Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΚΟΛΟΣΣΑΕΙΣ 1:24

Από τον ίδιο λόγο «Γίνεσθε μιμητές μου», λέγει, «καθώς και εγώ είμαι του Χριστού». Είναι φανερό ότι αναφέρεται στον άνθρωπο που έχει τεθεί ως θεμέλιο. Διότι της θεότητας του Λόγου ούτε ο Παύλος ούτε κανείς άλλος δύναται να γίνει μιμητής, παρά μόνον στα παθήματα και στην πραότητα του Χριστού, για τα οποία ο Πέτρος λέγει να ακολουθούμε τα ίχνη Του, καθώς και ο Παύλος είπε ότι αναπληρώνει τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη δική του σάρκα. Αναντίρρητα, λοιπόν, εκείνος που θεμελιώθηκε προ του αιώνος στα απόκρυφα της πατρικής διάνοιας βρισκόταν εν προγνώσει, αυτόν δηλαδή που επρόκειτο να δημιουργήσει από τη Μαρία ως Κυριακό άνθρωπο.

ΠΡΟΣ ΚΟΛ. Του οποίου έγινα εγώ ο Παύλος διάκονος. Τώρα χαίρομαι στα παθήματά μου υπέρ υμών, και ανταναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία.

Έμαθε δε να το λέει αυτό, από το γεγονός ότι ο Κύριος, αφού έδωσε στον Πέτρο τους μακαρισμούς και τις υπεράνθρωπες μαρτυρίες και υποσχέσεις, τον απείλησε λέγοντας: «Εάν δεν σε νίψω, δεν έχεις μέρος μαζί μου». Ο δε απόστολος Παύλος, αναπληρώνοντας τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία, μιλώντας εν Χριστώ διαβεβαιώνει, για ποια πράγματα κυρίως δεν καταξιώνεται κανείς τη βασιλεία των ουρανών και υποπίπτει σε καταδίκη θανάτου· άλλοτε μεν λέγοντας οριστικώς ότι «Εκείνοι που πράττουν τέτοια πράγματα είναι άξιοι θανάτου». Γιατί δε δεν είπε: «Εκείνοι που πράττουν αυτά», αλλά: «Εκείνοι που πράττουν τέτοια πράγματα δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία των ουρανών;» και πάλι γενικότερα, ότι «Οι άδικοι δεν θα κληρονομήσουν τη βασιλεία του Θεού»· και αλλού παρομοίως. Ο ίδιος δε ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο, απεφάνθη λέγοντας: «Κανείς που έβαλε το χέρι του στο άροτρο και στράφηκε προς τα πίσω, δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία του Θεού». Πρέπει δε αναγκαίως να παρατηρήσουμε εδώ, ότι αυτή η τόσο φοβερή και απαράβατη καταδίκη δεν αναφέρεται σε πολλά αμαρτήματα, αλλά σε ένα, και μάλιστα από τα θεωρούμενα επιτρεπτά, εάν προκαλεί έστω και μια μικρή μόνο αναβολή στην για πολλούς λόγους αναγκαίως οφειλόμενη, απροφάσιστη, ταχύτατη και απερίσπαστη υπακοή στον Δεσπότη.

Όταν, λοιπόν, το αγαθό διέλθει μέσα από όλα, τότε όλο το σώμα του θα υποταχθεί στη ζωοποιό εξουσία, και έτσι η υποταγή αυτού του σώματός του λέγεται ότι είναι υποταγή του Υιού, ο οποίος είναι απόλυτα ενωμένος με το ίδιο του το σώμα, το οποίο είναι η Εκκλησία, καθώς λέει προς τους Κολοσσαείς ο απόστολος, αναφέροντας κατά λέξη τα εξής: «Τώρα χαίρω για τα παθήματά μου και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός του, το οποίο είναι η Εκκλησία, της οποίας έγινα διάκονος σύμφωνα με την οικονομία». Και προς την εκκλησία των Κορινθίων λέει: «Εσείς είστε σώμα Χριστού και μέλη ο καθένας κατά το μέρος του». Ακόμη πιο σαφώς παραθέτει το δόγμα περί αυτού προς τους Εφεσίους μέσα από όσα λέει: «Αληθεύοντες δε με αγάπη, ας αυξηθούμε σε όλα προς αυτόν, ο οποίος είναι η κεφαλή, ο Χριστός, από τον οποίο όλο το σώμα, που συναρμολογείται και συγκρατείται μέσω κάθε συνδετικού αρμού της επιχορηγίας, σύμφωνα με την ενέργεια στο μέτρο του καθενός μέρους, πραγματοποιεί την αύξηση του σώματος για την οικοδομή του με αγάπη»· διότι ο Χριστός οικοδομεί τον εαυτό του μέσω εκείνων που διαρκώς προστίθενται στην πίστη.

Γι’ αυτό και, όταν οι λογχοφόροι, φονικοί και σταλμένοι από τον τύραννο, στέκονται από πάνω του, εκείνος με ανοιγμένες αγκάλες, σαν να πρόκειται να δεχθεί καίριο πλήγμα, δέχεται την τελευταία πληγή· ή μάλλον τις πληγές, που περνούν μέσα από όλα τα σπλάγχνα, τα οστά και τις σάρκες, ώστε από τις δύο πλευρές του η μία να δεχθεί εξωτερικά τις διατρήσεις από τις αιχμές, και η άλλη εσωτερικά. Και έτσι διπλασιάζει —ή μάλλον πολλαπλασιάζει— το πάθος της σωτηρίου πλευράς, αναπληρώνοντας, κατά τον Παύλο, τα υστερήματα των παθημάτων του Χριστού. Και τόσο πολύ ποθεί τη σφαγή, και τόσο πολύ ποθεί να χύνει το ίδιο του το αίμα για τη δόξα του Χριστού, πάρα πολλές φορές και αδιάκοπα, αν ήταν δυνατόν, ώστε και από Εκείνον που γνώριζε την περίσσεια και την υπερβολή του έρωτά του, να λάβει στο σώμα του πηγή μύρων. Έτσι, όταν θα έλειπε πλέον το αίμα, αυτή η πηγή, και σε όλον τον μετέπειτα χρόνο, να χύνεται από το σώμα του αντί για αίμα, προς δόξαν του Χριστού· Εκείνον τον οποίο αυτός, και με τη ζωή και με τον θάνατο και μετά τον θάνατο, όχι μόνο δόξασε, αλλά και δοξάζει αδιάκοπα· και από Εκείνον, και στη γη και στον ουρανό, ανταποδόξασθηκε, δοξάζεται και θα δοξασθεί θεϊκώς.

