Πατερικές αναφορές στο ΔΕΥΤΕΡΟΝΟΜΙΟΝ 18:15

Του αυτού, δεύτερη ερώτηση. Διότι όλα όσα αφορούν Αυτόν τα προκήρυξαν οι προφήτες, αλλά εσείς δεν τα βλέπετε. Και αν λέγετε: «Εάν οι προφήτες σας μίλησαν για τον Χριστό, γιατί δεν μας το είπαν φανερά και ρητά;». Για να γνωρίζετε, Ιουδαίοι, ότι ο Χριστός επρόκειτο να έλθει και να παύσει τον νόμο και τις θυσίες του νόμου· και σου λέγω ότι, αν έλεγαν έτσι γυμνά το πράγμα, αμέσως θα τους λιθοβολούσατε και θα καίγατε τα βιβλία τους. Και εμείς λοιπόν σε αυτό αποβλέπουμε· διότι τώρα σας καταισχύνουμε από τους δικούς σας προφήτες, ελέγχοντάς σας και αποδεικνύοντάς σας από αυτούς όλα όσα αφορούν τον Χριστό. Διότι ο μεν Δαβίδ λέγει: «Ἔκλινεν οὐρανοὺς καὶ κατέβη.» Ο Ησαΐας λέγει: «Ἰδοὺ ἡ παρθένος ἐν γαστρὶ ἕξει, καὶ τέξεται υἱόν, καὶ καλέσουσι τὸ ὄνομα αὐτοῦ Ἐμμανουήλ»· ιδού η γέννηση. Και πάλι ο ίδιος προφήτης λέγει: «Οὗτος ὁ Θεὸς ἡμῶν, οὐ λογισθήσεται ἕτερος πρὸς αὐτόν· καὶ μετὰ ταῦτα ἐπὶ γῆς ὤφθη καὶ τοῖς ἀνθρώποις συνανεστράφη»· ιδού η συναναστροφή Του με τους ανθρώπους· και δεν ήταν δυνατόν να εμφανισθεί στους ανθρώπους με άλλον τρόπο, να συναναστραφεί με γυμνή τη θεότητά Του, αν δεν φορούσε και δεν ενδυόταν την ανθρώπινη φύση και σάρκα. Και ο Μωυσής, αφού είδε τη δόξα του Θεού, ώστε να μην μπορούν οι υιοί του Ισραήλ να βλέπουν το πρόσωπό του ακάλυπτο, αν δεν έθετε το κάλυμμα, τους είπε τα εξής: «Προφήτην ὑμῖν ἀναστήσει Κύριος ὁ Θεὸς ἡμῶν ἐκ τῶν ἀδελφῶν ὑμῶν ὡς ἐμέ.» Τι σημαίνει το «ὡς ἐμέ»; Διότι, όπως ακριβώς το πρόσωπο του Μωυσή δοξάσθηκε, και επειδή οι υιοί του Ισραήλ δεν μπορούσαν να ατενίσουν τη δόξα του, έθετε κάλυμμα στο πρόσωπό του και έπειτα τους μιλούσε, έτσι και ο Χριστός, ο Υιός του Θεού, είχε ως περιβολή τον ναό του σώματος, κρύβοντας τη θεότητά Του, γενόμενος μεσίτης Θεού και ανθρώπων· μεσιτεύοντας ανώτερα από τον Μωυσή, φέρνοντας τους ανθρώπους προς τον Θεό, και τον Θεό προς τους ανθρώπους· διότι είναι ανώτερος και μεγαλύτερος ο Δεσπότης από τον δούλο. Διότι ο Μωυσής ήταν δούλος, ενώ ο Χριστός, καθότι Θεός, είναι Δεσπότης· και γι’ αυτό λέγει «ὡς ἐμέ», εξαιτίας του ενδύματος και της μεσιτείας· και ότι όποιος δεν ακούσει εκείνον τον προφήτη, θα εξολοθρευθεί η ψυχή του από τον λαό του· και ότι Αυτός είναι που λυτρώνει τον Ισραήλ, ο Κύριος που ενανθρώπησε και συναναστράφηκε με εμάς τους ανθρώπους, και όχι άλλος.

Ερώτηση. Αν πρέπει να απαντήσουμε στους Ιουδαίους που μας λένε: «Να, σύμφωνα με τη δική σας διδασκαλία, εκείνος που γεννήθηκε από τη Μαρία δεν ήταν Θεός· και όμως λέγεται ότι ο Μωυσής προφήτευσε γι’ αυτόν, όταν είπε: “Προφήτη θα σας αναστήσει Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας, όμοιο με εμένα· αυτόν να ακούτε”. Άρα λοιπόν και ο Μωυσής, ενώ ήταν άνθρωπος, φαίνεται να είναι και Θεός;» Απόκριση. Ιουδαίοι, πότε σας το είπε αυτό ο Μωυσής; Πριν ανέβει στο όρος, όταν αλλοιώθηκε η όψη του προσώπου του, ώστε να μη μπορείτε να τον αντικρίζετε εξαιτίας της δόξας του προσώπου του, αν δεν είχε το κάλυμμα, ή αφού το πρόσωπό του έγινε τέτοιο; Παραδεχθείτε, έστω και χωρίς να το θέλετε, ότι το είπε αφού το πρόσωπό του έγινε δοξασμένο. Έτσι και ο Υιός του Θεού, όταν κατασκήνωσε ανάμεσά μας, είχε ως κάλυμμα τον ναό του σώματός του, κρύβοντας τη θεότητά του· και όπως ακριβώς τον Μωυσή δεν μπορούσαν να τον δουν με γυμνή την όραση εξαιτίας της δόξας του προσώπου του, έτσι και ο Υιός του Θεού έκρυψε με την ανθρωπότητά του τη θεότητα.

Για την οποία προφήτευσε ο Ιακώβ, λέγοντας: «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, ούτε ηγέτης από τους μηρούς του, μέχρις ότου έλθει εκείνος για τον οποίο προορίζεται, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών». Αλλά ποια παράκληση; Αυτήν ακριβώς για την οποία ο Βαλαάμ, αν και βρισκόταν έξω από την εκκλησιαστική αυλή, προφήτευσε λέγοντας: «Θα ανατείλει άστρο από τον Ιακώβ και θα εγερθεί άνθρωπος από τον Ισραήλ». Αυτήν ακριβώς για την οποία ο Μωυσής λέει, ότι «Ο Κύριος ο Θεός μας θα αναστήσει για εσάς Προφήτη από τους αδελφούς σας, σαν κι εμένα». Αυτήν την παράκληση περίμενε ο Συμεών, έχοντας λάβει θεία αποκάλυψη μέσω του Αγίου Πνεύματος. Τι λοιπόν; Μήπως, επειδή την περίμενε συνεχώς, διαψεύστηκε κάπως στις ελπίδες του, ή αστόχησε στην προσδοκία του; Όχι βέβαια, σε καμία περίπτωση· απεναντίας, και είδε και πήρε στην αγκαλιά του. Ώ της αρετής του ανδρός! Ώ της υπερβάλλουσας ευλάβειας και καθαρότητας! «Σε αυτά τα οποία», σύμφωνα με τον μακάριο Παύλο [ή μάλλον Πέτρο], «επιθυμούν οι άγγελοι να σκύψουν για να δουν», σε αυτά ο Συμεών μπόρεσε όχι μόνο να σκύψει, αλλά και να εισχωρήσει με καθαρότητα, και να τα ψηλαφήσει, και να μυηθεί σε αυτά με απόλυτη αγνότητα. «Και ήλθε στο ιερό καθοδηγούμενος από το Πνεύμα». Ώ του θαύματος!

