Πατερικές αναφορές στο ΔΑΝΙΗΛ 7:10

και αυτό ήταν εξαιρετικά διαφορετικό από όλα τα θηρία που υπήρξαν πριν από αυτό, και του δόθηκαν δέκα κέρατα. Παρατηρούσα προσεκτικά τα κέρατά του, και ιδού, ένα άλλο μικρό κέρας ανέβηκε ανάμεσά τους, και τρία από τα προηγούμενα κέρατα ξεριζώθηκαν από μπροστά του. Και ιδού, στο κέρας αυτό υπήρχαν μάτια σαν μάτια ανθρώπου, και στόμα που λαλούσε μεγάλα λόγια. Έβλεπα μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών, και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, και οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί, ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός, και οι τροχοί του φλεγόμενο πυρ. Ποταμός πυρός έρεε μπροστά του, χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν γύρω του. Το κριτήριο συνεδρίασε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν. Έβλεπα τότε, εξαιτίας της φωνής των μεγάλων λόγων που έλεγε εκείνο το κέρας, μέχρι που θανατώθηκε το θηρίο και καταστράφηκε, και το σώμα του παραδόθηκε για να καεί στο πυρ. Και η εξουσία των υπόλοιπων θηρίων μετατέθηκε. Έβλεπα σε όραμα της νύχτας, και ιδού, μαζί με τις νεφέλες του ουρανού ερχόταν κάποιος ως Υιός Ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών και οδηγήθηκε ενώπιόν του.

Διότι μίλησες και δεν διαψεύστηκες. Επειδή σηκώθηκε η πάρδαλη, ήρθε ο τράγος των αιγών, χτύπησε το κριάρι, συνέτριψε τα κέρατά του, και το καταπάτησε με τα πόδια του, επικράτησε, υψώθηκε. Και όταν αυτό έπεσε, σηκώθηκαν τέσσερα κέρατα από κάτω του· ευφραίνου, μακάριε Δανιήλ, δεν πλανήθηκες, όλα αυτά έχουν πραγματοποιηθεί. Μετά από αυτό, διηγήσου μου ξανά: «ένα τέταρτο θηρίο, φοβερό και εκθαμβωτικό· τα δόντια του σιδερένια, και τα νύχια του χάλκινα, έτρωγε και κομμάτιαζε, και τα υπόλοιπα τα καταπατούσε με τα πόδια του». Δες, τώρα κυριαρχεί «ο σίδηρος», δες, «δαμάζει τα πάντα και τα συντρίβει», δες, υποτάσσει όλους όσοι δεν το θέλουν, δες, τα βλέπουμε αυτά εμείς, δες, δοξάζουμε τον Θεό, διδασκόμενοι από εσένα. Αλλά επειδή είχαμε θέσει ως σκοπό να μιλήσουμε για την πόρνη, έλα εμπρός, ω μακάριε Ησαΐα. Ας δούμε τι λες για τη Βαβυλώνα. «Κατέβα, κάθισε στο χώμα, παρθένα κόρη της Βαβυλώνας, κάθισε, κόρη των Χαλδαίων, δεν θα ονομαστείς πλέον απαλή και τρυφερή. Πάρε τον μύλο, άλεσε αλεύρι, βγάλε το κάλυμμά σου, ανασήκωσε τις πολιές σου, ξεσκέπασε τις κνήμες σου, διάβασε ποτάμια. Θα αποκαλυφθεί η αισχύνη σου, θα φανερωθούν οι ονειδισμοί σου. Το δίκαιο θα λάβω από εσένα, δεν θα σε παραδώσω πια σε ανθρώπους. Αυτός που σε λυτρώνει είναι ο Κύριος Σαβαώθ, το όνομά Του είναι ο Άγιος του Ισραήλ. Κάθισε συντετριμμένη, μπες στο σκοτάδι, κόρη των Χαλδαίων, δεν θα ονομαστείς πια ισχύς της βασιλείας».

Διότι διώχθηκε από τη βασιλεία του. Το δε ότι λέει «καρδιά ανθρώπου τού δόθηκε και στάθηκε σε πόδια ανθρώπου» σημαίνει ότι μετανόησε, αναγνωρίζοντας για τον εαυτό του ότι είναι άνθρωπος, και απέδωσε δόξα στον Θεό. Ιδού, εξήγησε την παρομοίωση του πρώτου θηρίου. Μετά λοιπόν τη λέαινα, ο προφήτης βλέπει ένα δεύτερο θηρίο, όμοιο με αρκούδα, το οποίο ήταν οι Πέρσες. Διότι μετά τους Βαβυλωνίους κυριάρχησαν οι Πέρσες. Το δε ότι λέει «τρία πλευρά έβλεπα στο στόμα της» υπέδειξε τρία έθνη, τους Πέρσες, τους Μήδους και τους Βαβυλωνίους, πράγμα που υποδεικνύεται με τον άργυρο μετά τον χρυσό στην εικόνα. Ιδού, εξηγήσαμε και το δεύτερο θηρίο. Έπειτα, το τρίτο θηρίο, η λεοπάρδαλη, που ήταν οι Έλληνες· διότι μετά τους Πέρσες κυριάρχησε ο Αλέξανδρος ο Μακεδόνας, καταλύοντας τον Δαρείο· το οποίο στην εικόνα υποδεικνύεται ως ο χαλκός. Το δε ότι λέει «τέσσερα φτερά πτηνού και τέσσερα κεφάλια στο θηρίο», έδειξε σαφέστατα πώς διαμερίστηκε σε τέσσερα μέρη η βασιλεία του Αλεξάνδρου. Διότι τέσσερα κεφάλια είχε, δηλαδή τους τέσσερις βασιλείς που αναδείχθηκαν από αυτήν. Επειδή όταν πέθανε ο Αλέξανδρος διαίρεσε τη βασιλεία του σε τέσσερα μέρη. Ιδού μιλήσαμε και για το τρίτο. Έπειτα, λέει, «ένα τέταρτο θηρίο φοβερό και τρομακτικό. Τα δόντια του ήταν σιδερένια και τα νύχια του χάλκινα». Ποιοι είναι αυτοί αν όχι η βασιλεία των Ρωμαίων, η οποία είναι ο σίδηρος με τον οποίο θα συντρίψει όλα τα πριν από αυτήν βασίλεια και θα κατακυριεύσει όλη τη γη.

Όσοι, λοιπόν, με ευλάβεια προσέρχεστε στον Θεό, αναγνωρίστε εκείνον που παλαιότερα είχε υποδειχθεί από τον Μωυσή στον λαό και είχε φανερωθεί στο όρος και είχε προκηρυχθεί από τους προφήτες και είχε ιδωθεί από τον μακάριο Δανιήλ ως άνθρωπος, για τον οποίο λέει: «Έβλεπα σε όραμα της νύχτας, και ιδού, ερχόταν με τις νεφέλες του ουρανού κάποιος σαν Υιός ανθρώπου, και έφτασε έως τον Παλαιό των Ημερών και προσφέρθηκε σε αυτόν. Και του δόθηκε η εξουσία και η τιμή και η βασιλεία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές, οι γλώσσες θα τον υπηρετήσουν. Η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει, και η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί». «Παλαιό», λοιπόν, «των ημερών» δεν ονομάζει κανέναν άλλον παρά τον Κύριο και Θεό και Δεσπότη των πάντων, τον Πατέρα του ίδιου του Χριστού, εκείνον που παλαιώνει τις ημέρες· χωρίς ο ίδιος να παλαιώνεται από τους χρόνους ή τις ημέρες, για τον οποίο έχει ειπωθεί παραπάνω: «Τοποθετήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών, και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, και τα μαλλιά της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί. Ο θρόνος του ήταν φλόγα φωτιάς, οι τροχοί του φωτιά που φλεγόταν. Ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του· χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του· το δικαστήριο συγκροτήθηκε και άνοιξαν τα βιβλία».

Επειδή, λοιπόν, ο προφήτης, θέλοντας με κάθε τρόπο να μας πείσει και να μας οδηγήσει στην αλήθεια αυτών που είδε, ρωτά έναν από τους παριστάμενους αγγέλους, ώστε να διδαχθεί και ο ίδιος με μεγαλύτερη ακρίβεια για το τέταρτο θηρίο· διότι «αναζητούσα», λέει, «μεγαλύτερη ακρίβεια για» αυτό, «επειδή ήταν» «φοβερό» και εκπληκτικό. Διδάσκοντάς τον, λοιπόν, ο άγγελος, ή μάλλον πείθοντας μέσω αυτού και εμάς να πιστέψουμε σε όσα εκείνος ορθώς είδε, του διηγείται όλα όσα πρόκειται να συμβούν κατά τους έσχατους καιρούς, δηλαδή τον διαμερισμό του τέταρτου θηρίου, με τα δέκα κέρατα που εγείρονται από αυτό, τη φανέρωση του αντίχριστου ανάμεσά τους, τον πόλεμό του εναντίον των αγίων και τον χρόνο του, κατά τον οποίο πρόκειται να κυριαρχήσει. Διότι, λέει, «θα παραδοθούν στο χέρι του για έναν καιρό και καιρούς και μισό καιρό», το οποίο σημαίνει τριάμισι έτη, και μετά από αυτά θα ακολουθήσει «το κριτήριο»· διότι «θρόνοι», λέει, «στήθηκαν» «και το δικαστήριο συνεδρίασε» «και η βασιλεία» «δόθηκε στους αγίους του Υψίστου», ενώ το «σώμα» του θηρίου «παραδόθηκε για να καεί στη φωτιά».