Εδώ δε φαίνεται να δηλώνει και τη συμπόνια του· διότι έπασχε για εκείνους που χάνονταν, για αυτούς τους ίδιους που του έκαναν κακό· επειδή για όσα συνέβαιναν εις βάρος του, μάλιστα χαιρόταν· διότι ανήκε σε εκείνη τη χορεία που χαιρόταν, επειδή αξιώθηκαν να υποστούν ατιμώσεις υπέρ του ονόματός Του. Και πάλι αλλού λέει: «Τώρα χαίρω για τα παθήματά μου υπέρ υμών»· και πάλι: «Διότι η παρούσα ελαφρά θλίψη μας απεργάζεται για εμάς από υπερβολή σε υπερβολή αιώνιο βάρος δόξας». Αλλά αυτά τα λέει από μετριοφροσύνη. Εδώ όμως δείχνει την ανδρεία του, και όχι τόσο την ανδρεία, όσο την υπομονή του· σαν να έλεγε: «Εγώ έπασχα δεινά, αλλά μαζί με εσάς· και το φοβερό είναι ότι τα υπέφερα από τους Ιουδαίους». Πρόσεξέ μου εδώ τον χαρακτήρα της διδασκαλίας· προβάλλει και την αγάπη και την ανδρεία. «Πώς δεν απέκρυψα τίποτα», λέει. Μέσα από αυτά δείχνει συγχρόνως και την αφθονία της προσφοράς του και την αοκνία του. Και με το «από όσα σας συμφέρουν». Ορθώς μίλησε έτσι· διότι υπήρχαν κάποια που δεν έπρεπε να μάθουν. Και όπως ακριβώς το να αποκρύπτει κανείς ορισμένα πράγματα προέρχεται από φθόνο, έτσι και το να τα λέει όλα είναι δείγμα ανοησίας. Γι' αυτό πρόσθεσε, «από όσα σας συμφέρουν», δηλώνοντας ότι: «Όχι μόνο τα είπα, αλλά και τα δίδαξα· όχι σαν να εκπλήρωνα απλώς μια τυπική υποχρέωση», λέει. Και ότι εννοεί αυτό, άκουσε το επόμενο· διότι πρόσθεσε: «Δημόσια και κατ' οίκους»· επιδεικνύοντας τη μακρά ταλαιπωρία, τη μεγάλη προθυμία και την καρτερία. «Δίνοντας μαρτυρία και σε Ιουδαίους και σε Έλληνες». Όχι μόνο προς εσάς, λέει, αλλά και προς τους Έλληνες.

Γ'. Έτσι και ο μακάριος Παύλος, πριν από τα αγαθά που του είχαν αποταμιευθεί, χαιρόταν για τα λυπηρά που του συνέβαιναν για χάρη του Χριστού, και βροντοφώναζε λέγοντας: «Χαίρομαι για τα παθήματά μου για χάρη σας»· και πάλι: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχιόμαστε για τις θλίψεις»· και πάλι: «Διότι σε εμάς χαρίστηκε από τον Θεό όχι μόνο το να πιστεύουμε σε αυτόν, αλλά και το να πάσχουμε για χάρη του». Διότι πράγματι είναι μέγιστη χάρη το να αξιωθεί κανείς να πάθει κάτι για τον Χριστό, και αποτελεί τέλειο στεφάνι, και αμοιβή καθόλου μικρότερη από τη μελλοντική ανταπόδοση· και αυτό το γνωρίζουν όσοι ξέρουν να αγαπούν γνήσια και θερμά τον Χριστό. Τέτοια ήταν και αυτή η γυναίκα, η οποία είχε θερμό πόθο για τον Θεό και φλογερή αγάπη· γι' αυτό έλεγε: «Ευφράνθηκα για τη σωτηρία σου». Διότι δεν είχε τίποτα το κοινό με τη γη, αλλά περιφρονούσε κάθε ανθρώπινη βοήθεια, είχε φτερωθεί από τη χάρη του Πνεύματος, βρισκόταν στα ύψη, απέβλεπε σε όλα προς τον Θεό, και από εκεί αναζητούσε την απαλλαγή από τα δεινά που την πίεζαν. Γνώριζε άλλωστε, γνώριζε ξεκάθαρα, ότι τα ανθρώπινα, όποια κι αν είναι αυτά, μιμούνται τη φύση εκείνων που τα προσφέρουν· έχουμε όμως παντού ανάγκη από την άνωθεν βοήθεια, εάν πρόκειται να στηριχθούμε σε ασφαλή άγκυρα.

Ας μου επιτραπεί να αναφωνήσω εκείνο: «Αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου», και δεν έχω ανάγκη από τίποτε. Αξιώθηκε και ο Πέτρος αυτής της αλυσίδας· διότι ήταν, λέει, δεμένος και παραδομένος σε στρατιώτες, και κοιμόταν. Τόσο πολύ χαιρόταν, και δεν θλιβόταν, ώστε έφτανε στο σημείο να κοιμάται· δεν θα τον κατείχε βαθύς ύπνος, εάν βρισκόταν σε μεγάλη αγωνία. Κοιμόταν ενώ βρισκόταν ανάμεσα σε στρατιώτες· και ένας άγγελος ήλθε προς αυτόν και, αφού χτύπησε την πλευρά του, τον ξύπνησε. Εάν λοιπόν κάποιος μου έλεγε: «Τι θα ήθελες; Να είσαι ο άγγελος που χτύπησε τον Πέτρο, ή ο Πέτρος που διασώθηκε;»

Διότι αυτός προπαντός πιστεύει ότι αναστήθηκε ο Χριστός, εκείνος που παραδίδει τον εαυτό του ριψοκίνδυνα στους κινδύνους, εκείνος που συμμετέχει στα πάθη του· διότι συμμετέχει με τον αναστάντα, με τον ζώντα. Γι' αυτό έλεγε: «Και να βρεθώ ενωμένος με αυτόν, μη έχοντας δική μου δικαιοσύνη, αυτήν που προέρχεται από τον νόμο, αλλά εκείνη που αποκτάται διά της πίστεως στον Χριστό, τη δικαιοσύνη που προέρχεται από τον Θεό και στηρίζεται στην πίστη, για να γνωρίσω αυτόν και τη δύναμη της αναστάσεώς του και τη συμμετοχή στα πάθη του, γινόμενος σύμμορφος με τον θάνατό του, μήπως και φθάσω στην εξανάσταση των νεκρών». —«Γινόμενος σύμμορφος», λέει, «με τον θάνατό του»· δηλαδή συμμετέχοντας. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος έπαθε από τους ανθρώπους, έτσι κι εγώ· γι' αυτό είπε, «Γινόμενος σύμμορφος»· και αλλού πάλι λέει: «Αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου». Δηλαδή, οι διωγμοί και τα παθήματα αυτά δημιουργούν εκείνη την εικόνα του θανάτου. Διότι δεν αναζητούσε το δικό του συμφέρον, αλλά το συμφέρον των πολλών. Επομένως, και οι διωγμοί και οι θλίψεις και οι στενοχώριες όχι μόνο δεν πρέπει να σας θορυβούν, αλλά και να σας ευφραίνουν, διότι μέσω αυτών γινόμαστε σύμμορφοι με τον θάνατό του· σαν να έλεγε, γινόμαστε εικόνα του· το οποίο αναφέρει και αλλού γράφοντας: «Περιφέροντας στο σώμα μας τη νέκρωση του Κυρίου Ιησού».

Του οποίου εγώ ο Παύλος έγινα διάκονος. Και αυτό συντελεί στην αξιοπιστία. Εγώ, λέει, ο Παύλος ο διάκονος. Διότι ήταν μεγάλο πλέον το αξίωμά του, καθώς εξυμνούνταν παντού και ήταν διδάσκαλος της οικουμένης. Τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών, και ανταναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός του, το οποίο είναι η Εκκλησία.