Και αυτοί, ακούγοντας από τον Σωτήρα τα περί του τέλους, ήθελαν να μάθουν και τον χρόνο, ώστε ούτε οι ίδιοι να πλανώνται, αλλά να μπορέσουν να διδάξουν και τους άλλους. Αφού λοιπόν το έμαθαν, διόρθωσαν τους Θεσσαλονικείς που επρόκειτο να πλανηθούν. Όταν, λοιπόν, κάποιος κατέχει καλά τη γνώση αυτών των ζητημάτων, διατηρεί ορθή και υγιή την κατανόηση της πίστεως· εάν, όμως, κάποιος εκλάβει κάτι από αυτά διαφορετικά, εκπίπτει αμέσως σε αίρεση. Ως προς τον χρόνο, λοιπόν, πλανήθηκαν εκείνοι που ακολουθούσαν τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο, υποστηρίζοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει· οι δε Γαλάτες ετεροχρονισμένα, επειδή ασπάστηκαν τώρα την περιτομή. Ως προς το πρόσωπο, εξάλλου, το ίδιο σφάλμα έχουν πάθει και εξακολουθούν να παθαίνουν μέχρι σήμερα οι Ιουδαίοι, νομίζοντας ότι αναφέρεται σε κάποιον από αυτούς το: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει Υιό, και θα καλέσουν το όνομα αυτού Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται, ο Θεός είναι μαζί μας»· και όταν το μεν: «Ο Θεός θα αναστήσει σε εμάς Προφήτη», νομίζουν ότι λέγεται για κάποιον από τους προφήτες· ενώ το: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε σε σφαγή», δεν το διδάσκονται από τον Φίλιππο, αλλά υποθέτουν ότι λέγεται για τον Ησαΐα ή για κάποιον άλλον από τους παρελθόντες προφήτες.

Σε σχέση με τον χρόνο, λοιπόν, πλανήθηκαν αφενός οι περί τον Υμέναιο και τον Αλέξανδρο, «λέγοντας ότι η ανάσταση έχει ήδη γίνει», και αφετέρου οι Γαλάτες, οι οποίοι αγάπησαν τώρα την περιτομή, μετά τον κατάλληλο καιρό της. Ως προς το πρόσωπο, εξάλλου, έχουν πλανηθεί και πλανώνται μέχρι σήμερα οι Ιουδαίοι, νομίζοντας ότι αναφέρεται σε κάποιον από αυτούς το «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται: ο Θεός είναι μαζί μας», και όταν το μεν «προφήτη θα αναστήσει για εσάς» νομίζουν ότι αναφέρεται σε κάποιον από τους προφήτες, το δε «σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή» δεν το διδάσκονται από τον Φίλιππο, αλλά υποθέτουν ότι λέγεται για τον Ησαΐα ή για κάποιον άλλον από τους παλαιότερους προφήτες.

Από αυτήν τη ρήση είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς τη νοοτροπία σας, ότι δηλαδή δεν φοβάστε τον Θεό, ούτε πείθεστε από τις θείες Γραφές. Διότι ο μεν Μωυσής γράφει για τον Θεό ότι «ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· σχετικά δε με την εν σαρκί παρουσία Του, λέγει ότι ο Κύριος θα αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, και ότι η ζωή θα κρέμεται πάνω σε ξύλο, ωσάν το σώμα του Κυρίου να γίνεται ζωή για εμάς. Και ο Ησαΐας επίσης αναφωνεί για τον Θεό λέγοντας: «Ο μεγάλος, ο αιώνιος Θεός, που δημιούργησε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει», και τα εξής· ενώ για το πάθος: «Άνθρωπος που φέρει πληγές και γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια». Και τι σημαίνει το «γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια»; Ότι μέσω εκείνου που έπασχε, φανερωνόταν το παθητό. Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, «Γράψε με γραφίδα ανθρώπου στον καινούργιο τόμο», και όχι άμορφης σάρκας. Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Άνθρωπος, ο Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για εμάς»· γι' αυτό και αποδίδει την ανάσταση στον προερχόμενο από το σπέρμα του Δαβίδ, μιλώντας για το κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τη θεότητά Του: «Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα». Και ο Κύριος επίσης αποδίδει το πάθος στον Υιό του ανθρώπου, υποδεικνύοντας το κατά σάρκα· ενώ σχετικά με τη θεότητά Του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας».

Αυτό που λέγω είναι το εξής: Όλη η θεία Γραφή προφητεύει για την κάθοδο του Λόγου σε εμάς και για την ένσαρκη παρουσία του. Διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού· και για τους προφήτες και για όλη τη θεία Γραφή το πρωταρχικό μέλημα ήταν να αναγγείλουν αυτό. Ως παρεπόμενα δε σε αυτή τη θεία διήγηση, κάνουν λόγο για τα έθνη της Βαβυλώνας, της Δαμασκού, του Μωάβ και των υπολοίπων. Και μέσα από κάθε Γραφή επιτιμούν όσους αμαρτάνουν, ενώ όσους έχουν παρασυρθεί τους προτρέπουν να μετανοήσουν, απειλώντας τους με τη μέλλουσα κρίση του πυρός. Οι μεν άλλες Γραφές, λοιπόν, προλέγουν, όπως από τη μια ο Μωυσής λέγοντας: «Ο Κύριος ο Θεός μας θα αναστήσει σε εσάς προφήτη από τους αδελφούς σας, σαν κι εμένα»· από την άλλη ο Ησαΐας: «Ιδού η Παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό»· και ο Μιχαίας: «Στις έσχατες ημέρες θα γίνει φανερό το όρος του Κυρίου»· και ο καθένας προλέγει με διαφορετικό τρόπο, σύμφωνα με τη χάρη του Πνεύματος. Καθώς δε όλοι αυτοί μιλούσαν, αναμενόταν ο Κύριος για τον οποίο γινόταν η αναγγελία. Γι' αυτό και πολλοί τον ανήγγειλαν· και μέχρι να έλθει, δεν έπαψαν αυτοί που προφήτευαν. Και όλα αυτά είναι άσματα. Το δε Άσμα Ασμάτων δεν έχει προφητικό χαρακτήρα, ούτε προσημαίνει κάτι, αλλά εκείνον που οι άλλοι προανήγγειλαν, τον παρουσιάζει σαν να έχει ήδη έλθει και σαν να έχει ήδη αναλάβει τη σάρκα· γι' αυτό και το Άσμα Ασμάτων ψάλλει επιθαλάμιο ύμνο για τη σύζευξη του Λόγου και της σάρκας.

Διότι, όταν ήμασταν στη σάρκα, τα πάθη των αμαρτιών, τα οποία διεγείρονταν δια του νόμου, ενεργούσαν στα μέλη μας, ώστε να φέρουν καρπό για τον θάνατο· τώρα όμως απαλλαχθήκαμε από τον νόμο, έχοντας πεθάνει ως προς εκείνο που μας κρατούσε δεσμευμένους, ώστε να υπηρετούμε με τη νέα ζωή του πνεύματος και όχι με την παλαιότητα του γράμματος. Διότι «το γράμμα», δηλαδή ο νόμος, «σκοτώνει· ενώ το πνεύμα», δηλαδή ο λόγος του Κυρίου, «ζωοποιεί». Όπως λέει και ο ίδιος: «Η σάρκα δεν ωφελεί σε τίποτα· το πνεύμα είναι αυτό που ζωοποιεί. Τα λόγια μου είναι πνεύμα και είναι ζωή». Αυτό μαρτυρεί και ο εκλεκτός μεταξύ των αποστόλων, λέγοντας: «Προς ποιον να πάμε; Εσύ έχεις λόγια αιώνιας ζωής. Και εμείς έχουμε πιστέψει και έχουμε γνωρίσει ότι εσύ είσαι ο Χριστός, ο Υιός του Θεού του ζώντος». Φυλάσσοντας λοιπόν αυτό το πράγμα με πλήρη βεβαιότητα της αλήθειας και με ιδιαίτερη επιμέλεια, μπορούμε να αποφύγουμε εκείνο το φοβερό κρίμα, το οποίο γράφτηκε προφητικά από τον Μωυσή με τη μορφή απειλής: Προφήτη θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός σας σαν εμένα. Αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα σας παραγγείλει.