Γι' αυτό δεν αναζητούσαν στον Κύριο κοσμικό διάδημα· διότι γνώριζαν ότι Αυτός βασιλεύει ανάρχως. Δεν αναζητούσαν αλουργίδα· διότι Τον έβλεπαν να περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο. Δεν αναζητούσαν γύρω τους πλήθος στρατιωτών, έχοντας πειστεί στον προφήτη που είπε: «Μύριες μυριάδες Τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες αρχαγγέλων παρίσταντο σε Αυτόν». Δεν επιζητούσαν ίππους και άρματα· διότι αναγνώρισαν ότι Αυτός είναι που ανέλαβε τον Ηλία με πύρινο άρμα· και επειδή γνώριζαν ότι οι ευαγγελιστές Τον ακολουθούσαν σαν ίπποι, έχοντας πειστεί στον προφήτη που είπε – και ο Ζαχαρίας είναι αυτός που το είπε – ότι: «Πίσω Του υπήρχαν ίπποι λευκοί, και πυρροί, και ποικίλοι, και ψαροί». Λευκός ίππος είναι ο Ματθαίος, καθώς εξέθεσε σαφέστερα τα της ενανθρωπήσεως του Κυρίου. Ψαρός ίππος είναι ο Μάρκος, ο οποίος συνέγραψε το Ευαγγέλιο με πιο διανθισμένο τρόπο. Ποικίλος ίππος είναι ο Λουκάς, καθώς εξέθεσε τα του Κυρίου πιο εύγλωττα και με μεγαλύτερη ποικιλία. Πυρρός ίππος είναι ο Ιωάννης, ο οποίος εξέλαμψε τη θεότητα του Χριστού στους αποστόλους σαν πύρινη αστραπή: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος». Ως ταχυδρόμους ίππους, που μετέφεραν το Ευαγγέλιο σε όλη τη γη, ονόμασε τους αποστόλους και ο προφήτης Αμβακούμ, λέγοντας: «Και επιβίβασες στη θάλασσα τους ίππους σου»· αποκαλώντας μεταφορικά θάλασσα ολόκληρο τον κόσμο.

ΣΤʹ. Ας πράττουμε λοιπόν τα πάντα, ώστε να μην εκπέσουμε από εκείνη τη δόξα. Θέλετε να πω και τα φοβερά; Όχι για να σας λυπήσω, αλλά για να σας διορθώσω. Τότε, ποταμός πυρός ρέει μπροστά από εκείνο το βήμα· τότε βίβλοι ανοίγονται· στήνεται δικαστήριο φοβερό και φρικώδες. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς σε ένα δικαστήριο, αναγιγνώσκονται τα υπομνήματα της ζωής μας, και οι προφήτες λένε πολλά για αυτά τα βιβλία. Και ο μεν Μωυσής λέει: «Εάν μεν τους συγχωρήσεις την αμαρτία, συγχώρησέ την· εάν όμως όχι, εξάλειψε και εμένα από τη βίβλο που έγραψες»· ο δε Χριστός, πάλι, έλεγε προς τους μαθητές: «Να μη χαίρεστε για τούτο, ότι τα δαιμόνια υποτάσσονται σε εσάς· αλλά να χαίρεστε επειδή τα ονόματά σας έχουν γραφτεί στους ουρανούς»· και πάλι ο προφήτης Δαβίδ: «Στο βιβλίο σου όλοι θα καταγραφούν, ημέρες θα πλαστούν, και ουδείς ανάμεσά τους»· και πάλι: «Ας εξαλειφθούν από το βιβλίο των ζώντων, και μαζί με τους δικαίους ας μην καταγραφούν». Βλέπεις ότι άλλοι μεν εξαλείφονται, άλλοι δε εγγράφονται; Θέλεις να μάθεις ότι δεν εγγράφονται μόνο οι δίκαιοι σε εκείνες τις βίβλους, αλλά και τα αμαρτήματά μας έχουν καταγραφεί εκεί;

Όσοι νοσείτε από το δυσίατο πάθος, τον φθόνο εννοώ και τη βασκανία, να θυμηθείτε εκείνους τους φθονερούς που άκουσαν: «Φίλε, δεν σε αδικώ, πάρε το δικό σου και πήγαινε». Πού άραγε; Προφανώς στο εξώτερο σκότος. Και αφού αποβάλετε αυτήν την αρρώστια, μετανοήστε· διότι είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζώντος Θεού. Όσοι περιφρονείτε τις θείες Γραφές και υβρίζετε το Άγιο Πνεύμα, το οποίο μίλησε δια στόματος εκείνων που έζησαν στην Παλαιά και την Καινή Διαθήκη, τι θα κάνετε εκείνη τη φρικτή ώρα, όταν θα στηθεί το κριτήριο και θα ανοιχτούν τα βιβλία, τα οποία τώρα βδελύσσεστε και αποστρέφεστε; Πού θα καταφύγετε; Πού θα κρυφτείτε από το πρόσωπο Εκείνου που μίλησε σε κάθε θεία Γραφή και συνέταξε κάθε ιερό βιβλίο; Συμφορά και απώλεια θα σας καταλάβουν, εάν δεν επιδοθείτε γρήγορα σε θρήνο και οδυρμό, και δεν εξευμενίσετε τον Παράκλητο Θεό, τον οποίο παροξύνατε. Δεν ακούτε τον Κύριο που λέει: «Ερευνάτε τις Γραφές»; Δεν ακούτε πώς ονόμασε πεπλανημένους αυτούς που δεν γνωρίζουν τις Γραφές; Ακούστε τον Απόστολο, ο οποίος την ονομάζει θεόπνευστη και ωφέλιμη, και λόγο υγιή και θεραπευτικό, και την αποκαλεί ιερά Γράμματα και νόμο ελευθερίας. Ακούστε πάλι πώς το Άγιο Πνεύμα δια του Σολομώντος σάς αποκάλεσε ασεβείς, λέγοντας: «Τη σοφία και την παιδεία οι ασεβείς θα περιφρονήσουν».

Είναι ολοφάνερο ότι και θα προσκυνήσει, και θα Τον ονομάσει Θεό, ακόμη και αν είναι μύριες φορές ανένδοτος. γʹ. Διότι ποιος, βλέποντας τους ουρανούς ανοιγμένους, και Αυτόν να έρχεται πάνω στις νεφέλες, και όλο το πλήθος των άνω δυνάμεων να Τον περιστοιχίζει, και ποταμούς πυρός να κυλούν, και όλους να παρίστανται και να τρέμουν, δεν θα προσκυνήσει και δεν θα Τον θεωρήσει Θεό; Άραγε λοιπόν, πες μου, θα υπολογιστεί στον ειδωλολάτρη ως πίστη εκείνη η προσκύνηση και η γνώση;

Υπάρχει κρίση, υπάρχει κόλαση, υπάρχει ανάσταση, εξέταση των πεπραγμένων· ο Κύριος έρχεται επί των νεφελών, πυρ θα κατακαίει ενώπιόν Του, και ολόγυρά Του σφοδρή θύελλα, λέγει· πύρινος ποταμός κυλά έμπροσθέν Του, σκώληξ ατελεύτητος, πυρ άσβεστο, σκότος εξώτερο, βρυγμός των οδόντων. Και αν μύριες φορές δυσανασχετείτε με αυτά, εγώ δεν θα πάψω να τα λέγω. Διότι, εάν οι προφήτες, παρότι λιθοβολούνταν, δεν σιωπούσαν, πολύ περισσότερο πρέπει εμείς να υπομένουμε την απέχθεια, και να μην σας μιλούμε για να γίνουμε αρεστοί, ώστε να μην τιμωρηθούμε οι ίδιοι με διχοτόμηση, επειδή σας εξαπατήσαμε.

