Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 1:18

Και πάλι με τον ίδιο τρόπο εκπλήρωνε την τέλεια ανάσταση στην ίδια θεότητα, στην ίδια ψυχή, στο ίδιο άγιο σώμα, συνενώνοντας πλέον όλη την οικονομία σε μία πνευματική ένωση, σε μία ένωση θεότητας, σε μία οικονομία, σε μία τελειότητα, όπως λέει στον 92ο ψαλμό: «Ο Κύριος εβασίλευσε, ευπρέπεια ενεδύθη», για να δείξει την είσοδο του Θεού Λόγου από τα επουράνια στον κόσμο, όταν ενδύθηκε την ευπρέπεια, δηλαδή τη σάρκα που γεννήθηκε από την Παρθένο· διότι, αν και φαινόταν κάπως ευτελής στους άπιστους που την έβλεπαν, για τον ίδιο λογιζόταν ως ευπρέπεια, ώστε να δείξει τη δύναμή του, η οποία, μέσω της φαινομενικής ασθένειας της σάρκας, κατήργησε αυτόν που είχε το κράτος, καταλύοντας δηλαδή τον θάνατο, έχοντας επιτελέσει με ευπρέπεια όλη την οικονομία της σωτηρίας μας, αφανίζοντας τη φθορά και την κατάρα, εξαλείφοντας το χειρόγραφο των αμαρτιών που ήταν εναντίον μας, καταλύοντας τη διαθήκη με τον Άδη και έχοντας οικονομήσει τα πάντα για τη σωτηρία των ανθρώπων. Διότι, αμέσως αφού είπε «ο Κύριος εβασίλευσε, ευπρέπεια ενεδύθη», προσθέτει πάλι και επαναλαμβάνει λέγοντας: «ενεδύθη ο Κύριος δύναμη και περιεζώσθη», για να υποδείξει ως πρώτο ένδυμα εκείνο από τη Μαρία, και ως δεύτερη πάλι ένδυση εκείνη από την ανάσταση των νεκρών. Διότι πράγματι είναι ο «πρωτότοκος εκ των νεκρών», όπως είπε η θεία Γραφή.

Αυτός δε φαίνεται ότι αγνοεί και αυτό, μέσα από όσα γράφει ως εξής: ο απόστολος, λοιπόν, δεν τον αποκαλεί μόνο πρωτότοκο της «καινής κτίσεως», αλλά και πρωτότοκο «εκ νεκρών», για κανέναν άλλο λόγο, κατά τη γνώμη μου, παρά μόνο για να μπορέσει να γίνει κατανοητό μέσω του «πρωτότοκος των νεκρών», πώς ακριβώς λέγεται και «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Διότι ο Δεσπότης μας Ιησούς Χριστός δεν αναστήθηκε πρώτος από τους νεκρούς· αλλά εκείνος που αναστήθηκε μέσω του προφήτη Ελισσαίου αναστήθηκε νωρίτερα, και ο Λάζαρος αναστήθηκε πριν από τη δική Του ανάσταση, και κατά την ώρα του πάθους «πολλά σώματα των κεκοιμημένων» αναστήθηκαν. Μου φαίνεται, μάλιστα, ότι ο Μάρκελλος το έχει διατυπώσει αυτό απερίσκεπτα, εννοώ το ότι «πολλά σώματα των κεκοιμημένων αγίων» αναστήθηκαν πριν από Αυτόν. Διότι δεν πρόσεξε ολόκληρη τη φράση του Ευαγγελίου που διδάσκει ότι «μετά την έγερσή Του» αναστήθηκαν τα σώματα των αγίων. Θα μπορούσε δε κανείς να διαπιστώσει ότι σφάλλει και στην παράθεση του αποστολικού ρητού. Διότι ο θείος απόστολος, γράφοντας στους Ρωμαίους, λέει τα εξής: «ξεχωρισμένος για το ευαγγέλιο του Θεού, το οποίο προανήγγειλε μέσω των προφητών Του στις άγιες Γραφές σχετικά με τον Υιό Του, ο οποίος προήλθε από το σπέρμα του Δαβίδ κατά σάρκα, και ορίστηκε Υιός Θεού εν δυνάμει κατά το πνεύμα της αγιωσύνης».

Ποιος δεν έχει πορευθεί ακόμη μέσα από όλες τις προσωνυμίες και τις δυνάμεις του Χριστού, τόσο με το έργο όσο και με τη θεωρία, τόσο τις υψηλότερες και τις πρώτες, όσο και εκείνες που, για χάρη μας, είναι ταπεινότερες και έσχατες; Του Θεού, του Υιού, της Εικόνας, του Λόγου, της Σοφίας, της Αλήθειας, του Φωτός, της Ζωής, της Δύναμης, της Ατμίδας, της Απορροής, του Απαυγάσματος, του Ποιητή, του Βασιλέα, της Κεφαλής, του Νόμου, της Οδού, της Θύρας, του Θεμελίου, της Πέτρας, του Μαργαρίτη, της Ειρήνης, της Δικαιοσύνης, του Αγιασμού, της Απολύτρωσης, του Ανθρώπου, του Δούλου, του Ποιμένα, του Αμνού, του Αρχιερέα, του Θύματος, του Πρωτοτόκου προ της κτίσεως, του Πρωτοτόκου εκ των νεκρών, της Ανάστασης· ποιος ακούει μάταια αυτά τα ονόματα και τα πράγματα, χωρίς ακόμη να έχει κοινωνήσει στον Λόγο, ούτε να έχει μεταλάβει από Αυτόν, σύμφωνα με αυτό που το καθένα από αυτά είναι και ονομάζεται;

Βʹ. Τριπλή γέννηση αναγνωρίζει για εμάς ο Λόγος: την εκ των σωμάτων, την εκ του βαπτίσματος και την εκ της αναστάσεως. Από αυτές, η πρώτη είναι νυκτερινή, δούλη και εμπαθής· η δεύτερη είναι της ημέρας και ελεύθερη, και λυτρωτική των παθών, καθώς περιτέμνει κάθε κάλυμμα της φυσικής γεννήσεως και μας ανυψώνει προς την άνω ζωή· η δε τρίτη είναι φοβερότερη και συντομότερη, η οποία θα συγκεντρώσει σε μια στιγμή ολόκληρο το πλάσμα για να παραστεί στον Πλάστη και να δώσει λόγο για την εδώ δουλεία και την πολιτεία του, δηλαδή εάν ακολούθησε μόνο τη σάρκα, ή εάν ανυψώθηκε μαζί με το Πνεύμα και σεβάστηκε τη χάρη της αναπλάσεως. Όλες ανεξαιρέτως αυτές τις γεννήσεις φαίνεται πως τις τίμησε ο Χριστός μου στο πρόσωπό Του: την πρώτη, με το αρχικό και ζωοποιό εμφύσημα· τη δεύτερη, με τη σάρκωση και το βάπτισμα, το οποίο ο ίδιος έλαβε· και την τρίτη, με την ανάσταση, την οποία ο ίδιος εγκαινίασε· ώστε, όπως έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έτσι καταδέχθηκε να γίνει και πρωτότοκος εκ των νεκρών.