«Προφήτη από τους αδελφούς σου, σαν εμένα, θα αναδείξει σε σένα ο Κύριος ο Θεός σου· αυτόν θα ακούτε. Σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ, την ημέρα της συνάξεως, λέγοντας: "Δεν θα ακούσουμε πλέον τη φωνή του Κυρίου του Θεού μας, και δεν θα δούμε πια αυτή τη μεγάλη φωτιά, για να μην πεθάνουμε." Και μου είπε ο Κύριος: "Ορθά είναι όλα όσα είπαν. Προφήτη θα αναδείξω σε αυτούς από το μέσο των αδελφών τους, όπως εσένα· και θα θέσω τον λόγο μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με ό,τι του εντείλω. Και όποιος άνθρωπος δεν ακούσει τα λόγια του, όσα ο προφήτης μιλήσει στο όνομά μου, εγώ θα τον εκδικηθώ."» Άραγε, δεν απέδειξε ολοφάνερα, έστω και εν τύποις και σκιαίς, στα όσα αφορούν τον Μωυσή, η ασθένεια της ανθρωπότητας την άκρως απαραίτητη ανάγκη του μεσίτη; Αλλά πρέπει να εξετάσουμε και τούτο. Β. Ποιο πράγμα εννοείς; Α. Διότι, προσεγγίζοντας τον Μωυσή ο Ισραήλ έλεγε: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός, για να μην πεθάνουμε»· και αυτό το ζητούσαν στο Χωρήβ την ημέρα της συνάξεως, όταν ο Θεός βρισκόταν με τη μορφή φωτιάς πάνω στο όρος Σινά. Αλλά ο Δημιουργός, αποδεχόμενος ότι τα έλεγαν και τα σκέφτονταν αυτά άριστα, και προδιατυπώνοντας για εμάς την ίδια την αλήθεια εν τύποις, υποσχόταν τη μέσω του Χριστού μεσιτεία λέγοντας: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν».

«Ο προφήτης είσαι εσύ; Και αποκρίθηκε: Όχι». Αφού πάλι, με μορφή επεξήγησης, είπε: «Ομολόγησε ότι εγώ δεν είμαι ο Χριστός», προσπαθεί να δείξει πώς ή με ποιον τρόπο διατυπώθηκε η ομολογία. Και μου φαίνεται ότι μέσω αυτών επιθυμεί να αποκαλύψει την αμάθεια των Ιουδαίων. Διότι «ενώ ισχυρίζονταν ότι είναι σοφοί, απομωράνθηκαν»· και όντας υπερόπτες για τη γνώση του νόμου, προβάλλοντας συνεχώς τις εντολές του Μωυσή και ισχυριζόμενοι ότι γνωρίζουν με ακρίβεια τους λόγους των αγίων προφητών, μέσα από αυτά για τα οποία ρωτούν αμαθώς, αποδεικνύονται πάρα πολύ ανίδεοι. Διότι ο μεν ιεροφάντης Μωυσής, λέγοντας ότι ο Κύριος θα αναδειχθεί σε τάξη προφήτη, προκήρυττε στους υιούς του Ισραήλ ότι: «Προφήτη από τους αδελφούς σου, σαν κι εμένα, θα σου αναστήσει ο Κύριος ο Θεός σου, αυτόν θα ακούτε· σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ». Ο δε μακάριος Ησαΐας, εισάγοντάς μας τον πρόδρομο και προάγγελο, λέει: «Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του». Και τρίτος, επιπλέον, ο προφήτης Ιωήλ λέει για τον Θεσβίτη, και αυτός είναι ο Ηλίας: «Και ιδού, εγώ αποστέλλω σε εσάς τον Ηλία τον Θεσβίτη, ο οποίος θα επιστρέψει την καρδιά του πατέρα προς τον υιό, και τους απειθείς στη φρόνηση των δικαίων, για να μην έλθω και πατάξω ολοκληρωτικά τη γη».

ΚΕΦΑΛΑΙΑ ΠΟΥ ΑΝΑΠΤΥΣΣΟΝΤΑΙ ΕΚΤΕΝΕΣΤΕΡΑ ΣΤΟ ΤΡΙΤΟ ΒΙΒΛΙΟ. α. Ακριβής διερεύνηση, γιατί ο μακάριος βαπτιστής ονομάστηκε από τον Χριστό όχι μόνο λύχνος, αλλά καιόμενος και φαίνων, με βάση το προκείμενο ρητό: «Εκείνος ήταν ο λύχνος ο καιόμενος». β. Ότι ο Υιός είναι εικόνα του Θεού και Πατρός, στο οποίο περιλαμβάνεται και έλεγχος προς τους Ιουδαίους, ότι δεν κατανοούν τα όσα ειπώθηκαν μάλλον αινιγματικά μέσω του Μωυσή, με βάση το προκείμενο ρητό: «Ούτε τη φωνή του έχετε ακούσει ποτέ», και τα εξής. γ. Ότι ο Μωυσής σήμαινε την έλευση του Σωτήρα, λέγοντας: «Προφήτη θα αναστήσει για εσάς ο Κύριος ο Θεός σας σαν κι εμένα». δ. Ότι πολλές φορές οι μεταβάσεις του Χριστού από την Ιερουσαλήμ δηλώνουν τη μετάθεση της χάριτος στα έθνη, και συγχρόνως γίνεται λόγος για τους πέντε κρίθινους άρτους και τα δύο ψάρια, με βάση το προκείμενο ρητό: «Και μετά από αυτά ο Ιησούς αναχώρησε πέραν της θαλάσσης της Τιβεριάδος». ε. Ότι ο Μονογενής είναι ο χαρακτήρας της υποστάσεως του Θεού και Πατρός, και δεν υπάρχει ούτε νοείται άλλος χαρακτήρας εκτός από αυτόν, με βάση το προκείμενο ρητό: «Την οποία ο Υιός του ανθρώπου θα σας δώσει», και τα εξής.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Γ'. Ότι ο Μωυσής προεσήμανε την έλευση του Σωτήρος. Εκ του Δευτερονομίου περί του Χριστού. «Προφήτη για εσάς από τους αδελφούς σου, όπως εμένα, θα αναστήσει Κύριος ο Θεός σου, αυτόν θα ακούτε. Σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ την ημέρα της συνάξεως, λέγοντας: Δεν θα συνεχίσουμε να ακούμε τη φωνή του Κυρίου του Θεού μας, και αυτή τη μεγάλη φωτιά δεν θα τη δούμε πλέον, για να μην πεθάνουμε· και μου είπε ο Κύριος: Ορθά είναι όλα όσα είπαν· προφήτη θα αναστήσω σε αυτούς από τους αδελφούς τους όπως εσένα, και θα βάλω τον λόγο μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με ό,τι τον προστάξω· και όποιος άνθρωπος δεν ακούσει όσα θα μιλήσει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα τον τιμωρήσω.» Το Δευτερονόμιο περιέχει μια επανάληψη και ανακεφαλαίωση των Μωσαϊκών βιβλίων· γι' αυτό δεν είναι δυνατόν, αντλώντας από αυτό κάποιον τύπο και εικόνα από τη νομική ιερουργία, να τα εκθέσουμε. Όμως, επειδή δεν έχουμε συνηθίσει να μην κατανοούμε, νοώντας τα πάντα ορθά διά του Χριστού, θα πούμε σε όσους ενδιατρίψουν σε αυτό, αναλύοντας σε βάθος το νόημα των προκειμένων: Ιδού λοιπόν πάλι εντελώς απροκάλυπτα εξαγγέλλεται σε εμάς το μυστήριο του Χριστού, το οποίο μεταπλάθεται έντεχνα, μέσω μιας λεπτομερέστατης θεωρίας, από την ομοιότητά του με τον Μωυσή.

