Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 1:17

Διότι η αγία και μακαρία και τελεία Τριάδα είναι αδιαίρετη. Επιπλέον, λοιπόν, εάν τα πάντα δημιουργήθηκαν δια του Υιού και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, πώς θα μπορούσε να βρίσκεται εκτός εκείνων που δημιουργήθηκαν δι' αυτού; Και εφόσον αυτά δεν βρίσκονται μακριά του, εύλογα και ο ίδιος θα είναι παρών στα πάντα· ώστε κατ' ανάγκην εκείνος που αμαρτάνει και βλασφημεί εις τον Υιό, αμαρτάνει και εις τον Πατέρα και εις το Άγιο Πνεύμα. Και το άγιο λουτρό, εάν μεν διδόταν μόνο εις το Άγιο Πνεύμα, εύλογα θα λεγόταν ότι οι βαπτιζόμενοι αμαρτάνουν μόνο εις το Πνεύμα· επειδή όμως δίδεται εις τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, και κατ' αυτόν τον τρόπο τελειούται ο καθένας από τους βαπτιζομένους, είναι αναγκαίο πάλι όσοι παραβαίνουν τον νόμο μετά το βάπτισμα να διαπράττουν τη βλασφημία τους εις την αγία και αδιαίρετη Τριάδα. Και τούτο επίσης είναι δίκαιο να το αναλογιστούμε και να το κατανοήσουμε. Εάν μεν ο Κύριος απευθυνόταν σε ανθρώπους που είχαν λάβει το λουτρό της παλιγγενεσίας, εννοώ τους Φαρισαίους, και είχαν ήδη γίνει μέτοχοι της δωρεάς του Αγίου Πνεύματος, θα ήταν πιθανή μια τέτοια ερμηνεία, ότι δηλαδή υπαναχώρησαν και αμάρτησαν εις το Άγιο Πνεύμα· εάν όμως ούτε το λουτρό είχαν λάβει, αλλά είχαν μάλιστα περιφρονήσει και το βάπτισμα του Ιωάννη, πώς τους κατηγορούσε ότι βλασφήμησαν εις το Άγιο Πνεύμα, του οποίου δεν είχαν γίνει ακόμη μέτοχοι;

Διότι τα πάντα συγκρατεί και συνέχει, και είναι γραμμένο ότι «Εν αυτώ συνέστηκαν τα πάντα», είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός είναι προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε μερισμένους τόπους· ο ήλιος μεν και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον ουρανό δε οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επί της γης. Εάν δε ο Υιός, μη όντας σε μερισμένους τόπους, αλλά υπάρχοντας μέσα στον Πατέρα, βρίσκεται παντού, και υπάρχοντας έξω από τα πάντα, δεν είναι κτίσμα, ακολούθως δεν θα μπορούσε ούτε το Πνεύμα να είναι κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε μερισμένους τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και βρίσκεται έξω από τα πάντα. Διότι έτσι είναι γραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ από το Πνεύμα σου;», καθώς αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά είναι μεν έξω από τα πάντα, υπάρχει δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς και ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, ούτε και το ίδιο είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Διότι τα πάντα τα συγκρατεί και τα συνέχει, και είναι γεγραμμένο ότι «σε αυτόν συνίστανται τα πάντα» είτε ορατά είτε αόρατα, «και αυτός υπάρχει προ πάντων». Τα δε κτίσματα βρίσκονται σε ξεχωριστούς τόπους· ο μεν ήλιος και η σελήνη και οι άλλοι φωστήρες στο στερέωμα, στον δε ουρανό οι άγγελοι, και οι άνθρωποι επάνω στη γη. Εάν όμως ο Υιός, επειδή δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά υπάρχει μέσα στον Πατέρα, είναι πανταχού παρών, και επειδή υπάρχει έξω από τα πάντα δεν είναι κτίσμα, κατά λογική ακολουθία δεν θα μπορούσε να είναι ούτε το Πνεύμα κτίσμα, εφόσον δεν βρίσκεται σε ξεχωριστούς τόπους, αλλά πληροί τα πάντα και υπάρχει έξω από τα πάντα. Διότι έτσι ακριβώς είναι γεγραμμένο: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη». Και ο Δαβίδ ψάλλει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου», διότι αυτό δεν βρίσκεται σε κάποιον τόπο, αλλά υπάρχει μεν έξω από τα πάντα, βρίσκεται δε μέσα στον Υιό, όπως ακριβώς είναι και ο Υιός μέσα στον Πατέρα. Γι' αυτόν τον λόγο ούτε και αυτό είναι κτίσμα, όπως έχει αποδειχθεί.

Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και ονομάζουν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να χρησιμοποιούν τον όρο «υπόσταση» αναφορικά με τον Θεό (διότι αυτό έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους), πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, αφού λένε και αυτοί, όπως ο άφρων μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»; Εξάλλου, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Υιός Λόγος δεν είναι κτίσμα ή δημιούργημα, αναγιγνώσκοντας τα χωρία: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Εν αυτώ τα πάντα κτίσθηκαν και υφίστανται».

Διότι η υπόσταση και η ουσία είναι ύπαρξη· επειδή είναι και υπάρχει. Έχοντας αυτό κατά νου και ο Παύλος έγραψε στους Εβραίους: «ο οποίος όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Αυτοί δε, οι οποίοι νομίζουν ότι γνωρίζουν τις Γραφές και αποκαλούν τους εαυτούς τους σοφούς, μη θέλοντας να κάνουν λόγο για υπόσταση στον Θεό —διότι αυτά έγραψαν στο Αρίμινο και σε άλλες δικές τους συνόδους— πώς δεν καθαιρέθηκαν δικαίως, εφόσον λένε και αυτοί όπως «ο άφρων μέσα στην καρδιά του: δεν υπάρχει Θεός»; Και πάλι, οι Πατέρες δίδαξαν στη Νίκαια ότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα ή ποίημα, έχοντας αναγνώσει: «τα πάντα έγιναν δι’ αυτού» και «εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα» και «συνίστανται». Αυτοί όμως, που είναι περισσότερο Αρειανοί παρά Χριστιανοί, στις άλλες δικές τους συνόδους τόλμησαν να τον ονομάσουν κτίσμα και ένα από τα ποιήματα, των οποίων ο ίδιος ο Λόγος είναι δημιουργός και ποιητής. Διότι, εάν δι’ αυτού έγιναν τα πάντα, και είναι και ο ίδιος κτίσμα, τότε θα έκτιζε και τον εαυτό του. Και πώς είναι δυνατόν το κτιζόμενο να κτίζει ή πώς αυτός που κτίζει να κτίζεται;

Διότι, κάνοντας μνεία περί της κτίσεως, γράφει ακολούθως και περί της δυνάμεως του δημιουργού που βρίσκεται μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, διά του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα. Εάν, λοιπόν, είναι αυτάρκης η κτίση από μόνη της, χωρίς τον Υιό, στο να κάνει γνωστό τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε σε πλάνη, νομίζοντας ότι η κτίση δημιουργήθηκε και χωρίς τον Υιό· εάν όμως δημιουργήθηκε διά του Υιού, και σε αυτόν τα πάντα συνιστώνται, κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που την δημιούργησε, και δι' αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν, επίσης, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, και σε όποιον ο Υιός αποκαλύψει», και στον Φίλιππο που έλεγε, «Δείξε μας τον Πατέρα», δεν του έλεγε «βλέπε την κτίση», αλλά «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα»· ευλόγως ο Παύλος, κατηγορώντας τους Έλληνες ότι, θεωρώντας την αρμονία και την τάξη της κτίσεως δεν συλλογίζονται περί του δημιουργού Λόγου που βρίσκεται μέσα σε αυτήν (διότι τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους) προκειμένου δι' αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα, είπε: «τόσο η αΐδιος δύναμη αυτού όσο και η θειότης», ώστε να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι, «Αυτός που υπάρχει προ των αιώνων, και διά του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδέν ήττον ευαγγελίζονται και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, με το οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Ενώ δε ο Μωυσής γράφει στην Ωδή: «Ρωτήστε για τις ημέρες που υπήρξαν πριν από εσένα, από την ημέρα που ο Θεός έκτισε τον άνθρωπο πάνω στη γη, και έως το άκρο του ουρανού»· ο Παύλος όμως, στην προς Κολοσσαείς επιστολή, λέει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα είναι στους ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα».