Διότι είναι φοβερές οι ευθύνες, φοβερές, και έχουν ανάγκη από πολλή φιλανθρωπία, ώστε να μην ακούσουμε τον φρικτό εκείνο λόγο: «Απομακρυνθείτε, δεν σας γνωρίζω, εσείς που εργάζεστε την ανομία»· ώστε να μην ακούσουμε πάλι εκείνο το φοβερό: «Απέλθετε, οι καταραμένοι, στο πυρ το αιώνιο, το ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του»· ώστε να μην ακούσουμε: «Χάος υπάρχει μεταξύ ημών και υμών»· ώστε να μην ακούσουμε εκείνο που είναι γεμάτο φρίκη: «Πάρτε τον και ρίξτε τον στο εξώτερο σκότος»· ώστε να μην ακούσουμε εκείνο που είναι γεμάτο από μεγάλο φόβο: «Πονηρέ και οκνηρέ δούλε». Διότι είναι πάρα πολύ φρικτό και φοβερό εκείνο το δικαστήριο· καίτοι ο Θεός είναι ήμερος, καίτοι είναι προσηνής. Διότι ονομάζεται Θεός οικτιρμών, και Θεός παρακλήσεως, και είναι αγαθός όσο κανένας δεν είναι αγαθός, και χρηστός και επιεικής και πολυέλεος, και δεν επιθυμεί τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει. Από πού λοιπόν, από πού είναι γεμάτη με τόση αγωνία εκείνη η ημέρα; Ποταμός πυρός ρέει μπροστά από το πρόσωπό του, τα βιβλία των πράξεών μας ανοίγονται, αυτή η ημέρα φλέγεται σαν κλίβανος, άγγελοι τρέχουν ολόγυρα, και πολλά καμίνια ετοιμάζονται. Πώς λοιπόν είναι φιλάνθρωπος; Πώς ελεήμων; Πώς αγαθός; Είναι λοιπόν φιλάνθρωπος ακόμη και με αυτόν τον τρόπο, και μάλιστα μέσα από αυτά ακριβώς αποδεικνύεται το μέγεθος της φιλανθρωπίας του.

Τρίτο θηρίο, λέει, είδα σαν λεοπάρδαλη, ένα πάρα πολύ ταχύ θηρίο. Επειδή ο Αλέξανδρος, ο βασιλιάς των Μακεδόνων, επιτέθηκε ταχύτατα στην Ανατολή, παρομοιάστηκε με λεοπάρδαλη. Εκεί παρουσιάζεται ως χαλκός εξαιτίας της ευηχίας της ελληνικής γλώσσας, ενώ εδώ ως λεοπάρδαλη εξαιτίας της ταχύτατης επίθεσής του. Το δε τέταρτο το ονομάζει μεν θηρίο, δεν αναφέρει όμως το όνομά του, αλλά λέει ότι ήταν φοβερό· υπερβολικά φοβερό· τα δόντια του ήταν μεγάλα· καταβρόχθιζε αχόρταγα και κομμάτιαζε, και τα υπόλοιπα τα καταπατούσε με τα πόδια του· και αυτό διέφερε υπερβολικά από όλα τα θηρία που είχαν προηγηθεί από αυτό· και το θηρίο ήταν φοβερό· και δεν είπε το όνομά του. Διότι, επειδή το χωρίο της προφητείας επρόκειτο να γίνει σαφές, καθώς αναφερόταν στους Ρωμαίους, για να μην προσβληθεί η βασιλεία, αφήνει αυτό το θηρίο ανώνυμο. Όταν όμως, λέει, είδα το τέταρτο θηρίο, φοβήθηκα και τρόμαξα. Διότι ήταν πάρα πολύ φοβερό· τα πάντα τα καταπατούσε, τα πάντα τα συνέτριβε, τα πάντα τα κατέτρωγε· τα πάντα τα εξουσίαζε, όπου κι αν πήγαινε τα υπέτασσε. Και τι λέει; Ξαφνικά είδα έναν ποταμό φωτιάς· τοποθετήθηκε θρόνος, και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών, χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες παραστέκονταν μπροστά του, στον Παλαιό των Ημερών. Ανοίχτηκαν βιβλία, και ιδού, ερχόταν πάνω στις νεφέλες του ουρανού κάποιος όμοιος με Υιό ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών.

Εάν κάνεις την ελεημοσύνη για τον Θεό και για τον μελλοντικό πλούτο που πρόκειται να αποθησαυρίσεις εκεί κοντά Του, και όχι για την πρόσκαιρη δόξα· τότε, καθώς ο Θεός θα υποδέχεται στους ίδιους Του τους κόλπους τα κατορθώματα της ελεημοσύνης σας, παρουσία όλων των ανθρώπων από τον Αδάμ έως τη συντέλεια του αιώνος· τότε, παρουσία όλων των αγγέλων και των αρχαγγέλων, όταν χιλιάδες και μυριάδες άγγελοι θα παρίστανται· τότε, με τα ίδια Του τα άχραντα χέρια θα σας προσκαλέσει λέγοντας: «Ελάτε, οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς από την καταβολή του κόσμου. Ελάτε, διότι εγώ αποδέχθηκα τους δικούς σας κόπους· εγώ έγινα ο τραπεζίτης των δικών σας χρημάτων. Όταν εσύ άπλωνες τα χέρια στον φτωχό, εγώ άνοιγα τους δικούς μου κόλπους· όταν εσύ έδινες το ψωμί σου στον πένητα, εγώ χόρταινα μέσα από τη δική του κοιλιά».

Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του. Το δικαστήριο συνεδρίασε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν. Ας συγκεντρώσουμε τη διάνοιά μας, αγαπητοί. Διότι ο λόγος δεν αφορά μικρά ζητήματα. Θρόνοι, λέει, στήθηκαν, και ο Παλαιός των ημερών κάθισε. Ποιος είναι αυτός; Όπως ακριβώς, όταν άκουσες για αρκούδα, δεν εννόησες αρκούδα, και για λέαινα, δεν υπέθεσες αυτό το ζώο, αλλά βασιλείες· και όταν άκουσες θάλασσα, δεν εννόησες τη θάλασσα, αλλά την οικουμένη, δηλώνοντας άλλα πράγματα μέσα από άλλα· έτσι συμβαίνει και τώρα. Τι σημαίνει Παλαιός των ημερών; Έμοιαζε με κάποιον ηλικιωμένο. Διότι, σύμφωνα με τις ανάγκες των περιστάσεων για τις οποίες εμφανίζεται, λαμβάνει την ανάλογη μορφή, δείχνοντας ότι σε τέτοια πρόσωπα πρέπει να εμπιστευόμαστε τα δικαστήρια.

Έπειτα στήθηκαν θρόνοι. Δεν πρόκειται άραγε για τους θρόνους για τους οποίους λέει: «θα καθίσετε πάνω σε δώδεκα θρόνους»; Και οι τρίχες της κεφαλής του ήταν σαν καθαρό μαλλί. Η φωτιά δεν κατέκαιγε τίποτα, διότι ήταν ήμερη. Είδες όψη και σχήμα πολιτικού άρχοντα και ηγέτη του λαού; Ο θρόνος προκαλούσε φόβο, επειδή ήταν γεμάτος φωτιά· όχι απλώς φωτιά, αλλά φωτιά φλέγουσα. Διότι, για να μη νομίσεις ότι αναφέρθηκε παραβολικά ως εικόνα, πρόσθεσε την ενέργειά της, λέγοντας όχι απλώς φωτιά, αλλά «φωτιά φλέγουσα». Ποταμός φωτιάς έρρεε μπροστά του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες στέκονταν μπροστά του. Το δικαστήριο συνεδρίασε. Δηλαδή, γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκε, για να καθίσει ως δικαστής. Και ανοίχτηκαν βιβλία. Τι λες; Έχει ο Θεός ανάγκη από βιβλία, Εκείνος που γνωρίζει τα πάντα πριν από τη γένεσή τους; Εκείνος που έπλασε ξεχωριστά τις καρδιές τους; Αλλά ομιλεί σύμφωνα με τη συνήθεια των επίγειων αρχόντων, όπως ακριβώς συντάσσονται τα πρακτικά σε εμάς. Διότι, όπως ακριβώς εδώ αυτά δεν διαβάζονται μόνο για να τα μάθει ο άρχοντας, αλλά για να φανεί ότι η κρίση είναι δίκαιη· έτσι και τότε, αν και γνωρίζει ότι δικάζει δίκαια, παρ' όλα αυτά ανοίγει τα βιβλία. Για ποιον λόγο; Τι λες, και τι θέλεις να πεις; Για ποιον λόγο δεν αναφέρει και τις αμοιβές; Είπε: «Στήθηκαν θρόνοι», επειδή και ο Θεός αυτές έχει ορίσει· επειδή όμως εμείς δεν εισακούσαμε, αναφέρει τότε την τιμωρία και την κόλαση. Και μήπως δεν ήταν σε εμάς που απηύθυνε πρώτη αυτή τη φωνή;