Διότι προφήτη θα αναστήσει σε εσάς, λέει, ο Κύριος ο Θεός σας, «από τους αδελφούς σου, σαν εμένα»· και ερμηνεύοντας ο ίδιος, και μάλιστα με πολύ γλαφυρό τρόπο, τι είδους θεώρηση μας προσφέρει η εξαγγελία που προκύπτει από την τυπολογική απεικόνιση του εαυτού του, προσθέτει με σαφήνεια: «Σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο όρος Σινά την ημέρα της συνάξεως, λέγοντας: Δεν θα συνεχίσουμε να ακούμε τη φωνή του Κυρίου του Θεού μας, και αυτή τη μεγάλη φωτιά δεν θα τη δούμε πλέον, ώστε να μην πεθάνουμε». Διότι βεβαιώνει ότι ο ίδιος τότε είχε αναλάβει ρόλο μεσίτη, επειδή η Συναγωγή των Ιουδαίων αδυνατούσε ακόμη να προσεγγίσει τα υπερφυσικά, και γι' αυτόν τον λόγο συνετά απέφευγε όσα ξεπερνούσαν τις δυνάμεις της. Αυτό δε ήταν προφανώς η θεοπτία, η οποία ξένιζε την όραση με τις ασυνήθιστες παραστάσεις της, και με τους υπερφυσικούς και αφόρητους για τους ακροατές ήχους των σαλπίγγων.

Διότι ήταν μεν εκ φύσεως Θεός, ως Μονογενής εκ Θεού, σαν να μην έχει χωριστεί από την ουσία αυτού που τον γέννησε, και όντας συμφυής με αυτήν, καθόσον νοείται ότι προέρχεται από αυτήν· ήταν δε και άνθρωπος, καθόσον έγινε σάρκα εξομοιώνοντας τον εαυτό του με εμάς, ώστε μέσω αυτού να ενωθεί με τον Θεό εκείνο που από τη φύση του ήταν σε μεγάλο βαθμό χωρισμένο. Όταν λοιπόν λέει ο Μωυσής «θα σας αναστήσει ο Κύριος προφήτη σαν εμένα», δεν θα το κατανοήσεις διαφορετικά, παρά με τον τρόπο που μόλις είπαμε· επειδή και ο ίδιος ο Θεός επισφραγίζει τον σχετικό λόγο λέγοντας: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν· θα τους αναστήσω προφήτη σαν εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου σε αυτόν, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όλα όσα θα του δώσω εντολή». Διότι ο Υιός «βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», όπως λέει ο Παύλος, και μας αναγγέλλει τα λόγια του Πατέρα, εφόσον έχει οριστεί από αυτόν ως μεσίτης, σύμφωνα με όσα ψάλλονται στους Ψαλμούς, ως λόγια του ίδιου του Χριστού: «Εγώ δε καταστάθηκα βασιλιάς από αυτόν στο Σιών, το άγιο όρος του, διαγγέλλοντας το πρόσταγμα του Κυρίου». Εάν δε κάποιος κρίνει ότι πρέπει να αναχθεί στον τρόπο της ομοιότητας και από άλλες έννοιες, θα εκλάβει το «Σαν εμένα» ως νομοθέτη, και θα παραθέσει προς απόδειξη το: «Ειπώθηκε στους αρχαίους, "Ου μοιχεύσεις"· εγώ όμως σας λέω "Ουκ επιθυμήσεις"».

Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό του, και «με τον βραχίονά του θα συνάξει τα αρνιά, και θα παρηγορήσει αυτές που κυοφορούν». Και πάλι: «Τότε θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν, τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και η γλώσσα των μογιλάλων θα γίνει καθαρή». Εγώ είμαι, λέει, για τον οποίο πάλι έχει γραφτεί ότι: «Ξαφνικά θα έρθει στον ναό του ο Κύριος τον οποίο εσείς ζητάτε, και ο άγγελος της διαθήκης τον οποίο εσείς επιθυμείτε. Ιδού έρχεται, λέει ο Κύριος, και ποιος θα υπομείνει την ημέρα της ελεύσεώς του; Ή ποιος θα σταθεί όρθιος κατά την εμφάνισή του; Διότι αυτός θα εισέλθει σαν φωτιά σε χωνευτήρι και σαν το βότανο των πλυνόντων». Εγώ είμαι, λέει, αυτός που για τη σωτηρία όλων προσφέρω τον εαυτό μου ως θυσία στον ίδιο τον Θεό και Πατέρα, δίνοντας υπόσχεση μέσα από τη φωνή του ψαλμωδού και βοώντας: «Θυσία και προσφορά δεν θέλησες, αλλά σώμα κατασκεύασες για εμένα· ολοκαυτώματα και θυσίες για την αμαρτία δεν ευαρεστήθηκες· τότε είπα: Ιδού έρχομαι, στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, για να κάνω το θέλημά σου, ω Θεέ». Εγώ είμαι, λέει, αυτός που και ο ίδιος ο νόμος κήρυττε μέσω του Μωυσή λέγοντας τα εξής: «Προφήτη από τους αδελφούς σου σαν και εμένα θα σου αναστήσει ο Κύριος ο Θεός σου, αυτόν θα ακούτε· σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο όρος Χωρήβ κατά την ημέρα της συνάξεως».

Για να αναπτύξουμε λοιπόν τον δικό μας συλλογισμό: αν είναι αλήθεια αυτό που κάπου έχει ειπωθεί ορθά, ότι «Κάθε ζωντανό πλάσμα αγαπά το όμοιό του, και με το όμοιό του θα προσκολληθεί ο άνθρωπος», πώς, αν ήταν άγιοι και αγαθοί, απέφευγαν να αγαπούν να προσκολλώνται στον άγιο και αγαθό; Επομένως, τα λόγια αυτά εμπεριέχουν τον έλεγχο της μιαρής πολιτείας, δηλαδή της διαγωγής, των Φαρισαίων. Νομίζω δε ότι υποδηλώνουν και κάτι άλλο επιπλέον αυτού. Διότι θεωρώ ότι πρέπει, όταν κανείς στρέφει επιμελώς τη διάνοιά του στα νοήματα, να διακρίνει με μεγαλύτερη οξύνοια αυτό που φαίνεται να κρύβεται στο καθένα. Τι είναι λοιπόν αυτό; Πολύς λόγος αντηχούσε σε όλη την Ιουδαία για τον Σωτήρα μας Χριστό, αλλά ως περί προφήτου. Διότι έτσι είχε προφητεύσει ο νόμος ότι θα έλθει, λέγοντας: «Προφήτη θα αναστήσει ο Κύριος ο Θεός ημών από τους αδελφούς σας». Είχαν ωστόσο την ελπίδα ότι, όταν αναδειχθεί στον κατάλληλο καιρό, θα τους διδάξει τα ανώτερα του νόμου, και, αναπτύσσοντας άριστα την αληθέστερη βούληση του νομοθέτη, θα τους αναπαιδαγωγήσει στα πρεπωδέστερα. Και μη θαυμάσεις αν στους Ιουδαίους υπήρχε τέτοια ελπίδα και τέτοιος λόγος, όταν και στους αλλογενείς είχε διασπαρεί ομόφωνη πεποίθηση. Γι' αυτό άλλωστε και εκείνη η Σαμαρείτιδα γυναίκα έλεγε: «Γνωρίζουμε ότι έρχεται ο Μεσσίας, ο ονομαζόμενος Χριστός. Όταν έλθει εκείνος, θα μας τα αναγγείλει όλα».

