Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ 7:10

Μεγάλος φόβος, αδελφοί, κατά την ώρα εκείνη, και φρίκη και έκσταση, όταν Εκείνος καθίσει στο απροσωπόληπτο κριτήριο, και ανοιχτούν εκείνα τα φοβερά βιβλία, όπου είναι γραμμένα και τα έργα μας και τα λόγια μας και οι πράξεις μας, αυτά που είπαμε και πράξαμε σε τούτο τον βίο, και νομίσαμε ότι διέλαθαν της προσοχής του Θεού, ο οποίος ερευνά καρδιές και νεφρούς, σύμφωνα με το γεγραμμένο: ότι όλες οι τρίχες της κεφαλής σας είναι μετρημένες, δηλαδή οι διαλογισμοί και οι σκέψεις, για τα οποία θα δώσουμε λόγο στον Κριτή.

Ας ακούσουμε τον Δανιήλ που λέει: έβλεπα σε όραμα της νύχτας, έως ότου τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών· ο θρόνος του ήταν φλόγα φωτιάς· οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν· ποταμός φωτιάς έρεε μπροστά του· χίλιες χιλιάδες παραστέκονταν σε αυτόν, και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν· το δικαστήριο συνεδρίασε, και βιβλία ανοίχτηκαν. Έφριξε το πνεύμα μου, εμένα του Δανιήλ που τα είδα, και τα οράματα της κεφαλής μου με συντάρασσαν.

Τι θα κάνω εγώ ο αμελής, ο νωθρός και ράθυμος, που και λέω και ακούω αυτά, και προσπαθώ να νουθετήσω άλλους, εγώ που ακολουθώ όλα τα σαρκικά φρονήματα και έχω υποδουλωθεί στους πονηρούς λογισμούς; Αλίμονο, αλίμονο, ψυχή μου! Πώς αμελείς τη σωτηρία σου! Πώς παρέδωσες τον εαυτό σου στη ματαιότητα και δεσμεύτηκες στα γήινα πράγματα, χωρίς να αναλογίζεσαι ότι πρόκειται να παραστείς στο φοβερό δικαστήριο! Φέρε στον νου σου τη φοβερή παρουσία του Κυρίου, το φρικτό Του δικαστήριο και τον πύρινο ποταμό. Διότι, λέει, ποταμός πυρός πορεύεται ενώπιόν Του· μύριες μυριάδες παρίστανται μπροστά Του και χίλιες χιλιάδες Τον υπηρετούν· εκεί όπου δεν πρόκειται να μας ζητηθεί λόγος μόνο για τα έργα μας, αλλά και για τις σκέψεις και τις προθέσεις της καρδιάς· εκεί όπου τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα· εκεί όπου δεν είναι δυνατόν ούτε προστάτη να αποκτήσεις ούτε δώρα να προσφέρεις.

Τι να πει κανείς για όσους ήρθαν μετά από αυτόν; Ο Δανιήλ δεν επιδιδόταν συνεχώς σε νηστείες και προσευχές, και για αυτές τις αρετές του και για εκείνες τις φοβερές ερμηνείες δεν ρίχτηκε στον λάκκο των λεόντων, και δεν υπέστη μύρια δεινά για τη μακαριότητα που φυλάσσεται στους ουρανούς; Γι' αυτό και αξιώθηκε να δει τη μελλοντική κρίση. Διότι λέει: «Έβλεπα μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών. Το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί, ο θρόνος του φλόγα φωτιάς, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν. Ένα ποτάμι φωτιάς κυλούσε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν. Το δικαστήριο κάθισε και τα βιβλία ανοίχτηκαν». Έπειτα λέει: «Έβλεπα σε νυχτερινό όραμα, και ιδού, ερχόταν με τα σύννεφα του ουρανού κάποιος σαν Υιός Ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών, και παρουσιάστηκε ενώπιόν του, και σε αυτόν δόθηκε η αρχή, η τιμή και η εξουσία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον υπηρετούν. Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει».

Τότε κάθε κτίσμα στον ουρανό και στη γη και κάτω από τη γη θα φωνάζει με δύναμη: ευλογημένος ο Βασιλιάς που έρχεται στο όνομα του Κυρίου. Τότε θα σχιστούν οι ουρανοί και θα αποκαλυφθεί ο Βασιλιάς των βασιλευόντων, σαν φοβερή αστραπή, με πολλή δύναμη και ασύλληπτη δόξα. Και θα τον δει κάθε μάτι, ακόμη και εκείνοι που τον λόγχισαν, και θα θρηνήσουν γι' αυτόν όλες οι φυλές της γης. Τότε ο ουρανός και η γη θα τραπούν σε φυγή, όπως προανήγγειλε ο Ιωάννης, λέγοντας: είδα έναν μεγάλο λευκό θρόνο και εκείνον που καθόταν σε αυτόν, από το πρόσωπο του οποίου έφυγαν ο ουρανός και η γη. Τότε θα καθίσει στον θρόνο της δόξας του, όπως ο ίδιος έχει πει, και θα συγκεντρωθούν μπροστά του όλα τα έθνη. Άραγε τι είδους ψυχή πρόκειται να βρεθεί, ώστε να υπομείνει, όταν θα στηθούν θρόνοι και θα συνεδριάσει το δικαστήριο και θα ανοιχτούν τα βιβλία; Τότε θα δούμε τις αναρίθμητες δυνάμεις των Αγγέλων να παρίστανται ολόγυρα με φόβο. Τότε τα έργα του καθενός θα αναγνωστούν ενώπιον Αγγέλων και ανθρώπων. Τότε εκπληρώνεται η προφητεία του Δανιήλ, που λέει: εγώ ο Δανιήλ έβλεπα, ώσπου στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των ημερών.

Το ένδυμά του ήταν λευκό σαν χιόνι, και οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί. Ο θρόνος του ήταν φλόγα φωτιάς, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν. Ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες Αγγέλων παραστέκονταν σε αυτόν και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν. Το δικαστήριο συνεδρίασε και τα βιβλία ανοίχτηκαν.

Αλλ' απέκρυψε και συγκάλυψε και σκίασε από εμάς τα όσα βρίσκονται εκεί, μέχρις ότου και εμείς, αφού αναχωρήσουμε, κατανοήσουμε τα εκεί, όταν πια αναστηθούμε όλοι εκ νεκρών, και παρασταθούμε, και ομολογήσουμε, και λογοδοτήσουμε σε εκείνο το μέγα και φοβερό, σε εκείνο το φρικτό και ανεκδιήγητο δικαστήριο του Δικαστή· όταν θα έλθει από τον ουρανό για να κρίνει όλη την οικουμένη από ανατολών ηλίου μέχρι δυσμών, όταν ηχήσουν οι ήχοι εκείνων των φοβερότατων σαλπίγγων, όταν η κτίση θα κλονίζεται και θα ταράσσεται από φόβο και τρόμο, όταν οι τάφοι θα ανοίγουν και κάθε άνθρωπος θα ανασταίνεται γυμνός και απόλυτα εκτεθειμένος, όταν κάθε στόμα θα εμφραχθεί και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί, και ο πύρινος ποταμός θα κυλάει μπροστά στον Δικαστή, για τον οποίο αναφέρει ο Δανιήλ: «έβλεπα, έως ότου στήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών· ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός· οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν· ποταμός πυρός κυλούσε ορμητικά μπροστά του· χίλιες χιλιάδες παραστέκονταν μπροστά του και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν· το δικαστήριο συνεδρίασε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν».