Β΄. Και ποια είναι αυτή η συνάφεια; Φαίνεται μεν να είναι ασύνδετο, όμως έχει μεγάλη λογική συνάφεια. Και λέει «διάκονος»· αντί του, δεν προσφέρω τίποτα από τον εαυτό μου, αλλά κηρύττω αυτά που ανήκουν σε άλλον. Έτσι λοιπόν πιστεύω, ώστε και πάσχω υπέρ Αυτού· και δεν πάσχω μόνο, αλλά και χαίρομαι πάσχοντας, αποβλέποντας στη μέλλουσα ελπίδα· και δεν πάσχω για τον εαυτό μου, αλλά για εσάς. Και αναπληρώνω, λέει, τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου. Φαίνεται μεν ότι είναι σπουδαίο αυτό που διακήρυξε, όμως δεν προέρχεται από αλαζονεία, μη γένοιτο, αλλά από πολλή στοργική αγάπη προς τον Χριστό· διότι δεν θέλει να θεωρούνται δικά του τα πάθη, αλλά Εκείνου. Έτσι δε μίλησε, επειδή ήθελε να τους κάνει οικείους με Αυτόν.

Έπειτα, για το ότι και για χάρη Του τα κάνει αυτά, άκουσε. «Υπέρ του σώματός Του», λέει, θέλοντας να πει το εξής: Δεν κάνω χάρη σε εσάς, αλλά στον Χριστό· διότι όσα έπρεπε να πάθει Εκείνος, τα υποφέρω εγώ στη θέση Του. Δες πόσα καταδεικνύει.

Δείχνει πολλή στοργή· όπως ακριβώς έγραφε στη Δεύτερη προς Κορινθίους Επιστολή λέγοντας: «Μας ανέθεσε τη διακονία της καταλλαγής»· και πάλι: «Είμαστε πρεσβευτές υπέρ του Χριστού, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών»· αυτό λέει και εδώ: «Πάσχω υπέρ αυτού», για να τους ελκύσει περισσότερο. Δηλαδή: «Αν και Εκείνος που είχε οφειλή απέναντί σας αναχώρησε, εντούτοις εγώ την αποδίδω». Διότι γι' αυτόν τον λόγο μίλησε και για «υστερήματα», για να δείξει ότι δεν θεωρεί πως έχει υποστεί τα πάντα ακόμη. «Υπέρ υμών», λέει, πάσχει ακόμη και μετά τον θάνατο, εφόσον βέβαια παρέμειναν ακόμη ελλείμματα. Αυτό το πράττει με διαφορετικό τρόπο στην προς Ρωμαίους Επιστολή λέγοντας: «Ο οποίος και μεσιτεύει υπέρ ημών»· δείχνοντας ότι δεν αρκέστηκε μόνο στον θάνατο, αλλά και μετά από αυτόν πράττει αναρίθμητα έργα. Επομένως, δεν τα λέει αυτά για να εξυψώσει τον εαυτό του, αλλά επειδή θέλει να δείξει ότι ο Χριστός ακόμη και τώρα φροντίζει γι' αυτούς. Και καθιστά τον λόγο του αξιόπιστο με το να προσθέσει: «Υπέρ του σώματός του». Διότι το ότι έτσι έχουν τα πράγματα, και δεν υπάρχει τίποτε το παράδοξο, είναι φανερό από το γεγονός ότι αυτά γίνονται υπέρ του σώματός Του. Δες πώς μας ένωσε με τον εαυτό Του. Γιατί, λοιπόν, παρεμβάλλετε στο ενδιάμεσο αγγέλους; «Της οποίας εγώ», λέει, «έγινα διάκονος».

Διότι τι, πες μου, ήταν πιο ευχάριστο και πιο άκοπο από το τραπέζι του μάννα; Κι όμως, οι Ιουδαίοι δυσανασχετούσαν, μολονότι απολάμβαναν μια τέτοια τρυφή. Τι είναι πιο πικρό από την πείνα και από τα άλλα βάσανα που υπέμεινε ο Παύλος; Κι όμως, εκείνος αγαλλιούσε, χαιρόταν και έλεγε: «Τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου». Ποια είναι, λοιπόν, η αιτία; Η διαφορά της προαιρέσεως. Αν, λοιπόν, τη διαμορφώσεις αυτήν όπως πρέπει να είναι, θα διαπιστώσεις την ευκολία της αρετής. Τι λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος, από την προαίρεση αυτών που την επιδιώκουν γίνεται τέτοια;

Πρόσεξε όμως: Ο Χριστός εκδιώχθηκε, καταδιώχθηκε, μαστιγώθηκε, πέθανε. Αλλά εμείς υποφέρουμε περισσότερα από αυτά, λέει· πράγμα το οποίο και μόνο θα ήταν αρκετό για παρηγοριά. Αλλά ας μην κατακρίνει κανείς τον λόγο ως έκφραση θράσους· διότι και αλλού λέει: «Τώρα χαίρω για τα παθήματά μου, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου». Αλλά κανένα από τα δύο δεν είναι δείγμα θράσους ή κάποιας αλαζονείας. Διότι, όπως ακριβώς επιτέλεσαν μεγαλύτερα θαύματα από αυτόν (επειδή λέει: «Εκείνος που πιστεύει σε μένα, θα κάνει μεγαλύτερα από αυτά»), αλλά το παν οφείλεται σε αυτόν που ενεργεί μέσα τους· έτσι υπέφεραν και περισσότερα από αυτόν· αλλά και πάλι το παν οφείλεται σε αυτόν που τους παρηγορεί και τους προετοιμάζει να υπομένουν τα δεινά που τους συμβαίνουν.

Και δεν ήταν μόνο αυτό το δεινό, αλλά και το γεγονός ότι πολλοί από τους ίδιους τους πιστούς, επειδή τότε για πρώτη φορά γεύονταν πρωτόγνωρα δόγματα, είχαν ανάγκη από πολλή συγκατάβαση, και η πνευματική τους κατάσταση ήταν ακόμη αρκετά ασθενής, με αποτέλεσμα πολλές φορές να σκοντάφτουν. Και αυτό ήταν που έθλιβε τους διδασκάλους όχι λιγότερο από τους εξωτερικούς πολέμους, αλλά μάλλον πολύ περισσότερο· διότι οι εξωτερικές μάχες και οι επιβουλές τούς προσέφεραν και μεγάλη χαρά, εξαιτίας της ελπίδας των μισθών που τους περίμεναν. Γι' αυτό και οι απόστολοι αποχωρούσαν από το συνέδριο χαίροντας επειδή μαστιγώθηκαν, και ο Παύλος αναφωνεί λέγοντας: «Χαίρω στα παθήματά μου», και καυχάται παντού για τις θλίψεις. Αντιθέτως, τα τραύματα των οικείων και οι πτώσεις των αδελφών δεν τους άφηναν ούτε να αναπνεύσουν, αλλά σαν κάποιος βαρύτατος ζυγός πίεζε τον αυχένα της ψυχής τους και τον λύγιζε διαρκώς. Άκουσε, λοιπόν, πώς ο Παύλος, που τόσο χαίρεται για τα παθήματα, οδυνάται πικρά για αυτούς: «Διότι ποιος», λέει, «ασθενεί, και δεν ασθενώ κι εγώ; Ποιος σκανδαλίζεται, και δεν φλέγομαι εγώ;» Και πάλι:

Πείσου λοιπόν, ότι αυτός ο νεότερος, ο εσχατογενής, ο έσχατος των μαθητών, το έκτρωμα σε σχέση με όλους τους άλλους, το περικάθαρμα όλου του κόσμου, θα τιμηθεί πενταπλάσια από τον Κύριο, όπως ακριβώς ο Βενιαμίν από τον Ιωσήφ, ο οποίος δεν ήταν παρών στην πώληση του αδελφού, που δεν συγκατατέθηκε με τους αδελφούς του, που παρέμεινε πάντοτε κοντά στον πατέρα του και σε τίποτα δεν τον λύπησε. Παρομοίως δε και αυτός δεν θα τιμηθεί κατά χάρη, αλλά ως οφειλή, επειδή κοπίασε περισσότερο από όλους, επειδή παρέμεινε διαρκώς κοντά στον Θεό και Πατέρα, επειδή δεν ήταν παρών στην προδοσία του Ιούδα. Διότι ως προς τον νόμο στάθηκε άμεμπτος και μεταξύ των αποστόλων ασύγκριτος: «Διότι αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, το οποίο είναι η Εκκλησία, της οποίας εγώ έγινα διάκονος», σύμφωνα με το: «Όποιος θέλει μεταξύ σας». Βλέπεις τι λόγια εκφωνεί, τι μαρτυρεί για τον εαυτό του; Πώς, σε όσες θλίψεις υστέρησε ο Χριστός μη έχοντας φθάσει να τις υποστεί, αυτός τις αναπλήρωσε λέγοντας: «Αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού»; Θέλει να πει: ο Χριστός είναι το πλήρωμα του νόμου, εγώ είμαι το πλήρωμα των θλίψεων. Αληθώς υπομένοντας πληγές υπερβολικά, θλίψεις σε υπερθετικό βαθμό, ανάγκες, στενοχώριες, κόπο και μόχθο, νύχτα και ημέρα, και όλα όσα ο ίδιος απαρίθμησε, χωρίς να υπολογίζονται τα εξωτερικά περιστατικά. Ποιος όμως τολμά να τα πει αυτά;

Και τι μ' αυτό; Διότι οι μάρτυρες, αν και περιβάλλονται από σώμα, αυτό είναι αθάνατο· ή μάλλον, και πριν από την αθανασία, ο θάνατος του Χριστού στολίζει τα σώματά τους περισσότερο από την αθανασία. Δεν είναι τόσο λαμπρός ο ουρανός, όταν στολίζεται από τον χορό των άστρων, όσο τα σώματα των μαρτύρων, που στολίζονται από τον λαμπρό χορό των τραυμάτων. Επομένως, το γεγονός ότι πέθαναν αποτελεί γι' αυτούς το μεγαλύτερο πλεονέκτημα, και έτσι έλαβαν τα βραβεία πριν από την αθανασία, έχοντας στεφανωθεί μέσω του θανάτου. «Τον έκανες για λίγο κατώτερο από τους αγγέλους, με δόξα και τιμή τον στεφάνωσας», λέει ο Δαβίδ αναφερόμενος στην κοινή φύση των ανθρώπων. Αλλά και αυτή τη μικρή ελάττωση την αποκατέστησε ο Χριστός με την έλευσή του, καταδικάζοντας τον θάνατο με θάνατο. Εγώ όμως δεν στηρίζω το επιχείρημά μου σε αυτό, αλλά στο ότι ακόμη και αυτό το μειονέκτημα του θανάτου έχει γίνει πλεονέκτημα. Διότι, αν δεν ήταν θνητοί, δεν θα γίνονταν μάρτυρες· ώστε, αν δεν υπήρχε ο θάνατος, δεν θα υπήρχε ούτε στεφάνι· αν δεν υπήρχε το τέλος, δεν θα υπήρχε μαρτύριο· αν δεν υπήρχε θάνατος, δεν θα μπορούσε ο Παύλος να λέει: «Καθημερινά πεθαίνω, μα την καύχηση που έχω για εσάς εν Χριστώ Ιησού». Αν δεν υπήρχε θάνατος και φθορά, ο ίδιος δεν θα μπορούσε να πει: «Χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου».

Από πού είναι αυτό φανερό; «Χαίρω για τα παθήματά μου», λέει, «και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου». Και πάλι: «Διότι σε εσάς χαρίστηκε από τον Χριστό όχι μόνο το να πιστεύετε σε αυτόν, αλλά και το να πάσχετε για αυτόν». Και πάλι: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις». Εάν λοιπόν χαίρεται και καυχάται, και ονομάζει το γεγονός χάρισμα, είναι ολοφάνερο ότι για αυτήν την αιτία τα έλεγε αυτά, όταν απευθυνόταν στον δικαστή. Επειδή, και όταν κάπου αλλού βρέθηκε ξανά στην ανάγκη να καυχηθεί, αυτό ακριβώς φανερώνει λέγοντας: «Με μεγάλη μου ευχαρίστηση λοιπόν θα καυχηθώ», λέει, «στις ασθένειές μου, στις ανάγκες, στις ύβρεις, στους διωγμούς, στις στενοχώριες, ώστε να σκηνώσει επάνω μου η δύναμη του Χριστού»· και πάλι: «Εάν πρέπει να καυχώμαι, θα καυχηθώ για τα της ασθένειάς μου».

Διότι, αυτό που πάντοτε λέγω, δεν είναι η φύση των πραγμάτων, αλλά η δική μας διάνοια που συνηθίζει να μας προξενεί λύπη ή ευφροσύνη. Εάν, λοιπόν, τη διαμορφώσουμε όπως πρέπει να είναι, θα έχουμε το εχέγγυο κάθε ψυχικής ευθυμίας. Και όπως ακριβώς το σώμα δεν το βλάπτει ούτε το ωφελεί τόσο η φύση των καιρικών συνθηκών ούτε οι εξωτερικές προσβολές, όσο η δική του κράση, έτσι συμβαίνει και με την ψυχή, και μάλιστα σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό. Διότι στη μεν πρώτη περίπτωση υπάρχει η αναγκαιότητα της φύσεως, ενώ στη δεύτερη τα πάντα εναπόκεινται στην προαίρεση. Γι' αυτόν τον λόγο ο Παύλος, μολονότι υπέμεινε αμέτρητα δεινά, ναυάγια, πολέμους, εξεγέρσεις, επιβουλές, επιδρομές ληστών και όσα άλλα δεν είναι καν δυνατόν να απαριθμηθούν με τον λόγο, και πεθαίνοντας καθημερινούς θανάτους, όχι μόνο δεν θλιβόταν ούτε δυσανασχετούσε, αλλά αντίθετα καυχιόταν και χαιρόταν, και λέγει: «Τώρα χαίρω για τα παθήματά μου, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου»· και πάλι: «Όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχώμαστε για τις θλίψεις»· η δε καύχηση αποτελεί επίταση της ευφροσύνης.

ΣΤ΄. Για τον λόγο αυτόν και ο Παύλος, ενώ βρισκόταν εν μέσω καθημερινών θανάτων, σε φυλακές, σε ναυάγια, σε ερημιές, σε μαστιγώσεις, σε χιλιάδες άλλα βασανιστήρια, χαιρόταν και αγαλλιούσε, σκιρτούσε και καυχιόταν. Και πότε μεν έλεγε: «Όχι μόνο στην ελπίδα της δόξας του Θεού, αλλά και στις θλίψεις καυχόμαστε»· πότε δε πάλι: «Χαίρομαι στα παθήματα, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου»· μάλιστα, αποκαλεί την κατάσταση αυτή χάρισμα, ομολογώντας κατ' αυτόν τον τρόπο και λέγοντας: «Σε εμάς δόθηκε η χάρη από τον Χριστό, όχι μόνο να πιστεύουμε σε αυτόν, αλλά και να πάσχουμε για χάρη του».