Ανανήψτε, λέει, για λίγο. Και αφού στρέψετε το μάτι της διανοίας σας στα λόγια του πάνσοφου Μωυσή, κατανοήστε το μυστήριο του Χριστού. Διότι ο Μωυσής είπε: «Ο Κύριος ο Θεός σας θα αναστήσει για εσάς έναν προφήτη σαν εμένα από τους αδελφούς σας· αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα σας πει.» Ακούστε λοιπόν τον λόγο του Κυρίου, προσέξτε τον νόμο του Θεού· δηλαδή, κατανοήστε και εσείς τη δύναμη των ευαγγελικών θεσπισμάτων. Αυτό δεν έχει προστάξει ο Μωυσής; Διότι παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και το τέλος των νομικών θεσπισμάτων αποβλέπει στο δικό Του μυστήριο. Αλλά νομίζετε, λέει, ότι ευαρεστείτε τον Θεό, με το να επιθυμείτε να εκπληρώνετε όσα αφορούν τύπους και σκιές. Ακούστε τα λόγια Εκείνου που σας μίλησε στο παρελθόν και για τον νόμο. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης. Διότι αν τις προσφέρετε σαν να έχω ανάγκη, έχετε πλανηθεί από το ορθό, και έχετε απομακρυνθεί από τον σοφό και αληθινό λογισμό. Διότι δεν λείπει απολύτως τίποτα από τη φύση που πληροί τα πάντα, επειδή τα πάντα ανήκουν σε αυτήν, και από αυτήν δίδονται στα υπόλοιπα. «Διότι τι έχεις που δεν το έλαβες;» Αυτό θα ταίριαζε να λέγεται στην κτιστή φύση. Απέχω πλέον, λέει, και έχω χορτάσει, και δεν θα επέλεγα πια τις θυσίες τους. Διότι πώς, πες μου, θα ωφελήσει τον Θεό των όλων ένα ολοκαυτωμένο κριάρι; Τι ευχαρίστηση θα προσφέρει το λίπος των αρνιών; Και αν βέβαια προσφερόταν αίμα από τράγους και ταύρους, πώς θα ευχαριστιόταν ο Θεός με αυτό;

Διότι είναι βδέλυγμα στον Κύριο τον Θεό σου καθένας που τα πράττει αυτά.» Προσθέτει δε σε αυτά και λέει: «Τέλειος θα είσαι ενώπιον του Κυρίου του Θεού σου.» Διότι τα έθνη αυτά, των οποίων τη γη εσύ κληρονομείς, υπακούουν σε οιωνούς και μαντείες. Σε εσένα όμως δεν επέτρεψε κάτι τέτοιο ο Κύριος ο Θεός σου· «Προφήτη από τους αδελφούς σου θα σου αναδείξει ο Κύριος ο Θεός σου, αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα θα σας πει.» Διότι θα είναι παντελώς άμοιρος της αγάπης του Θεού και γυμνός από τα καυχήματα της ευσέβειας εκείνος που δίνει προσοχή σε μαντείες και οιωνούς, σε οιωνοσκοπίες και στις απάτες των μάγων.

Έπειτα, πώς ξέχασες τα μωσαϊκά κείμενα; Διότι είπε κάπου για αυτόν προς εσάς: «Προφήτη θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός σας από τους αδελφούς σας, σαν εμένα, σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ· αυτόν θα ακούσετε.» Ο λόγος τον προανήγγειλε ως άνθρωπο και ως έναν από τους αγίους προφήτες. Και μάλιστα ο θεσπέσιος Ησαΐας λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο μεθερμηνευόμενο σημαίνει: Μαζί μας είναι ο Θεός. Και είναι μεν παράδοξη η γέννηση του Εμμανουήλ, διότι προήλθε από απειρόγαμη Παρθένο. Πλην όμως, γεννημένον από γυναίκα, ακολουθώντας τους νόμους της ανθρώπινης φύσης, λες ότι τον είδες ως άνθρωπο, όσον αφορά τουλάχιστον το σώμα και τη μορφή. Αλλά τον είδες, επιπλέον, να κατέχει θεοπρεπέστατη δόξα, να είναι καταστολισμένος με τις ύψιστες τιμές και να εκπληρώνει τα έργα του Πατρός. Διότι μόνο στην υπέρτατη όλων ουσία ανήκει η ικανότητα να ζωοποιεί νεκρούς που έχουν ήδη φθαρεί και αποσυντεθεί, να δίνει το φως σε όσους στερούνται τα μάτια τους, να καθιστά τους χωλούς αρτίποδες και να ελευθερώνει τους λεπρούς από την πάθησή τους με ένα άγγιγμα και ένα νεύμα. Αλλά ήθελες, πες μου, να λάμψει στους ανθρώπους πάνω στη γη με γυμνή τη θεότητά του ο Δημιουργός των πάντων και τεχνίτης Λόγος του Θεού; Έπειτα, ποιος θα μπορούσε να αντέξει μια τόσο φρικτή και άρρητη όψη; Ή μήπως δεν βλέπεις ότι ο σωματικός οφθαλμός δεν είναι σε θέση να αντιμετωπίσει την προσβολή της ακτίνας του Κυρίου;

Αν και ο νομοθέτης ρητώς διακήρυττε ότι δεν έπρεπε οι υιοί του Ισραήλ να αναμειγνύονται καθόλου με τους αλλογενείς. Διότι έτσι έχει γραφτεί: «Την θυγατέρα σου δεν θα δώσεις στον υιό του, και την θυγατέρα του δεν θα λάβεις για τον υιό σου.» Για αυτά τα ζητήματα, ο μέγας Μωυσής κρίνεται ως παραβάτης του νόμου, τόσο από τον Ααρών όσο και από τη Μαριάμ, οι οποίοι δεν είχαν κατανοήσει, όπως ήταν φυσικό, ότι και μέσω αυτού προτυπωνόταν το καλώς οικονομειθέν μυστήριο, το οποίο ήδη θα καταστήσουμε όσο το δυνατόν πιο φανερό, προσαρμόζοντας πολύ καλά τη φύση του πράγματος στον ίδιο τον Χριστό, στον οποίο και τώρα θα προσδώσουμε το πρόσωπο του Μωυσή. Διότι ο Χριστός είναι νομοθέτης και μεσίτης Θεού και ανθρώπων, όπως ακριβώς βεβαίως ήταν και εκείνος. Επειδή και αυτός μας το υποδείκνυε λέγοντας: «Προφήτη θα σας αναδείξει ο Κύριος ο Θεός σας εκ των αδελφών σας, όπως εμένα.» Ως προς το σχήμα της ιουδαϊκής ιερωσύνης θα ληφθεί ο Ααρών, και το πρόσωπο της Συναγωγής θα αναπληρώσει η Μαριάμ. Κατηγόρησαν λοιπόν τον Σωτήρα μας Χριστό και οι πρεσβύτεροι των Ιουδαίων, και μαζί με αυτούς και η ίδια η Συναγωγή, προσάπτοντάς Του την παράβαση των θείων ενταλμάτων, με το να λέγουν: «Εάν αυτός ο άνθρωπος ήταν από τον Θεό, δεν θα κατέλυε το Σάββατο.» Εξοργίζονταν δε και με άλλον τρόπο, διότι μνηστευόταν τη μέλαινα, δηλαδή την εξ εθνών Εκκλησία, και σύναπτε γάμο κατά κάποιον τρόπο επιπροσθέτως με την πρώτη, δηλαδή την ισραηλιτική, η οποία ήταν πάλι η Συναγωγή.