Αλλά βέβαια ο προφήτης μπορούσε να δει και πολλά άλλα. Πώς όμως οι τρίχες δεν καταναλώνονταν μέσα στη φωτιά; Γι' αυτόν τον λόγο πρόσθεσε: Ο θρόνος Του ήταν φωτιά που φλεγόταν. Και ανοίχτηκαν βιβλία. Ώστε αυτός που κρίνεται να καταστεί αυτοκατάκριτος. Παρατηρούσα τότε εξαιτίας της φωνής των μεγάλων λόγων, τους οποίους ξεστόμιζε εκείνο το κέρατο. Εξακολουθούσα να παρατηρώ, μέχρι που θανατώθηκε το θηρίο και καταστράφηκε, εξαιτίας της μεγαληγορίας του. Αν και ο Αλέξανδρος προσκύνησε τον Θεό. Και το σώμα του παραδόθηκε για να καεί στη φωτιά. Και η εξουσία των υπόλοιπων θηρίων αφαιρέθηκε· και τους δόθηκε παράταση ζωής έως έναν καιρό και κάποιους καιρούς. Ακόμη κι αν έλαβαν τέλος, εντούτοις αυτό συνέβη. Και κατακάηκε το θηρίο, και το σώμα του κάηκε. Αυτό δηλώνει ότι εξοντώθηκε ολοκληρωτικά. Έβλεπα σε όραμα της νύχτας· και ιδού, ερχόταν μαζί με τα σύννεφα του ουρανού κάποιος ως Υιός ανθρώπου. Ποιος τα αγνοεί αυτά; Ποιος θα μπορέσει να διακρίνει καθαρά; Μήπως τα λέει αυτά ο Πέτρος, ω Ιουδαίε; Μήπως ο Παύλος; Και ιδού, λέει, ερχόταν ως Υιός ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των ημερών. Ιδού και η ισοτιμία. Οδηγήθηκε ενώπιόν Του. Ώστε, όταν δεις να του δίνεται η βασιλεία, να μη νομίσεις ότι του δίνεται με ανθρώπινο τρόπο. Διότι λέει: από τα σύννεφα του ουρανού· και η Γραφή συνηθίζει να λαμβάνει τα σύννεφα αντί του ουρανού. Και σε αυτόν δόθηκε η εξουσία, και η τιμή, και η βασιλεία· και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον υπηρετήσουν.

Τι λέγει λοιπόν; Είδα τον Κύριο να κάθεται. Το να κάθεται σε θρόνο αποτελεί πάντοτε σύμβολο κρίσεως, όπως ακριβώς λέγει ο Δαβίδ: «Κάθισες στον θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη»· και ο Δανιήλ: «Τοποθετήθηκαν θρόνοι και κάθισε το δικαστήριο». Το να κάθεται όμως απλώς, λέγει ο προφήτης, αποτελεί σύμβολο κάποιου άλλου πράγματος. Ποιου πράγματος δηλαδή; Του σταθερού, του μόνιμου, του εδραιωμένου, του άτρεπτου, του ατελεύτητου, της απέραντης ζωής. Γι' αυτό λέγει: «Εσύ κάθεσαι (παραμένεις) στον αιώνα και εμείς χανόμαστε στον αιώνα». Εσύ, λέγει, που μένεις, που υπάρχεις, που ζεις, που παραμένεις πάντοτε αναλλοίωτος. Διότι το ότι δεν ομιλούσε περί σωματικού καθίσματος, το κατέστησε σαφές η αντιδιαστολή. Επειδή δεν είπε, «εμείς στεκόμαστε όρθιοι και εσύ κάθεσαι», αλλά «εσύ κάθεσαι και εμείς χανόμαστε». Το να κάθεται όμως επί θρόνου σημαίνει το να κρίνει. Γι' αυτό Τον βλέπει κατ' αυτόν τον τρόπο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, υπαινισσόμενος διαφορετικό πράγμα με το ένα και διαφορετικό με το άλλο. Διότι υψηλός ήταν ο θρόνος, δηλαδή μέγας και υπερμήκης· και υπερυψωμένος, δηλαδή φαινόταν σε άφατο ύψος και μετέωρος. «Και ο οίκος ήταν πλήρης από τη δόξα του». Ποιος οίκος; Πες μου. Ο ναός. Επειδή, λοιπόν, από εκεί έδινε τις θείες αποκαλύψεις, ευλόγως και σε αυτήν τη θαυμαστή οπτασία φαίνεται να κάθεται εκεί. Ως δόξα δε εδώ εννοεί τη λαμπρότητα, το άρρητο φως· το οποίο μη δυνάμενος να ερμηνεύσει με τον λόγο, το ονόμασε δόξα, και όχι απλώς δόξα, αλλά δόξα Θεού.

Διότι, όπως ακριβώς η αστραπή εξέρχεται από την ανατολή και φαίνεται έως τη δύση, έτσι θα είναι και η παρουσία του Υιού του ανθρώπου, η οποία θα δεικνύει και θα ανακηρύσσει από μόνη της τον εαυτό της. Επειδή και με την αστραπή αυτό συμβαίνει, και δεν έχουμε ανάγκη από κάποιον για να μας την αναγγείλει, αλλά άμα τη εμφανίσει της γίνεται γνωστή σε όλους, και μάλιστα ταυτόχρονα σε όλους. Έτσι και ο Παύλος λέει: Ότι ο ίδιος ο Κύριος με πρόσταγμα, με φωνή αρχαγγέλου, με την έσχατη σάλπιγγα θα καταβεί από τον ουρανό. Και ο προφήτης εξάλλου έτσι Τον είδε, να φέρεται πάνω στις νεφέλες, και μπροστά Του να κυλά ποταμός, και το φοβερό βήμα, και την αναπόφευκτη λογοδοσία. Διότι τότε, τότε είναι καιρός δικαστηρίου και κρίσεως· γι' αυτό δεν εμφανίζεται πλέον ως ιατρός, αλλά ως δικαστής. Ο Δανιήλ, μάλιστα, βλέπει και τον θρόνο Του, και τον ποταμό να ρέει μπροστά από το βήμα, και όλα του παρουσιάζονται φτιαγμένα από φωτιά, το άρμα, οι τροχοί. Όμως, όταν ήλθε στην αρχή και κατά την πρώτη Του παρουσία, δεν έδειξε τίποτα τέτοιο, ούτε φωτιά, ούτε ποταμό, ούτε κανένα άλλο από αυτά· αλλά φάτνη και κατάλυμα, και καλύβα, και φτωχή μητέρα. Εξάλλου, με αυτό δείχνει από εδώ και το άτρεπτο και αναλλοίωτο της φύσεώς Του.

Αδιαμόρφωτο με είδαν τα μάτια σου· δηλαδή, ενώ δεν είχα λάβει ακόμη σχήμα, ενώ ακόμη πλαθόμουν, ενώ ακόμη υφαινόμουν, και έτσι με είδαν καθαρά, σαν εκείνον που έχει πλέον διαμορφωθεί, σαν εκείνον που έχει λάβει σχήμα, σαν εκείνον που έχει ολοκληρωθεί και δεν χρειάζεται ούτε μία επιπλέον ημέρα για την αποπεράτωσή του. Και για να μάθεις ότι αυτό ακριβώς εννοεί, άκουσε την ερμηνεία του άλλου μεταφραστή: «Αδιαμόρφωτο με προείδαν τα μάτια σου, μαζί με όλα όσα έχουν γραφτεί στο βιβλίο σου, τα οποία πλάθονται στο πέρασμα των ημερών, χωρίς να λείπει καμία». Μαζί με εκείνα με είδες, λέει, με τον ίδιο ακριβώς τρόπο που είδες εκείνα τα οποία πλάθονται στις ημέρες τους, ημέρες από τις οποίες δεν έλειπε καμία απολύτως ημέρα. Και τα λέει αυτά, όχι επειδή υπάρχει κάποιο βιβλίο ψηλά στον ουρανό, ούτε επειδή καταγράφονται κάποια πράγματα, αλλά θέλοντας να δηλώσει μέσω του βιβλίου την ακριβή γνώση του Θεού, όπως όταν λέει: «Άκουσε ο Κύριος, και έγραψε σε βιβλίο». Και πάλι: «Βιβλία ανοίχτηκαν». Για εμένα δε τιμήθηκαν πάρα πολύ οι φίλοι σου, Θεέ. Άλλος μεταφραστής αναφέρει: «Τίμιοι έγιναν οι σύντροφοί σου». Δεν είναι μικρή αρετή και τούτο, το να περιβάλλει κανείς τους φίλους του Θεού με μεγάλη τιμή. Προνόησες για εμένα, λέει, με έφερες στην ύπαρξη από την ανυπαρξία, με συγκρατείς στη ζωή, και εγώ προσφέρω ως ανταπόδοση αυτό, τιμώντας τους φίλους σου. Ενισχύθηκαν πάρα πολύ οι αρχές τους. Δηλαδή, οι ίδιοι ενισχύθηκαν.

Αν, λοιπόν, βρεθείς ποτέ σε λουτρό που έχει θερμανθεί περισσότερο από το δέον, τότε φέρε στον νου σου το πυρ της γέεννας· και αν πάλι καταφλεγείς ποτέ από βαρύ πυρετό, στρέψε τον νου σου προς εκείνη τη φλόγα, και τότε θα μπορέσεις να ανορθωθείς καλώς. Διότι, αν ένα λουτρό και ένας πυρετός μάς ταράζουν και μάς θλίβουν τόσο πολύ, όταν θα πέσουμε σε εκείνον τον ποταμό του πυρός, ο οποίος ρέει μπροστά από το φοβερό βήμα, σε ποια κατάσταση άραγε θα βρεθούμε; Και εκείνος μεν που θα απέλθει εκεί έχοντας μαζί του πολλά έργα, και αγαθά και πονηρά, θα έχει κάποια παρηγοριά στην κόλαση και στα βασανιστήρια εκείνα· εκείνος όμως που είναι στερημένος από τα αγαθά, φέρνοντας μαζί του μόνο τα πονηρά, δεν είναι δυνατόν ούτε καν να περιγραφεί πόσα θα υποφέρει, καθώς θα παραπέμπεται στην αιώνια κόλαση.