Ο μέγας Παύλος, γνωρίζοντας ότι αρχηγός και αίτιος κάθε αγαθού είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος κατέχει τα πρωτεία στα πάντα, μαρτυρεί για αυτόν ότι όχι μόνο η δημιουργία των όντων έγινε μέσω αυτού, αλλά και ότι, αφού η αρχαία κτίση των ανθρώπων πάλιωσε και εξαφανίστηκε, όπως ο ίδιος την ονομάζει, και δημιουργήθηκε άλλη, καινή κτίση εν Χριστώ, κανένας άλλος δεν υπήρξε αρχηγός ούτε και αυτής, αλλά σε όλη την κτίση των ανθρώπων που έγινε μέσω του Ευαγγελίου αυτός είναι ο πρωτότοκος. Και για να γίνει σαφέστερο το νόημα περί αυτού, θα αναλύσουμε το θέμα ως εξής. Τέσσερις φορές μνημονεύει αυτόν τον όρο ο θείος απόστολος, μία φορά λέγοντας ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», έπειτα πάλι ότι είναι «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», τρίτη φορά ότι είναι «πρωτότοκος εκ των νεκρών», και μετά από αυτά παραθέτει τον όρο απόλυτα και χωρίς προσδιορισμούς, λέγοντας: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέγει· Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, όποια έννοια κατανοήσουμε στις άλλες συνδέσεις αυτού του ονόματος, την ίδια κατ' ακολουθίαν θα εφαρμόσουμε και στο «πρωτότοκος της κτίσεως». Διότι, εφόσον η λέξη είναι μία και η αυτή, υπάρχει απόλυτη ανάγκη να είναι μία και η έννοια που σημαίνεται. Πώς γίνεται, λοιπόν, πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς; Και πώς πρωτότοκος εκ των νεκρών;

Ή αυτό πάντως είναι σαφές: ότι, επειδή εμείς γίναμε αίμα και σάρκα, καθώς λέει η Γραφή, Εκείνος που για χάρη μας έγινε όμοιος με εμάς και έλαβε μερίδιο σε σάρκα και αίμα, επειδή επρόκειτο να μας μεταποιήσει από το φθαρτό στο άφθαρτο διά της άνωθεν γεννήσεως, η οποία τελείται διά ύδατος και Πνεύματος, άνοιξε ο Ίδιος τον δρόμο για έναν τέτοιο τοκετό, προσελκύοντας διά του δικού Του βαπτίσματος το Άγιο Πνεύμα επί του ύδατος, ώστε να γίνει Αυτός πρωτότοκος όλων όσων αναγεννώνται πνευματικά και να ονομάσει αδελφούς Του όσους συμμετείχαν σε όμοια με Αυτόν γέννηση διά του ύδατος και του Πνεύματος. Επειδή δε έπρεπε να εναποθέσει στη φύση μας και τη δύναμη της εκ νεκρών αναστάσεως, γίνεται πάλι απαρχή των κεκοιμημένων και πρωτότοκος εκ των νεκρών, λύνοντας πρώτος διά του εαυτού Του τις ωδίνες του θανάτου, ώστε να διανοιχθεί και για εμάς η οδός της εκ του θανάτου παλιγγενεσίας, αφού διά της αναστάσεως του Κυρίου λύθηκε η ωδίνα του θανάτου, από τον οποίο βρισκόμασταν δεσμευμένοι.

Όπως ακριβώς, λοιπόν, μετέχοντας στην αναγέννηση δια του λουτρού γίνεται πρωτότοκος αδελφών, και πάλι, καθιστώντας τον εαυτό του απαρχή της αναστάσεως ονομάζεται πρωτότοκος εκ των νεκρών, έτσι, έχοντας τα πρωτεία σε όλα μετά την παρέλευση όλων των παλαιών, καθώς λέει ο Απόστολος, γίνεται πρωτότοκος της νέας εν Χριστώ κτίσεως των ανθρώπων, δια της διπλής παλιγγενεσίας, τόσο εκείνης του αγίου βαπτίσματος όσο και της εκ νεκρών αναστάσεως, αφού έγινε για εμάς αρχηγός της ζωής, απαρχή και πρωτότοκος και στις δύο περιπτώσεις. Αυτός, λοιπόν, ο πρωτότοκος έχει και αδελφούς, για τους οποίους λέει στη Μαρία: «Πήγαινε και πες στους αδελφούς μου, πηγαίνω προς τον Πατέρα μου και Πατέρα σας, και Θεό μου και Θεό σας». Διότι με τα λόγια αυτά ανακεφαλαιώνει ολόκληρο τον σκοπό της κατά άνθρωπον οικονομίας. Επειδή οι άνθρωποι, έχοντας αποστατήσει από τον Θεό, υποδουλώθηκαν σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί, και, ενώ ήταν τέκνα Θεού, προσκολλήθηκαν στον πονηρό και ψευδώνυμο πατέρα.