Αυτά να μελετάς, για αυτά να φροντίζεις, ώστε να μπορέσεις να ξεφύγεις από την οργή. Διότι δεν είναι δυνατόν να ξεφύγουμε από τα χέρια Εκείνου που μας δημιούργησε, σύμφωνα με αυτόν που λέει: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου; Και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Ας μην εξαπατά λοιπόν κανείς τον εαυτό του, διότι πρέπει να παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού, όπου τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια Του. Εκεί θα παραστούν χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγίων Αγγέλων, και όλες οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν. Και πού θα είναι τότε η υψηλοφροσύνη και η έπαρση; Πού θα είναι τότε η μέθη και ο θυμός; Πού θα είναι τότε η ασωτία, η απειλή και το μάταιο καύχημα; Ποιος θα αντέξει τη φοβερή απειλή των Αγγέλων του Θεού; Ας αναλογιστούμε ότι εκείνοι που υπέμειναν για τον Χριστό και Τον ευαρέστησαν στον παρόντα αιώνα, αυτοί θα μας κρίνουν. Όπως είναι γραμμένο: «Δεν γνωρίζετε ότι οι άγιοι θα κρίνουν τον κόσμο;» Διότι αυτοί, αν και υπήρξαν άνθρωποι με τα ίδια πάθη με εμάς μέσα στον κόσμο, ευαρέστησαν τον Θεό, ενώ εμείς, πράττοντας το πονηρό, παροργίζουμε τον Θεό.

Μην πλανάσθε, ω νέοι και νεάνιδες, άφρονες, ασύνετοι, απάνθρωποι· διότι υπάρχει κρίση και ανταπόδοση. Άκουε και για τις κολάσεις. Ο Άδης είναι ατελείωτη κόλαση. Υπάρχει σκοτάδι αφώτιστο, και υπάρχει γέεννα χωρίς παρηγοριά, και υπάρχει σκουλήκι ακοίμητο, και υπάρχει κλαυθμός ασίγητος, και υπάρχει βρυγμός ακατάπαυστος, και υπάρχει θλίψη ανίατη, και υπάρχει κρίση απροσωπόληπτη, και υπάρχουν υπηρέτες ανελέητοι, και υπάρχει πένθος πικρό και αιώνιο, όταν αναστηθούμε όλοι από τους νεκρούς, και παριστάμενοι θα λογοδοτήσουμε και θα ομολογήσουμε τα πάντα σε εκείνο το μεγάλο, φρικτό και ανεκδιήγητο δικαστήριο του Δικαστή, όταν θα έλθει από τον ουρανό για να κρίνει όλη την οικουμένη από τις ανατολές του ηλίου έως τις δυσμές, όταν θα ηχήσουν οι φωνές εκείνων των φοβερών σαλπίγγων, όταν η κτίση θα κλονίζεται και θα ταράζεται από φόβο και τρόμο, όταν οι τάφοι θα ανοίγουν και κάθε σάρκα θα ανασταίνεται, γυμνή και εκτεθειμένη, όταν κάθε στόμα θα φράξει και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει, όταν ο ποταμός του πυρός θα ρέει μπροστά στον Δικαστή, για τον οποίο λέει ο Δανιήλ: έβλεπα έως ότου στήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών· ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός· οι τροχοί του φλεγόμενο πυρ· χίλιες χιλιάδες στέκονταν δίπλα του και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν· το δικαστήριο συνεδρίασε και τα βιβλία ανοίχτηκαν.

Μετανόησε, αδελφέ, και μην δειλιάσεις. Μετανόησε, αμαρτωλέ, έχοντας θάρρος και αποβλέποντας στην αμέτρητη φιλανθρωπία του Χριστού, ο οποίος είπε: δεν ήρθα για να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Μετανόησε, για να μην καταντροπιαστείς μπροστά στο φοβερό βήμα, όπου με φόβο παρίστανται χιλιάδες και μυριάδες Άγγελοι και Αρχάγγελοι, όταν τα κρυφά γίνονται φανερά, όταν ανοίγονται τα βιβλία των πράξεων, όταν διαχωρίζονται μεταξύ τους, όπως τα πρόβατα από τα ερίφια. Όντως φοβερή και φρικτή ώρα, διότι φοβερός Δικαιοκρίτης επιπλήττει. Ποιος δεν θα φοβηθεί, ποιος δεν θα δειλιάσει εκείνη την ώρα; Διότι και ο Κριτής είναι ισχυρός, και το δικαστήριο αδυσώπητο, και τα έργα μας στέκονται μπροστά στα μάτια μας, και ο ποταμός του πυρός βρίσκεται μπροστά στο βήμα, και ο ύμνος των δικαίων μαζί με τους Αγγέλους είναι ασίγητος, και ο κοπετός των αμαρτωλών αβάσταχτος, και τα δάκρυα ανώφελα. Τότε και οι θησαυροί ανοίγονται, και οι δίκαιοι απολαμβάνουν.

Έτσι να κλαις και να αναλογίζεσαι, λέγοντας: άραγε τι λογής να είναι εκείνες οι φοβερές κολάσεις, τις οποίες αναφέρει η θεία Γραφή; Άραγε τι λογής να είναι εκείνος ο πύρινος ποταμός; Άραγε τι λογής να είναι εκείνο το άσβεστο πυρ; Άραγε τι λογής να είναι εκείνο το εξώτερο σκότος; Άραγε τι λογής να είναι εκείνοι οι βρυγμοί των οδόντων; Άραγε τι λογής να είναι εκείνη η γέεννα του πυρός; Άραγε τι λογής να είναι εκείνος ο ατελεύτητος σκώληκας;

Και εσύ, αδελφέ, εάν υπομείνεις και επιμεληθείς τον μικρό σου κανόνα, θα βρεθείς μαζί τους. Μην αμελήσετε λοιπόν επειδή σας μισεί ο κόσμος· διότι αυτοί που μισούν είναι τρισάθλιοι, ενώ εκείνοι που μισούνται για τον Χριστό είναι μακάριοι. Διότι έρχεται και θα ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Όπως λέει άλλωστε και ο Προφήτης: έρχεται, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του; Πραγματικά, είναι όντως φοβερή η ημέρα της παρουσίας του. Άκουσε και κάτι άλλο παρόμοιο με αυτό· διότι λέει ο προφήτης Δανιήλ ότι στήθηκαν θρόνοι και ο Παλαιός των Ημερών κάθισε. Το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, και τα μαλλιά της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί· ο θρόνος του ήταν φλόγα φωτιάς· χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν και μύριες μυριάδες παραστέκονταν ενώπιόν του· το δικαστήριο έλαβε θέση και τα βιβλία ανοίχτηκαν.

Και θα τον δει κάθε οφθαλμός, και εκείνοι που τον λόγχισαν, και θα θρηνήσουν για αυτόν όλες οι φυλές της γης. Τότε ο ουρανός και η γη θα τραπούν σε φυγή, καθώς προανήγγειλε ο Ιωάννης, λέγοντας: είδα έναν μεγάλο λευκό θρόνο και εκείνον που καθόταν πάνω σε αυτόν, από το πρόσωπο του οποίου έφυγε ο ουρανός και η γη. Αλίμονο, εμείς οι αμαρτωλοί πού θα σταθούμε; Τότε θα καθίσει στον θρόνο της δόξας του, καθώς έχει πει, και θα συγκεντρωθούν μπροστά του όλα τα έθνη. Τι είδους ψυχή άραγε πρόκειται να βρεθεί, ώστε να μπορέσει να αντέξει, όταν στηθούν οι θρόνοι, και καθίσει το δικαστήριο, και ανοιχτούν τα βιβλία; Τότε θα δούμε τις αναρίθμητες δυνάμεις των Αγγέλων να παραστέκονται τριγύρω με φόβο. Τότε τα έργα του καθενός θα διαβάζονται και θα φανερώνονται ενώπιον Αγγέλων και ανθρώπων. Τότε εκπληρώνεται η προφητεία του Δανιήλ, που λέει: εγώ ο Δανιήλ κοίταζα, μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών. Το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, τα μαλλιά της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί, ο θρόνος του φλόγα φωτιάς, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν, ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του, χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν και μύριες μυριάδες παραστέκονταν μπροστά του, το δικαστήριο κάθισε και τα βιβλία ανοίχτηκαν.