Αλλά εγώ σε θρηνώ, γνωρίζοντας τα δεινά που σε περιμένουν και την τιμωρία που πρόκειται να επακολουθήσει· και γι' αυτό θρηνώ προπάντων, επειδή εσύ γελάς. Πένθησε μαζί μου, θρήνησε μαζί μου για τα δικά σου κακά. Πες μου, εάν κάποιος από τους οικείους σου αποδημήσει εν Χριστώ, δεν αποστρέφεσαι και θεωρείς εχθρούς εκείνους που γελούν κατά τον θάνατό του, ενώ αγαπάς εκείνους που δακρύζουν και συμπενθούν; Έπειτα, όταν η γυναίκα σου κείτεται νεκρή, αποτρέπεις το γέλιο· τώρα όμως που η δική σου ψυχή έχει νεκρωθεί, αποστρέφεσαι αυτόν που δακρύζει, και γελάς εσύ ο ίδιος; Βλέπεις πώς μας διέθεσε ο διάβολος ώστε να είμαστε εχθροί και πολέμιοι του ίδιου μας του εαυτού; Ας ανανήψουμε επιτέλους, ας ανοίξουμε τα μάτια μας, ας γρηγορήσουμε, ας αδράξουμε την αιώνια ζωή, ας αποτινάξουμε τον βαρύ ύπνο. Υπάρχει κρίση, υπάρχει ανάσταση, εξέταση των πεπραγμένων· ο Κύριος έρχεται εν νεφέλαις· πυρ θα καίει μπροστά Του και γύρω Του σφοδρή καταιγίδα· ποταμός πυρός κυλάει μπροστά Του, σκουλήκι ατελεύτητο, πυρ άσβεστο, σκότος εξώτερο, βρυγμός των οδόντων. Και αν μύριες φορές δυσανασχετείτε με αυτά, εγώ δεν θα παύσω να τα λέω. Διότι, εάν οι προφήτες δεν σιωπούσαν αν και λιθοβολούνταν, πολύ περισσότερο εμείς οφείλουμε να υπομένουμε την έχθρα και να μη σας μιλάμε απλώς για να σας ευχαριστήσουμε, ώστε, αφού σας εξαπατήσουμε, να μη διχοτομηθούμε και εμείς οι ίδιοι. Εκεί η κόλαση είναι αθάνατη, απαρηγόρητη, και κανείς δεν θα σταθεί προστάτης. Ποιος θα ελεήσει, λέει, τον γητευτή που δαγκώθηκε από φίδι;

Και για να κατανοήσεις ότι το να κάθεται κανείς αποτελεί γνώρισμα της ομότιμης και απαράλλακτης δεσποτικής εξουσίας, ενώ το να στέκεται παραστάτης είναι γνώρισμα της δουλικής και υποταγμένης τάξεως, άκουσε τι λέει ο Δανιήλ: «Κοιτούσα μέχρι που τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των ημερών. Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες στέκονταν μπροστά του». Και πάλι ο Ησαΐας: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Αλλά και ο Μιχαίας λέει: «Είδα τον Κύριο, τον Θεό του Ισραήλ, να κάθεται στον θρόνο του, και όλη η στρατιά του ουρανού στεκόταν στα δεξιά του και στα αριστερά του». Βλέπεις παντού τις μεν άνω δυνάμεις να στέκονται ως παραστάτες, ενώ αυτόν να κάθεται. Όταν λοιπόν δεις και τον Υιό να κατέχει την καθέδρα στα δεξιά του Πατρός, μην νομίσεις ότι έχει λειτουργικό και υπηρετικό αξίωμα, αλλά δεσποτικό, το οποίο κατέχει και την απόλυτη αυθεντία. Γι' αυτό και ο Παύλος, έχοντας επίγνωση και των δύο αυτών καταστάσεων, ότι δηλαδή το να στέκεται κανείς είναι γνώρισμα εκείνων που υπηρετούν, ενώ το να κάθεται είναι γνώρισμα εκείνων που εξουσιάζουν και προστάζουν, δες πώς τα διαχωρίζει και τα δύο λέγοντας τα εξής: Για μεν τους αγγέλους λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· για δε τον Υιό: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος»· φανερώνοντάς μας μέσω της αναφοράς στον θρόνο τη βασιλική του εξουσία.

Διότι είχε διδαχθεί από τα θεία δόγματα ότι όλα τα πράγματα του κόσμου είναι σκιά και όνειρο, και μάλιστα ακόμη πιο μηδαμινά από αυτά. Γι' αυτό τον λόγο, κανένα από αυτά δεν τον έκανε να δειλιάσει, αλλά αντίθετα τον ενθάρρυνε. Διότι η θέα εκείνη των ορατών πραγμάτων κατηύθυνε τη σκέψη του προς τον επουράνιο Βασιλέα, ο οποίος κάθεται επί των Χερουβίμ και επιβλέπει τις αβύσσους, προς τον ένδοξο και υψηλό θρόνο, προς την ουράνια στρατιά, προς τις μυριάδες των αγγέλων, προς τις χιλιάδες των αρχαγγέλων, προς το φοβερό βήμα, προς το αδέκαστο κριτήριο, προς τον πύρινο ποταμό, προς τον ίδιο τον Κριτή. Εξαιτίας αυτού ακριβώς, αφού μετέφερε ολόκληρο τον εαυτό του από τη γη στον ουρανό, σαν να παρίστατο μπροστά σε εκείνον τον Δικαστή και να άκουγε την προσταγή Του να εκδιώξει τον μολυσμένο και μιαρό από το ιερό ποίμνιο, έτσι τον απέβαλε και τον αποχώρισε από τα υπόλοιπα πρόβατα. Και δεν έστρεφε την προσοχή του σε τίποτα από όσα έβλεπε και τα οποία φάνταζαν φοβερά, αλλά, αφού τον απώθησε με πολλή ανδρεία και γενναιότητα, στάθηκε υπερασπιστής των νόμων του Θεού που υφίσταντο τυραννική καταπάτηση.

Όταν, λοιπόν, έλθει για να δοξαστεί ανάμεσα στους αγίους του και να αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του· όταν στηθούν οι θρόνοι, και ο αδέκαστος Κριτής καθίσει φοβερός, και ο πύρινος ποταμός κυλάει μπροστά του, και η λαμπρότητα και η χαρά των δικαίων είναι ετοιμασμένη, και όλες οι μυριάδες των αγγέλων, και όλοι οι άνθρωποι από όλους τους αιώνες, και ολόκληρη μαζί η κτίση, τόσο η ορατή όσο και η νοητή, παρίσταται έντρομη· τι θα πράξω τότε εγώ, γεμάτος ντροπή, καταδικασμένος από τη συνείδησή μου, στερημένος από κάθε παρρησία και απολογία; Στεναγμοί από παντού. Αλίμονο για τις συμφορές μου! Τι να θρηνήσω πρώτο; Για ποιο να στενάξω δεύτερο; Τι να οδυρθώ; Τη στέρηση των αγαθών ή την οδύνη των βασάνων; Το απέραντο της τιμωρίας ή τον χωρισμό από τον Θεό; Κλάψε, άθλια ψυχή, αναλογιζόμενη αυτά, και όσα πρόκειται να συναντήσεις μετά την έξοδό σου, πόσο εξαιρετικά επαχθή και οδυνηρά θα είναι, και φώναξε: Ο Θεός των δυνάμεων, ο Θεός ο αιώνιος, ο Θεός του ελέους και των οικτιρμών, μην με εγκαταλείψεις, μην με παραβλέψεις, μην απομακρύνεις από εμένα το έλεός σου· Πρόσχες στη βοήθειά μου, Κύριε της σωτηρίας μου. Διότι, παρόλο που βρίσκομαι σε αυτήν την κατάσταση και σκέφτομαι έτσι, δεν χάνω την αγαθή ελπίδα, ούτε απελπίζομαι για τη σωτηρία μου.

Διότι αυτός που αγαπά τα ιερά βιβλία δίκαια θα μπορούσε να ονομαστεί φιλόχριστος, σύμφωνα με τον λόγο του Δεσπότη: «Όποιος με αγαπά, τηρεί τα λόγια μου»· «Όποιος με αγαπά, θα αγαπηθεί από τον Πατέρα μου». Όποιος με αγαπά, θα μελετά τον νόμο ημέρα και νύχτα, δηλαδή το Ευαγγέλιο και τις υπόλοιπες Γραφές. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος διατηρεί ανεξίτηλη στην καρδιά του τη μνήμη του Θεού· και καθώς Τον προσδοκά από τους ουρανούς, βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση για την ώρα της παρουσίας Του. Κρατώντας πάντοτε στα χέρια του τις ιερές βίβλους, δεν πρόκειται να λησμονήσει εκείνα τα φοβερά βιβλία για τα οποία έχει γραφεί: «Το δικαστήριο έλαβε θέση και τα βιβλία ανοίχθηκαν». Βλέπε, λοιπόν, πόσο μεγάλο κέρδος είναι το να ερευνά κανείς τις Γραφές, όπως άλλωστε πολλές φορές έχετε ακούσει.