Αυτός λοιπόν, ο οποίος λόγω του καινού και ιδιάζοντος χαρακτήρα της γεννήσεώς του έγινε ο μόνος τέτοιος ανάμεσα σε όλες τις μυριάδες, ο οποίος ορθά ονομάστηκε λευκός και ερυθρός εξαιτίας της σάρκας και του αίματος, και ο οποίος έχει ξεχωρίσει από τις μυριάδες λόγω της άφθαρτης και απαθούς ιδιότητας του τοκετού του σε σύγκριση με τους υπολοίπους. Ή ίσως, η νύμφη του απέδωσε αυτόν τον χαρακτηρισμό και εξαιτίας των υπόλοιπων ειδών γεννήσεως, τα οποία συντελέστηκαν χωρίς λοχεία. Διότι βεβαίως δεν αγνοείς πόσες φορές γεννήθηκε ο πρωτότοκος όλης της καινής κτίσεως, ο πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, αυτός που πρώτος έλυσε τις ωδίνες του θανάτου και άνοιξε τον δρόμο του εκ νεκρών τοκετού για όλους διά της αναστάσεως. Διότι σε όλα αυτά γεννήθηκε, όμως δεν περιήλθε σε γέννηση μέσω λοχείας· επειδή ούτε η γέννηση από το ύδωρ δέχθηκε το πάθος της λοχείας, ούτε η εκ των νεκρών παλιγγενεσία, ούτε η πρωτοτοκία αυτής της θείας κτίσεως, αλλά σε όλα αυτά ο τοκετός παραμένει καθαρός από λοχεία. Γι' αυτό λέει: «Εκλελοχισμένος από μυριάδες».

Το ποιο είναι το κάλλος του, το οποίο περιγράφεται στο καθένα από τα μέλη του ξεχωριστά, θα ήταν καιρός να το κατανοήσουμε μέσα από όσα έχουν ειπωθεί. «Η κεφαλή του», λέει, «είναι χρυσίον κεφάζ». Η εβραϊκή αυτή λέξη, αν μεταφερόταν στη δική μας γλώσσα, θα υποδείκνυε το καθαρό και αμιγές χρυσάφι, το οποίο είναι εντελώς ξένο προς κάθε πρόσμειξη. Μου φαίνεται δε ότι εκείνοι που μετέφρασαν τα λόγια των Εβραίων στα ελληνικά, άφησαν αμετάφραστη τη λέξη «κεφάζ», επειδή δεν βρήκαν στο ελληνικό λεξιλόγιο καμία λέξη ικανή να εκφράσει το βάθος του νοήματος που ενυπάρχει στην εβραϊκή λέξη. Εμείς όμως, έχοντας μάθει ότι η λέξη αυτή υποδηλώνει το απολύτως καθαρό και εντελώς αμιγές και ανεπίδεκτο κάθε ρυπαρής ύλης, οδηγούμαστε στο να κατανοήσουμε για το προκείμενο χωρίο ότι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας είναι ο Χριστός. Και όταν λέμε τώρα Χριστό, δεν ανάγουμε το όνομα αυτό στην αιωνιότητα της Θεότητας, αλλά στον θεοδόχο άνθρωπο, σε αυτόν που φανερώθηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, τον βλαστό της παρθενίας, στον οποίο κατοίκησε σωματικά όλο το πλήρωμα της Θεότητας, την απαρχή του κοινού μας φυράματος, μέσω του οποίου ο Λόγος περιεβλήθη τη φύση μας, καθιστώντας την ακήρατη και καθαρίζοντάς την από όλα τα πάθη που είχαν συμφυθεί με αυτήν.

Διότι εκείνο που, ανάλογα με τη βαθμιαία μείωση του αγαθού, βρίσκεται πάντοτε είτε περισσότερο απομακρυσμένο από το πρώτο είτε πλησιέστερα σε αυτό, ανάλογα με την αξία και τη δύναμη που διαθέτει το καθένα, κατ' αυτόν τον τρόπο ακολουθεί εκείνο που προηγείται. Ώστε μετά τον άνθρωπο στο πρόσωπο του Χριστού, ο οποίος έγινε η απαρχή της φύσεώς μας δεχόμενος μέσα του τη θεότητα, ο οποίος έγινε και Απαρχή των κεκοιμημένων και Πρωτότοκος εκ των νεκρών, λύνοντας τις ωδίνες του θανάτου· μετά, λοιπόν, από αυτόν τον άνθρωπο, ο οποίος είναι εντελώς χωρισμένος από την αμαρτία, κατήργησε στον εαυτό του το κράτος του θανάτου και κατέλυσε κάθε αρχή και εξουσία και δύναμή του, αν βρεθεί κάποιος σαν τον Παύλο, που έγινε όσο ήταν δυνατόν μιμητής του Χριστού με την πλήρη αποξένωση από το κακό, ένας τέτοιος θα ακολουθήσει πίσω από την απαρχή κατά τον καιρό της Παρουσίας. Και πάλι πίσω από αυτόν, αναφέρω υποθετικά, θα ακολουθήσει ο Τιμόθεος, αν συμβεί έτσι, ο οποίος μιμήθηκε όσο μπορούσε στον εαυτό του τον δάσκαλό του, ή κάποιος άλλος παρόμοιος. Και ούτω καθεξής όσοι, λόγω της σταδιακής υποχώρησης του αγαθού, βρίσκονται πίσω από εκείνους που διαρκώς προηγούνται, μέχρις ότου η σειρά αυτών που ακολουθούν φτάσει σε εκείνους στους οποίους, επειδή πλεονάζει το κακό, το μερίδιο του καλού βρίσκεται να είναι μικρότερο. Κατά την ίδια αναλογία, η ακολουθία θα προχωρήσει από εκείνους που έχουν το μικρότερο μερίδιο στην κακία προς εκείνους που κατέχουν τα πρωτεία στο κακό, καθορίζοντας την τάξη εκείνων που αποκαθίστανται προς το καλύτερο, έως ότου η πρόοδος του αγαθού φτάσει στο ακρότατο όριο του κακού, εξαφανίζοντας την κακία.