Αν όμως λένε ότι ο Υιός συγκαταλέγεται σε αυτούς, τον υποβιβάζουν στα προφητικά ή τουλάχιστον στα αποστολικά μέτρα. Β— Διότι δεν έχει ονομαστεί, λένε, προφήτης και απόστολος; Α— Δεν θα έλεγες ψέματα. Διότι ο Μωυσής είπε στους εξ αίματος Ισραηλίτες: «Προφήτη σαν εμένα θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός σας από τους αδελφούς σας». Έγραψε επίσης και ο θεσπέσιος Παύλος: «Επομένως, άγιοι αδελφοί, μέτοχοι της επουράνιας κλήσης, κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού». Ας μας πουν λοιπόν, διότι θα ρωτήσω, άραγε η χάρη της προφητείας θα αποτελούσε δόξα για κάθε άνθρωπο, ή το να αξιωθεί κανείς αποστολικών τιμών και να χρηματίσει και ιερουργός; Β— Βεβαίως. Α— Αλλά αυτά θα έλεγε κανείς ότι είναι μικρά και ανάξια λόγου για τον Χριστό, καθόσον νοείται ως Θεός, έστω και αν μέσω αυτών ακριβώς φαίνεται να έχει κενωθεί και να τα έχει λάβει μαζί με την ανθρώπινη φύση. Όπως ακριβώς, αν και είναι Θεός εκ φύσεως και αληθινός Κύριος, έλαβε μορφή δούλου καθώς βρέθηκε σε αυτήν και προσέλαβε την δική μας φύση, έτσι και, ενώ ο ίδιος χορηγεί το Πνεύμα της προφητείας και αναδεικνύει αποστόλους και καθιστά ιερουργούς, ομοιώθηκε σε όλα με τους αδελφούς του· διότι ονομάστηκε έτσι και προφήτης και απόστολος και αρχιερέας. Β— Αλλά ακόμη και αν παραδεχτούν ότι αυτός είναι προφήτης, λένε ότι δεν έγινε σαν ένας από τους προφήτες, αλλά ότι μάλλον υπερέχει κατά πολύ από εκείνους.

Διότι ο θεσπέσιος Μωυσής ελευθέρωνε τον Ισραήλ από τη σαρκική δουλεία και τους απάλλασσε από τους κόπους της πλινθοποιίας και από τα χωματουργικά έργα, και, στεκόμενος σαν ένα είδος μεσάζοντα μεταξύ Θεού και ανθρώπων, τους μετέφερε τα άνωθεν λόγια. Ο δε Κύριός μας Ιησούς Χριστός, μετατρέποντας σε αλήθεια όσα υπήρχαν ως τύποι και σκιές, μας ελκύει έξω από τη νοητή δουλεία, απομακρύνοντας την αμαρτία που άλλοτε μας τυραννούσε, συντρίβοντας το κράτος του διαβόλου, και πείθοντας όσους θεωρούν ότι πρέπει να τον ακολουθούν να απομακρυνθούν από το επίγειο φρόνημα και από τις σαρκικές μέριμνες, μεταπλάθοντάς τους προς την επιθυμία της αρετής, και αναγγέλλοντάς μας ολοκάθαρα το θέλημα του Θεού και Πατέρα. Γι' αυτό και έλεγε: «Τα λόγια που εγώ λέω δεν είναι δικά μου, αλλά εκείνου που με έστειλε». Και πάλι: «Δεν μιλώ από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας που με έστειλε, αυτός μου έδωσε εντολή τι να πω και τι να μιλήσω». Εξάλλου και ο Μωυσής καθιστούσε τα δικά του έργα εικόνα και αποτύπωμα της μεσιτείας του Χριστού, λέγοντας στους Ισραηλίτες: «Προφήτη από τους αδελφούς σου, σαν εμένα, θα σου αναστήσει ο Κύριος ο Θεός σου. Αυτόν θα ακούτε σύμφωνα με όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ, την ημέρα της συνάξεως». Επομένως, όσα έγιναν μέσω του Μωυσή και η δύναμη της δικής του μεσιτείας υπήρξαν ως τύπος και εικόνα. Ο τρόπος όμως της μεσιτείας του Χριστού είναι πιο άρρητος.

Οι αστρολογικές μαγγανείες, οι οιωνοσκοπίες και οι ψευδομαντείες, καθώς και οι δαιμονικές απάτες, θα ταίριαζαν, νομίζω, αποκλειστικά και ίσως μόνο σε εκείνους που έχουν την πλέον παράλογη προθυμία να εγκαθιδρύσουν στον νου τους την άδοξη και καταραμένη ειδωλολατρία. ΠΑΛΛ. Ορθά μίλησες. Εξάλλου, και ο θείος λόγος μάς παραγγέλλει ότι πρέπει να αποστρεφόμαστε με βδελυγμία την αισχρότητα τέτοιων πραγμάτων. Λέει δε τα εξής: «Εάν εισέλθεις στη γη, την οποία σου δίνει Κύριος ο Θεός σου, δεν θα μάθεις να πράττεις σύμφωνα με τα βδελύγματα εκείνων των εθνών· δεν θα βρεθεί ανάμεσά σας κανείς που να περνά τον γιο του και την κόρη του μέσα από τη φωτιά, ούτε κανείς που να ασκεί μαντεία, να εξετάζει οιωνούς και σημάδια, ούτε μάγος, ούτε γητευτής που κάνει επωδές, ούτε εγγαστρίμυθος, ούτε τερατοσκόπος, ούτε κανείς που να ρωτά τους νεκρούς. Διότι είναι βδέλυγμα για τον Κύριο τον Θεό σου καθένας που πράττει αυτά.» Και λίγο πιο κάτω πάλι λέει: «Τέλειος θα είσαι απέναντι στον Κύριο τον Θεό σου· τα έθνη αυτά, των οποίων εσύ θα κληρονομήσεις τη γη, αυτοί υπακούουν σε οιωνοσκοπίες και μαντείες· σε εσένα όμως ο Κύριος ο Θεός σου δεν επέτρεψε κάτι τέτοιο. Προφήτη από τους αδελφούς σου σαν κι εμένα θα αναδείξει ο Κύριος ο Θεός σου· [αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου] στο Χωρήβ την ημέρα της συνάξεως.» ΚΥΡ. Εύγε, φίλε μου.

Ο λόγος μάς υποσχέθηκε να αναφέρει και τον χρόνο της παρουσίας του Σωτήρα και τον τόπο. Και πρέπει να μην αναχωρήσουμε έχοντας καταδικαστεί για ψεύδος, αλλά μάλλον να αποστείλουμε τους νεοφώτιστους της εκκλησίας ασφαλισμένους. Ας αναζητήσουμε λοιπόν τον χρόνο, πότε ήρθε ο Κύριος· επειδή η παρουσία του είναι πρόσφατη και αμφισβητείται, και επειδή ο Ιησούς Χριστός είναι ο ίδιος χθες και σήμερα και στους αιώνες. Ο προφήτης Μωυσής, λοιπόν, λέει: «Προφήτη θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας, σαν εμένα». Ας κρατήσουμε προς το παρόν το «σαν εμένα», για να το εξετάσουμε στα κατάλληλα σημεία. Αλλά πότε έρχεται αυτός ο προφήτης που προσδοκάται; Ανάτρεξε, λέει, σε αυτά που γράφτηκαν από εμένα, εξέτασε προσεκτικά την προφητεία που ειπώθηκε από τον Ιακώβ προς τον Ιούδα: «Ιούδα, εσένα θα επαινέσουν οι αδελφοί σου» και τα εξής, για να μην τα λέμε όλα. «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, ούτε ηγέτης από τους απογόνους του, μέχρι να έρθει εκείνος για τον οποίο έχει προοριστεί, και αυτός είναι η προσδοκία όχι των Ιουδαίων, αλλά των εθνών». Έδωσε λοιπόν ως σημείο της παρουσίας του Χριστού την παύση της εξουσίας των Ιουδαίων. Αν τώρα δεν βρίσκονται υπό τους Ρωμαίους, δεν έχει έρθει ακόμη ο Χριστός. Αν έχουν άρχοντα από το γένος του Ιούδα και του Δαβίδ, δεν έχει έρθει ακόμη ο προσδοκώμενος. Διότι ντρέπομαι να αναφέρω τα πρόσφατα γεγονότα τους σχετικά με αυτούς που ονομάζονται τώρα πατριάρχες από αυτούς, και ποιο είναι το γένος τους, και ποια η μητέρα τους. Αλλά τα παραλείπω για εκείνους που τα γνωρίζουν.