Διότι όλα όσα δημιουργήθηκαν, δημιουργήθηκαν με το χέρι και με τη σοφία του Θεού, καθώς λέει ο ίδιος ο Θεός: «Το χέρι μου τα έκανε όλα αυτά»· και ο Δαβίδ ψάλλει: «Και εσύ, Κύριε, κατ' αρχάς θεμελίωσες τη γη, και τα έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί»· και πάλι στον εκατοστό τεσσαρακοστό δεύτερο ψαλμό: «Θυμήθηκα τις αρχαίες ημέρες, και μελέτησα όλα τα έργα σου, στα δημιουργήματα των χεριών σου στοχαζόμουν». Επομένως, εάν τα δημιουργήματα κατασκευάστηκαν από το χέρι του Θεού, και είναι γραμμένο ότι «Όλα διά του Λόγου έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και πάλι: «Ένας Κύριος Ιησούς, διά του οποίου υπάρχουν τα πάντα», και ότι: «Σε αυτόν συγκρατούνται τα πάντα»· είναι ολοφάνερο ότι ο Υιός δεν θα μπορούσε να είναι έργο, αλλά ο ίδιος είναι το χέρι του Θεού και η σοφία. Γνωρίζοντας αυτό και οι μάρτυρες που βρέθηκαν στη Βαβυλώνα, ο Ανανίας, ο Αζαρίας και ο Μισαήλ, ελέγχουν την αρειανική ασέβεια. Διότι λέγοντας: «Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο»· απαρίθμησαν όσα βρίσκονται στον ουρανό και όσα βρίσκονται στη γη, και ολόκληρη την κτίση, ως έργα· τον Υιό, όμως, δεν τον ονόμασαν. Διότι δεν είπαν: «Ευλόγει, Λόγε, και ύμνει, σοφία»· για να δείξουν ότι όλα τα υπόλοιπα συγκαταλέγονται σε αυτά που υμνούν, και είναι έργα· ενώ ο Λόγος δεν είναι έργο, ούτε ανήκει σε αυτούς που υμνούν, αλλά υμνείται μαζί με τον Πατέρα, προσκυνείται και θεολογείται, όντας ο Λόγος και η σοφία Του, και ο δημιουργός των έργων.

Διότι δεν υπάρχει τίποτε που να μην έχει δημιουργηθεί και οριστεί δια του Υιού. Επομένως, εφόσον ο ίδιος είναι ο δημιουργός των πάντων, γνωρίζει τη φύση και το μέτρο τους, καθώς και μέχρι πότε θέλησε ο Πατέρας να υφίσταται το καθένα· και μέσα στο μέτρο και τον χρόνο αυτόν βρίσκεται η αλλαγή τους. Και πάλι, εάν όλα όσα ανήκουν στον Πατέρα ανήκουν και στον Υιό —διότι αυτό το έχει πει ο ίδιος— και ίδιον του Πατέρα είναι το να γνωρίζει την ημέρα, είναι προφανές ότι και ο Υιός τη γνωρίζει, λαμβάνοντας και αυτό το γνώρισμα εκ του Πατέρα. Και πάλι, εάν ο Υιός είναι εν τω Πατρί και ο Πατέρας εν τω Υιώ, και ο Πατέρας γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, είναι φανερό ότι και ο Υιός, όντας εν τω Πατρί και γνωρίζοντας τα του Πατέρα, γνωρίζει και ο ίδιος την ημέρα και την ώρα. Εάν, μάλιστα, ο Υιός είναι και αληθινή εικόνα του Πατέρα, και ο Πατέρας γνωρίζει την ημέρα και την ώρα, είναι προφανές ότι και ως προς τη γνώση αυτών ο Υιός διατηρεί την ομοιότητα με τον Πατέρα. Και δεν προκαλεί έκπληξη εάν εκείνος, δια του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα και εν τω οποίω συγκροτούνται τα πάντα, γνωρίζει ο ίδιος τα δημιουργήματα και το πότε θα επέλθει το τέλος τόσο του καθενός ξεχωριστά όσο και όλων από κοινού· αλλά μάλλον το ότι αυτή η προπέτεια, η οποία προσιδιάζει στη μανία των Αρειομανιτών, μας ανάγκασε να φθάσουμε σε τόσο εκτενή απολογία.

Διότι, κάνοντας μνεία για την κτίση, γράφει ακολούθως και για τη δύναμη του δημιουργού μέσα στην κτίση, η οποία είναι ο Λόγος του Θεού, «μέσω του οποίου» δημιουργήθηκαν «τα πάντα». Εάν λοιπόν η κτίση είναι από μόνη της αυτάρκης, χωρίς τον Υιό, στο να γνωρίσει κάποιος τον Θεό, προσέξτε μήπως πέσετε στο σφάλμα να νομίζετε ότι και η κτίση δημιουργήθηκε χωρίς τον Υιό. Εάν όμως δημιουργήθηκε μέσω του Υιού «και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται», κατ' ανάγκην αυτός που θεωρεί ορθά την κτίση θεωρεί και τον Λόγο που τη δημιούργησε, και μέσω αυτού αρχίζει να κατανοεί τον Πατέρα. Εάν πάλι, σύμφωνα με τον Σωτήρα, «κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει», και στον Φίλιππο, ο οποίος έλεγε «δείξε μας τον Πατέρα», δεν είπε «κοίτα την κτίση», αλλά «όποιος έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», εύλογα ο Παύλος, επικρίνοντας τους Έλληνες διότι, ενώ παρατηρούν την αρμονία και την τάξη της κτίσης, δεν συλλογίζονται τον δημιουργό Λόγο που βρίσκεται μέσα σε αυτήν —αφού τα κτίσματα φανερώνουν τον δημιουργό τους, ώστε μέσω αυτών να κατανοήσουν και τον αληθινό Θεό και να παύσουν τη λατρεία προς τα κτίσματα— είπε: «η αΐδια δύναμή του και η θειότητα», προκειμένου να υποδηλώσει τον Υιό. Λέγοντας δε οι άγιοι «ο υπάρχων προ των αιώνων» και «μέσω του οποίου εποίησε τους αιώνες», ουδόλως λιγότερο διακηρύσσουν και πάλι το αΐδιο και το αιώνιο του Υιού, στο οποίο υποδηλώνουν και τον ίδιο τον Θεό.

Επομένως, δεν ήταν άνθρωπος ο οποίος αργότερα έγινε Θεός, αλλά όντας Θεός, αργότερα έγινε άνθρωπος, για να μας θεώσει. Διότι εάν, όταν έγινε άνθρωπος, τότε ονομάστηκε Υιός και Θεός, ενώ πριν γίνει άνθρωπος, ο Θεός ονόμαζε «υιούς» τους παλαιούς λαούς, και κατέστησε τον Μωυσή «θεό» του Φαραώ, και για πολλούς λέει η Γραφή: «Ο Θεός στάθηκε σε συναγωγή θεών», είναι φανερό ότι Αυτός ονομάστηκε Υιός και Θεός μετά από εκείνους. Πώς λοιπόν «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «Αυτός είναι προ πάντων» ή πώς είναι «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», εάν υπάρχουν εκείνοι που ονομάστηκαν υιοί και θεοί πριν από Αυτόν; Και πώς εκείνοι, που είναι πρώτοι κατά μετοχήν, δεν μετέχουν στον Λόγο; Δεν είναι αληθινή αυτή η δοξασία· είναι επινόηση αυτών που σήμερα ιουδαΐζουν. Διότι πώς είναι καθόλου δυνατόν να γνωρίσουν κάποιοι τον Θεό ως Πατέρα; Επειδή ούτε η υιοθεσία θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί χωρίς τον αληθινό Υιό, όπως λέει ο ίδιος: «Κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Και πώς θα μπορούσε να υπάρξει θέωση χωρίς τον Λόγο, και μάλιστα πριν από Αυτόν, παρότι ο ίδιος λέει προς τους Ιουδαίους, τους αδελφούς αυτών: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο λόγος του Θεού;».