Αυτός, λοιπόν, μας έκανε γνωστή και τη σημασία του ονόματος του Χριστού, λέγοντας ότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού· αλλά και τον ονόμασε ειρήνη και φως απρόσιτο, μέσα στο οποίο κατοικεί ο Θεός, αγιασμό και απολύτρωση, μέγα αρχιερέα και πάσχα, ιλαστήριο των ψυχών, απαύγασμα της δόξας, χαρακτήρα της υποστάσεως και δημιουργό των αιώνων, πνευματική τροφή και πόμα, πέτρα και ύδωρ, θεμέλιο της πίστεως και κεφαλή γωνίας, εικόνα του αόρατου Θεού και μέγα Θεό, κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας και πρωτότοκο της νέας κτίσεως, απαρχή των κεκοιμημένων, πρωτότοκο εκ των νεκρών και πρωτότοκο ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, μεσίτη μεταξύ Θεού και ανθρώπων και Μονογενή Υιό στεφανωμένο με δόξα και τιμή, Κύριο της δόξας και αρχή των όντων, λέγοντας γι' αυτόν τα εξής: «Ο οποίος είναι αρχή», και επιπλέον βασιλιά της δικαιοσύνης και βασιλιά της ειρήνης και βασιλιά των πάντων, του οποίου η ισχύς της βασιλείας είναι απεριόριστη, και πολλά άλλα παρόμοια, των οποίων το πλήθος δεν είναι εύκολο να απαριθμηθεί. Όλα αυτά, όταν συντεθούν μεταξύ τους, εφόσον η έννοια της κάθε προσωνυμίας συνεισφέρει το δικό της μερίδιο για την ανάδειξη του σημαινομένου, δημιουργούν μέσα μας μια σαφή αντίληψη της σημασίας του ονόματος του Χριστού, φανερώνοντάς μας τόσον από την ανέκφραστη μεγαλειότητά Του, όσον η ψυχή μας είναι ικανή να κατανοήσει.

Αλλά βέβαια, έχει αναφερθεί από τη Γραφή για τον Λόγο που υπήρχε εν αρχή, ότι είναι «μονογενής Θεός», και πάλι από τον Παύλο ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Επομένως, αρμόζει να επιμερίσουμε τις έννοιες με το κριτήριο της αλήθειας, διακρίνοντας με ακρίβεια καθένα από αυτά τα ονόματα· ώστε μονογενής μεν να είναι ο προαιώνιος Λόγος, πρωτότοκος δε όλης της κτίσης που δημιουργήθηκε έπειτα εν Χριστώ να καταστεί ο Λόγος που έγινε σάρκα. Και όποια έννοια σχηματίζεται μέσα μας όταν μαθαίνουμε ότι αυτός είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αυτήν κατ' ακολουθίαν ας νοήσουμε και για την ιδιότητα του πρωτοτόκου της κτίσεως. Επομένως, γίνεται πρωτότοκος εκ των νεκρών αφού έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, για να διανοίξει τον δρόμο της ανάστασης σε κάθε σάρκα· και, επειδή επρόκειτο μέσω της άνωθεν γέννησης δι' ύδατος και Πνεύματος να καταστήσει εμάς υιούς της ημέρας και υιούς του φωτός, εμάς που προηγουμένως ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, ο ίδιος πρωτοστατεί σε αυτήν τη γέννηση στα ρείθρα του Ιορδάνη, ελκύοντας τη χάρη του Πνεύματος πάνω στην απαρχή της φύσης μας, έτσι ώστε όλοι όσοι γεννιούνται στη ζωή από την πνευματική αναγέννηση να ονομαστούν αδελφοί εκείνου που γεννήθηκε πρώτος μέσω του ύδατος και του Πνεύματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κατανοώντας τον ως πρωτότοκο και της κτίσης που έγινε εν Χριστώ, δεν βρισκόμαστε εκτός της ευσεβούς αντιλήψεως.

Διότι, εάν υπήρχε σε τέτοιου είδους λέξεις κάποια ομωνυμία ανάμεσα στην κτίση και στον Δημιουργό, θα ήταν ίσως συγχωρητέος, λόγω της κοινότητας των υπόλοιπων ονομάτων, να αποδώσει το όνομα της κτίσης από κοινού στο κτιστό και στον Δημιουργό. Εάν, όμως, είναι παντελώς ασυμβίβαστα και ακοινώνητα τα γνωρίσματα που διαπιστώνονται μέσω των ονομάτων στην κτιστή και στην άκτιστη φύση, πώς δεν είναι φανερή σε όλους η συκοφαντία εκείνου που τολμά να εφαρμόσει το όνομα της δουλείας σε Αυτόν που δεσπόζει, όπως λέει ο προφήτης, με την αιώνια εξουσία Του, και να εξισώσει Αυτόν που πρωτεύει στα πάντα, όπως λέει ο απόστολος, στην ίδια τάξη με τη δουλεύουσα φύση, βάσει του ονόματος και της έννοιας της κτίσης; Διότι ο μέγας Παύλος αποφάνθηκε ότι ολόκληρη η κτίση βρίσκεται σε δουλεία, αυτός που διδάχθηκε την απόρρητη γνώση στα διδασκαλεία υπεράνω των ουρανών, μαθαίνοντας αυτά εκεί όπου αδρανεί κάθε σημαίνουσα φωνή που προφέρεται μέσω του λόγου, ενώ η ανεκφώνητη έννοια γίνεται ρήμα διδασκαλίας, η οποία διδάσκει στην κεκαθαρμένη καρδιά τα υπέρλογα μέσω της άρρητης ελλάμψεως των νοημάτων.

Τέσσερις φορές έχει αναφερθεί από τον απόστολο σε όλους τους λόγους του η ονομασία του πρωτοτόκου, όμως έχει κάνει μνεία αυτής της ονομασίας με διαφορετικό και όχι με τον ίδιο πάντοτε τρόπο. Διότι άλλοτε λέει «πρωτότοκος όλης της κτίσεως», άλλη φορά «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς», έπειτα «πρωτότοκος εκ των νεκρών», ενώ στην προς Εβραίους επιστολή το όνομα του πρωτοτόκου μνημονεύεται απολύτως από μόνο του. Διότι λέει τα εξής: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοί του». Εφόσον, λοιπόν, αυτά διακρίνονται κατ' αυτόν τον τρόπο, θα ήταν σωστό να αναλύσουμε το καθένα από αυτά χωριστά: πώς δηλαδή είναι πρωτότοκος της κτίσεως, πώς είναι ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, πώς από τους νεκρούς, και πώς, μνημονευόμενος από μόνος του χωρίς καθέναν από τους παραπάνω προσδιορισμούς, όταν πάλι εισάγεται στην οικουμένη, προσκυνείται από όλους τους αγγέλους του. Επομένως, εάν συμφωνείτε, ας αρχίσουμε τη θεώρηση των προκειμένων ζητημάτων από τα τελευταία.