Ερώτηση: Τον ρώτησαν οι φιλόχριστοι ακροατές: Δάσκαλε, πες μας και τα όσα ακολουθούν αυτά, και πώς ανακρίνονται. Απόκριση: Τότε, αδελφοί μου φιλόχριστοι, ολόκληρη η ανθρωπότητα θα στέκεται ανάμεσα στη βασιλεία και την κρίση, ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, ανάμεσα στη χαρά και την οδύνη· και όλοι, σκύβοντας το κεφάλι, θα βλέπουν αυτούς που παρίστανται μπροστά στο βήμα και ανακρίνονται, και μάλιστα εκείνους που έζησαν με αμέλεια. Και βλέποντας αυτά, σκύβοντας πάλι το κεφάλι, θα θυμούνται τις δικές τους πράξεις. Αλλά και ο καθένας θα βλέπει τα δικά του έργα να στέκονται μπροστά του, είτε είναι αγαθά είτε φαύλα· ο καθένας αυτά που έστειλε από πριν. Τότε εκείνοι που έπραξαν φαύλα και δεν μετανόησαν, οδυρόμενοι θα λένε: Ω, πώς δεν αγωνιστήκαμε οι άθλιοι, αλλά χάσαμε τον καιρό μας μέσα στην αμέλεια, παίζοντας και περιπαιζόμενοι; Πώς δεν αγρυπνήσαμε; Γιατί δεν νηστέψαμε; Γιατί δεν ελεήσαμε τους φτωχούς; Γιατί φθονήσαμε οι άθλιοι και πράξαμε κακά; Γιατί δεν μετανοήσαμε, όσο υπήρχε καιρός για μετάνοια, αλλά περάσαμε τη ζωή μας γελώντας, απολαμβάνοντας τρυφές και ζώντας μέσα στη ματαιότητα; Τώρα που δεν υπάρχει πλέον καιρός για μετάνοια, τι να κάνουμε; Διότι έφτασε η φοβερή ημέρα και ώρα, για την οποία ακούσαμε πολλές φορές και γελούσαμε. Τι να κάνουμε οι ελεεινοί, τώρα που τα βιβλία άνοιξαν και κρίνουν τους πάντες;

Αυτός, λοιπόν, που χθες κατά θεία οικονομία αρνήθηκε τις λεγεώνες των αγγέλων και έλεγε στον Πέτρο: «Δεν μπορώ άραγε τώρα να παρατάξω περισσότερες από δώδεκα λεγεώνες αγγέλων;», σήμερα, με τρόπο ταυτόχρονα θεοπρεπή, πολεμικό και δεσποτικό, κατέρχεται κάτω στον άδη και τον θάνατο· και ενάντια στον τύραννο διά του θανάτου, έχοντας μαζί Του τις αθάνατες παρατάξεις των ασωμάτων στρατευμάτων και των αοράτων ταγμάτων, όχι απλώς κάποιες δώδεκα λεγεώνες, αλλά μύριες μυριάδες και χίλιες χιλιάδες αγγέλων, εξουσιών, θρόνων, αθρόνων, εξαπτέρυγων, απτέρων, πολυόμματων, ανόμματων και ουρανίων ταγμάτων. Οι οποίες προέπεμπαν, δορυφορούσαν και τιμούσαν τον Χριστό ως δικό τους Δεσπότη και Βασιλέα· και όχι βέβαια ως σύμμαχοι –προς Θεού! Διότι ποια συμμαχία έχει ανάγκη ο παντοδύναμος Χριστός;– αλλά επειδή και οφείλουν και αγαπούν να παρίστανται πάντοτε στον Δεσπότη τους, τον Θεό, ως αξιόπιστοι δορυφόροι, οπλίτες και λαμπροί σκηπτούχοι της οξείας και θείας δεσποτικής κυριαρχίας, που με ένα μόνο νεύμα, με σπουδή και με θεία ταχύτητα, προφταίνουν η μία την άλλη, κάνοντας άμεσα πράξη την προσταγή και στεφανωμένες με τη νίκη ενάντια στις παρατάξεις των εχθρών και των παρανόμων. Γι' αυτό ακριβώς, καθώς τότε κατέρχονταν με ορμή και συμπορεύονταν με τον Θεό και Δεσπότη στα έγκατα του άδη και στα υπόγεια, που είναι βαθύτερα από όλη τη γη, στα υποχθόνια οικητήρια όσων είχαν κοιμηθεί από αιώνος, Εκείνος εξήγαγε με ανδρεία αυτούς που ήταν δεσμώτες από αιώνος.

Επομένως, ο προφήτης έβλεπε μεν με τα μάτια της διανοίας τον Κύριο ενθρονισμένο στην ουράνια βασιλεία, λέγει δε ότι ο επί της γης οίκος είναι πλήρης δόξας, καταυγαζόμενος, σαν από κάποιες ακτίνες φωτός άνωθεν από τον ουρανό, από τις μαρμαρυγές του θείου λόγου. Κάποιες ασώματες, θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις, τις οποίες και ο Δανιήλ φανέρωνε λέγοντας: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες παρίσταντο ενώπιόν του».

Ποιες όμως είναι οι «δυνάμεις», παρά εκείνες για τις οποίες γινόταν λόγος προ ολίγου; Σύμφωνα με τον Ακύλα: «και θα λιώσει όλη η στρατιά των ουρανών», σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα λιώσει όλη η δύναμη του ουρανού», και σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα: «και θα λιώσουν όλες οι δυνάμεις των ουρανών». Αυτές λοιπόν είναι εκείνες οι «δυνάμεις», τις οποίες ερμηνεύσαμε ότι είναι «οι αρχές και οι εξουσίες και οι κοσμοκράτορες του σκότους τούτου και τα πνευματικά της πονηρίας που βρίσκονται στα επουράνια». Για αυτά ακριβώς έχει ειπωθεί ότι «θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι» κατά τον καιρό της κρίσεως, κατά τον οποίο «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο». Αξίζει δε να παρατηρήσουμε, φτάνοντας σε αυτό το σημείο του λόγου, ότι το κείμενο δεν εννοεί πως θα επέλθει φθορά ούτε απώλεια και αφανισμός του ουρανού, αλλά, όπως όταν ξετυλίγεται ένα «βιβλίο» (ειλητάριο) φανερώνονται τα όσα είναι γραμμένα, χωρίς όμως να φθείρεται το «βιβλίο», με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όταν ξετυλιχθεί η ουράνια γραφή, η οποία περιέχει τις πράξεις ολόκληρου του αιώνος, οι αντίπαλες δυνάμεις θα απομακρυνθούν από τη διαμονή τους στον αέρα, πέφτοντας κάτω. Και ο Δανιήλ, εξάλλου, διδάσκοντας τα περί της κρίσεως έλεγε: «το κριτήριο κάθισε, και άνοιξαν “βιβλία”». Ποια «βιβλία» όμως;

Το πλήθος δε αυτών το παρουσιάζει και ο προφήτης Δανιήλ κατά τη θεοπτία του λέγοντας: «Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες στέκονταν μπροστά του.» Σε συμφωνία με αυτό έχει λεχθεί και τώρα: «Το άρμα του Θεού είναι μυριοπλάσιο, χιλιάδες είναι αυτοί που ευημερούν.» Αντί αυτού, ο Σύμμαχος ερμήνευσε: «Το όχημα του Θεού αποτελείται από μυριάδες, και χιλιάδες είναι αυτοί που ηχούν.» Και τι άλλο σημαίνει «αυτοί που ηχούν» παρά προφανώς φωνές γεμάτες δοξολογία και θεολογία; Όπως ακριβώς έχει καταγραφεί στον Ησαΐα ότι τα Σεραφείμ βοούν και λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού.» Ανάμεσα δε σε αυτές τις χιλιάδες και τις μυριάδες που είναι ζεγμένες στο άρμα του Θεού, αναστρέφεται και ο ίδιος ο Κύριος στο μέσο τους, κυβερνώντας τες σαν ηνίοχος και προετοιμάζοντάς τες με το Πνεύμα.