Ο δε Παύλος έλεγε: Χαίρομαι για τα παθήματά μου, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου. Με ποια παθήματα; Με την πείνα, τη δίψα, τη γυμνότητα και με όλα τα υπόλοιπα. Στις εντολές Του θα δείξει μεγάλη προθυμία.

Γι' αυτό και η πόλη είναι φημισμένη περισσότερο για τούτο παρά για όλα τα άλλα· και όπως ακριβώς ένα μεγάλο και ισχυρό σώμα, έχει για δύο λαμπερά μάτια τα σώματα αυτών των αγίων. Δεν είναι τόσο λαμπρός ο ουρανός, όταν ο ήλιος εκπέμπει τις ακτίνες του, όσο η πόλη των Ρωμαίων που εκπέμπει αυτές τις δύο λαμπάδες σε ολόκληρη την οικουμένη. Από εκεί θα αρπαγεί στους ουρανούς ο Παύλος, από εκεί και ο Πέτρος. Αναλογιστείτε και φρίξτε, τι θέαμα θα αντικρίσει η Ρώμη, όταν ο Παύλος αναστηθεί ξαφνικά από τη λάρνακα εκείνη μαζί με τον Πέτρο, και ανυψωθεί για να προϋπαντήσει τον Χριστό· τι σπουδαίο δώρο αποστέλλει στον Χριστό η Ρώμη, με ποια δύο στεφάνια είναι στολισμένη η πόλη, με ποιες χρυσές αλυσίδες είναι ζωσμένη, ποιες πηγές κατέχει. Γι' αυτά θαυμάζω την πόλη, όχι για τον άφθονο χρυσό, ούτε για τους κίονες, ούτε για την άλλη φαντασμαγορία της, αλλά για τούτους τους στύλους της Εκκλησίας. Ποιος θα μου έδινε τώρα τη χάρη να περιπλακώ στο σώμα του Παύλου, να προσηλωθώ στον τάφο του, και να δω τη σκόνη του σώματος εκείνου, το οποίο αναπλήρωσε τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού, το οποίο βάσταξε τα στίγματα, το οποίο έσπειρε παντού το κήρυγμα; Τη σκόνη του στόματος μέσω του οποίου ομιλούσε ο Χριστός, μέσω του οποίου μιλούσε μπροστά σε βασιλιάδες και δεν ντρεπόταν, μέσω του οποίου γνωρίσαμε τον Παύλο, μέσω του οποίου γνωρίσαμε τον Δεσπότη του Παύλου; Δεν είναι για εμάς τόσο φοβερή η βροντή, όσο ήταν για τους δαίμονες η φωνή εκείνη.

Τι λοιπόν θα μπορούσε να είναι ίσο με αυτή την τιμωρία, όταν εκείνος που δημιουργήθηκε κατ' εικόνα του Θεού και απήλαυσε τόσο μεγάλη τιμή, το λογικό και πλέον ήμερο ον, καταπίπτει σε τέτοια θηριωδία; Είδες πώς, ακόμη και πριν από την κόλαση, η κακία εμπεριέχει μέσα της την τιμωρία; Μάθε πώς και στην αρετή, ακόμη και πριν από τα έπαθλα, η ίδια η αρετή γίνεται έπαθλο του εαυτού της. Όπως λοιπόν συμβαίνει στο σώμα —διότι τίποτε δεν εμποδίζει να χρησιμοποιήσουμε πάλι το ίδιο παράδειγμα, το οποίο προσφέρει μεγάλη σαφήνεια—, όπως λοιπόν στο σώμα, εκείνος που είναι υγιής, εύρωστος και απαλλαγμένος από κάθε αρρώστια, ακόμη και πριν από την καλοπέραση, από αυτό και μόνο αντλεί απόλαυση, έχοντας την ευχαρίστηση συνυφασμένη με την υγεία του, και ούτε οι ανωμαλίες του καιρού ούτε η ξηρασία ούτε το ψύχος ούτε το φτωχικό τραπέζι ούτε τίποτε άλλο από αυτά δεν θα μπορούσε να τον λυπήσει, αφού αρκεί η υγεία για να αποκρούσει τη βλάβη που προέρχεται από αυτά, έτσι ακριβώς συνηθίζει να συμβαίνει και με την ψυχή. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος, ενώ μαστιγωνόταν, καταδιωκόταν και υπέφερε μύρια δεινά, χαιρόταν λέγοντας: «Χαίρω στα παθήματά μου για χάρη σας». Το έπαθλο της αρετής δεν βρίσκεται μόνο στη βασιλεία των ουρανών, αλλά και στο ίδιο το να πάσχει κανείς, επειδή και αυτό αποτελεί μέγιστο έπαθλο, το να υποφέρει κανείς κάτι υπέρ της αλήθειας.

Διότι το ότι θεωρούνταν ντροπή, μας το κατέστησε σαφές ο ίδιος δια της απολογίας που έκανε προς τον Αγρίππα. Διότι, όταν εκείνος του είπε: «Λίγο έλειψε να με κάνεις Χριστιανό», αυτός απάντησε: «Θα ευχόμουν στον Θεό, και σε λίγο και σε πολύ χρόνο, όχι μόνο εσύ αλλά και όλοι όσοι παρίστανται να γίνουν Χριστιανοί, χωρίς όμως τα δεσμά αυτά». Δεν θα το είχε προσθέσει αυτό, εάν το πράγμα δεν φαινόταν επαίσχυντο στους πολλούς. Διότι οι άγιοι, τρέφοντας αγάπη προς τον Δεσπότη, δέχονταν τα παθήματα υπέρ του Δεσπότου με πολλή προθυμία και γίνονταν πιο περιχαρείς με αυτά. Και ο μεν λέγει: «Χαίρω για τα παθήματά μου», ο δε Λουκάς για τον υπόλοιπο χορό των αποστόλων εκφράζει ακριβώς τα ίδια. Διότι μετά από τις πολλές μαστιγώσεις αναχωρούσαν «χαίροντες, επειδή αξιώθηκαν να υποστούν ατίμωση υπέρ του Ονόματος». Για να μη νομίσει, λοιπόν, κάποιος από τους απίστους ότι οι άθλοι αυτοί αποτελούσαν καταναγκασμό και αφορμή κατήφειας, παραγγέλλει να ενταφιαστούν μαζί με το σώμα του αυτά τα ίδια τα σύμβολα των άθλων, αποδεικνύοντας ότι τα ασπαζόταν και τα αγαπούσε σφόδρα, επειδή ήταν απόλυτα προσηλωμένος στην αγάπη του Χριστού. Και βρίσκονται τώρα οι αλυσίδες μαζί με την τέφρα του, προτρέποντας όλους τους προεστώτες των εκκλησιών, ακόμη και αν χρειαστεί να δεθούν, ακόμη και αν χρειαστεί να σφαγιαστούν ή να υποστούν το οτιδήποτε, να τα υπομένουν όλα με προθυμία και με πολλή αγαλλίαση, ώστε να μην προδώσουν ούτε να καταισχύνουν ούτε στο ελάχιστο μέρος την ελευθερία που μας έχει εμπιστευθεί ο Θεός.