Ούτε πάλι, όπως ο Θεός ευρισκόμενος μέσα στους αγίους τους ενδυνάμωνε, με τον ίδιο τρόπο είναι και μέσα στον Υιό· διότι αυτός είναι η δύναμη και η σοφία του Πατέρα, και τα μεν κτιστά αγιάζονται με τη μετοχή τους σε αυτόν εν Πνεύματι. Ο ίδιος όμως ο Υιός δεν είναι Υιός κατά μετουσίαν, αλλά είναι ίδιον γέννημα του Πατέρα. Ούτε πάλι ο Υιός βρίσκεται μέσα στον Πατέρα με την έννοια του «μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε»· διότι αυτός είναι ζωή ως εκ πηγής του Πατέρα, «στον οποίο τα πάντα» ζωογονούνται και «συνίστανται». Διότι η ζωή δεν ζει μέσα σε ζωή, επειδή τότε δεν θα ήταν ζωή, αλλά αυτός «μάλλον ζωογονεί τα πάντα».

Και ενώ ο Μωυσής γράφει στην ωδή: «Ρωτήστε για τις περασμένες ημέρες που υπήρξαν πριν από εσένα, από την ημέρα που ο Θεός δημιούργησε τον άνθρωπο πάνω στη γη, και έως το άκρο του ουρανού», ο Παύλος στην προς Κολοσσαείς επιστολή λέει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι σε αυτόν δημιουργήθηκαν τα πάντα, τόσο στους ουρανούς όσο και πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι’ αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα».

Επομένως, το πολυθρύλητο που λέγεται από εσάς, ότι ο Υιός είναι κτίσμα, δεν είναι αληθινό, αλλά αποτελεί μόνο δική σας φαντασίωση, και κατηγορείστε από τον Σολομώντα ότι πολλές φορές παραποιήσατε τα λόγια του. Διότι δεν τον ονόμασε κτίσμα, αλλά γέννημα και σοφία του Θεού, λέγοντας: «Ο Θεός με τη σοφία θεμελίωσε τη γη» και «Η σοφία οικοδόμησε για τον εαυτό της οίκο». Και αυτή η ίδια η ρήση, αν εξεταστεί, ελέγχει τη δυσσέβειά σας· διότι έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του για τα έργα του». Συνεπώς, αν αυτός υπάρχει πριν από τα πάντα, και λέει «με έκτισε», όχι για να κάνω τα έργα, αλλά «για τα έργα», τότε είτε το «έκτισε» είναι μεταγενέστερο ως προς αυτόν, είτε θα φανεί ότι ο ίδιος έπεται των έργων, αφού, όταν κτίζεται, θα τα βρει να έχουν ήδη συσταθεί πριν από αυτόν, για τα οποία μάλιστα και δημιουργείται. Αν όμως συμβαίνει αυτό, πώς είναι πλέον ο ίδιος «πριν από τα πάντα»; Πώς επίσης «τα πάντα έγιναν δι' αυτού» και «σε αυτόν συγκρατούνται»; Διότι, ιδού, σύμφωνα με εσάς, τα έργα για τα οποία κτίζεται και αποστέλλεται είχαν συσταθεί και πριν από αυτόν. Αλλά δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο· ψευδής είναι η αντίληψη των αιρετικών. Διότι ο Λόγος του Θεού δεν είναι κτίσμα, αλλά είναι ο Κτίστης· και λέει τότε παροιμιωδώς «με έκτισε», όταν ενδύθηκε την κτιστή σάρκα. Και αυτό πάλι είναι δυνατόν να το κατανοήσει κανείς και από την ίδια τη ρήση.

Διότι, εάν είναι κτίσμα, θα είναι πρωτότοκος και του εαυτού του. Πώς είναι δυνατόν, λοιπόν, ω Αρειανοί, να είναι και πρώτος από τον εαυτό του και δεύτερος; Έπειτα, εάν είναι κτίσμα και όλη η κτίση «δημιουργήθηκε δι’ αυτού» και «σε αυτόν συγκρατείται», πώς μπορεί και να δημιουργεί την κτίση αλλά και να είναι ένας από εκείνους που συγκρατούνται σε αυτόν; Επειδή, όμως, μια τέτοια επινόησή τους αποδεικνύεται άτοπη, διαψεύδονται από την ίδια την αλήθεια: διότι ονομάστηκε «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς» λόγω της συγγένειας κατά τη σάρκα· «πρωτότοκος δε εκ των νεκρών» επειδή εξ αυτού και μετ’ αυτόν προέρχεται η ανάσταση των νεκρών· και «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» εξαιτίας της φιλανθρωπίας του Πατρός, διά της οποίας όχι μόνο συγκρότησε τα πάντα εν τω Λόγω Του, αλλά διότι και αυτή η ίδια η κτίση, για την οποία είπε ο απόστολος ότι: «απεκδεχόμενη την αποκάλυψη των τέκνων του Θεού, θα ελευθερωθεί κάποτε από τη δουλεία της φθοράς, για να εισέλθει στην ελευθερία της δόξης των τέκνων του Θεού». Όταν, λοιπόν, αυτή ελευθερωθεί κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Κύριος θα είναι πρωτότοκος και αυτής, μαζί με όλους εκείνους που έλαβαν την υιοθεσία των τέκνων, ώστε, με το να αποκαλείται αυτός πρώτος, τα όσα έπονται αυτού να διαμείνουν συνδεδεμένα, ωσάν να εξαρτώνται από κάποια αρχή του Λόγου.

Βλέποντας, λοιπόν, ότι ολόκληρη η κτιστή φύση, όσον αφορά τους δικούς της νόμους, είναι ρευστή και διαλύεται· για να μην πάθει αυτό και αναλυθεί το παν πάλι στο μη είναι, γι' αυτόν τον λόγο, αφού δημιούργησε τα πάντα διά του δικού Του και αΐδιου Λόγου και έδωσε υπόσταση στην κτίση, δεν την άφησε να παρασύρεται και να κλυδωνίζεται από τη δική της φύση, για να μην κινδυνεύσει να καταπέσει πάλι στο μη είναι. Αντιθέτως, ως αγαθός, διακυβερνά και συγκρατεί το σύμπαν διά του δικού Του Λόγου, ο Οποίος είναι και ο Ίδιος Θεός, ώστε, φωτιζόμενη η κτίση από την ηγεμονία, την πρόνοια και την κοσμοποιό διευθέτηση του Λόγου, να μπορέσει να διατηρηθεί σταθερή, εφόσον μετέχει στον όντως υπάρχοντα εκ του Πατρός Λόγο και βοηθείται από Αυτόν για να παραμένει στο είναι· για να μην πάθει, επομένως, αυτό που θα πάθαινε αν δεν τη συντηρούσε ο Λόγος, εννοώ δηλαδή την ανυπαρξία, 〈«διότι Αυτός είναι εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως· επειδή δι' Αυτού και εν Αυτώ συγκροτήθηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, και Αυτός είναι η κεφαλή της Εκκλησίας»〉, όπως διδάσκουν οι διάκονοι της αληθείας στις Άγιες Γραφές.