Εφόσον όμως ο Χριστός αναστήθηκε από τους νεκρούς, «ο θάνατος δεν τον κυριεύει πλέον». Γι' αυτό και μόνος ο Κύριος «έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων», δηλαδή των πιστών και όσων αναχώρησαν από εδώ με την ελπίδα της ανάστασης και της αιώνιας ζωής. Έγινε λοιπόν η απαρχή των κεκοιμημένων και «ο πρωτότοκος από τους νεκρούς», και μας διαβεβαίωσε και μας υποσχέθηκε όχι αυτή τη δική μας θνητή και φθαρτή ζωή, η οποία κυβερνάται από το φυσικό πνεύμα, αλλά τη θεϊκή, αθάνατη και αιώνια ζωή που εναπόκειται στις ελπίδες μας· διότι αυτή είναι το πραγματικά θεοπρεπέστατο δώρο Του. Επειδή λοιπόν δεν παρέχει εδώ αυτή την αιώνια ζωή σε όσους αναστήθηκαν από Αυτόν, αλλά εκείνη που διακόπτεται από τον θάνατο, δεν τους την προσφέρει ως χάρη για τους ίδιους, αλλά το κάνει για χάρη άλλων, οδηγώντας τους στην πίστη η οποία είναι πρόξενος της αιώνιας ζωής. Διότι και εδώ δεν ανέστησε το παιδί για χάρη του ίδιου, αλλά για τη μητέρα του, επειδή «τη σπλαχνίστηκε», όπως αναφέρει με σαφήνεια ο Ευαγγελιστής· γι' αυτό και αφού τον ανέστησε, τον έδωσε στη μητέρα του.

Και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και τα πάντα συγκρατούνται σε αυτόν. Και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας. αʹ. Σήμερα είναι αναγκαίο να αποδώσω το χρέος, το οποίο ανέβαλα χθες, ώστε να απευθυνθώ στις ακμαίες διάνοιές σας. Ομιλώντας ο Παύλος για την αξία του Υιού λέει αυτά, όπως ακριβώς αποδείξαμε: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού». Τίνος λοιπόν νομίζεις ότι λέει πως είναι εικόνα; Αν μεν του Θεού, καλώς· διότι είναι Θεός και Υιός του Θεού. Η εικόνα δε του Θεού φανερώνει το απαράλλακτο· επομένως, είναι απαράλλακτος ως προς αυτό. Αν όμως είναι εικόνα ανθρώπου, πες το, και θα απομακρυνθώ πλέον από εσένα ως από παράφρονα. Γιατί δε πουθενά ο άγγελος δεν έχει ονομαστεί ούτε εικόνα, ούτε υιός, αλλά ο άνθρωπος ονομάστηκε και τα δύο;

Αν, λοιπόν, δεν έχει τίποτε περισσότερο από εμάς, ίσως, σύμφωνα με αυτόν τον συλλογισμό, να είναι πρωτότοκος των πάντων, και ο Θεός Λόγος θα είναι ομοούσιος και με τις πέτρες και με τα ξύλα και με τα υπόλοιπα· διότι λέει: «Πρωτότοκος πάσης κτίσεως». «Αλλά έχει ειπωθεί πρωτότοκος», λέει· «επομένως έχει κτιστεί». Καλά θα ήταν, εάν ίσχυε αυτό, και δεν υπήρχαν και άλλες παρόμοιες εκφράσεις, όπως το «Πρωτότοκος εκ νεκρών», «πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς». Το «πρωτότοκος εκ των νεκρών», τι υποδηλώνει, πες μου; Διότι δεν θα πεις ότι σημαίνει πως αναστήθηκε πρώτος· επειδή δεν είπε απλώς των νεκρών, αλλά «πρωτότοκος εκ των νεκρών»· ούτε ότι πέθανε πρώτος, αλλά ότι αναστήθηκε ως πρωτότοκος εκ των νεκρών. Ώστε δεν υποδηλώνει τίποτε άλλο, παρά τούτο: ότι έγινε η απαρχή της αναστάσεως. Επομένως, ούτε και εδώ.

Πού είναι ο Παύλος ο Σαμοσατεύς; «Και τα πάντα συγκρατούνται σε Αυτόν»· δηλαδή, έχουν δημιουργηθεί γι' Αυτόν. Συνεχώς τα επαναλαμβάνει αυτά, και με την αλληλουχία των λέξεων, σαν με αλλεπάλληλα χτυπήματα, ανασπά από τη ρίζα το ολέθριο δόγμα. Διότι, αν, παρόλο που ειπώθηκαν τόσα πολλά, μετά από τόσο πολύ χρόνο εμφανίστηκε ο Παύλος ο Σαμοσατεύς, πόσο μάλλον θα συνέβαινε αυτό, εάν δεν είχαν προειπωθεί; «Και τα πάντα», λέει, «συγκρατούνται σε Αυτόν». Πώς είναι δυνατόν να συγκρατούνται σε κάποιον που είναι ανύπαρκτος; Επομένως, και όσα έγιναν μέσω των αγγέλων είναι δικά Του. «Και Αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας». Αφού μίλησε για την αξία Του, μιλάει στη συνέχεια και για τη φιλανθρωπία Του.

Αυτός είναι, λέγει, η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας. Δεν είπε «του πληρώματος», μολονότι υποδηλώνει το ίδιο ακριβώς πράγμα, επειδή ήθελε να μας τον παρουσιάσει πιο οικείο, δείχνοντας ότι εκείνος που βρίσκεται τόσο ψηλά και είναι ανώτερος από όλους, ένωσε τον εαυτό του με αυτούς που βρίσκονται κάτω. Διότι παντού είναι πρώτος· επάνω είναι πρώτος, στην Εκκλησία είναι πρώτος· διότι είναι η κεφαλή· στην ανάσταση είναι πρώτος. Διότι αυτό σημαίνει το: «Για να γίνει αυτός που πρωτεύει».

Ο πρώτος που δημιουργήθηκε, ή αυτός που αναστήθηκε πριν από όλους, όπως ακριβώς και εκεί, αυτός που υπάρχει πριν από τα πάντα. Και εδώ βέβαια τον έθεσε ως απαρχή λέγοντας: «Ο οποίος είναι απαρχή, πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει ο ίδιος πρώτος στα πάντα»· δείχνοντας ότι και οι άλλοι θα γίνουν τέτοιοι· εκεί όμως δεν αναφέρει απαρχή της κτίσεως. Και εκεί μεν γράφει, «Εικόνα του Θεού του αοράτου», και τότε προσθέτει το, «Πρωτότοκος».