Τόση είναι η ευγένεια της ψυχής. Και τι συνέβη με τον Παύλο; Δεν υπέφερε τόσα δεινά, τα οποία ούτε να απαριθμήσει κανείς δεν είναι εύκολο; Έχοντας την κατοικία του σε φυλακές, δεμένος με αλυσίδες, συρόμενος από δω κι από κει, μαστιγωνόμενος από τους Ιουδαίους, λιθοβολούμενος, έχοντας τις πλάτες του καταξεσχισμένες όχι μόνο από δερμάτινα λουριά αλλά και από ράβδους, καταποντιζόμενος στη θάλασσα, πέφτοντας πολλές φορές σε ληστές, υπομένοντας εμφύλιο πόλεμο από τους εχθρούς, βαλλόμενος συνεχώς από τους γνωστούς, γινόμενος στόχος μύριων επιβουλών, παλεύοντας με την πείνα και τη γυμνότητα, υπομένοντας άλλες πυκνές και συνεχείς δυσχερείς περιστάσεις και θλίψεις; Τι χρειάζεται να λέμε πολλά; Πεθαίνοντας κάθε ημέρα, παρ' όλα αυτά, αν και υπέφερε τόσα πολλά και τόσο μεγάλα, όχι μόνο δεν εξέφερε κανέναν βλάσφημο λόγο, αλλά χαιρόταν για αυτά και καυχιόταν. Και τη μια μεν λέει: «Χαίρομαι στα παθήματά μου», την άλλη δε: «Και όχι μόνο αυτό, αλλά και καυχόμαστε στις θλίψεις». Εάν λοιπόν, υφιστάμενος τόσα ο ίδιος χαιρόταν και καυχιόταν, ποια συγχώρηση δικαιούσαι και ποια απολογία προβάλλεις εσύ, που δεν υπομένεις ούτε το πολλοστό μέρος από αυτά και όμως βλασφημείς;

Επομένως, δεν αναφέρει μόνο αυτά που έγιναν και αυτά που πρόκειται να γίνουν, αλλά και εκείνα ακριβώς που φαίνονται στους ανθρώπους λυπηρά, εννοώ τα δικαστήρια, τις βίαιες προσαγωγές, τους θανάτους, τις απειλές, τους λιμούς, τα βασανιστήρια, τα τηγάνια, τα καμίνια, τις λεηλασίες, τους πολέμους, τις πολιορκίες, τις μάχες, τις εξεγέρσεις, τις φιλονικίες, και τα κατατάσσει και αυτά στη χορεία των δωρεών και των κατορθωμάτων. Διότι δεν πρέπει κανείς να χαίρεται και να αγάλλεται μόνο για εκείνα που προαναφέρθηκαν, αλλά οφείλει να καυχάται και για τούτα, όπως όταν λέει: «Τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου». Είδες ψυχή ρωμαλέα, και υψηλή σκέψη, και φρόνημα ακλόνητο, που δεν σεμνύνεται μόνο για τα στεφάνια, αλλά ευφραίνεται και για τα αγωνίσματα; Που δεν χαίρεται μόνο για τις αμοιβές, αλλά εγκαυχάται και για τα παλαίσματα; Που δεν ευφραίνεται μόνο για τις ανταποδόσεις, αλλά καυχάται και μέσα στον ίδιο τον αγώνα του παγκρατίου; Διότι μη μου αναφέρεις τη βασιλεία των ουρανών, ούτε εκείνα τα άφθαρτα στεφάνια, ούτε τα βραβεία, αλλά αυτά ακριβώς τα παρόντα, που ενέχουν θλίψη και μόχθο και πολλή ταλαιπωρία· αυτά φέρε στο μέσο, και θα μπορέσω να σου αποδείξω ότι για αυτά πρέπει να καυχόμαστε ακόμη περισσότερο.

Εχθροί κατά τη διάνοια ήταν εκείνοι που είχαν χωριστεί από τον Ισραήλ, επειδή τα έργα τους ήταν πονηρά. Την προϋπάρχουσα έχθρα, που οφειλόταν στην κακία και την ανομία, λέει ότι έχει μεταβληθεί σε φιλία, επειδή νεκρώθηκε ο σαρκικός βίος, ο οποίος σε εμάς μεν ήταν ρυπαρός, στον Χριστό όμως καθαρός, και ο οποίος παραδόθηκε σε νέκρωση προκειμένου να αναιρεθεί εκ θεμελίων η αμαρτία που είχε επικρατήσει σε εμάς σε τούτο τον βίο, ώστε εμείς, μέσω μιας άλλης ζωής, αυτής εκ νεκρών, να παρασταθούμε στον Θεό, χωρίς να είμαστε πλέον ένοχοι για τα παραπτώματα της προηγούμενης ζωής, όσοι δηλαδή συμμορφωνόμαστε με τον θάνατο και την ανάσταση του Χριστού. «Εάν βέβαια επιμένετε στην πίστη θεμελιωμένοι και εδραίοι, και δεν μετακινείστε από την ελπίδα του Ευαγγελίου που ακούσατε, το οποίο κηρύχθηκε σε όλη την κτίση κάτω από τον ουρανό, και του οποίου έγινα εγώ ο Παύλος διάκονος». Επειδή γνωρίζει τα σχετικά με αυτούς από ακοή, μίλησε με κάποια επιφύλαξη: «Εάν βέβαια επιμένετε». Είναι προφανές ότι η επιμονή στην πίστη βεβαιώνει την οικείωση με τον Θεό. «Τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών». Το έργο του Αποστόλου είναι εναγώνιο. Και επειδή είναι πρόθυμος ως προς το έργο, χαίρεται και στους αγώνες που διεξάγει υπέρ της Εκκλησίας. «Και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, που είναι η Εκκλησία· της οποίας εγώ έγινα διάκονος σύμφωνα με την οικονομία του Θεού που μου δόθηκε για εσάς».

Φανερώνοντας αυτήν την αναδοχή έλεγε: «Μη φοβάστε, εγώ έχω νικήσει τον κόσμο», και πάλι: «Εγώ για χάρη τους αγιάζω τον εαυτό μου, ώστε να είναι και αυτοί αγιασμένοι εν αληθεία», και πάλι: «Κανείς δεν έχει μεγαλύτερη αγάπη από αυτήν, το να θυσιάσει κάποιος τη ζωή του για τους φίλους του.» Γι' αυτό και ο άγιος Παύλος, μιμούμενος τον Κύριο, έλεγε: «Τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών των εθνών, και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός Του, που είναι η Εκκλησία», υπονοώντας και ο ίδιος την αναδοχή που προέρχεται από την αγάπη.

Ωδή ε΄. Εξέστη τα σύμπαντα. Βλέποντας τα μέλη σου να κόβονται και να απορρίπτονται, είδες κάθε μέλος ως προσφορά, λέγοντας: «Κύριε, δες αυτήν την άμπελο που κλαδεύεται για σένα, ώστε να σου αποδώσει τον καρπό της στον καιρό της». «Τώρα χαίρω» αναφωνούσε ο Παύλος, «αναπληρώνοντας πρόθυμα στα μέλη μου τα υστερήματα των παθημάτων του Χριστού»· εσύ δε, μάρτυρα, στερούμενος τα μέλη σου υπέρ του Χριστού, χαιρόσουν σαν να στεφανωνόσουν.