Του ιδίου αγίου Αθανασίου, από τον εκτενέστερο λόγο περί πίστεως. Ο μακάριος Παύλος, αφού είπε ότι τα πάντα κτίστηκαν εν αυτώ, προσέθεσε ότι αυτός μόνος είναι προ πάντων. Διότι, έχοντας εκπαιδευτεί από τις παλαιές Γραφές και όντας νομομαθής, αφού μελέτησε τις Παροιμίες του Σολομώντα και διαπίστωσε δύο ιδιότητες σχετικά με τον Κύριο, τη μία σχετικά με τον άνθρωπο που επρόκειτο να αναλάβει από τη Μαρία, και την άλλη σχετικά με τον Λόγο που γεννήθηκε αϊδίως από τον Πατέρα προ πάντων των αιώνων, γράφει προς τον Τιμόθεο σχετικά με τον Ιησού που γεννήθηκε από τη Μαρία: «Να θυμάσαι τον Ιησού Χριστό που αναστήθηκε από τους νεκρούς, από το σπέρμα του Δαβίδ» κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τον Θεό Λόγο, που είναι πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, είπε ότι «υπάρχει προ πάντων». Ας ελεγχθούν, λοιπόν, από όλους τους αγίους εκείνοι που ισχυρίζονται ότι ο Λόγος του Θεού κτίστηκε ως αρχή των έργων, και ας ακούσουν από τον Δαβίδ ότι δεν είναι έργο, αλλά δημιουργός των έργων, καθώς λέγει: «Έργα των χεριών σου είναι οι ουρανοί· αυτοί θα καταστραφούν, εσύ όμως διαμένεις».

Αυτά δε που εκθέτουν σε δεύτερη επιστολή τους, στα ίδια τα Εγκαίνια, έχοντας μεν αλλάξει γνώμη για τα προηγούμενα, και έχοντας επινοήσει κάποια νεότερα και περισσότερα, είναι τα εξής: Πιστεύουμε, ακολουθώντας την ευαγγελική και αποστολική παράδοση, σε έναν Θεό Πατέρα παντοκράτορα, τον δημιουργό και ποιητή και προνοητή των όλων, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα· και σε έναν Κύριο Ιησού Χριστό, τον Υιό του, τον μονογενή Θεό, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, ο οποίος γεννήθηκε προ των αιώνων από τον Πατέρα, Θεό από Θεό, όλο από όλο, μόνο από μόνο, τέλειο από τέλειο, βασιλέα από βασιλέα, Κύριο από Κύριο, Λόγο ζώντα, σοφία ζώσα, φως αληθινό, οδό, αλήθεια, ανάσταση, ποιμένα, θύρα, άτρεπτο και αναλλοίωτο, απαράλλακτη εικόνα της θεότητος, της ουσίας, της βουλής, της δυνάμεως και της δόξης του Πατρός, τον πρωτότοκο πάσης κτίσεως, αυτόν που ήταν εν αρχή προς τον Θεό, τον Θεό Λόγο σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί στο Ευαγγέλιο: «και Θεός ήταν ο Λόγος», μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και στον οποίο τα πάντα συνέστησαν, αυτόν που κατά τις έσχατες ημέρες κατήλθε άνωθεν και γεννήθηκε από παρθένο σύμφωνα με τις Γραφές και έγινε άνθρωπος, μεσίτη Θεού και ανθρώπων, απόστολο της πίστεώς μας και αρχηγό της ζωής, όπως λέει ότι «έχω κατέβει από τον ουρανό, όχι για να κάνω το δικό μου θέλημα, αλλά το θέλημα εκείνου που με έστειλε», αυτόν που έπαθε για εμάς και αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και ανήλθε στους ουρανούς, και κάθισε στα δεξιά του Πατέρα και πάλι έρχεται με δόξα και δύναμη για να κρίνει ζώντες και νεκρούς.

Ο δε απόστολος, βλέποντας ότι το χέρι, η σοφία και ο Λόγος είναι ο ίδιος ο Υιός, λέει: «Αφού ο Θεός μίλησε παλιά στους πατέρες μέσω των προφητών με πολλούς και διάφορους τρόπους, σε αυτές τις έσχατες ημέρες μίλησε σε εμάς μέσω του Υιού, τον οποίο έθεσε κληρονόμο των πάντων, μέσω του οποίου δημιούργησε και τους αιώνες», και πάλι: «ένας είναι ο Κύριος, ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε μέσω αυτού». Γνωρίζοντας πάλι ότι ο Λόγος, η Σοφία και ο Υιός είναι ο ίδιος η εικόνα του Πατέρα, λέει στην προς Κολοσσαείς επιστολή: «ευχαριστώντας τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος μας κατέστησε ικανούς να έχουμε μερίδιο στην κληρονομιά των αγίων μέσα στο φως· αυτός μας ελευθέρωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του αγαπημένου του Υιού, στο πρόσωπο του οποίου έχουμε την απολύτρωση, δηλαδή την άφεση των αμαρτιών· αυτός είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της δημιουργίας, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες, τα πάντα έχουν κτιστεί μέσω αυτού και γι' αυτόν, και ο ίδιος υπάρχει πριν από τα πάντα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν». Διότι, όπως ακριβώς μέσω του Λόγου, έτσι και επειδή αυτός είναι η εικόνα Του, σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα. Έτσι λοιπόν, όποιος σκέφτεται με αυτόν τον τρόπο για τον Κύριο, δεν θα σκοντάψει στον λίθο του προσκόμματος, αλλά αντίθετα θα πορευτεί προς τη λάμψη, αντικρίζοντας το φως της αλήθειας.

Μου φαίνεται, λοιπόν, σωστό να ερευνήσουμε το ζήτημα με αυτόν τον τρόπο. Κάθε αγαθό που φτάνει σε εμάς από τη θεία δύναμη λέμε ότι αποτελεί ενέργεια της χάριτος που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα, όπως ακριβώς λέει ο Απόστολος: «Όλα αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα όπως θέλει». Ερευνώντας δε αν η χορηγία των αγαθών φτάνει στους άξιους λαμβάνοντας την αρχή της αποκλειστικά από το Άγιο Πνεύμα, και πάλι οδηγούμαστε από τη Γραφή στο να πιστεύουμε ότι αρχηγός και αίτιο της χορηγίας των αγαθών, τα οποία ενεργούνται σε εμάς δια του Πνεύματος, είναι ο Μονογενής Θεός. Διότι έχουμε διδαχθεί από την Αγία Γραφή ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού και συνίστανται εν αυτώ. Όταν, λοιπόν, υψωθούμε και προς αυτή την έννοια, και πάλι, αναγόμενοι από τη θεόπνευστη καθοδήγηση, διδασκόμαστε ότι ναι μεν δια της δυνάμεως εκείνης τα πάντα παράγονται από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, όχι όμως και από εκείνην ανάρχως, αλλά υπάρχει μια δύναμη που υφίσταται αγεννήτως και ανάρχως, η οποία είναι η αιτία της αιτίας όλων των όντων. Διότι από τον Πατέρα προέρχεται ο Υιός, δια του οποίου έγιναν τα πάντα, μαζί με τον οποίο νοείται πάντοτε και αχωρίστως το Άγιο Πνεύμα. Επειδή δεν είναι δυνατόν να φτάσει κάποιος στην κατανόηση του Υιού, αν δεν έχει προηγουμένως καταυγαστεί από το Πνεύμα.

Στο, «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Εάν προ της κτίσεως ο Υιός δεν είναι γέννημα, αλλά κτίσμα, θα ονομαζόταν πρωτόκτιστος και όχι πρωτότοκος. Εάν, επειδή ονομάστηκε πρωτότοκος της κτίσεως, είναι πρωτόκτιστος, τότε ονομαζόμενος και πρωτότοκος των νεκρών, θα έπρεπε να έχει πεθάνει πρώτος από τους νεκρούς. Εάν όμως ονομάστηκε πρωτότοκος των νεκρών επειδή είναι ο αίτιος της αναστάσεως εκ των νεκρών, έτσι ονομάζεται και πρωτότοκος της κτίσεως, επειδή είναι ο αίτιος που παρήγαγε την κτίση από την ανυπαρξία στην ύπαρξη. Εάν το να λέγεται πρωτότοκος της κτίσεως αποδείκνυε ότι αυτός δημιουργήθηκε πρώτος, τότε ο Απόστολος λέγοντας, «Τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν εκτίσθησαν», θα όφειλε να πει: «Και αυτός έγινε προ πάντων». Λέγοντας όμως, «Και αυτός είναι προ πάντων», έδειξε ότι αυτός μεν υπάρχει πάντοτε, ενώ η κτίση δημιουργήθηκε.