Διότι αυτός, λέει, είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας· τον οποίο οι αιρετικοί απαξίωσαν να έχουν ως κεφαλή. Είναι λοιπόν ευχής έργον, όσοι ονομάζονται Χριστιανοί να μην μαίνονται με τέτοιον τρόπο εναντίον του Χριστού. Τώρα όμως πρέπει να τους χρωστάμε και χάρη για τη μανία τους, διότι με τη λύσσα τους μας κάνουν να βρισκόμαστε σε εγρήγορση, και διότι μας παρακινούν σε μια ποθητή μάχη.

Διότι από την ενέργεια που εκδηλώθηκε κατά την παρουσία του, γνωρίζουμε την ουσία του Θεού, η οποία υπήρχε και πριν από την παρουσία του. Διότι έργο του Θεού είναι το να καταργήσει τον θάνατο και να εγκαθιδρύσει αντ' αυτού τη ζωή, και να επαναφέρει τον κόσμο στον Θεό. Γι' αυτό λέγει: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», ώστε αφενός να αποδείξει ότι είναι Θεός, και αφετέρου ότι δεν είναι ο ίδιος ο Πατέρας, αλλά εικόνα του Πατέρα, έχοντας ταυτότητα ουσίας με αυτόν, χωρίς να είναι ο ίδιος εκείνος. «Πρωτότοκος όλης της κτίσεως, διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα, όσα βρίσκονται στους ουρανούς και όσα βρίσκονται πάνω στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε Θρόνοι, είτε Κυριότητες, είτε Αρχές, είτε Εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί δι' αυτού και εις αυτόν, και αυτός υπάρχει προ πάντων». Δες πώς κηρύττει την προαιώνια γέννησή του από τον Πατέρα, και πώς τον διαχωρίζει από τα κτίσματα, με το να λέγει ότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα. Αν, εξάλλου, επρόκειτο για μια αδελφότητα δεύτερων υιών που δημιουργήθηκαν μετά τον πρώτο, δεν θα έλεγε ότι αυτά κτίστηκαν εν αυτώ. Διότι με τη σοφία ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα, και ο Χριστός είναι η δύναμη και η σοφία του Θεού. «Και τα πάντα συγκρατούνται εν αυτώ, και αυτός είναι η κεφαλή της Εκκλησίας, ο οποίος είναι η αρχή, ο πρωτότοκος εκ των νεκρών, για να γίνει αυτός ο πρώτος στα πάντα». Και εν αυτώ, λέγει, κτίστηκαν τα πάντα, και εν αυτώ συγκρατούνται, και αυτός είναι η κεφαλή, και έτσι συνοψίζει και τα δύο: και όσα αφορούν τη θεολογία (τη θεϊκή του φύση), και όσα αφορούν την κένωσή του.

Αλλά θα πεις: Λέμε λοιπόν ότι αυτός ο ίδιος ο Λόγος, που προέρχεται από τον Θεό Πατέρα, έπαθε για εμάς; Βεβαιότατα, κατά τη σάρκα όμως και όχι κατά τη θεότητα. Εφόσον βέβαια λέει την αλήθεια ο Παύλος όταν αναφέρει για αυτόν: «Αυτός είναι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο πρωτότοκος όλης της κτίσης, επειδή σε αυτόν κτίστηκαν τα πάντα, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες· τα πάντα έχουν κτιστεί μέσω αυτού και για αυτόν· και αυτός υπάρχει πριν από όλα, και σε αυτόν τα πάντα συγκρατούνται, και αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας· αυτός που είναι η απαρχή, ο πρωτότοκος από τους νεκρούς, ώστε να γίνει αυτός ο πρώτος σε όλα». Ιδού λοιπόν, ιδού, και μάλιστα πολύ σαφώς, λέει ότι η εικόνα του αόρατου Θεού, ο «πρωτότοκος όλης της κτίσης», της ορατής και της αόρατης, αυτός μέσω του οποίου υπάρχουν τα πάντα και στον οποίο υπάρχουν τα πάντα, έχει δοθεί ως κεφαλή της Εκκλησίας, και ότι είναι πρωτότοκος από τους νεκρούς, «ο οποίος υπέμεινε τον σταυρό, καταφρονώντας την αισχύνη». Διότι δεν λέμε ότι παραδόθηκε για εμάς ένας απλός άνθρωπος, που τιμήθηκε με τη συνάφεια προς αυτόν — δεν ξέρω πώς —, όπως εσείς ισχυρίζεστε, αλλά ο εσταυρωμένος είναι αυτός ο ίδιος ο Κύριος της δόξας. Διότι λέει: «Αν είχαν γνωρίσει, δεν θα σταύρωναν τον Κύριο της δόξας». Πώς λοιπόν ο ίδιος και έχει πάθει και δεν έχει πάθει; Διότι, αν ως Θεός δεν έπαθε καθόλου, αλλά λέγεται ότι έπαθε, πώς θα μπορούσε να είναι Θεός; Επομένως, ως αυτός που έπαθε θα νοούνταν μόνο ο προερχόμενος από το σπέρμα του Δαβίδ. Αν και πώς να μην είναι δείγμα αδρανούς διάνοιας το να ισχυρίζεται κανείς αυτά τα πράγματα;

Όλες αυτές τις γεννήσεις φαίνεται ότι τις τίμησε ο δικός μου Χριστός με τον ίδιο Του τον εαυτό· τη μία με το πρώτο και ζωοποιό εμφύσημα, την άλλη με τη σάρκωση και το βάπτισμα, το οποίο έλαβε ο ίδιος, και την άλλη με την ανάσταση, την οποία ο ίδιος εγκαινίασε, ώστε, όπως έγινε πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έτσι καταδέχθηκε να γίνει και πρωτότοκος εκ των νεκρών.