Προσέχετε πώς πορεύεστε, διότι οι ημέρες είναι πονηρές. Και ο Ιωάννης λέγει: Προσέχετε τον εαυτό σας, για να μη χάσετε εκείνα για τα οποία κοπιάσατε, διότι πολλοί πλάνοι βγήκαν στον κόσμο. Και υπάρχουν πολλά τέτοια παραγγέλματα στις θείες Γραφές, τόσο της Παλαιάς όσο και της Καινής Διαθήκης, τα οποία φωνάζουν και μας αφυπνίζουν από τη ραθυμία μας. Εμείς όμως πράττουμε το αντίθετο, όπως ακριβώς είπε ο προφήτης Ησαΐας, ότι άκουσαν βαριά με τα αυτιά τους και έκλεισαν τα μάτια τους. Ω, πόσα και πόσο σπουδαία λόγια ακούμε και δεν τα κατανοούμε! Γι' αυτό και θα είμαστε αναπολόγητοι κατά την ημέρα της κρίσεως, όταν έλθει Εκείνος που φωτίζει τα κρυπτά του σκότους και φανερώνει τις βουλές των καρδιών· όταν στηθεί το κριτήριο και ανοιχθούν τα βιβλία, τα οποία τώρα, όταν τα ακούμε, τα χλευάζουμε και δεν τα αποδεχόμαστε.

Γι' αυτό έλεγε ο Σολομών: Ματαιότης ματαιοτήτων, τα πάντα ματαιότης· και ο Δαβίδ λέγει: Ως εικόνα πορεύεται ο άνθρωπος. Όμως μάταια ταράσσονται όλοι όσοι αγωνιούν για τα πράγματα του παρόντος βίου· όντως μάταια ταράσσονται, μάταια θορυβούνται, μάταια κλυδωνίζονται, συγκεντρώνοντας και θησαυρίζοντας αυτά που μετά από λίγο θα εγκαταλειφθούν· τα οποία δεν μπορούμε να πάρουμε μαζί μας, αλλά, εγκαταλείποντάς τα όλα, γυμνοί όπως γεννηθήκαμε θα πορευθούμε προς τον φοβερό Κριτή. Και αν ακόμη συγκεντρώσουμε όλους τους θησαυρούς, γυμνοί, σκοτεινοί, ελεεινοί, σκυθρωποί, εκτεθειμένοι, ταπεινωμένοι, συντετριμμένοι, έμφοβοι, έντρομοι, κατηφείς, γεμάτοι οδύνη, έχοντας το πρόσωπο στραμμένο στη γη, και μάλιστα κρύβοντάς το με ντροπή· έτσι θα πορευθούμε, έτσι θα αναστηθούμε, έτσι θα παραστούμε σε εκείνο το φρικτό και πικρό, απροσωπόληπτο δικαστήριο, όπου οι άγγελοι τρέμουν, όπου στήνονται φοβεροί θρόνοι, όπου ανοίγονται τα βιβλία των πράξεων, όπου υπάρχει ο ποταμός του άσβεστου πυρός, όπου βρίσκεται το ανήμερο σκουλήκι, όπου απλώνεται το αφώτιστο σκοτάδι, όπου είναι ο αθέρμαντος τάρταρος, όπου ακούγεται ο βρυγμός των δοντιών, όπου τρέχει το ακατάπαυστο δάκρυ, όπου αντηχεί ο ασίγητος στεναγμός, όπου επικρατεί το απαρηγόρητο πένθος, όπου δεν υπάρχει γέλιο, αλλά θρήνος· όπου δεν υπάρχει χαρά, αλλά στεναγμός· όπου δεν υπάρχει απόλαυση, αλλά κρίση· όπου δεν υπάρχει φωνή, αλλά τρόμος.

Είναι πράγματι φοβερό να το ακούει κανείς, αγαπητοί, και ακόμη πιο φοβερό να βλέπει ολόκληρη την κτίση να στέκεται και να απολογείται για κάθε λόγο, για κάθε έργο, για κάθε σκέψη, για όσα αμαρτήσαμε τη νύχτα και την ημέρα. Μεγάλος θα είναι ο φόβος τότε, αδελφοί, μεγάλη η δοκιμασία, τέτοια που ποτέ δεν υπήρξε ούτε πρόκειται να υπάρξει έως εκείνη την ημέρα. Τότε οι άγγελοι θα περιτρέχουν, οι σάλπιγγες θα ηχούν, τα άστρα θα πέφτουν, ο ήλιος θα σκοτεινιάσει, οι ουρανοί θα τυλιχθούν, η γη θα σειστεί, οι αγγελικές δυνάμεις θα προστρέχουν, τα Σεραφείμ θα βοούν, τα άνω, τα κάτω, τα επίγεια και τα καταχθόνια θα ταράσσονται, τα μνήματα θα ανοίγουν, τα σώματα θα ανασταίνονται και θα συνάγονται, το δικαστήριο θα ετοιμάζεται. Πολύς θα είναι ο φόβος, ανεκδιήγητος ο τρόμος, ακατάληπτη η θλίψη που θα προκύψει τότε· μεγάλη εκείνη η θύελλα, μεγάλη η οδύνη, φοβερή η περίσταση, ακατάπαυστος ο θόρυβος, μεγάλος ο οδυρμός. Άκουσε, λοιπόν, τον Δανιήλ που λέει: Έβλεπα σε όραμα τη νύχτα, ώσπου τοποθετήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των ημερών. Το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι και τα μαλλιά της κεφαλής του καθαρά σαν το μαλλί του προβάτου· ο θρόνος του ήταν φλόγα, και οι τροχοί του φωτιά που έκαιγε. Ποταμός φωτιάς κυλούσε μπροστά του· χίλιες χιλιάδες παραστέκονταν σε αυτόν, και μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν· το δικαστήριο έλαβε θέση και τα βιβλία ανοίχτηκαν. Έφριξε τότε το πνεύμα μου. Εγώ, ο Δανιήλ, το είδα, και τα οράματα του νου μου με συγκλόνισαν. Αλίμονο!

Ιδού, έχει σαπίσει. Πού είναι τα μύρα και τα αρώματα; Ιδού, αναδίδουν δυσοσμία. Πού είναι η αφροσύνη της νεότητας; Ιδού, παρήλθε. Και απλώς, πού είναι ο πολυφάνταστος άνθρωπος; Ιδού, πάλι το χώμα έγινε χώμα. Όμως, μη σταματήσεις τον λογισμό σου μέχρι το μνήμα, αλλά από εκεί μετάβα στην ανάσταση· και συλλογίσου συνάμα και πίστεψε, ότι αυτός που τώρα κείτεται, θα αναστηθεί και πάλι, και η γλώσσα που τώρα σιωπά, θα μιλήσει πάλι τότε, όταν θα καμφθεί ενώπιον του Θεού κάθε γόνατο επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει. Και καθώς λέει ο Δανιήλ: «Έβλεπα έως ότου τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των ημερών. Ο θρόνος Του ήταν φλόγα πυρός, οι τροχοί Του πυρ φλέγον· ποταμός πυρός έρεε μπροστά Του· χίλιες χιλιάδες παραστέκονταν σε Αυτόν, και μύριες μυριάδες Τον υπηρετούσαν. Το δικαστήριο συνεδρίασε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν».