Αυτοί, λοιπόν, έγιναν σαν αστραπές, διατρέχοντας παντού την οικουμένη, και στέλνουν το θείο και νοητό φως στις καρδιές εκείνων που μυσταγωγούνται. Και όταν ο ψαλμωδός κάνει λόγο για πυρ, δεν εννοεί βέβαια αυτό το αισθητό πυρ, ούτε την ορατή φλόγα, αλλά κάποια θεία δύναμη ακαταμάχητη, δυσαντιμετώπιστη και αναπόδραστη, η οποία κατατρώγει σαν φωτιά εκείνους που τον εχθρεύονται. Τέτοιοι δε ήταν, πριν από όλους τους άλλους, οι αλιτήριοι δαίμονες και ο αρχηγός της αγέλης τους· αυτόν τον κατέκαψε ο Σωτήρας μαζί με τους υπόλοιπους. Διότι δεν υπήρχε άλλος τρόπος να ελευθερώσει τους ανθρώπους της γης που είχαν υποταχθεί σε αυτόν, παρά μόνο εάν εξαπέλυε εναντίον του σαν φωτιά την οργή που τον καταναλώνει και τον αφανίζει. Έτσι, ελευθέρωσε εκείνους που είχαν υποδουλωθεί σε αυτόν, έσωσε όσους βρίσκονταν στην αιχμαλωσία, λύτρωσε τους πλανημένους και τους κάλεσε στο φως της αλήθειας. Ίσως μάλιστα ο Δαβίδ αναφέρθηκε σε φωτιά και αστραπή, δηλαδή σε φλόγα και φως, επειδή διπλή είναι η ενέργεια του πυρός· διότι δεν έχει μόνο την ιδιότητα να καίει, αλλά και να φωτίζει· και το μεν φως χαρίζεται στους δικαίους, ενώ η καύση έχει καθοριστεί για τους παρανόμους. Αυτά αποτελούν και τα προφητεύματα της δεύτερης επιφανείας· αυτά είδε και ο Δανιήλ: Ποταμός πυρός, λέει, έρρεε μπροστά του· και ο Κύριος είπε πως η παρουσία του θα είναι σαν την αστραπή που φτάνει από την ανατολή μέχρι τη δύση.

Βλέποντας λοιπόν την τελική βασιλεία του ο προφήτης Δανιήλ μέσω του θείου Πνεύματος, κατεχόταν από θεία έμπνευση με αυτόν τον τρόπο, περιγράφοντας το όραμα του Θεού με πιο ανθρώπινα λόγια: «Έβλεπα», λέει, «έως ότου τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των ημερών. Και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, και οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί· ο θρόνος του ήταν φλόγα φωτιάς, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν· ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του. Το δικαστήριο κάθισε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν». Και στη συνέχεια, «Έβλεπα», λέει, «και ιδού, μαζί με τις νεφέλες του ουρανού ερχόταν κάποιος όμοιος με Υιό ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των ημερών, και οδηγήθηκε ενώπιόν του· και σε αυτόν δόθηκε η αρχή, η τιμή και η βασιλεία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον δουλεύσουν. Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει, και η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί». Αυτά σαφώς δεν θα μπορούσαν να αναφέρονται σε κανέναν άλλον, παρά στον Σωτήρα μας, τον Θεό Λόγο που ήταν εν αρχή προς τον Θεό, ο οποίος ονομάζεται Υιός ανθρώπου εξαιτίας της έσχατης ενανθρώπησής του. Αλλά επειδή έχουμε συγκεντρώσει σε οικεία υπομνήματα τις προφητικές περικοπές περί του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού και έχουμε συστηματικά αποδείξει με μεγαλύτερη σαφήνεια τα όσα δηλώνονται για αυτόν σε άλλα έργα, θα αρκεστούμε στα όσα ειπώθηκαν προς το παρόν.

Και λέει ο αρχιστράτηγος του Κυρίου στον Ιησού: «Λύσε το υπόδημα των ποδιών σου· διότι ο τόπος στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Αυτά ακριβώς είχαν ειπωθεί από τον Κύριο και στον Μωυσή, όταν άρχιζε τη θεοπτία στη βάτο, όπως δηλώνει η Γραφή: «Όταν δε είδε ο Κύριος ότι πλησιάζει για να δει, τον κάλεσε ο Κύριος μέσα από τη βάτο λέγοντας: Μωυσή, Μωυσή, μην πλησιάσεις εδώ· λύσε το υπόδημα των ποδιών σου, διότι ο τόπος πάνω στον οποίο στέκεσαι είναι γη αγία». Ένας λοιπόν και ο αυτός Θεός ήταν εκείνος που αποκάλυψε το θέλημά Του και στους δύο, όπως αποδεικνύεται από το παράγγελμα. Αλλά τώρα μεν προστάζει μέσω του αρχιστρατήγου της δυνάμεώς Του, ενώ στον Μωυσή μέσω του αγγέλου που εμφανίστηκε. Καθώς δε υπερουράνιες στρατιές και υπερκόσμιες δυνάμεις και αόρατα πνεύματα, θείοι άγγελοι και αρχάγγελοι λειτουργούν στον παμβασιλέα και πανηγεμόνα Θεό, σύμφωνα με αυτό που έχει ειπωθεί από τον Δανιήλ: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν ενώπιόν του», ποιος άλλος θα μπορούσε να είναι ανώτατος όλων εκτός από τον Θεό Λόγο και την πρωτότοκη Σοφία και το ένθεο γέννημα; Εύλογα, λοιπόν, έχει αναγορευθεί στην προκειμένη περίπτωση και «αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου», όπως σε άλλα σημεία και «άγγελος μεγάλης βουλής», και σύνθρονος του Πατρός, αιώνιος και μέγας αρχιερέας. Έχει δε αποδειχθεί ότι αυτός ο ίδιος είναι και Κύριος και Θεός και Χριστός, χρισμένος από τον Πατέρα με έλαιο αγαλλιάσεως.

Έτσι λοιπόν, μετά τα πρώτα άστρα που κατανοούνται μεταξύ των ασώματων δυνάμεων, τα οποία διαπρέπουν με τη δύναμη και την ουσία του νοερού φωτός, υπάρχει μια μεγάλη και για εμάς ακατανόητη διαφοροποίηση, καθώς και αναρίθμητες φυλές και γένη, όχι όμως και για τον Ποιητή των όλων. Γι' αυτό, θέλοντας να παραστήσει ότι αυτά είναι καταληπτά μόνο στον Θεό, κάποιος από τους θεολόγους αναφέρει: «Μύριες μυριάδες τον λειτουργούσαν και χίλιες χιλιάδες παρίσταντο ενώπιόν του», δηλώνοντας αφενός με τον αριθμό το γεγονός ότι αυτά είναι καταληπτά στον Θεό, και αφετέρου με την ποσότητα το ότι για εμάς είναι άπειρα· εξαιτίας του οποίου συνηθίζουμε να ονομάζουμε, προς έμφαση της υπερβολής, τα πολλά και άπειρα «μύρια». Κάποιος άλλος προφήτης, αναλύοντας την ουσία τους, θεολογεί κάπως έτσι για τον Ποιητή των συμπάντων, λέγοντας: «Κύριε, Θεέ μου, μεγαλύνθηκες πάρα πολύ, ενδύθηκες δόξα και μεγαλοπρέπεια, εσύ που περιβάλλεσαι το φως σαν ιμάτιο, που εκτείνεις τον ουρανό σαν δέρμα· εσύ που κάνεις τους αγγέλους σου πνεύματα και τους λειτουργούς σου φλόγα πυρός».