Ποια είναι η αιτία που ο Κύριος εξέπνευσε στον σταυρό πριν από τους ληστές και τι συμβολίζουν οι ληστές και η θραύση των σκελών; Επειδή ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, όντας Θεός κατά φύσιν, αφού προσέλαβε την ανθρώπινη σάρκα, έγινε αληθινά ο μόνος άνθρωπος, διαφυλάσσοντας μόνος μέσα Του τον σκοπό του Θεού, για τον οποίο είπε «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση». Και όπως ακριβώς ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τα θεία χέρια, έτσι και ο Κύριος, πεθαίνοντας τον θάνατο υπέρ αυτού, μόνος και πρώτος εναπόθεσε την ψυχή Του στις πατρικές παλάμες. Και όπως ακριβώς ήταν και έγινε μονογενής και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, έτσι καταδέχθηκε, μόνος και πρώτος Αυτός, να υπομείνει τον θάνατο που αναιρεί τον θάνατο, ώστε να γίνει και πρωτότοκος εκ των νεκρών και να έχει Αυτός τα πρωτεία στα πάντα.

Και αφού σαρκώθηκε εκ Πνεύματος Αγίου και από την παναγία, ένδοξη και αληθώς Θεοτόκο Αειπάρθενο Μαρία, η οποία είχε προκαθαρθεί από το Πνεύμα και κατά την ψυχή και κατά τη σάρκα· και αφού φανερώθηκε ως άνθρωπος σε όλα χωρίς αμαρτία, περιβαλλόμενος αυτήν τη θνητή και φθαρτή, απτή και περιγραπτή φύση, και ο ίδιος προήλθε ως ένας από τα δύο, από τη θεότητα και την ανθρωπότητα· και παραμένοντας τέλειος κατά πάντα και αναλλοίωτος ως προς τη θεότητα, και τέλειος ομοίως και άτρεπτος ως προς την ανθρωπότητα· σύμφωνα με την οποία, αφού συναναστράφηκε μαζί μας, θεράπευσε την παράβαση του Αδάμ μέσω της δικής του αναμαρτησίας· και αφού κατέλυσε τη φθορά που προήλθε από την αμαρτία με το εκούσιο πάθος της σάρκας, τον ζωοποιό θάνατο και τη θεοπρεπή ανάσταση, μας χάρισε την αφθαρσία· διότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα, αφού σκύλευσε τον θάνατο, και έγινε ο πρωτότοκος των νεκρών, και αφού άνοιξε τον δρόμο της ανθρώπινης φύσης προς την αφθαρσία, κατέλυσε την κυριαρχία του αόρατου εχθρού εναντίον μας· πράττοντας και πάσχοντας όλα όσα κηρύσσονται στα ιερά Ευαγγέλια και πιστεύονται από εμάς· μέσω των οποίων ανέπλασε τον παλαιό Αδάμ, ανακαίνισε τη δική μας φύση και την επανέφερε στην αρχική μακαριότητα, και αφού αναλήφθηκε στους ουρανούς, κατέστησε την απαρχή του δικού μας φυράματος σύνθρονη στον πατρικό θρόνο· διότι έτσι, για να το πούμε πιο συνοπτικά, ομολογώντας ότι έχει συντελεστεί το μέγα και σεβάσμιο της θείας οικονομίας, αυτό το μυστήριο πρεσβεύουμε.

Επομένως, αδελφοί, στο εξής να εξετάζετε με ακρίβεια αυτά τα ζητήματα, μήπως από τέτοια παραλάβατε τα προειρημένα και ελεγχθέντα ιοβόλα νοσήματα —εννοώ τα άζυμα, τη νηστεία των Σαββάτων, τον γάμο των ιερέων και την προσκομιδή κατά τις νηστείες. Και αφού μάθατε τώρα την αβασιμότητά τους από όλη τη θεόπνευστη Γραφή, να αποφεύγετε να τα πράττετε, εφόσον είστε Εκκλησία του Θεού (και αειλαμπής οφθαλμός όλης της οικουμένης), ώστε, αφού ενωθείτε με εμάς τους αδελφούς σας, από τους οποίους αποσχισθήκατε εξαιτίας των προαναφερθέντων (αν και είμαστε σώμα Χριστού), να κατοπτριζόμαστε με ανακεκαλυμμένο πρόσωπο τη δόξα του Κυρίου σε σύμφωνη ομόνοια με την ορθόδοξη πίστη (και να μεταμορφωνόμαστε σύμφωνα με την εικόνα Του, από την ίδια δόξα σε αιώνια δόξα, όπως ακριβώς ενεργείται από το Πνεύμα του Κυρίου, διότι «Αυτός είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας» μας, και εν Αυτώ όλοι εμείς συναρμολογούμαστε ως ένα σώμα. Αυτά απευθύνονται προς εσάς τους Ρωμαίους). Εάν λοιπόν σας πείθουμε, όντας άνθρωποι, μέσω αυτών που αναφέραμε (και με τα οποία συζητήσαμε μαζί σας από τη θεία Γραφή), ευχαριστία οφείλεται στον Θεό και σε εσάς που γνωρίζετε καλά να υπακούτε στο Πνεύμα (και να ακολουθείτε τον λόγο που αναδύεται από το γράμμα).

Τι σημαίνει το «πρωτότοκος πάσης κτίσεως»; Επειδή, όταν ο θείος Παύλος είπε «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», οι αιρετικοί, λέει, μη κατανοώντας για ποια κτίση μιλάει, υποβιβάζουν οι ανόητοι τον Υιό σε κτίσμα. Όμως η κτίση είναι διπλή: διότι η μία είναι αυτή που έχει δημιουργηθεί, και η άλλη είναι αυτή που ανακαινίζεται. Διότι ο ίδιος ο Παύλος πάλι αναφωνεί: «εάν κάποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Για να αποδείξει δε περίτρανα ότι ονομάζει τον Χριστό πρωτότοκο της ανακαινισμένης κτίσης, προσθέτει: «πρωτότοκος εκ των νεκρών, ώστε να γίνει πρωτεύων σε όλα»· πρωτεύων δηλαδή όσων ανακαινίζονται, όσων καλούνται σε αφθαρσία, όσων εγείρονται εκ των νεκρών. Πρωτεύει όχι κατά τη θεότητα, μη γένοιτο (διότι είναι ύβρις για τον Θεό να ονομάζεται πρώτος των κτισμάτων Αυτός που με άρρητο λόγο και ακατάληπτη υπεροχή υπερίσταται και υπερβαίνει κάθε φύση), αλλά πρωτεύει ως προς την ανθρωπότητα, αφού έγινε για εμάς ο αρχηγός της αναστάσεως και της μεταστοιχειώσεως από τη φθορά στην αφθαρσία. Διότι, αν και ο Ηλίας ανέστησε τον γιο της χήρας και ο Ελισσαίος τον γιο της Σωμανίτιδας και ο ίδιος ο Σωτήρας ανέστησε τον Λάζαρο την τέταρτη ημέρα, κανείς από αυτούς όμως δεν αναστήθηκε σε αφθαρσία και αθανασία, διότι ο θάνατος τους κυρίευσε ξανά. Όμως «ο Χριστός, αφού αναστήθηκε εκ των νεκρών, δεν πεθαίνει πλέον, ο θάνατος δεν τον κυριεύει πια», αλλά ούτε και εκείνους τους οποίους θα αναστήσει κατά τη Δευτέρα Παρουσία Του.