Και τι απορείς, αν ο γάμος κρίνεται όπως η μοιχεία, όταν αθετείται ο Θεός; Άκουσε κάτι διόλου μικρό. Ένας φόνος έφερε δικαιοσύνη, και μια πράξη φιλανθρωπίας προκάλεσε μεγαλύτερη καταδίκη από τον φόνο· επειδή το ένα έγινε σύμφωνα με το θέλημα, ενώ το άλλο παρά την απαγόρευση του Θεού. Γι' αυτό, στον μεν Φινεές υπολογίστηκε ως δικαιοσύνη το ότι διαπέρασε με τη λόγχη την πόρνη γυναίκα μαζί με τον πόρνο· τον δε Σαούλ, ο άγιος του Θεού Σαμουήλ, μολονότι θρηνούσε, έκλαιγε και παρακαλούσε ολόκληρες νύχτες, δεν μπόρεσε να τον απαλλάξει από την καταδίκη που εξέδωσε εναντίον του ο Θεός, επειδή, ενάντια στο θέλημα του Θεού, έσωσε τον βασιλιά των αλλοφύλων που έπρεπε να θανατώσει. Αν, λοιπόν, η φιλανθρωπία προκάλεσε μεγαλύτερη καταδίκη από τον φόνο εξαιτίας της παρακοής προς τον Θεό, γιατί απορείς αν ο γάμος καταδικάζει περισσότερο από τη μοιχεία, εξαιτίας της αθέτησης του Χριστού; Διότι, όπως ακριβώς ανέφερα στην αρχή: αν ήσουν απλός πολίτης, κανείς δεν θα σε κατηγορούσε για λιποταξία· τώρα όμως δεν είσαι πια κύριος του εαυτού σου, αφού στρατεύθηκες σε έναν τόσο μεγάλο Βασιλιά. Διότι αν «η γυναίκα δεν εξουσιάζει το δικό της σώμα, αλλά ο άνδρας», πόσο μάλλον όσοι ζουν για τον Χριστό δεν μπορούν να είναι οι ίδιοι κύριοι του δικού τους σώματος. Εκείνος που καταφρονείται τώρα από εσένα, είναι ο Ίδιος που θα σε δικάσει τότε· αυτό να το σκέφτεσαι διαρκώς, καθώς και τον ποταμό του πυρός· «Διότι ποταμός», λέει, «πυρός έρρεε μπροστά από το πρόσωπό Του». Και να γνωρίζεις τούτο: όποιος παραδοθεί σε εκείνο το πυρ, δεν είναι δυνατόν να περιμένει κάποιο τέλος της κολάσεώς του.

Διότι, εάν ποτέ βρεθείς σε λουτρό που έχει θερμανθεί σφοδρότερα από το δέον, τότε αναλογίσου το πυρ της γέεννας· και εάν ποτέ πάλι καταφλεχθείς από σφοδρό πυρετό, μετάφερε τον νου σου προς εκείνη τη φλόγα, και τότε θα μπορέσεις να διακρίνεις ορθά. Διότι, εάν ένα λουτρό και ένας πυρετός μάς θλίβουν και μας ταράζουν τόσο πολύ, όταν πέσουμε μέσα σε εκείνον τον ποταμό του πυρός, ο οποίος ρέει μπροστά στο φοβερό βήμα, σε ποια κατάσταση θα βρεθούμε;

Ο δε ανήρ των επιθυμιών: «Έβλεπα», λέει, «έως ότου τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών· το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι και οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί· ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός, οι τροχοί του φλεγόμενο πυρ. Ένας ποταμός πυρός έρεε εκπορευόμενος μπροστά του. [Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν και μύριες μυριάδες παρίσταντο ενώπιόν του.] Το Κριτήριο συνεδρίασε και βίβλοι ανοίχθηκαν.» Έπειτα, μετά από λίγο: «Έβλεπα», λέει, «σε όραμα της νύκτας, και ιδού, ερχόταν με τις νεφέλες του ουρανού κάποιος σαν Υιός ανθρώπου, και έφθασε έως τον Παλαιό των Ημερών και οδηγήθηκε ενώπιόν του, και σε αυτόν δόθηκε η αρχή, η τιμή και η βασιλεία, και όλοι οι λαοί, οι φυλές και οι γλώσσες θα τον δουλεύσουν· η εξουσία του είναι εξουσία αιώνια, η οποία δεν θα παρέλθει, και η βασιλεία του δεν θα καταστραφεί. Έφριξε το πνεύμα μου, εγώ ο Δανιήλ, μέσα στο σώμα μου, και τα οράματα της κεφαλής μου με συντάρασσαν.» Τότε ανοίγουν διάπλατα όλες οι πύλες των ουράνιων αψίδων, μάλλον δε και ο ίδιος ο ουρανός αποσύρεται από το μέσον, όπως το παραπέτασμα κάποιας σκηνής που τυλίγεται, ώστε να μετασχηματιστεί προς το καλύτερο. Τότε τα πάντα γεμίζουν από έκσταση, φρίκη και τρόμο.

Και πρέπει πριν από όλα τα άλλα να του υπενθυμίσει εκείνη την ημέρα, και το πυρ που ρέει σαν ποτάμι, τη φλόγα που δεν σβήνει ποτέ, την ακτίνα που εξαφανίζεται, τη σελήνη που κρύβεται, τα άστρα που πέφτουν, τους ουρανούς που τυλίγονται, τις δυνάμεις που κλονίζονται, τη γη που συνταράσσεται από παντού και αναβράζει, τον φοβερό και αλλεπάλληλο ήχο των σαλπίγγων, τους αγγέλους που διατρέχουν την οικουμένη, τις χιλιάδες που παρίστανται, τις μυριάδες που λειτουργούν, τα στρατεύματα που καταφθάνουν μαζί με τον ίδιο τον Κριτή, το σημείο που λάμπει μπροστά Του, τον θρόνο που τοποθετείται, τα βιβλία που ανοίγονται, την απρόσιτη δόξα, τη φοβερή και φρικτή φωνή Εκείνου που δικάζει, ο Οποίος άλλους μεν στέλνει στο πυρ το ητοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του, άλλους δε τους αποκλείει έξω από τις θύρες παρά τον μεγάλο κόπο της παρθενίας τους, και στους υπηρέτες Του άλλους μεν προστάζει να δέσουν τα ζιζάνια και να τα ρίξουν στην κάμινο, σε άλλους δε προστάζει να δέσουν κάποιους χειροπόδαρα, και να τους οδηγήσουν στο σκότος το εξώτερο, παραδίδοντάς τους στον αθεράπευτο βρυγμό των οδόντων· ο Οποίος επιβάλλει σφοδρότατη και σκληρότατη κόλαση, σε άλλον μεν μόνο για τα ακόλαστα μάτια, σε άλλον δε για το άκαιρο γέλιο, σε άλλον επειδή καταδίκαζε τον πλησίον του ανεξέταστα, και σε άλλον επειδή απλώς κακολογούσε. Διότι το ότι και για αυτά τα πταίσματα προβλέπεται τιμωρία, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει ακούγοντας τον Ίδιο, που πρόκειται να επιβάλει τα βασανιστήρια, να το λέει και να προειδοποιεί απειλητικά.

Διότι κανείς δεν μπορεί να θέσει άλλο θεμέλιο παρά μόνο αυτό που έχει ήδη τεθεί. Πάνω σε αυτό, λοιπόν, ας οικοδομούμε, και από αυτό ως θεμέλιο ας κρατιόμαστε. «Αν δε κάποιος οικοδομεί πάνω στο θεμέλιο αυτό χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χορτάρι, καλάμια.» Το μεν θεμέλιο το φανέρωσε ξεκάθαρα με αυτόν τον τρόπο λέγοντας ότι είναι ο Χριστός. Η δε οικοδομή είναι προφανές ότι αναφέρεται στις αγαθές πράξεις. Η διαφορά ως προς το υλικό όσων οικοδομούνται υποδηλώνει την ποικίλη προαίρεση εκείνων που εργάζονται, επειδή άλλοι μεν είναι πιο επιμελείς, άλλοι δε πιο ράθυμοι· και άλλοι μεν είναι πιο ακριβείς, άλλοι δε υποδεέστεροι· και άλλοι μεν κατορθώνουν τα λιγότερα, άλλοι δε τα περισσότερα· και άλλοι μεν διαπράττουν βαρύτερα σφάλματα, άλλοι δε ελαφρύτερα. «Του καθενός το έργο θα γίνει φανερό. Διότι η ημέρα θα το αποκαλύψει, επειδή μέσα στη φωτιά φανερώνεται, και η φωτιά θα δοκιμάσει τι λογής είναι το έργο του καθενός.» Τους προκαλεί φόβο μέσα από τα μελλοντικά γεγονότα, προαναγγέλλοντάς τους εκείνη την φοβερή ημέρα, την ημέρα του θείου δικαστηρίου, κατά την οποία, όταν θα παρακαθήσει ο Κριτής, ένας ποταμός φωτιάς θα ρέει μπροστά του. «Αν το έργο κάποιου, το οποίο οικοδόμησε, παραμείνει, θα λάβει μισθό. Αν το έργο κάποιου κατακαεί, θα ζημιωθεί.» Αυτό που λέει σημαίνει το εξής: αν κάποιος ζει κακό βίο έχοντας όμως ορθή πίστη, η πίστη του θα συντελέσει στο να μην κολαστεί, ενώ το έργο του θα κατακαεί.

Χαίρε, διότι γέννησες Παιδίον, για το οποίο λέει ο θεοπάτωρ Δαβίδ: «Διότι θα ζήσει, και θα του δοθεί από το χρυσάφι της Αραβίας». Χαίρε, διότι γέννησες Παιδίον, στο οποίο παρίστανται χίλιες χιλιάδες αγγέλων, σύμφωνα με τον Δανιήλ. Χαίρε, διότι γέννησες Παιδίον, το οποίο υμνολογεί, δοξολογεί και ευλογεί σύμπασα η κτίση των επουρανίων και των επιγείων. Χαίρε, διότι γέννησες Παιδίον, το οποίο θεολογούν τα πολυόμματα Χερουβίμ, και ομολογούν ως Κύριο τα εξαπτέρυγα Σεραφίμ.