Ωδή πέμπτη. Εξέστη τα σύμπαντα. Βλέποντας τα μέλη σου να κόβονται και να ρίχνονται, έψαλλες τον κατάλληλο ύμνο για το κάθε μέλος, λέγοντας: «Κύριε, κοίταξε αυτή την άμπελο που κόβεται για εσένα, ώστε να σου αποδώσει τον καρπό της στον καιρό της». «Τώρα χαίρομαι», φώναζε ο Παύλος, «αναπληρώνοντας πρόθυμα στα μέλη μου τα υστερήματα των παθημάτων του Χριστού»· εσύ όμως, μάρτυρα, στερούμενος τα μέλη σου για τον Χριστό, χαιρόσουν σαν να στεφανωνόσουν.

Διότι εκείνος μεν, έχοντας υψηλότερη ιδέα για τον εαυτό του, παρασύρθηκε σε εκείνες τις πράξεις με τις οποίες νόμισε ότι ήταν ικανός να αρπάξει την ισοθεΐα, ενώ τον Χριστό, ο οποίος δεν άρπαξε τίποτα ξένο, αλλά ομολογούσε την ίδια Του τη φύση και την αξία —«διότι δεν θεώρησε αρπαγή», λέει, «το να είναι ίσος με τον Θεό»—, οι συκοφάντες τον κατηγόρησαν για βλασφημία και αλαζονεία και αντάμειψαν την καλή ομολογία του με ατίμωση και πληγές. Και πέθαινε ως αλαζόνας Εκείνος, με τον οποίο τίποτα από όσα υπάρχουν δεν είναι άξιο να συγκριθεί. Και έτσι συκοφαντούμενος, τα υπομένει και δέχεται την καταδίκη των προγόνων και οικειοποιείται τις κατηγορίες του ανθρωπίνου γένους, όντας άνθρωπος, ώστε, αφού δεχθεί το τίμημα για τα αμαρτήματα εκείνων, να μπορέσει να τα εξαλείψει, αν και ο ίδιος ήταν ανεύθυνος για τα εγκλήματα. Και, όπως ο Παύλος, λέγοντας «αναπληρώνω τα υστερήματα του Χριστού στη σάρκα μου», έφερε στο σώμα του αυτά που θα υπέμενε ο Χριστός από τους πολεμίους του, αν βρισκόταν ακόμη σε αυτόν τον βίο, έτσι και Αυτός αναλαμβάνει τις τιμωρίες που οφείλονταν στους δούλους. Και όπως λέει ο Ησαΐας «για εμάς οδυνάται», με τη διαφορά όμως ότι, ενώ ο μεν Παύλος αναπλήρωνε αυτό που έλειπε, ο Χριστός προσέφερε τα πάντα μόνος Του. Διότι δεν υπήρχε σε εμάς τίποτα στο οποίο θα μπορούσε να προσθέσει τα δικά Του, ούτε είχαμε αποδώσει το ένα μέρος και οφείλαμε το άλλο, αλλά είχαμε ανάγκη από τα πάντα.

Και ξεπέρασες βέβαια ολόκληρο τον κύκλο των αγίων, και τον καθένα χωριστά και κατά ομάδες, και όλους μαζί· αφενός επειδή έγινες εσύ μόνος σου ό,τι είναι όλοι αυτοί, και αφετέρου υπερέβης όλους μαζί με το να συμμετέχεις μόνος εσύ από όλους σε όσα χαρακτηρίζουν όλους, και τα προσέλαβες μάλιστα σε υπερθετικό βαθμό. Ενώ με τον Δεσπότη των πάντων, σαν να συναγωνίστηκες για να συμμετάσχεις στα ίδια. Και βέβαια, Εκείνος μαρτύρησε επί Ποντίου Πιλάτου την καλή ομολογία, μαρτύρησες και εσύ την ίδια ομολογία με Εκείνον· έμαθες ότι Εκείνος δέθηκε, δέθηκες και ο ίδιος· δέχθηκε στην πλευρά την πληγή ο Δεσπότης, και εσύ σε αυτό το μέρος του σώματος δέχθηκες εκείνες τις πολλές πληγές, αναπληρώνοντας το υστέρημα των παθημάτων του Χριστού, σύμφωνα με τον Παύλο τον σύντροφό σου.

Συνέβη μάλιστα σε πολλούς που δεν είχαν λουστεί στο λουτρό του βαπτίσματος να καταταχθούν σε αυτόν τον χορό, τους οποίους, ενώ δεν είχαν βαπτιστεί με νερό από την Εκκλησία, τους βάπτισε ο ίδιος ο νυμφίος της Εκκλησίας. Σε πολλούς, λοιπόν, έδωσε και νεφέλη και νερό που ανέβλυσε από μόνο του από τη γη και έτσι τους βάπτισε, ενώ τους περισσότερους τους ανέπλασε αοράτως. Διότι, όπως ακριβώς «το υστέρημα του Χριστού» το αναπληρώνουν τα μέλη της Εκκλησίας, δηλαδή ο Παύλος και οποιοσδήποτε άλλος είναι σαν αυτόν, έτσι δεν υπάρχει καμία ασυμφωνία εάν το υστέρημα της Εκκλησίας το αναπληρώσει η κεφαλή της Εκκλησίας. Εάν, δηλαδή, υπάρχουν κάποια μέλη που φαίνεται να βοηθούν την κεφαλή, πόσο πιο δίκαιο είναι όσα λείπουν από τα μέλη να τα προσθέσει η ίδια η κεφαλή. Και αυτά βέβαια με αυτόν τον τρόπο έχουν, όμως τώρα πρέπει να επαναλάβουμε τη συνέχεια του λόγου.

η΄. Και «στους πλούσιους στον παρόντα αιώνα να παραγγέλλεις να μην υπερηφανεύονται», αντί του «στους στον παρόντα αιώνα πλούσιους» ή «στους πλούσιους τους στον παρόντα αιώνα». Και «τώρα χαίρομαι στα παθήματα υπέρ υμών», αντί του «στα υπέρ υμών παθήματα» ή «στα παθήματα τα υπέρ υμών».

Προς τον Αμφιλόχιο, μητροπολίτη Κυζίκου. Η περικοπή των αποστολικών ρητών που παρατέθηκε παρουσιάζει διπλό δρόμο ερμηνείας. Διότι κάποιοι μεν, εκλαμβάνοντας το «υστέρημα» τόσο απλά όσο υποβάλλει η πρόχειρη έννοια της λέξης, ισχυρίζονται ότι ο θεσπέσιος Παύλος είπε «αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου» και ότι ήθελε να δηλώσει πως «αν κάτι παρέλειψε ο Χριστός να πάθει, εγώ το αναπληρώνω στο σώμα μου». Και ενισχύοντας αυτή την άποψη, λένε πως, όπως ακριβώς δόθηκε στους αποστόλους να επιτελούν μεγαλύτερα σημεία από τον Χριστό, και πάλι, όπως ο ίδιος ο Παύλος φαίνεται να πράττει κάτι ανώτερο από τις δεσποτικές εντολές (διότι, ενώ του επιτρεπόταν να τρέφεται από το ευαγγέλιο, αυτός δεν τρεφόταν, καθώς και διάφορα άλλα παρόμοια), έτσι αναπλήρωνε στο δικό του σώμα τα υστερήματα του Δεσπότη. Αλλά έτσι το ερμήνευσαν ορισμένοι.