ΛΘʹ. ΠΩΣ ΚΑΙ ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΕΤΑ ΘΑΝΑΤΟΝ ΚΡΙΣΗ Ο ΠΛΑΤΩΝ ΠΙΣΤΕΥΕΙ ΟΤΙ ΘΑ ΣΥΜΒΕΙ ΠΑΡΟΜΟΙΑ ΜΕ ΤΟΥΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ Καθώς η Γραφή των Εβραίων προαναγγέλλει ότι θα υπάρξει δικαστήριο του Θεού και κρίση των ψυχών μετά την αναχώρηση από τον παρόντα βίο, τόσο μέσα από αναρίθμητα άλλα χωρία όσο και μέσα από εκείνα όπου λέει: «Το δικαστήριο στήθηκε και τα βιβλία ανοίχτηκαν και ο Παλαιός των Ημερών κάθισε. Ποταμός πυρός έρρεε μπροστά του· μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες στέκονταν μπροστά του», άκουσε τον Πλάτωνα, ο οποίος αναφέρεται ονομαστικά στη θεία κρίση και φυσικά στον ποταμό, και περιγράφει πολλές κατοικίες για τους ευσεβείς και διάφορες τιμωρίες για τους ασεβείς, σε απόλυτη συμφωνία με τους λόγους των Εβραίων. Λέει λοιπόν στο έργο «Περί ψυχής» τα εξής: «Ένας τρίτος ποταμός ανάμεσα σε αυτούς εκβάλλει στο μέσον, και κοντά στην εκβολή του καταλήγει σε έναν μεγάλο τόπο που καίγεται με πολλή φωτιά και σχηματίζει μια λίμνη μεγαλύτερη από τη δική μας θάλασσα, η οποία βράζει με νερό και πηλό· από εκεί προχωρά κυκλικά θολός και πηλώδης, και τυλιγόμενος μέσα στη γη φτάνει σε διάφορα μέρη, καθώς και στα άκρα της Αχερουσίας λίμνης, χωρίς να αναμειγνύεται με το νερό της· και αφού περιστραφεί πολλές φορές κάτω από τη γη, εκβάλλει βαθύτερα από τον Τάρταρο. Αυτός είναι εκείνος που τον ονομάζουν Πυριφλεγέθοντα, από τον οποίο οι ρύακες εκτοξεύουν θραύσματα σε όποια σημεία της γης κι αν τύχει να βρεθούν».

Και πάλι, διότι όλα όσα λέγει ο Πατέρας, φαίνεται ότι παντού τα λέγει μέσω του Λόγου. Αυτό μάλιστα είναι φανερό και από εμάς τους ίδιους, όσο είναι δυνατόν να παρομοιάσει κανείς τα μικρά με τα μεγάλα και τα θεία· διότι και εμείς, όλα όσα θέλουμε στο μέτρο του δυνατού να πούμε και να κάνουμε, τα κάνουμε μέσω του δικού μας λόγου. Εάν, λοιπόν, κατ' αυτόν τον τρόπο προήλθε ο Λόγος από τον Πατέρα με δραστική ενέργεια, πώς ήρθε στο μυαλό του Μάρκελλου να θέσει ως χρονικό όριο στην ενέργεια του Λόγου τον καιρό της συντέλειας, κατά τον οποίο ισχυρίζεται ότι ο Λόγος θα βρίσκεται μέσα στον Θεό, όπως ακριβώς ήταν και προηγουμένως (ενώ προηγουμένως τον παρουσίαζε να ησυχάζει μέσα στον σιωπώντα Θεό); Επομένως, και μετά τη συντέλεια θα υπάρχει κάποια ησυχία, αφού ο Λόγος δεν πρόκειται να ενεργεί απολύτως τίποτα. Αλλά, βέβαια, πριν από τη δημιουργία των κτιστών δεν υπήρχε τίποτα, λέει, εκτός από τον Θεό, και επειδή δεν υπήρχε τίποτα, εύλογα όριζε για τον εαυτό του αυτή την ησυχία. Κατά τον καιρό όμως της συντέλειας, ο προφήτης Δανιήλ προφητεύει ότι θα υπάρχουν μυριάδες μπροστά στον θρόνο του Θεού, λέγοντας: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του»· και βέβαια θα είναι τότε παρόντες όλοι οι υιοί του μέλλοντος αιώνος, καθώς και οι μακάριες ψυχές των πατριαρχών, των προφητών και των αποστόλων, τα άγια πνεύματα των μαρτύρων, και όλα τα πρόβατα του Σωτήρα μας, τα οποία θα σταθούν στα δεξιά του και θα ακούσουν: «ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε την ετοιμασμένη για εσάς βασιλεία από καταβολής κόσμου».

Γι' αυτό, εξαιτίας της σκληροκαρδίας τους, τους παρουσίαζαν τη διδασκαλία περί ενός Θεού, παιδαγωγώντας τους προσωρινά με το να τους αποτρέπουν αφενός από το να νομίζουν ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, και με το να τους οδηγούν αφετέρου στην εισαγωγή της πίστης στον Ένα. Έτσι, ο Μωυσής παρέδιδε ατελή τη διδασκαλία στους συγχρόνους του εξαιτίας της ατελούς τους αντίληψης, ώστε να μην κάνει καμία απολύτως αναφορά στη δημιουργία των αγγέλων κατά τη διήγηση της κοσμοποιίας, καίτοι οι μεταγενέστεροι προφήτες δεν μνημόνευσαν μόνο τους αγγέλους, αλλά και τις θεϊκές δυνάμεις και τα άγια πνεύματα, καθώς και τους υπερουράνιους λειτουργούς του Θεού, για τους οποίους ο Δανιήλ δίδασκε λέγοντας: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του». Παρόλα αυτά, ο Μωυσής παρέδωσε στη σιωπή τους λόγους για όλα αυτά, αν και δεν τα αγνοούσε, έχοντας εκ των προτέρων λάβει την ακριβή γνώση των πάντων μέσω του θείου Πνεύματος· ωστόσο, στην κοσμοποιία δεν έκανε καμία απολύτως αναφορά σε αυτά ως δημιουργήματα του Θεού. Και ως αιτία αυτού κανείς δεν θα μπορούσε να αναφέρει άλλη από το γεγονός ότι υπήρχε η σκληροκαρδία του λαού, όπως ακριβώς δίδαξε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Θα μπορούσες, επίσης, να μάθεις από τα αναγνώσματα της Καινής Διαθήκης ότι υπάρχουν και μύρια άλλα πράγματα στη σύσταση του σύμπαντος, τα οποία δεν αναφέρονται καθόλου στη γραφή του Μωυσή· συνεπώς, δεν μνημόνευσε τις αρχές, ούτε τις εξουσίες, ούτε τους κοσμοκράτορες, ούτε τα πνευματικά όντα «της πονηρίας», προς τα οποία ο θείος απόστολος λέει ότι διεξάγεται η πάλη μας. Τι συμβαίνει, λοιπόν;