Για το παιδί αυτό προκήρυξε ο Αββακούμ λέγοντας: Ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν, δηλαδή από τον νότο. Διότι από τα νότια της Ιερουσαλήμ, από τη Βηθλεέμ, τώρα έχει εισέλθει στη Σιών. Για το παιδί αυτό ο Μωυσής σάς διαβεβαίωνε λέγοντας ότι ο Κύριος ο Θεός θα αναστήσει για εσάς προφήτη από τους αδελφούς σας, και όποιος δεν τον ακούσει, η ψυχή του θα εξολοθρευθεί.

Επομένως, λοιπόν, και από τότε μέσω του νόμου υπήρχε η κρίση και μέσω των προφητών το έλεος, και από παντού καταρρίπτεται ο απατηλός σου λόγος. 〈Σχόλιο〉 〈κζ'〉. «Ουαί σε σας, διότι οικοδομείτε τα μνημεία των προφητών, και οι πατέρες σας τους σκότωσαν». 〈Έλεγχος〉 〈κζ'〉. Εάν μεριμνά για τους προφήτες, επιπλήττοντας αυτούς που τους σκότωσαν, οι προφήτες δεν του ήταν ξένοι, αλλά δούλοι που προαπεστάλησαν από τον ίδιο, τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ως προετοιμαστές της ένσαρκης παρουσίας του, οι οποίοι και έδωσαν μαρτυρία για την Καινή Διαθήκη· ο μεν Μωυσής λέγοντας «ο Κύριος ο Θεός θα σας αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, όπως εμένα», και πριν από αυτόν ο Ιακώβ λέγοντας «από τον βλαστό, γιε μου Ιούδα, ανέβηκες, έγειρες και κοιμήθηκες· δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα» και λίγο μετά «έως ότου έλθει εκείνος στον οποίο ανήκουν τα αποκείμενα, και αυτός είναι η προσδοκία των εθνών, και σε αυτόν θα ελπίσουν τα έθνη», ο δε Ησαΐας «ιδού, η παρθένος θα συλλάβει», ο δε Ιερεμίας «και είναι άνθρωπος, και ποιος θα τον γνωρίσει;», ο Μιχαίας «και εσύ Βηθλεέμ» και μετά από άλλα «από εσένα θα εξέλθει για εμένα ηγούμενος» και τα εξής, ο δε Μαλαχίας «ξαφνικά θα έλθει στον ναό ο Κύριος», ο δε Δαβίδ «είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, κάθισε στα δεξιά μου» και τα εξής. Και υπάρχουν πολλά να πει κανείς, καθώς και ο ίδιος ο Σωτήρας λέει «αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι εκείνος έγραψε για εμένα». 〈Σχόλιο〉 〈κη'〉.

Και αν σταύρωσαν τη σάρκα, είναι αδύνατον η σάρκα, αφού έπαθε για τον Χριστό, να μη συμβασιλεύσει με τον Χριστό, όπως ακριβώς και σε άλλο ρητό αποδεικνύει ο άγιος απόστολος λέγοντας ότι: «όπως ακριβώς είστε κοινωνοί των παθημάτων του Χριστού, έτσι και της δόξας». 〈Σχόλιον〉 〈η〉. «Διότι ούτε οι ίδιοι που περιτέμνονται τηρούν τον νόμο». 〈Ἔλεγχος〉 〈η〉. Δεν ήταν, επομένως, απαγορευμένη η προγενέστερη περιτομή στον δικό της καιρό, εφόσον τηρούσε τον νόμο. Ο νόμος, εξάλλου, προανήγγελλε τον Χριστό ότι θα ερχόταν για να παράσχει τον νόμο της ελευθερίας, και πλέον η σαρκική περιτομή την εποχή του Χριστού δεν θα είχε καμία χρησιμότητα· διότι ήλθε η αληθινή περιτομή μέσω του Χριστού, της οποίας εκείνη αποτελούσε τύπο. Όσοι, δε, σφραγίζονται ακόμη με εκείνην, ακόμη και αν τηρήσουν όλον τον νόμο, δεν θα τους λογαριαστεί πλέον ως τήρηση του νόμου· επειδή, πράγματι, ο νόμος έλεγε για τον Χριστό ότι: «προφήτη θα αναστήσει σε εσάς Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς μου σαν εμένα, αυτόν θα ακούσετε». Επειδή, όμως, αυτοί δεν άκουσαν τον Χριστό, «η περιτομή γίνεται γι' αυτούς ακροβυστία» και η τήρηση του νόμου δεν είναι πλέον τήρηση. Καλός, λοιπόν, είναι ο νόμος και καλή η περιτομή, από τον οποίο και από την οποία γνωρίσαμε τον Χριστό και τον τελειότερο νόμο Του και την τελειότερη περιτομή Του.

Και πάλι δε ο ίδιος ο Θεόδοτος λέει: «και ο νόμος είπε για αυτόν: προφήτη από τους αδελφούς σας θα αναδείξει σε εσάς ο Κύριος όμοιο με εμένα· αυτόν να ακούτε. Ο Μωυσής όμως ήταν άνθρωπος· επομένως, αυτός ο Χριστός που αναδεικνύεται από τον Θεό, λέει, ήταν μεν αυτός, αλλά άνθρωπος, επειδή προερχόταν από αυτούς, όπως ακριβώς και ο Μωυσής ήταν άνθρωπος». Και δεν κατανοεί μέσα του ο Θεόδοτος, ο οποίος έχει υποπέσει σε παράπτωμα, πώς πάλι η κάθε λέξη έχει τη δική της ασφάλεια και ακρίβεια· διότι μεν τον ανέδειξε ο Κύριος από τους αδελφούς του, λόγω του ότι γεννήθηκε από τη Μαρία, όπως λέει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει, και θα γεννήσει υιό»· και παραμένοντας παρθένος «θα συλλάβει» (όχι από σπέρμα ανδρός), «και θα γεννήσει υιό» (είναι φανερό ότι είναι κατά σάρκα το γέννημα που γεννιέται από την παρθένο), αλλά «θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ, το οποίο ερμηνεύεται "ο Θεός μαζί μας"». Διότι είναι Θεός και άνθρωπος· Θεός μεν γεννημένος από τον Πατέρα ανάρχως και αχρόνως, άνθρωπος δε από τη Μαρία λόγω της ένσαρκης παρουσίας Του.

Διότι μία είναι η συμφωνία, όπως λέει μέσω του Μωυσή: «Προφήτη 〈σαν κι εμένα〉 θα αναστήσει για εσάς ο Κύριος από τους αδελφούς σας», και πάλι ο Κύριος λέει: «Ο Μωυσής έγραψε για εμένα», και ο Μωυσής λέει: «Κάθε ψυχή η οποία δεν θα ακούσει εκείνον τον προφήτη, θα εξολοθρευθεί», και πάλι ο Κύριος: «Εάν δεν πιστεύετε στα γραπτά του Μωυσή, πώς θα ακούσετε τα δικά μου λόγια;» Και από παντού φαίνεται ότι η αλήθεια είναι φωτεινή και «δεν έχει ρυτίδα». 73. Ορίζει δε πάλι τη διαθήκη του νόμου ως διαθήκη θανάτου, επειδή ο Απόστολος είπε: «Εάν δε η διαθήκη του θανάτου, η οποία εντυπώθηκε με γράμματα σε λίθους, έγινε με δόξα». Και δεν είπε μόνο αυτό η Θεία Γραφή, αλλά ότι «ο νόμος δεν έχει τεθεί για τον δίκαιο, αλλά για τους πατροκτόνους και μητροκτόνους και επίορκους, και για καθετί που αντίκειται στην υγιαίνουσα διδασκαλία». Εφόσον λοιπόν ο νόμος δεν έχει τεθεί για τον δίκαιο, μήπως άραγε είναι παράνομος ο δίκαιος; Μη γένοιτο. Αλλά, επειδή ο δίκαιος πρόλαβε να εκπληρώσει τις επιταγές του νόμου, δεν υπάρχει νόμος εναντίον του δικαίου ο οποίος έπραξε τον νόμο· έχει τεθεί όμως εναντίον των ανόμων, δικάζοντας αυτούς που παρανόμησαν. Έτσι λοιπόν η διαθήκη 〈είναι διαθήκη θανάτου〉. Διότι έλεγε ότι ο φονιάς πρέπει να φονεύεται και ο μοιχός να θανατώνεται και ο παραβάτης να λιθοβολείται. «Έγινε δε με δόξα»· διότι μεγάλη υπήρξε η δόξα της.