Έπειτα, μετά από λίγο, λέει: Λοιπόν, ω Ωριγένη, αν ισχυρίζεσαι ότι η ανάσταση αναμένεται μόνο ως προς τη μορφή, η οποία θα μετατραπεί σε πνευματικό σώμα, και μας παρέχεις ως την πιο έγκυρη απόδειξη την οπτασία του Ηλία και του Μωυσή, λέγοντας, «Όπως ακριβώς εκείνοι, μετά την έξοδό τους από τον βίο, εμφανίστηκαν διατηρώντας την ίδια μορφή που είχαν εξαρχής και όχι κάποια άλλη, κατά τον ίδιο τρόπο θα γίνει και η ανάσταση όλων», ενώ ο Μωυσής και ο Ηλίας, πριν πάθει και αναστηθεί ο Χριστός, έχοντας ήδη αυτή τη μορφή για την οποία μιλάς, αναστήθηκαν και εμφανίστηκαν, πώς λοιπόν ο Χριστός εξακολουθεί να εξυμνείται από τους Προφήτες και τους Αποστόλους ως ο πρωτότοκος των νεκρών;

Όταν ο θείος Παύλος είπε «πρωτότοκος πάσης κτίσεως», λέει, οι ανόητοι αιρετικοί, μην κατανοώντας για ποια κτίση μιλάει, υποβιβάζουν τον Υιό σε κτίσμα. Η κτίση όμως είναι διπλή: διότι η μία είναι η δημιουργημένη, και η άλλη η ανακαινιζόμενη. Διότι ο ίδιος ο Παύλος πάλι αναφωνεί: «Όποιος είναι εν Χριστώ, είναι καινή κτίση». Και για να αποδείξει περίτρανα ότι ονομάζει τον Χριστό πρωτότοκο της ανακαινισμένης κτίσης, προσθέτει: «Πρωτότοκος εκ των νεκρών», ώστε να γίνει πρώτος σε όλα, πρώτος ανάμεσα σε αυτούς που ανακαινίζονται, σε αυτούς που καλούνται στην αφθαρσία, σε αυτούς που εγείρονται από τους νεκρούς, πρώτος όχι κατά τη θεότητα (μη γένοιτο! διότι αποτελεί ύβρι για τον Θεό να ονομάζεται πρώτος των κτισμάτων Εκείνος που, με άρρητο λόγο και ασύλληπτη υπεροχή, ίσταται ψηλότερα και υπερβαίνει κάθε φύση), αλλά είναι πρώτος κατά την ανθρωπότητα, έχοντας γίνει για εμάς ο αρχηγός της αναστάσεως και της μεταστοιχειώσεως από τη φθορά στην αφθαρσία. Διότι, αν και ο Ηλίας ανέστησε τον γιο της χήρας και ο Ελισσαίος τον γιο της Σωμανίτιδας, και ο ίδιος ο Σωτήρας ανέστησε τον Λάζαρο την τέταρτη ημέρα, ωστόσο κανείς από αυτούς δεν αναστήθηκε στην αφθαρσία και την αθανασία, διότι πάλι τους κυρίευσε ο θάνατος. Ο Χριστός όμως, αφού αναστήθηκε από τους νεκρούς, δεν πεθαίνει πλέον· ο θάνατος δεν τον κυριεύει πια. Αλλά ούτε και εκείνους, τους οποίους θα αναστήσει κατά τη δεύτερη παρουσία Του. Ω της κακής και άφρονος γνώμης μας!

Σχετικά με τη Θεοτόκο ή τον οποιονδήποτε από τους αγίους, ότι δηλαδή εικονίζονται, είναι περιττό να σας γράφω. Διότι είναι ανόητο να ισχυρίζεται κανείς ότι ο οποιοσδήποτε άνθρωπος δεν μπορεί να απεικονιστεί. Αλλά εκείνοι που αρνούνται να απεικονίζεται ο Χριστός, ο οποίος είναι η κεφαλή του σώματος της Εκκλησίας, θεώρησαν σωστό να συμπεριλάβουν και τα μέλη του Χριστού, ώστε να μην εικονίζονται ούτε αυτά, εφόσον όλοι εμείς είμαστε σώμα Χριστού και μέλη Του ο καθένας ξεχωριστά. Διότι αποτελεί έλεγχο για αυτούς το να εικονίζεται μεν η Μητέρα του Θεού, αλλά όχι Αυτός που γεννήθηκε από αυτήν και φάνηκε να θηλάζει από αυτήν, και όσα υπόκεινται στη σωματική Του παρουσία, ή πάλι το να ζωγραφίζονται οι αυτόπτες μάρτυρες και οι υπηρέτες, αλλά Εκείνος που υπηρετήθηκε και συναναστράφηκε μαζί τους να μην απεικονίζεται. Και αποδεικνύονται χειρότεροι από τους Ιουδαίους, διότι δεν αποδέχονται την εικόνα ούτε του Μωυσή ούτε κανενός άλλου από τους προφήτες, ενώ εκείνοι πριν από τη Χάρη τις αποδέχονταν ως άνθρωποι του Νόμου και όχι ως Χριστιανοί. Αυτοί όμως παραλογίζονται τόσο πολύ, ώστε να μάχονται και με τον εαυτό τους και με τους Ιουδαίους, και να μην είναι ούτε Ιουδαίοι τηρητές του Νόμου ούτε Χριστιανοί, εφόσον δεν ζωγραφίζουν τη μορφή του Χριστού, τον οποίο αποδέχθηκαν ότι έγινε άνθρωπος.