Αυτό βεβαίως θα έχει εύκολη λύση για όσους εξετάζουν τα πράγματα με ευσέβεια, εάν αναλογιστεί κανείς ότι ο Υιός, όντας πάντοτε μαζί και συμπαρών με τον Πατέρα, βρισκόταν κάπου στο εσωτερικό, σαν σε άδυτα και απάτητα μέρη της πατρικής βασιλείας, και έπειτα, αποστελλόμενος από τον Πατέρα για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους, έλεγε για τον εαυτό Του ότι έχει εξέλθει από τον Πατέρα. Αυτό ακριβώς δήλωνε και αλλού μέσω παραβολής, λέγοντας για τον εαυτό Του: «εξήλθε ο σπείρων του σπείραι»· διότι από πού εξήλθε παρά από τα ενδότερα ανάκτορα της πατρικής θεότητας; Σύμφωνα με τον ίδιο συλλογισμό, και το Άγιο Πνεύμα, που παρίσταται πάντοτε στον θρόνο του Θεού —επειδή και «μύριες μυριάδες» παρίστανται σε Αυτόν σύμφωνα με τον Δανιήλ— αποστελλόταν και αυτό, άλλοτε με μορφή περιστεράς πάνω στον Υιό του Ανθρώπου, και άλλοτε σε καθέναν από τους προφήτες και τους αποστόλους· γι' αυτό έχει ειπωθεί και για αυτό ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα. Και γιατί απορείς; Όταν ακόμη και για τον διάβολο έχει λεχθεί: «και εξήλθε ο διάβολος από τον Κύριο» και δεύτερη φορά πάλι έχει ειπωθεί: «εξήλθε δε ο διάβολος από τον Κύριο». Θα μπορούσες να το βρεις αυτό και στην περίπτωση του Αχαάβ, όπου η Γραφή προσθέτει: «και εξήλθε πνεύμα πονηρό και στάθηκε ενώπιον του Κυρίου και είπε: Εγώ θα τον απατήσω». Αλλά αυτά μεν είναι εναντία πνεύματα, και το πώς και με ποιον τρόπο έχουν ειπωθεί όλα αυτά, δεν είναι τώρα η κατάλληλη ώρα να το διερευνήσουμε.

Ο Μάρκελλος, λοιπόν, τέτοια τολμούσε να λέει· οι προφήτες του Θεού, όμως, ορίζοντας τη βασιλεία του Χριστού ως ατελεύτητη, λένε ότι μετά τον καιρό της κρίσεως θα κατέχει την εξουσία του νέου αιώνα. Δες, για παράδειγμα, πώς ο προφήτης Ιεζεκιήλ, παρουσιάζοντας το δικαστήριο των προβάτων του Θεού, μετά την κρίση τους, εγκαθιστά τον Δαβίδ σε αυτά ως ποιμένα και προφητεύει ότι ο ίδιος θα είναι άρχοντάς τους. Ο δε Δανιήλ, αφού προείπε: «Έβλεπα έως ότου στήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των ημερών, και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν χιόνι, και τα μαλλιά της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί· ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν. Ποταμός πυρός έρεε μπροστά του· χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του· το δικαστήριο συνεδρίασε, και βιβλία ανοίχθηκαν», αφού τα είδε αυτά από πριν, στη συνέχεια βλέπει τον Υιό του Ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού προς τον Παλαιό των ημερών και να παραλαμβάνει την άφθαρτη βασιλεία. Επομένως, και τότε, με τρόπο διαφορετικό και ανώτερο από ό,τι τώρα, θα έχει την εξουσία για να βασιλεύει σε εκείνους που είναι άξιοι της μακαριότητας.

Όταν στηθούν οι θρόνοι, και καθίσει ο Παλαιός των ημερών, και ανοιχτούν τα βιβλία, και ρεύσει ποταμός πυρός, και το φως θα βρίσκεται μπροστά, και το σκότος θα είναι ετοιμασμένο· και θα πορευθούν όσοι έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, η οποία τώρα είναι κρυμμένη στον Χριστό και αργότερα θα φανερωθεί μαζί Του· ενώ όσοι έπραξαν τα φαύλα θα πορευθούν σε ανάσταση κρίσεως, για την οποία ήδη καταδικάστηκαν όσοι δεν πίστεψαν από τον λόγο που τους κρίνει· και τους μεν θα τους υποδεχθεί το ανέκφραστο φως και η θεωρία της αγίας και βασιλικής Τριάδος, η οποία θα εκλάμπει σαφέστερα και καθαρότερα και θα ενώνεται ολόκληρη με ολόκληρο τον νου, την οποία μάλιστα εγώ θεωρώ ως τη μόνη βασιλεία των ουρανών· για τους δε, μαζί με τα άλλα βάσανα, ή μάλλον πριν από τα άλλα, θα υπάρχει η αποπομπή τους από τον Θεό και η ατελεύτητη αισχύνη στη συνείδησή τους. Και αυτά μεν θα συμβούν αργότερα.

Αρχή της προσκομιδής Διότι είναι αληθώς άξιο και δίκαιο να σε αινούμε, να σε ευλογούμε, να σε προσκυνούμε, να σε δοξάζουμε, τον μόνο αληθινό Θεό, τον φιλάνθρωπο, τον άφραστο, τον αόρατο, τον αχώρητο, τον άναρχο, τον αιώνιο, τον άχρονο, τον αμέτρητο, τον άτρεπτο, τον απερινόητο· τον ποιητή των όλων, τον λυτρωτή των πάντων· αυτόν που συγχωρεί όλες τις ανομίες μας· αυτόν που θεραπεύει όλες τις νόσους μας· αυτόν που λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή μας· αυτόν που μας στεφανώνει με έλεος και οικτιρμούς. Εσένα αινούν οι άγγελοι· εσένα προσκυνούν οι αρχάγγελοι· εσένα υμνούν οι αρχές· προς εσένα ανακράζουν οι κυριότητες· τη δόξα σου διακηρύσσουν οι εξουσίες· σε εσένα αναπέμπουν την ευφημία οι θρόνοι· χίλιες χιλιάδες παραστέκονται ενώπιόν σου, και μύριες μυριάδες σού προσφέρουν τη λειτουργία. Εσένα υμνούν τα αόρατα· εσένα προσκυνούν τα ορατά, τα οποία εκτελούν πάντα τον λόγο σου, Δέσποτα.

Διότι, όπως αναφέρει, παρουσιάστηκε πλήθος ουράνιας στρατιάς που υμνούσαν τον Θεό. Και ο Δανιήλ ορά μυριάδες μυριάδων να παρίστανται και χιλιάδες χιλιάδων βλέπει να λειτουργούν. Και οι προφήτες το ίδιο μαρτυρούν, ονομάζοντας τον Κύριο των πάντων «Κύριο των στρατιών» και «Κύριο των δυνάμεων». Και προς τον Ιησού του Ναυή, ο δυνατός στον πόλεμο λέει: «Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δυνάμεως». Εάν, λοιπόν, έχουμε κατανοήσει ποια είναι η αγαθή συμμαχία και ποιος είναι ο ηγέτης αυτών των συμμάχων, ας συνάψουμε συνθήκη ειρήνης μαζί του, ας προστρέξουμε στην εξουσία του, ας γίνουμε φίλοι με εκείνον που κατέχει τόση δύναμη. Το ποιος είναι δε ο τρόπος της οικειώσεως με αυτόν, μας το διδάσκει εκείνος που συνάπτει αυτή τη φιλία, ο μέγας Απόστολος, στα όσα λέει: «Αφού, λοιπόν, δικαιωθήκαμε εκ πίστεως, ας έχουμε ειρήνη με τον Θεό», και πάλι: «Υπέρ του Χριστού, λοιπόν, εκτελούμε χρέη πρεσβευτή, σαν να σας παρακαλεί ο Θεός μέσω ημών· σας ικετεύουμε στο όνομα του Χριστού, συμφιλιωθείτε με τον Θεό». Διότι, για όσο διάστημα ήμασταν από τη φύση μας τέκνα οργής, κάνοντας τα μη πρέποντα, είχαμε ταχθεί με το μέρος εκείνων που αντιτάσσονταν στη δεξιά του Υψίστου· αποβάλλοντας, όμως, την ασέβεια και τις κοσμικές επιθυμίες με το να ζούμε όσια, δίκαια και ευσεβώς, μέσω αυτής της ειρήνης θα ενωθούμε με την αληθινή ειρήνη. Διότι έτσι λέει γι’ αυτόν ο Απόστολος, ότι «Αυτός είναι η ειρήνη μας». Αυτός ο λόγος αποτελεί το τέλος και το επιστέγασμα όλων όσων συνέβησαν μέσα στον χρόνο.