Και αυτό είναι που λέει τώρα ο Πατέρας για αυτόν: «Διότι το χέρι μου θα τον συνδράμει, και ο βραχίονάς μου θα τον ενδυναμώσει.]» <Εκείνους που τον μισούν θα τους κατατροπώσω.> (F f. 149 b, K f. 160) Διότι, μετά τον σταυρό του Σωτήρα, η συναγωγή των Ιουδαίων περιέπεσε σε δεινές και αναπόφευκτες συμφορές. Παραδόθηκαν δηλαδή σε χέρια εχθρών, οι οποίοι ερήμωσαν όλη τη χώρα τους, και διασκορπίστηκαν. <Θα υψωθεί το κέρας του.> (F f. 149 b) Είναι συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να ονομάζει κέρας, για μεν τους αμαρτωλούς την υπεροψία, για δε τους δικαίους τη δόξα. [Με τα ονόματα που ταιριάζουν κατεξοχήν στον Πατέρα δοξάζεται και ο ίδιος ο Υιός: όπως για παράδειγμα, αληθινός Θεός, αυτό είναι ο Πατέρας και ο Υιός· διότι αυτός είναι «η αλήθεια και η ζωή.» Και αυτό έλεγε προς τον δικό του Πατέρα: «Διότι όλα τα δικά μου είναι δικά σου, και τα δικά σου δικά μου.»] [<Αυτός θα με επικαλεστεί: Πατέρας μου είσαι εσύ.> Και θα τον καταστήσει ο Θεός πρωτότοκο, όπως ακριβώς λέει και ο μέγας Παύλος: «Για να είναι αυτός πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς»· και πάλι: «Πρωτότοκος εκ των νεκρών, και πρωτότοκος όλης της κτίσης.» Έλεγε εξάλλου και ο Σωτήρας στη Μαρία: «Πήγαινε και πες στους αδελφούς μου: Πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας.»

Επομένως, όπως λέει ο Παύλος: «Ένας είναι ο Θεός, και ένας ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Διότι, αναγνωρίζοντας ως έναν και τον αυτόν τον Χριστό, έστω κι αν άλλοτε παρουσιάζεται ως Λόγος και άλλοτε πάλι ως άνθρωπος εξαιτίας της ενσάρκου οικονομίας, γράφει πάλι σε επιστολή του γι' αυτόν: «Εν τω οποίω έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών. Αυτός είναι εικόνα του Θεού του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι εν αυτώ δημιουργήθηκαν τα πάντα, όσα είναι στους ουρανούς και όσα είναι στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι' αυτού και γι' αυτόν. Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται εν αυτώ».

«Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συντηρούνται από αυτόν, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, πρωτότοκος από τους νεκρούς, για να γίνει σε όλα αυτός που κατέχει τα πρωτεία». Διότι, ιδού, με πολλή σαφήνεια λέει ότι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως, ορατής και αόρατης, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, δόθηκε ως κεφαλή στην Εκκλησία, και ότι είναι πρωτότοκος από τους νεκρούς. Διότι οικειοποιείται, όπως είπα, τα πάθη της δικής του σάρκας, και «υπέμεινε τον σταυρό, περιφρονώντας την αισχύνη». Διότι δεν λέμε ότι παραδόθηκε για εμάς ένας απλός άνθρωπος, ο οποίος τιμήθηκε μέσω κάποιας άγνωστης συνάφειας με αυτόν, αλλά ο σταυρωμένος είναι ο ίδιος ο Κύριος της δόξης. «Διότι αν γνώριζαν», λέει, «δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξης». Έπαθε δε για εμάς και υπέρ ημών κατά σάρκα, σύμφωνα με τις Γραφές, «Αυτός που κατά σάρκα προέρχεται από τους Ιουδαίους, ο οποίος είναι Θεός πάνω από όλα, ευλογητός στους αιώνες. Αμήν». Διότι έτσι έχει γράψει ο ιερότατος Παύλος, όντας κήρυκας και απόστολος και έχοντας μέσα του τον ίδιο τον Χριστό. Εξήγησέ μου όμως επιπλέον και εκείνο, πώς θα κατανοούσαν τα όσα ειπώθηκαν από τον Χριστό προς τη γυναίκα από τη Σαμάρεια: «Εσείς προσκυνάτε αυτό που δεν γνωρίζετε, εμείς προσκυνάμε αυτό που γνωρίζουμε, διότι η σωτηρία προέρχεται από τους Ιουδαίους».

Λύση σε αυτό. Εάν ο Πατέρας και ο Υιός είναι ένα, με τον ίδιο τρόπο που είμαστε και εμείς σε σχέση με τον Πατέρα, και ο Πατέρας σε σχέση με εμάς, τότε δεν υπάρχει απολύτως καμία διαφορά μεταξύ του Θεού Λόγου και ημών, αλλά θα είναι κατά φύση ίδιος με εμάς, και θα διαφέρει μόνο ως προς τον χρόνο, επειδή ο ίδιος υπάρχει πριν από όλους· αλλά, ακόμη κι αν προηγείται ως προς τον χρόνο, θα είναι πάλι ίδιος με εμάς κατ' ουσίαν. Διότι τι θα εμποδίσει τον Αδάμ να είναι κατά φύση όμοιος με τον Παύλο, για παράδειγμα, ή με κάποιον άλλον από αυτούς που δημιουργήθηκαν μετά από αυτόν, το ότι έχει πλαστεί από τον Θεό πριν από όλους; Εάν, λοιπόν, σε αυτά ο χρόνος δεν προσφέρει τίποτα, τι εμποδίζει και τον Υιό, ο οποίος δημιουργήθηκε πριν από εμάς, να είναι της ίδιας ουσίας με εμάς, εάν δεν υπάρχει καμία άλλη διαφορά ανάμεσα σε εμάς και σε αυτόν;

ΑΛΛΟ, για το ίδιο θέμα. Αν, σύμφωνα με εσάς, όταν ταπείνωσε τον εαυτό του υπερυψώθηκε, και γι' αυτό του χαρίστηκε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα, δηλαδή ονομάστηκε Θεός, και γι' αυτό χρίστηκε και ονομάστηκε Υιός, είναι ανάγκη να πούμε ότι πριν από την ταπείνωση ο Λόγος του Θεού δεν ήταν αυτά. Διότι κανείς δεν θα λάμβανε αυτό που ήδη έχει. Και αν πριν από τους χρόνους της ταπείνωσης βρίσκεται να λέει προς κάποιους ο Θεός: «Εγώ είπα: Είστε θεοί, και υιοί του Υψίστου», φαίνεται ότι πολλοί έγιναν υιοί και θεοί πριν από αυτόν. Πώς λοιπόν είναι αληθινό το ότι τα πάντα έγιναν δι' αυτού; Και πώς αυτός υπάρχει πριν από όλα, ενώ έχει πολλούς πριν από αυτόν; Και πώς είναι πρωτότοκος όλης της κτίσης; Και αν προς μίμηση του κατά φύση Υιού θεσπίζονται και οι κατά χάρη, πώς αυτοί προηγούνται του κατά φύση; Και αν μετέχοντας στον Υιό υιοθετούμαστε δι' αυτού, πώς αυτός που μετέχει θα είναι προγενέστερος εκείνου στον οποίο μετέχει και μέσω του οποίου αποκτά την υιοθεσία; Και πώς δεν είναι ανώτερος αυτός που έλαβε αυτήν την ιδιότητα πρώτος από εκείνον που την έλαβε πολλές γενεές αργότερα; Αλλά όλα αυτά αποτελούν μεγάλο παραλογισμό.

