτού, για να το πούμε έτσι, εφόσον ολόκληρη μαζί η κτίση τοποθετείται στη μία μεριά, αυτός να πιστεύεται ότι είναι κάτι διαφορετικό από αυτήν. Εκείνος δε που υπάρχει έξω από κάθε κτίση, δεν θα μπορούσε να είναι κτιστής ουσίας, αλλά κάτι διαφορετικό από αυτήν. Γι' αυτό άλλωστε η θεία Γραφή, γνωρίζοντας σαφώς αυτήν την προσοχή, δεν αποκάλεσε τον Ρουβήν πρωτότοκο όλων των τέκνων του Ιακώβ, για να μη θεωρηθεί ότι είναι κάτι διαφορετικό από αυτά, αλλά με πολλή ακρίβεια λέει ότι είναι ο πρωτότοκος του Ιακώβ και των αδελφών του.

Άλλο. Εάν είναι πρωτότοκος επειδή δημιουργήθηκε πρώτος, για εκείνον όμως που έχει δημιουργήσει κάτι ως πρώτο, αλλά όχι ως μοναδικό, έπεται ότι μετά το πρώτο δημιούργησε και άλλα· άρα ο Υιός δεν έχει δημιουργήσει τίποτα. Επειδή όμως έχει δημιουργήσει, δεν είναι πρωτότοκος με την έννοια ότι κτίστηκε, αλλά επειδή τα πάντα κτίστηκαν εν αυτώ, τόσο αυτά που βρίσκονται στον ουρανό όσο και αυτά που βρίσκονται στη γη.

ΑΛΛΟ. «Επειδή εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, στους ουρανούς και επί της γης, είτε ορατά είτε αόρατα.» Αν εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, δεν θα μπορούσε δικαίως να συγκαταλεχθεί σε όλα αυτά, αλλά μάλλον ο ίδιος θα βρίσκεται έξω από όλα.