Τρεις είναι οι τάξεις των όσων πράττονται: διότι άλλες από αυτές είναι ανώτερες, άλλες μεσαίες, και άλλες καταλαμβάνουν την τελευταία θέση. Το ότι, λοιπόν, λέει ο θεσπέσιος Παύλος πως «τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου αναπληρώνω», λένε ότι σημαίνει πως «τα έσχατα από τις θλίψεις του Χριστού και όσα κατέχουν την τελευταία θέση, αυτά εγώ τα αναπληρώνω στο σώμα μου»· δηλαδή, «τα δικά μου πάθη απέχουν τόσο πολύ από το να παραβληθούν με τα πάθη του Χριστού, ώστε όχι μόνο δεν τολμούν τη σύγκριση με τα ανώτερα, αλλά ούτε με τα μεσαία κατατάσσονται, και μου είναι αρκετό να συγκαταλέγονται με τα κατώτατα και τελευταία»· διότι, όσα και αν πράξει και πάθει η ανθρώπινη φύση υπέρ του Χριστού, τίποτε δεν είναι αντάξιο, ούτε καν πλησιάζει εκείνα που ο Ίδιος έπαθε για εμάς. Και θα υπήρχαν πολλά, λένε, που συνάδουν με αυτή τη θεώρηση: διότι «εγώ είμαι ο ελάχιστος των αποστόλων και δεν είμαι άξιος να ονομάζομαι απόστολος», και «επιδιώκω, μήπως και καταλάβω»· και αυτός που «περιφέρει τη νέκρωση του Ιησού στο σώμα, για να φανερωθεί και η ζωή του Ιησού στη σάρκα του», πώς θα μπορούσε να λεχθεί ότι αναπληρώνει το υστέρημα Εκείνου που τα έπραξε και τα έπαθε όλα χαριστικά και δωρεάν; Και πολλά άλλα τέτοια.

Εφόσον, λοιπόν, και οι δύο προαναφερθείσες ερμηνείες προκαλούν δισταγμό, για να φτάσουμε στο αδιαμφισβήτητο, μια τρίτη άποψη που θα προέκυπτε μέσα από αυτές και θα έβρισκε τρόπο να διαφύγει από τις εκατέρωθεν αντιρρήσεις θα ήταν η εξής. Πρέπει αφενός το ιερό κείμενο να χρησιμοποιεί τη λέξη «υστέρημα» όπως συνηθίζεται και να μην καινοτομεί καθόλου ως προς τη λέξη· το πώς όμως ο Παύλος ανταναπληρώνει στο σώμα του τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού, εξέτασέ το λοιπόν μαζί μου. Όχι βέβαια πως όσα όφειλε να πάθει ο Χριστός δεν τα υπέμεινε, σε καμία περίπτωση· διότι δεν υστέρησε απολύτως σε τίποτα, αλλά αντιθέτως υπερεπερίσσευσε η χάρη Του σε εμάς. Ποια υστερήματα λοιπόν ανταναπληρώνει; Όσα, αν ο Σωτήρας βρισκόταν ακόμη στον ανθρώπινο βίο τον καιρό που κήρυττε ο Παύλος, θα πάθαινε διδάσκοντας και προνοώντας μέσω της παρουσίας Του για το πλάσμα, αυτά πάσχοντας τώρα ο Παύλος ανταναπληρώνει, δηλαδή τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού. Διότι αυτό είναι μάλλον πιο κοντά και στην έμφαση του ρήματος· γιατί δεν λέει απλώς «αναπληρώ», αλλά «ανταναπληρώ», δηλαδή «αντί του Δεσπότη και διδασκάλου, εγώ ο δούλος και μαθητής, αναλαμβάνοντας τη δική Του διακονία, ανταναπληρώνω και τα υστερήματα των θλίψεών Του· διότι, εκείνα που Αυτός θα υφίστατο αν δεν μου είχε αναθέσει τη διακονία, εφόσον την ανέλαβα εγώ, είναι εύλογο να ανταναπληρώνω στο σώμα μου τα υστερήματα των θλίψεών Του».

Στον Επιφάνιο, ηγούμενο της Ευκαιρίας. Παρόλο που πληροφορήθηκα ότι η αγιοσύνη σου άλλαξε τόπο φυλάκισης για τον Κύριο, στην οποία τώρα κρατείσαι, δεν μου στάθηκε δυνατό μέχρι τώρα να σου στείλω επιστολή, αν και το επιθυμούσα. Επειδή όμως έμαθα με βεβαιότητα ότι βρίσκεσαι στη Νίκαια και κατά τον τόπο και κατά τον τρόπο, σου στέλνω αυτό το γράμμα με ταχύτητα και αγάπη. Μέσω αυτού ασπάζομαι την ιερή σου κεφαλή, σε χαιρετώ, χαίρομαι και συγχαίρω. Διότι, πώς να μην είναι για εμάς αιτία χαράς το ότι, για τη χαρά που γέννησε η Θεοτόκος, καθένας από εμάς βρίσκεται σε εξορίες και φυλακές; Επειδή τολμώ, ο ανάξιος, να συγκαταλέξω τον εαυτό μου ανάμεσα στους ομολογητές του Χριστού, υπέρ του Οποίου και για τον Οποίο αξιωθήκαμε να κακοπαθούμε. Τα δικά μας είναι γεμάτα ευφροσύνη, ω άνδρα επιθυμιών, αγαλλίαση και καύχηση. Δεν ακούς τον Παύλο που λέει, «τώρα χαίρομαι για τα παθήματά μου υπέρ υμών και αναπληρώνω τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα μου υπέρ του σώματός του, το οποίο είναι η Εκκλησία»; Υπέρ αυτής είναι και τώρα τα παθήματα, η θλίψη, η στενοχώρια, ο διωγμός, ο δαρμός και οτιδήποτε άλλο, ως ένδειξη βέβαια απώλειας για αυτούς που ιουδαΐζουν, αλλά ως αμοιβή σωτηρίας για εκείνους που υπομένουν μαζί με εσένα τα στίγματα του Χριστού.

Έτσι παρακαλώ, έτσι ικετεύω· διότι «υπέρ του Χριστού», όπως λέει, «εκτελούμε χρέη πρεσβευτή, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών». Δεόμαστε να μη δειλιάσετε απέναντι στον θάνατο υπέρ αυτού και μαζί με αυτόν, εάν παραστεί ανάγκη. Η επιστολή απευθύνεται προς όλους, έστω κι αν έχει ως αποδέκτη το πρόσωπό σου, αγαθό τέκνο· γι' αυτό και ασπάζομαι τους πάντες και συγχαίρω όλους για τα παθήματά τους. Και ποιος είναι άξιος να αναπληρώσει τα υστερήματα των θλίψεων του Χριστού στη σάρκα του; Και αλίμονο σε αυτόν που θα αρνηθεί και θα παρεκκλίνει, έστω και αν απειλείται με θάνατο, διότι ο αιώνιος θάνατος θα τον ποιμάνει και θα τον κυριεύσουν οι δίκαιοι το πρωί.