ΑΛΛΟ. «Επομένως, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας σας Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε, όπως ακριβώς και ο Μωυσής σε όλο τον οίκο του. Διότι αυτός έχει αξιωθεί μεγαλύτερης δόξας από τον Μωυσή, καθόσον μεγαλύτερη τιμή από τον οίκο έχει εκείνος που τον κατασκεύασε. Διότι κάθε οίκος κατασκευάζεται από κάποιον, και εκείνος που τα κατασκεύασε όλα είναι ο Θεός.» Διδάσκοντας ότι το δημιούργημα δεν πρέπει να τιμάται με το ίδιο μέτρο με τον δημιουργό, είναι προφανές ότι δεν επιτρέπει να συγκαταλέγεται ο Υιός στα δημιουργήματα: «Διότι», λέει, «μεγαλύτερη τιμή από τον οίκο έχει αυτός που τον κατασκεύασε.» Και ποιος είναι εκείνος που κατασκεύασε τότε το σύμπαν; Ας το πει πάλι ο ίδιος για τον Υιό, ότι: «Δι' αυτού κτίστηκαν τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι είτε Αρχές είτε Κυριότητες, τα πάντα εν αυτώ και δι' αυτού κτίστηκαν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα.» Πώς λοιπόν ο δημιουργός να συγκαταλέγεται στα δημιουργήματα; Και αν μέσα σε όλα συμπεριλαμβάνεται και ο ίδιος ο χρόνος, ως ένα από όλα τα πράγματα, και αυτός υπάρχει πριν από όλα, είναι φανερό ότι ο Υιός είναι προγενέστερος και από τον χρόνο. «Διότι δι' αυτού», λέει, «δημιούργησε τους αιώνες.» Πώς λοιπόν εκείνος που υπάρχει πριν από τους αιώνες θα συγκαταλεχθεί μεταξύ αυτών που δημιουργήθηκαν μέσα στον χρόνο; Επειδή κάθε τι που έχει δημιουργηθεί και έχει λάβει γένεση, θα έχει οπωσδήποτε αρχίσει να υπάρχει μέσα στον χρόνο, εφόσον το αιώνιο διατηρείται μόνο, ως εξαιρετικό ιδίωμα, στη θεία και άφθαρτη φύση.

Παύλος. «Ο οποίος είναι εικόνα του Θεού του αοράτου, πρωτότοκος όλης της κτίσεως· διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα υπάρχουν στους ουρανούς και όσα υπάρχουν πάνω στη γη, είτε ορατά είτε αόρατα, είτε Θρόνοι είτε Αρχές είτε Εξουσίες είτε Κυριότητες, τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει προ πάντων.» Μέσα δε σε αυτά τα πάντα συμπεριλαμβάνονται οι αιώνες και οι χρόνοι και οι καιροί· επομένως, είναι αΐδιος ο Υιός που υπάρχει και πριν από αυτά.

Ως βοηθό μου στον λόγο θα πάρω και πάλι τον θεσπέσιο Παύλο, ο οποίος έγραψε τα εξής: «Ευχαριστώντας τον Θεό και Πατέρα, ο οποίος μας κατέστησε ικανούς να μετέχουμε στη μερίδα της κληρονομίας των αγίων στο φως, αυτόν που μας γλίτωσε από την εξουσία του σκότους και μας μετέφερε στη βασιλεία του αγαπημένου του Υιού, στον οποίο έχουμε την απολύτρωση, την άφεση των αμαρτιών, ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, και αυτά που είναι στους ουρανούς και αυτά που είναι πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες, τα πάντα κτίστηκαν δι' αυτού και για αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, αυτός που είναι η αρχή, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς, ώστε να γίνει αυτός πρώτος σε όλα, διότι σε αυτόν ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα, και δι' αυτού να συμφιλιώσει τα πάντα με τον εαυτό του, φέρνοντας την ειρήνη με το αίμα του σταυρού του, είτε σε αυτά που είναι πάνω στη γη, είτε σε αυτά που είναι στους ουρανούς.» Ιδού, λοιπόν, πάλι ολοφάνερα λέει ότι δι' αυτού και για αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, και βέβαια ότι υπάρχει πριν από όλα, και ότι τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν, και λέει ότι αυτός είναι ο πρωτότοκος από τους νεκρούς, ο οποίος έφερε την ειρήνη με το αίμα του τόσο σε αυτά που είναι στους ουρανούς όσο και σε αυτά που είναι πάνω στη γη.

Διότι σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, σύμφωνα με τον Απόστολο, αυτά που βρίσκονται στους ουρανούς και αυτά που βρίσκονται στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες. Τα πάντα έχουν δημιουργηθεί δι' αυτού και για αυτόν, και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν. Ακόμη και τους ίδιους τους αιώνες αν αναφέρεις, και αυτών δημιουργός είναι ο Ιησούς Χριστός, με το νεύμα του Πατέρα.

Ἀλλὰ αὐτὰ ἂς λάβουν ἐδῶ ἕνα τέλος, καθὼς ἀποτελοῦν ἀποδείξεις τῆς θείας δυνάμεως ποὺ ἐνεργοῦσε στοὺς προφῆτες τῶν Ἑβραίων. Εἶναι καιρός, λοιπόν, νὰ πειθόμαστε στὴ διδασκαλία τους, ὡς ἀνδρῶν ἔνθεων καὶ σοφῶν, ποὺ δὲν ἔγιναν τέτοιοι μὲ ἀνθρώπινο τρόπο ἀλλὰ μὲ τὴν ἔμπνευση τοῦ θείου Πνεύματος, καὶ νὰ ἐκπαιδευόμαστε στὰ δόγματά τους καὶ στὶς εὐσεβεῖς καὶ ἀλάνθαστες θεολογίες τους, χωρὶς νὰ ἔχουμε πλέον τὴν ἀμφιβολία μήπως τυχὸν εἰσάγουν κάτι ξένο πρὸς τὴν ἀρετὴ καὶ τὴν ἀλήθεια. Ἐμπρός, λοιπόν, ἀφοῦ ἀναλάβουμε πάλι τὸν λόγο ἀπὸ τὴν ἀρχή, ἂς ἐπιβεβαιώσουμε τὴ θεολογία τῶν Εὐαγγελίων περὶ τοῦ Σωτῆρος ἡμῶν Ἰησοῦ Χριστοῦ μέσα ἀπὸ τὴν προφητικὴ μαρτυρία. Ἡ εὐαγγελικὴ μαρτυρία, λοιπόν, θεολογεῖ ὡς ἑξῆς γιὰ τὸν Χριστό: «Ἐν ἀρχῇ ἦταν ὁ Λόγος, καὶ ὁ Λόγος ἦταν πρὸς τὸν Θεό, καὶ Θεὸς ἦταν ὁ Λόγος. Τὰ πάντα ἔγιναν δι’ αὐτοῦ, καὶ χωρὶς αὐτὸν δὲν ἔγινε οὔτε ἕνα»· τὸν ὀνομάζει, ἐπίσης, φῶς νοερό, τὸν ὀνομάζει καὶ Κύριο, ὅπως ἀκριβῶς καὶ Θεό. Καὶ ὁ θεσπέσιος Παῦλος, ἐξάλλου, ὡς μαθητὴς καὶ ἀπόστολος τοῦ Χριστοῦ, συμφωνεῖ μὲ τὴ θεολογία αὐτή, ἀναφέροντας τὰ ἑξῆς γιὰ αὐτόν: «Ὁ ὁποῖος εἶναι εἰκόνα τοῦ Θεοῦ τοῦ ἀοράτου, πρωτότοκος ὅλης τῆς κτίσεως, διότι ἐν αὐτῷ κτίστηκαν τὰ πάντα, τὰ ἐν τοῖς οὐρανοῖς καὶ τὰ ἐπὶ τῆς γῆς, εἴτε θρόνοι εἴτε κυριότητες εἴτε ἀρχὲς εἴτε ἐξουσίες. Τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ καὶ εἰς αὐτὸν ἔχουν κτιστεῖ, καὶ αὐτὸς εἶναι πρὸ πάντων, καὶ τὰ πάντα δι’ αὐτοῦ συγκρατοῦνται». Ἔχει κληθεῖ ἐπίσης «Θεοῦ δύναμις» καὶ «Θεοῦ σοφία».