Και έχετε μάθει ότι ο Θεός υπόσχεται να αποστείλει τον άγγελό Του στον τόπο Του, για να αναπαύσει τον λαό· από το οποίο, τι θα μπορούσε να είναι πιο τιμητικό; Και ο μακάριος Μιχαίας λέει ότι είδε σε οπτασία τον Θεό και όλη τη δύναμη του ουρανού να παρίσταται ενώπιόν Του, και ο Δανιήλ λέει ότι είδε χίλιες χιλιάδες να Τον υπηρετούν, ενώ ο Ιακώβ ονομάζει «παρεμβολή Θεού» τη συνάντηση με τους αγγέλους. Και θα μπορούσε κανείς να βρει χιλιάδες αναφορές όπου η θεία Γραφή μαρτυρεί την ύψιστη δόξα στις ουράνιες δυνάμεις. Διότι διστάζουμε να παραθέσουμε τον λόγο του Αποστόλου, μήπως υποστεί πάλι την κατηγορία: «Από πού τα πήρε αυτά και τα λέει;». Ειδάλλως, και ο ίδιος διακηρύσσει ρητά: «Διαμαρτύρομαι ενώπιον του Θεού, και του Κυρίου Ιησού Χριστού, και των εκλεκτών αγγέλων». Και αναφέρει ότι με φωνή αρχαγγέλου θα σημανθεί η παρουσία του Κυρίου. Όσο βέβαια για τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, δεν μπορούμε να πούμε τίποτα, επειδή ο συγγραφέας έμαθε από τον Εβραίο —όποιος και αν είναι ο Εβραίος που υπονοείται από αυτόν— ότι ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα σεμνύνονται με αυτά. Ποιος λοιπόν είναι τόσο τολμηρός, ώστε να ισχυριστεί ότι εκείνοι που απομακρύνθηκαν από τη δική τους αξία και υπέστησαν πτώση, μαρτυρούνται με τόση δόξα από το Άγιο Πνεύμα;

Και το ένδυμά του ήταν λευκό σαν το χιόνι, και οι τρίχες της κεφαλής του σαν καθαρό μαλλί· και ο θρόνος του ήταν φλόγα πυρός, και οι τροχοί του πυρ φλεγόμενο. Ποταμός πυρός κυλούσε εκπορευόμενος ενώπιόν του. Χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες παρίσταντο μπροστά του. Το δικαστήριο συνεδρίασε, και τα βιβλία ανοίχτηκαν.» «Εκείνον τον καιρό θα εγερθεί ο Μιχαήλ, ο μέγας άρχοντας, ο οποίος παραστέκεται στους υιούς του λαού· και θα είναι καιρός θλίψης, τέτοιος που δεν υπήρξε από τότε που δημιουργήθηκε έθνος πάνω στη γη, έως εκείνον τον καιρό.

Σε Εκείνον λοιπόν που δημιούργησε όλα αυτά εκ του μηδενός και εξακολουθεί να δημιουργεί, δεν είναι αδύνατο να αναστήσει από τη γη τα νεκρωμένα και διεφθαρμένα σώματα, ώστε ο καθένας να λάβει την ανταπόδοση σύμφωνα με τα έργα του. Διότι, όπως λέει, ο παρών καιρός είναι καιρός εργασίας, ενώ ο μελλοντικός είναι καιρός ανταπόδοσης. Επειδή, πού θα βρισκόταν η δικαιοσύνη του Θεού, εάν δεν υπήρχε ανάσταση; Διότι πολλοί, αν και δίκαιοι, αφού υπέφεραν πολλές κακουχίες στον παρόντα βίο και τιμωρήθηκαν, θανατώθηκαν βίαια. Ενώ κάποιοι άλλοι, όντας ασεβείς και παράνομοι, ανάλωσαν την παρούσα ζωή μέσα στην τρυφή και την ευημερία. Ο Θεός όμως, επειδή είναι αγαθός και δίκαιος, όρισε ημέρα ανάστασης και εξέτασης, ώστε, αφού η κάθε ψυχή λάβει και πάλι το δικό της σώμα, ο μεν κακός, που απήλαυσε εδώ τα αγαθά, να κολαστεί εκεί για όσα αμάρτησε, ο δε αγαθός, που τιμωρήθηκε εδώ για όσα αμάρτησε, να γίνει εκεί κληρονόμος των αγαθών. «Διότι θα ακούσουν», λέει ο Κύριος, «όσοι βρίσκονται στα μνημεία τη φωνή του Υιού του Θεού, και θα εξέλθουν εκείνοι που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως», τότε που και θρόνοι θα στηθούν, και ο Παλαιός των Ημερών και Δημιουργός των πάντων θα καθίσει στον θρόνο, και θα ανοιχτούν βιβλία που θα έχουν καταγεγραμμένες τις πράξεις, τα λόγια και τις σκέψεις όλων μας, και ποταμός πυρός θα ρέει, και όλα τα κρυμμένα θα αποκαλυφθούν.

Και πώς θα μπορούσα να σου διηγηθώ τα κακά της; Αν τα απαριθμήσω, θα γίνουν περισσότερα και από την άμμο. Διότι είναι αγκίστρι του διαβόλου, που έχει τριγύρω της ως δόλωμα τη βδελυρή ηδονή, μέσω του οποίου τραβά αυτούς που εξαπατώνται στον πυθμένα του άδη. Τα αγαθά, όμως, που έχει υποσχεθεί ο δικός μου Δεσπότης, τα οποία εσύ ονόμασες ελπίδα αβέβαιης ζωής, είναι αληθινά και αναλλοίωτα, δεν γνωρίζουν τέλος και δεν υπόκεινται σε φθορά. Δεν υπάρχει λόγος που να έχει τη δύναμη να παραστήσει το μέγεθος εκείνης της δόξας και της τερπνότητας, της ανεκλάλητης χαράς, της παντοτινής ευφροσύνης. Διότι όλοι, όπως βλέπεις και ο ίδιος, πεθαίνουμε, και δεν υπάρχει άνθρωπος που θα ζήσει και δεν θα δει θάνατο. Πρόκειται όμως όλοι να αναστηθούμε, όταν θα έλθει ο Κύριος Ιησούς Χριστός, ο Υιός του Θεού, με δόξα ανεκλάλητη και δύναμη φοβερή, ο μόνος Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ενώπιον του οποίου θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων, επιγείων και καταχθονίων. Και τόση έκσταση θα προκαλέσει τότε, ώστε να εκπλαγούν ακόμη και αυτές οι ουράνιες δυνάμεις· και θα παρασταθούν ενώπιόν του με τρόμο χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγγέλων και αρχαγγέλων, και τα πάντα θα είναι γεμάτα από φόβο και τρόμο.

Άκουσε, ω βυθέ της πλάνης και σκοτεινότερε από το ψηλαφητό σκοτάδι, βαβυλωνιακό σπέρμα, απόγονε της χαλανικής πυργοποιίας, μέσω της οποίας συγχύστηκε ο κόσμος, ματαιόφρονα και άθλιε γέροντα, μπροστά στον οποίο ακόμη και η Πεντάπολη, η οποία κατακάηκε με πυρ και θειάφι, έχει αποδειχθεί ελαφρύτερη ως προς τα αμαρτήματα. Γιατί επιχειρείς να χλευάσεις το κήρυγμα της σωτηρίας, μέσω της οποίας τα σκοτισμένα φωτίστηκαν, μέσω της οποίας οι πλανημένοι βρήκαν την οδό, μέσω της οποίας οι χαμένοι και δεινά αιχμαλωτισμένοι ανακλήθηκαν; Τι είναι καλύτερο, πες μου, να λατρεύει κανείς τον Παντοκράτορα Θεό μαζί με τον μονογενή Υιό και το Άγιο Πνεύμα, τον άκτιστο και αθάνατο Θεό, την αρχή και πηγή των αγαθών, του οποίου το κράτος είναι απερίγραπτο και η δόξα ακατάληπτη, στον οποίο παρίστανται χίλιες χιλιάδες και μύριες μυριάδες αγγελικών και ουράνιων ταγμάτων, και είναι πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα Του, μέσω του οποίου τα πάντα παρήχθησαν από την ανυπαρξία, μέσω του οποίου συγκρατείται το παν και συνέχεται και με την πρόνοιά Του διοικείται; Σε Αυτόν είναι καλύτερο να προσφέρει κανείς λατρεία, ή στους ολέθριους δαίμονες και στα άψυχα είδωλα, των οποίων η δόξα και ο έπαινος είναι η μοιχεία, η παιδοφθορία και τα υπόλοιπα έργα της ανομίας, τα οποία έχουν αναγραφεί για τους δικούς σας θεούς στα συγγράμματα της δεισιδαιμονίας σας; Δεν ντρέπεστε, ταλαίπωροι, βορά του ακοίμητου πυρός, ομοίωμα του χαλδαϊκού γένους; Δεν αισχύνεστε να προσκυνάτε νεκρά ξόανα, έργα ανθρώπινων χεριών;