Πώς, λοιπόν, θα προσφέρεις αυτά στον Θεό, εσύ που δεν υπακούς στον νόμο ο οποίος εμποδίζει τον ακάθαρτο να ιερουργεί; Αν πάλι επιθυμείς να σου εμφανιστεί ο Θεός, γιατί δεν ακούς τον Μωυσή, ο οποίος παραγγέλλει στον λαό να καθαρθεί από τον γάμο, ώστε να μπορέσουν να δεχθούν την εμφάνιση του Θεού; Αν όμως σου φαίνονται μικρά αυτά, δηλαδή το «να συσταυρωθείς με τον Χριστό», το «να παραστήσεις τον εαυτό σου ως θυσία στον Θεό», το «να γίνεις ιερέας του Θεού του Υψίστου» και το να αξιωθείς τη μεγάλη εμφάνιση του Θεού, τι ανώτερο από αυτά να επινοήσουμε για εσένα, εάν τυχόν σου φανούν μικρά και όσα προκύπτουν από αυτά; Διότι από το να συσταυρωθείς, προκύπτει και το να συζήσεις, να συνδοξαστείς και να συμβασιλεύσεις. Και από το να παραστήσεις τον εαυτό σου στον Θεό, προκύπτει η μετάταξή σου από την ανθρώπινη φύση και αξία στην αγγελική· διότι έτσι λέει ο Δανιήλ, ότι «Χίλιες χιλιάδες παραστέκονταν ενώπιόν Του». Εκείνος δε που έλαβε την αληθινή ιεροσύνη και συνέταξε τον εαυτό του με τον μέγα Αρχιερέα, «παραμένει εξάπαντος και αυτός ιερέας εις τον αιώνα, χωρίς πλέον να εμποδίζεται από τον θάνατο να παραμένει στο διηνεκές».

Διότι έτσι μιλώ και εγώ σύμφωνα με τη δική σου αμάθεια, εσύ που ούτε αυτό δεν μπόρεσες να κατανοήσεις, ότι δηλαδή αν τα όρια των εθνών είχαν καθοριστεί σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού, ποιο πλάτος της οικουμένης θα χωρούσε το πλήθος; Διότι παραλείπω τις μύριες μυριάδες των παρισταμένων που είδε ο Δανιήλ.

Αλλά, επειδή και χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, μήπως σύμφωνα με τον αριθμό αυτών υπάρχουν και χίλιες χιλιάδες όρια εθνών; Και όμως, όταν ο Ύψιστος διαμέριζε τα έθνη, διασπείροντας τους υιούς του Αδάμ και έστησε τα όρια των εθνών σύμφωνα με τον αριθμό τους –και αυτό, σύμφωνα με την ιστορία, έγινε την εποχή των υιών και εγγονών του Νώε και της περιβόητης από αυτούς ανέγερσης του πύργου–, τότε λοιπόν, δεν ήταν όχι περισσότεροι από εβδομήντα αυτοί που είχαν διαμεριστεί; Επομένως, τα όρια των εθνών δεν έγιναν σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων, αλλά για κάθε αριθμό των εθνών ο Θεός έστησε όρια αγγέλων, δηλαδή για την προστασία και φύλαξη κάθε έθνους τοποθέτησε αγγέλους ή έναν άγγελο. Ο Ακίνδυνος όμως λέει: «αν δημιουργήθηκαν σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του Θεού και όχι των δυνάμεων, δεν υπάρχει για αυτές ούτε αριθμός ούτε πλήθος». Δεν έχει λοιπόν ο Θεός ενεργητική δύναμη, ούτε θεατική, ούτε θεοποιό, ούτε παντοκρατορική; Πώς λοιπόν ο μέγας Διονύσιος λέει: «αν ονομάσουμε την υπερούσια κρυφιότητα Θεό ή ζωή ή ουσία ή φως ή λόγο, δεν εννοούμε τίποτε άλλο παρά τις δυνάμεις που προέρχονται από αυτήν, τις εκθεωτικές ή ουσιοποιούς ή ζωογόνους ή σοφοδώρους», τις οποίες και κάπου αλλού στα περί θείων ονομάτων τις τοποθετεί πάνω από τα όντα; Διότι, λέει, «μετέχοντας σε αυτές τα όντα με τρόπο κατάλληλο για το καθένα, και υπάρχουν και ζουν και είναι ένθεα, και έτσι ονομάζονται». Αλλά και ο μέγας Βασίλειος λέει: «το Άγιο Πνεύμα είναι απλό ως προς την ουσία, αλλά ποικίλο ως προς τις δυνάμεις».

Διότι έτσι ακριβώς προείδε και προείπε και ο Δανιήλ: «ιδού», λέει, «στήθηκαν θρόνοι και ο Παλαιός των Ημερών κάθισε· και είδα κάποιον σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται πάνω στις νεφέλες του ουρανού, και έφθασε έως τον Παλαιό των Ημερών, και σε αυτόν δόθηκε όλη η τιμή και η εξουσία· χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν και μύριες μυριάδες στέκονταν παριστάμενοι μπροστά του». Σε συμφωνία με αυτό και το ιερό Ευαγγέλιο λέει ότι τότε «θα συναχθούν όλα τα έθνη μπροστά του· και θα τους χωρίσει τον έναν από τον άλλον, όπως ακριβώς ο ποιμένας χωρίζει τα πρόβατα από τα ερίφια». Πρόβατα ονομάζει τους δικαίους ως πράους και επιεικείς και ως εκείνους που βάδισαν την ομαλή και από τον ίδιο πεπατημένη οδό των αρετών, και ως αφομοιωμένους με αυτόν· επειδή και ο ίδιος ονομάστηκε αμνός από τον Πρόδρομο και Βαπτιστή, ο οποίος έλεγε: «Ίδε ο αμνός του Θεού, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου». Ερίφια δε ονομάζει τους αμαρτωλούς, ως θρασείς και άτακτους, και ως φερομένους στους γκρεμούς της αμαρτίας· και τους μεν, λέει, θα τους στήσει εκ δεξιών του, ως εργάτες αγαθών έργων, ενώ όσους δεν είναι τέτοιοι εξ ευωνύμων. «Τότε θα πει ο Βασιλεύς», λέει, και δεν πρόσθεσε ποιος ή τίνων βασιλεύς, καθώς δεν υπάρχει κανένας άλλος, παρά μόνο αυτός· διότι, αν και υπάρχουν πολλοί κύριοι και βασιλείς, ένας είναι όντως ο Κύριος, ένας ο Βασιλεύς, ο εκ φύσεως δεσπότης των πάντων.

Πόσο δε αυξάνει την οδύνη το ανέλπιστο της απολύτρωσης; Διότι εκείνο το πυρ είναι άσβεστο. Και τι σημαίνει πάλι η βίαιη ορμή του; Διότι, λέγει, ποταμός είναι που παρασύρει εκείνο το πυρ, ο οποίος καθώς φαίνεται τους απομακρύνει διαρκώς από τον Θεό. Γι' αυτό δεν είπε «φύγετε», αλλά «πορεύεσθε μακριά από εμένα, οι καταραμένοι»· διότι από τους φτωχούς έχετε καταραστεί προ πολλού· και έστω και αν εκείνοι έδειχναν ανοχή, εσείς όμως είστε άξιοι κατάρας.

Αλλά και τον Δαβίδ έχει πατέρα αυτός, επομένως ο ίδιος είναι και άνθρωπος, ώστε αυτός που επρόκειτο να γεννηθεί να είναι ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος, υιός ανθρώπου και Υιός Θεού, ο οποίος λαμβάνει από τον Θεό και Πατέρα ως άνθρωπος την αδιάδοχη βασιλεία, όπως είδε και προκήρυξε ο Δανιήλ: «Έβλεπα», λέει, «μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών· και ιδού, κάποιος σαν υιός ανθρώπου ερχόταν πάνω στις νεφέλες του ουρανού και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών, και σε αυτόν δόθηκε η τιμή και η εξουσία· και η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια, και δεν θα μεταβιβαστεί σε άλλον βασιλιά».

Ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία αναφέρεται στη συναγωγή, διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή. Επομένως, αινίσσεται την αποβολή των Ιουδαίων. Θεός θεών. Θεός όχι των αισθητών θεών, των ειδώλων, αλλά των νοητών, για τους οποίους έχει λεχθεί: εγώ είπα, είστε θεοί, των οποίων ο βίος είναι ουράνιος. Έτσι, αφού έκραξε πάνω στον σταυρό, συγκλόνισε (κάλεσε) όλη τη γη. Από την ανατολή. Διότι η ανατολή και η δύση, ο βορράς και ο νότος υπάκουσαν στον λόγο του Ευαγγελίου (υπάκουσαν στο Ευαγγέλιο) και στα όσα έγιναν στην Ιερουσαλήμ. Από τη Σιών. Διότι μέσα στην ευπρέπεια της Εκκλησίας φαίνεται η ωραιότητα του Χριστού, δηλαδή το κάλλος. Ο Θεός θα έλθει εμφανώς. Κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Ο Θεός ημών. Διότι ο Κύριος δεν θα έλθει πλέον συγκαλυμμένος (συγκαλυμμένα), αλλά με παρρησία και με παράταξη και με πολλή δόξα, χωρίς να αποσιωπά τα δικά μας έργα. Πυρ ενώπιόν του. Τότε, κατά την κρίση. Διότι έτσι είπε και ο Δανιήλ: ότι ποταμός πυρός έρεε μπροστά του. Και γύρω του. Τα τάγματα των επουράνιων δυνάμεων, τα οποία με τον φόβο καταπλήσσουν και ξηραίνουν τους πάντες. Διότι καταιγίζω σημαίνει ξηραίνω. Θα προσκαλέσει. Διότι θα τον τυλίξει σαν βιβλίο, καθώς έχει γραφτεί, αντί του να τον κάνει να πάψει να υπάρχει. Και τη γη. Διότι θα συνάξει όλα τα έθνη τότε, καθώς γη είναι ο άνθρωπος, ώστε να κάνει κρίση ζώντων και νεκρών.

Ο θρόνος του είναι φλόγα φωτιάς, και οι τροχοί του φωτιά που φλέγεται. Ποταμός φωτιάς εκπορευόταν και κυλούσε μπροστά του. Οι αστραπές του φώτισαν την οικουμένη. Ως αστραπές του θα κατανοήσουμε τις λάμψεις του, οι οποίες δεν περιμένουν τον μέλλοντα αιώνα, αλλά από τώρα κιόλας φωτίζουν την οικουμένη. Βλέπεις λοιπόν τη διαφορά της φωτιάς. Διότι εκείνη που είναι δική του, φωτίζει· ενώ εκείνη που δεν είναι δική του, αλλά κινείται αντίθετα από αυτόν, καίει· διότι για αυτόν τον σκοπό έχει ταχθεί. Επομένως, ονομάζει αστραπές του τους αποστόλους, επειδή, έχοντας συμμετάσχει στο αληθινό φως, δικαίως ονομάζονται και οι ίδιοι φως· γι' αυτό και ο Κύριος τους έλεγε: Εσείς είστε το φως του κόσμου. —Είδε, και σείστηκε η γη.

Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν. Ως Διαθήκη εδώ να εννοήσεις την Παλαιά, και τον λόγο που διακήρυξε μέσα σε αυτήν για τους πατριάρχες. «Την οποία συνήψε με τον Αβραάμ.» Κάποιος άλλος λέει: Την οποία ολοκλήρωσε με τον Αβραάμ. «Και διήλθαν από έθνος σε έθνος.» Διότι πέρασαν από πολλά έθνη, μέχρι τη στιγμή που παρέλαβαν τον κλήρο της γης που τους είχε υποσχεθεί. «Δεν άφησε άνθρωπο να τους αδικήσει.» Θα πεις το ίδιο και για τον Λάβαν· διότι δεν του επέτρεψε να αδικήσει τον Ιακώβ, παρόλο που εκείνος το ήθελε. «Μην αγγίζετε τους χριστούς μου.» Χριστοί είναι οι πατριάρχες, όχι επειδή χρίστηκαν με λάδι, αλλά λόγω της μετοχής τους στο Πνεύμα· εξαιτίας της οποίας ονομάζονταν και προφήτες. Έχεις ακούσει εξάλλου πώς ο Θεός στα λόγια του προς τον Αβιμέλεχ ονόμασε τον Αβραάμ προφήτη. «Κάθε στήριγμα άρτου συνέτριψε.» Δηλαδή, ο Προφήτης εξιστόρησε ότι κάθε υπόσταση τροφής συνετρίβη. Έτερος ερμηνευτής λέει βακτηρία, δηλαδή ισχύ. «Απέστειλε πριν από αυτούς άνθρωπο.» Αποδεικνύει ότι όσα συμβαίνουν στους αγίους, γίνονται εξαιτίας κάποιας θαυμαστής θείας οικονομίας η οποία δοξάζει και τον ίδιο τον Θεό και αυτούς που πάσχουν. Διότι ιδού και ο Ιωσήφ πουλήθηκε ως δούλος, ώστε να αποσταλεί πριν από το υπόλοιπο γένος του· δηλαδή, ώστε να προηγηθεί και να τους προετοιμάσει την κάθοδο στην Αίγυπτο· από την οποία ακολούθησαν τόσο μεγάλα θαύματα. «Ως δούλος πουλήθηκε ο Ιωσήφ.»

Και απεύχεται το ποτήρι του πάθους Εκείνος που γι' αυτόν τον λόγο ήρθε στον κόσμο, και αγωνιώντας ιδρώνει και ενδυναμώνεται από άγγελο Εκείνος που ενδυναμώνει αυτούς που πιστεύουν σε αυτόν και που δίδαξε με τα έργα του την περιφρόνηση του θανάτου. Και παραδίδεται από τον Ιούδα Εκείνος που γνωρίζει ποιος είναι ο Ιούδας, και ατιμάζεται από τον Καϊάφα Εκείνος που προηγουμένως λατρευόταν από αυτόν ως Θεός, και εξευτελίζεται από τον Ηρώδη Εκείνος που πρόκειται να κρίνει όλη τη γη, και μαστιγώνεται από τον Πιλάτο Εκείνος που ανέλαβε τις ασθένειές μας, και εμπαίζεται από τους στρατιώτες Εκείνος στον οποίο παρίστανται χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγγέλων και αρχαγγέλων, και καρφώνεται στο ξύλο από τους Ιουδαίους Εκείνος που στερέωσε σαν θόλο τον ουρανό. Και φωνάζοντας προς τον Πατέρα παραδίδει το πνεύμα Εκείνος που είναι αχώριστος από τον Πατέρα, και γέρνοντας το κεφάλι εκπνέει Εκείνος που είπε: «Έχω εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου και έχω εξουσία να την πάρω πάλι»· επειδή δε δεν κυριευόταν από τον θάνατο, αφού είναι η ζωή, είπε: «Εγώ από μόνος μου την παραδίδω». Και λογχίζεται στην πλευρά Εκείνος που χαρίζει τη ζωή σε όλους. Και τυλιγμένος με σάβανο τοποθετείται σε μνήμα Εκείνος που ανασταίνει τους νεκρούς, και την τρίτη ημέρα ανασταίνεται από τον Πατέρα, όντας ο ίδιος η ανάσταση και η ζωή. Διότι όλα αυτά τα κατόρθωσε για εμάς Εκείνος που για χάρη μας έγινε σαν εμάς· επειδή αυτός ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις αρρώστιες μας και πόνεσε για εμάς, καθώς είπε ο προφήτης Ησαΐας.