Για το ίδιο θέμα, άκουσε τι αναλύει και ένας άλλος θεολόγος των Εβραίων: «Ο οποίος είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα στους ουρανούς και πάνω στη γη, είτε ορατά είτε αόρατα· και τα πάντα μέσω αυτού έχουν συσταθεί και τα πάντα εν αυτώ κτίστηκαν». Αλλά και τα ζητήματα περί της συστάσεως και της ουσιώσεως του δεύτερου αιτίου βρίσκονται, κατ' αυτόν τον τρόπο, σε συμφωνία μεταξύ των σοφών των Ελλήνων και των Εβραίων. Ας προχωρήσουμε, λοιπόν, και σε άλλα.

Αφού είπε τόσα πολλά, στη συνέχεια τα αποστολικά λόγια, με τα οποία θεολογεί για τον Υιό του Θεού λέγοντας: «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης· διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται στη γη, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες, τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί· και αυτός υπάρχει προ πάντων και τα πάντα συνίστανται εν αυτώ», τα ανάγει στη σάρκα, χωρίς να ντρέπεται να εκλαμβάνει τέτοια λόγια του αποστόλου ως αναφερόμενα στη σάρκα. Για αυτήν, προχωρώντας, ο ίδιος ο Μάρκελλος γράφει τα εξής: «Αν, λοιπόν, (ο Σωτήρας) ομολογεί ότι η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα, πώς είναι δυνατόν αυτή που προέρχεται από τη γη και δεν ωφελεί σε τίποτα, στους μελλοντικούς αιώνες να συνυπάρχει με τον Λόγο ως κάτι ωφέλιμο για αυτόν;» Και πάλι, για την ίδια σάρκα προσθέτει: «Πώς θα ήταν δυνατόν η μορφή του δούλου, την οποία ανέλαβε ο Λόγος, εφόσον είναι μορφή δούλου, να εξακολουθεί να συνυπάρχει με τον Λόγο;» Αλλά αυτός που είπε τέτοια πράγματα για τη σάρκα, τώρα την αποκαλεί «εικόνα του Θεού» και «πρωτότοκο πάσης κτίσεως», λέγοντας ότι αυτή υπήρχε προ πάντων και ότι «τα πάντα στους ουρανούς και στη γη, θρόνοι, κυριότητες, αρχές, εξουσίες, έχουν κτιστεί εν αυτή». Γράφει δε τα εξής: «Επομένως, αν αυτός είναι "πρωτότοκος πάσης κτίσεως" και "εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα", πρέπει να γνωρίζουμε ότι ο απόστολος κάνει τώρα λόγο για την κατά σάρκα οικονομία του».

Και πάλι προσθέτει το ίδιο, γράφοντας ως εξής: «Εύλογα, λοιπόν, σχετικά με την κατά σάρκα γέννηση, ο Δεσπότης μίλησε μέσω του προφήτη Σολομώντα, ο οποίος λέει: "πριν προέλθουν οι πηγές των υδάτων"». Έπειτα, αφού αναλύει στη συνέχεια κάποια άλλα, προσθέτει: «Λοιπόν, επειδή μιλήσαμε για τα προηγούμενα, είναι ακόλουθο να αναπληρώσουμε και αυτό που λείπει. Και λείπει το σχετικό με τα όρη και τους βουνούς. Διότι λέει: "πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλους τους βουνούς με γεννά". Με τον όρο όρη και βουνούς εννοεί τους αποστόλους και τους διαδόχους των αποστόλων, προκειμένου να υποδηλώσει παροιμιωδώς, σε σύγκριση με τους άλλους ανθρώπους, τον δίκαιο βίο τους». Αφού εκθέτει κάποιες τέτοιες ερμηνείες, μεταβαίνει πάλι στα αποστολικά λόγια, εκφράζοντας τα αντίθετα από τον απόστολο. Διότι εκείνος μεν δίδασκε ότι ο προαιώνιος Υιός του Θεού είναι και «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Μαρτυρούσε με δυνατή φωνή ότι «τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εν αυτώ», και ότι ο ίδιος είναι «προ πάντων»· αυτός όμως υποβιβάζει αυτή τη θεολογία στη σάρκα, αρνούμενος λίγο αργότερα ακόμη και αυτήν. Και λέει τα εξής: «Για τον λόγο αυτό εύλογα προσθέτει "ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού"». Πότε έγινε εικόνα; Ή μήπως όταν ανέλαβε το «κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν» πλάσμα; Διότι προηγουμένως, όπως έχω πει πολλές φορές, δεν ήταν τίποτε άλλο παρά Λόγος.

Γι' αυτό, δικαιολογημένα θα μπορούσε κανείς να κατακρίνει αυτούς που τόλμησαν να τον αποκαλέσουν κτίσμα, ισχυριζόμενοι ότι δημιουργήθηκε εκ του μη όντος όμοια με τα υπόλοιπα κτίσματα. Διότι πώς θα μπορούσε πλέον να είναι Υιός; Και πώς θα ήταν ο μονογενής Υιός του Θεού, εκείνος στον οποίο αποδίδεται η ίδια φύση με τα υπόλοιπα κτίσματα; Με αυτόν τον τρόπο θα γινόταν μάλλον αδελφός τους, και όχι Υιός του Θεού, και θα ήταν απλώς ένα από τα πολλά γενητά όντα, εφόσον θα συμμετείχε όμοια με αυτά στην κοινωνία της εκ του μη όντος δημιουργίας. Όμως, δεν διδάσκουν έτσι τα θεία λόγια γι' αυτόν. Αντιθέτως, όταν αναπτύσσεται η διδασκαλία για την ύπαρξη των γενητών όντων, μαρτυρείται πως τα πάντα συλλήβδην έγιναν δι' αυτού: διότι «όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα» και «εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται στη γη, είτε ορατά είτε αόρατα» και «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί· και αυτός υπάρχει προ πάντων και τα πάντα συντηρούνται εν αυτώ», σύμφωνα με τις αποστολικές διδασκαλίες.

ΙΔ΄. Αξίζει δε να στρέψουμε τον νου σε αυτά, στο πώς ονομάστηκε απαύγασμα· διότι φρονώ ότι ο λόγος αυτός είναι παραστατικός της γέννησης του Υιού από τον Πατέρα. Επειδή, δηλαδή, πολλές φορές έχει ονομαστεί Υιός και ο Θεός πήρε την προσωνυμία του Πατέρα, προκειμένου να μην εκπέσουμε στις γεννήσεις των ζώων και υποθέσουμε κάποιον τέτοιο τρόπο, ο απόστολος χρησιμοποίησε για τον Θεό μια πιο θεοπρεπή εικόνα, λέγοντας για τον Πατέρα ότι «κατοικεί σε φως απρόσιτο», ενώ όρισε τον Υιό ως απαύγασμα του πατρικού φωτός, έτσι ώστε το απαύγασμα να είναι γέννημα του πρώτου φωτός, όχι έχοντας λάβει υπόσταση σύμφωνα με τη γέννηση των θνητών ζώων, αλλά σύμφωνα με το παράδειγμα που αναφέρθηκε. Εύλογα λοιπόν τον αποκαλεί και εικόνα «του αόρατου Θεού», εξαιτίας του ότι υπάρχει «εν μορφή Θεού» και επειδή είναι «απαύγασμα και χαρακτήρας της υποστάσεως». Γι' αυτό τον λόγο, άλλωστε, γράφοντας για αυτόν έλεγε: «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα είναι στους ουρανούς και όσα είναι πάνω στη γη, είτε τα ορατά είτε τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν έχουν κτιστεί· και αυτός είναι προ πάντων και τα πάντα συνίστανται εν αυτώ». Διότι αυτά έχουν ειπωθεί για τη θεότητα του Υιού του Θεού, έστω κι αν δεν το αποδέχεται ο Μάρκελλος. Επειδή ο θείος απόστολος δεν θα έλεγε τόσα πολλά αναφερόμενος στη σάρκα.

Έτσι και ο Μωυσής, ως παιδαγωγός εκείνων που ήταν ατελείς κατά τον νου, μνημόνευσε τη δημιουργία του ουρανού, της γης και των ορατών πραγμάτων, όχι όμως και την κτίση των αγγέλων, ούτε των θείων δυνάμεων, ούτε των αγίων πνευμάτων, επειδή οι μαθητές του δεν μπορούσαν ακόμη να χωρέσουν τη διδασκαλία για αυτά. Εύλογα, λοιπόν, και ο λόγος στις Παροιμίες, απευθυνόμενος σε τέτοιους ανθρώπους, αντλούσε τη διδασκαλία από τα πιο γνώριμα, δηλαδή από τα επίγεια όρη, τα βουνά και τις πηγές, ώστε, ξεκινώντας από αυτά ως βάση, να καθοδηγήσει τους παιδαγωγούμενους προς τα ανώτερα και να τους προετοιμάσει να μεταβαίνουν από τα μικρότερα στα θειότερα. Αυτά, βέβαια, ισχύουν αν κάποιος δεν ερευνήσει τίποτε πέρα από το γράμμα. Αν όμως κάποιος ήθελε να τα κατανοήσει βαθύτερα, δεν θα τα εκλάβει ότι αναφέρονται περισσότερο στους αποστόλους παρά σε όλους τους δίκαιους και θεοφιλείς άνδρες που υπήρξαν ποτέ, αλλά θα προχωρήσει από εδώ και προς τις θείες και αγγελικές δυνάμεις, λέγοντας ότι τα όρη και τα βουνά αινίσσονται τις διαφορές των αγγέλων, των αρχαγγέλων και των θείων πνευμάτων, των θρόνων, των κυριοτήτων, των αρχών και των εξουσιών. Διότι, βεβαίως, και αυτά «τα πάντα δι' αυτού και εις αυτόν» έχουν κτιστεί, και ότι αυτός υπάρχει «προ πάντων» αυτών δίδαξε ο θείος απόστολος, ο οποίος εύλογα ορμάται από αυτό το σημείο, επειδή εδώ λέγεται από το πρόσωπο του Υιού του Θεού: «πριν εδραιωθούν τα όρη, και πριν από όλα τα βουνά, με γεννά».

Αυτά λοιπόν τα μυστήρια παραδίδονται κατ' αυτόν περίπου τον τρόπο στην αγία και καθολική Εκκλησία μέσω των θείων ρημάτων. Ο Μάρκελλος όμως, έχοντας αναμείξει τα πάντα, άλλοτε μεν βυθίζεται ολόκληρος στον βυθό του Σαβελλίου, άλλοτε επιχειρεί να ανανεώσει την αίρεση του Παύλου του Σαμοσατέως, και άλλοτε ελέγχεται ξεκάθαρα ως Ιουδαίος· διότι εισάγει μία υπόσταση τριπρόσωπη αλλά και τριώνυμη, υποστηρίζοντας ότι είναι το ίδιο ο Θεός και ο εν αυτώ Λόγος και το Άγιο Πνεύμα. Έπειτα, μεταβαίνοντας από αυτά στις αποστολικές θεολογίες περί του Χριστού, χρησιμοποιεί πάλι διεστραμμένες ερμηνείες. Διότι, ενώ ο θείος απόστολος θεολογεί ρητώς για τον Υιό του Θεού και λέγει: «ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού, πρωτότοκος όλης της κτίσης, επειδή εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, και τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης, είτε ορατά είτε αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν· και αυτός υπάρχει προ πάντων και τα πάντα συνίστανται εν αυτώ», αυτός ο θαυμάσιος, καταπίπτοντας πάλι στη σάρκα, αποφαίνεται ότι αυτή είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, μη αντιλαμβανόμενος ότι με αρσενικό γένος έχει διατυπωθεί το «ος εστιν εικών» («ο οποίος είναι εικόνα»). Διότι, δεν ξέρω πώς, εφάρμοσε το «ος» στη σάρκα και υποστήριξε ότι αυτή δηλώνεται, ωσάν να ήταν αυτή η ίδια η εικόνα «του Θεού του αοράτου».

Και πάλι λέει ότι το «αυτός είναι προ πάντων» έχει ειπωθεί για τη σάρκα, χωρίς να ντρέπεται να εκλαμβάνει το «αυτός» για τη σάρκα. Και ισχυρίζεται ότι ονομάστηκε «πρωτότοκος πάσης κτίσεως» εξαιτίας της σάρκας, και επιμένει αμετάπειστα να υποστηρίζει ότι εντός της σάρκας κτίστηκαν «τα εν τοις ουρανοίς και τα επί της γης», «τα ορατά και τα αόρατα», ούτε καν συστέλλεται όταν λέει ότι θρόνοι και κυριότητες και αρχές και εξουσίες αξιώθηκαν την εν Χριστώ κτίση μέσω της σάρκας του Σωτήρα. Επειδή όμως στο προηγούμενο σύγγραμμά μου έχω ήδη παραθέσει τα λόγια του Μάρκελλου γι' αυτά, τηρώντας το μέτρο του λόγου, θα αρκεστώ στη μαρτυρία εκείνων των ίδιων κειμένων. Το πόσο διαστρεβλωμένη και βεβιασμένη είναι μια τέτοια εξήγηση του αποστολικού χωρίου, θεωρώ ότι δεν χρειάζεται περισσότερη επιχειρηματολογία από μέρους μου, επειδή το αναίσχυντο της ερμηνείας είναι σε όλους ολοφάνερο. Όμως, αν και είπε τόσα πολλά για τη σάρκα του Σωτήρα, ούτε καν αυτήν δεν μας τη διατηρεί ακέραιη· μακάρι τουλάχιστον να διατηρούσε τον ευσεβή λογισμό ως προς αυτήν. Τώρα όμως, μετά από όλα όσα έχει πει γι' αυτήν, αποφαίνεται ότι κατά τη συντέλεια των αιώνων θα εγκαταλειφθεί έρημη από τον Λόγο, γράφοντας τα εξής: «Αν, λοιπόν, ομολογεί ότι η σάρκα δεν τον ωφελεί σε τίποτα, πώς είναι δυνατόν αυτή που προέρχεται από τη γη και δεν ωφελεί σε τίποτα να συνυπάρχει με τον Λόγο στους μελλοντικούς αιώνες, σαν να του ήταν χρήσιμη;».

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ήταν ιατρός, εάν δεν υπήρχαν οι ασθενείς, ούτε θα ονομαζόταν ελεήμων και οικτίρμων και με παρόμοια ονόματα, εάν δεν υπήρχε εκείνος που έχει ανάγκη οικτιρμού και ελέους, έτσι δεν θα ήταν ούτε παντοκράτωρ, εάν όλη η κτίση δεν είχε ανάγκη από εκείνον που την συγκρατεί και τη συντηρεί στην ύπαρξή της. Επομένως, όπως γίνεται ιατρός για εκείνον που έχει ανάγκη θεραπείας, έτσι γίνεται και παντοκράτωρ για εκείνον που χρειάζεται να συγκρατείται. Και όπως «δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς», έτσι, κατά λογική ακολουθία, είναι ορθό να πούμε ότι δεν χρειάζεται πλέον αυτόν που τον συγκρατεί εκείνος ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το αλάνθαστο και το αναλλοίωτο. Άρα, όταν ακούμε τον όρο «παντοκράτωρ», κατανοούμε τούτο: ότι ο Θεός συνέχει τα πάντα στην ύπαρξη, τόσο τα νοητά όσο και εκείνα της υλικής κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει τον γύρο της γης, γι' αυτό κρατά στο χέρι του τα πέρατα της γης, γι' αυτό περιλαμβάνει τον ουρανό με τη σπιθαμή του, γι' αυτό περιμετρά με το χέρι του το νερό, γι' αυτό εμπεριέχει μέσα του όλη τη νοητή κτίση, προκειμένου να παραμένουν τα πάντα στην ύπαρξη, συγκρατούμενα από την περιεκτική του δύναμη. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα. Ποιος είναι αυτός που δημιούργησε τα πάντα, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα υπάρχουν; Ποιος είναι εκείνος στον οποίο κτίστηκαν τα πάντα και στον οποίο τα όντα βρίσκουν τη διατήρησή τους; Μέσα σε ποιον ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε; Ποιος είναι αυτός που έχει μέσα του όλα όσα έχει ο Πατέρας;