Διότι πουθενά πριν από την ένσαρκη παρουσία Του δεν έφερε αυτά τα ονόματα, το να ονομάζεται δηλαδή λίθος, πρόβατο που οδηγείται στη σφαγή, άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, αετός και αρνίο και όλα τα άλλα, όσα αναφέρονται σε Αυτόν μετά την ένσαρκη παρουσία Του, όπως και το να ονομάζεται αρχιερέας, σκοπός για τον οποίο ο νόμος κήρυττε γι' Αυτόν, ότι «προφήτη από τους αδελφούς σας θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός». Επομένως, το «προφήτης» και «αρχιερέας» και το «από αυτούς» τα ερμηνεύει σαφώς ο λόγος μετά την εδώ παρουσία Του, όπως ακριβώς μπορεί κανείς να διαπιστώσει αδιάσειστα πώς πάλι η ανίκητη δύναμη και πρόγνωση του Θεού, «για να φράξει κάθε στόμα» που εγείρεται κατά της αλήθειας, τα προθέσπισε και τα διασφάλισε όλα με θαυμαστή φώτιση. Διότι λέει χαρακτηριστικά στην ίδια συνάφεια ότι «κάθε αρχιερέας που λαμβάνεται από τους ανθρώπους καθίσταται υπέρ των ανθρώπων, για να προσφέρει δώρα και θυσίες, έχοντας τη δυνατότητα να συμπαθεί. Διότι έχει ανάγκη να προσφέρει και για τις δικές του αμαρτίες· εκείνος όμως που δεν έχει αμαρτία προσέφερε τον Εαυτό Του στον Πατέρα». Και το μεν «από τους ανθρώπους» λέγεται για την ενδημία (την ένσαρκη παρουσία) Του στον κόσμο, ενώ το «όχι από ανθρώπους» και το «μη έχοντας αμαρτία» λέγεται για τη θεότητά Του. Και για τη θεότητά Του λέει: «αν και ήταν Υιός», ενώ για την ένσαρκη παρουσία Του λέει: «έμαθε από όσα έπαθε». 38. Και βλέπεις ότι όλα όσα αφορούν τον Χριστό είναι ομαλά και δεν υπάρχει σε αυτά τίποτα το στρεβλό.

Ο Μωυσής λέγει: Προφήτη θα αναδείξει για εσάς ο Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς του, όμοιον με εμένα· αυτόν θα υπακούετε σε όλα· και όποιος δεν υπακούσει σε εκείνον τον προφήτη, θα εξολοθρευθεί στον αιώνα. Και ο Ωσηέ λέγει: Έτοιμο σαν την αυγή θα τον βρούμε· και θα έλθει στη γη σαν βροχή πρώιμη και όψιμη.

Ολόκληρη η Θεία Γραφή προφητεύει την κάθοδο του Λόγου προς εμάς και την ένσαρκη παρουσία Του. Διότι αυτό είναι το θέλημα του Θεού, και για τους προφήτες αλλά και για ολόκληρη τη θεόπνευστη γραφή πρωταρχικό έργο αποτελεί το να αναγγέλλουν αυτό ακριβώς. Ως συμπλήρωμα δε στη θεία διήγηση προσθέτουν το εξής: λόγους σχετικά με τα έθνη της Βαβυλώνας, της Δαμασκού, της Μωάβ και των υπολοίπων· και μέσα από κάθε γραφή, αφενός επιπλήττουν αυτούς που αμαρτάνουν, και αφετέρου προτρέπουν σε μετάνοια όσους έχουν παρασυρθεί, απειλώντας τους με τη μελλοντική κρίση του πυρός. Έτσι λοιπόν, οι άλλες γραφές προλέγουν, όπως για παράδειγμα ο Μωυσής λέγοντας: «Προφήτη σαν εμένα θα αναδείξει ο Κύριος ο Θεός μέσα από τους αδελφούς μας». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό».

Ψ. Από το Δευτερονόμιο. Ο Μωυσής είναι εκείνος που ομιλεί. ΙΕ΄. Προφήτη από τους αδελφούς σου, όμοιον με εμένα, θα αναδείξει για εσένα Κύριος ο Θεός σου· αυτόν θα ακούτε σε όλα, σύμφωνα με όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ κατά την ημέρα της συνάξεως του λαού, λέγοντας: «Ας μην ακούσουμε πλέον τη φωνή Κυρίου του Θεού μας και ας μη δούμε ξανά αυτή τη μεγάλη φωτιά, ώστε να μην αμαρτήσουμε». Και μου είπε ο Κύριος: «Ορθά είναι όλα όσα είπαν· θα αναδείξω σε αυτούς προφήτη από το μέσο των αδελφών τους, όμοιον με εσένα, και θα θέσω τον λόγο μου στο στόμα του, και θα τους ομιλεί σύμφωνα με όσα του παραγγείλω. Και όποιος άνθρωπος δεν ακούσει όλα όσα θα πει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα ζητήσω εκδίκηση από αυτούς».

ΛΟΓΟΣ Δ΄. Ψ. Ησαΐου. Επιχειρώντας να σταχυολογήσουμε τις Προφητικές Εκλογές του Ησαΐα, οι οποίες είναι οι μόνες που μας απομένουν, θα προτάξουμε λίγα λόγια προς εκείνους που αντιμετωπίζουν με απιστία τις προφητείες, προκειμένου να αποδείξουμε την αλήθεια των προφητών. Και καταρχάς θα παραθέσω έναν συλλογισμό, ο οποίος έχει παρατηρηθεί ορθά και από όσους έζησαν πριν από εμάς. Μου φαίνεται, λοιπόν, ότι πολύ σωστά έχουν πει πως σε εκείνους που υπόκεινται στον νόμο του Μωυσή, ο ίδιος ο νόμος διαβεβαιώνει ότι τα έθνη, ανάμεσα στα οποία θα ζήσουν, θα υπακούουν σε οιωνούς και μαντείες· «σε εσένα όμως», λέει, «δεν έδωσε κάτι τέτοιο Κύριος ο Θεός σου»· και επιπλέον, ο θείος λόγος, αποτρέποντάς τους από την οιωνοσκοπία και από κάθε περιττή μαντεία που γίνεται μέσω δαιμόνων, προσθέτει λέγοντας: «προφήτη από τους αδελφούς σου θα αναστήσει σε σένα Κύριος ο Θεός σου». Άραγε λοιπόν, αν αυτά είχαν καταγραφεί για αυτούς, χωρίς όμως να έχουν γίνει πράξη και χωρίς να υπάρχουν ανάμεσά τους προφήτες, θα ήταν δυνατόν να πιστεύουν στον νόμο και στον λόγο που υποσχέθηκε αυτά, ενώ θα αποδεικνυόταν τόσο προφανώς και ξεκάθαρα ψευδής; Ή μήπως είναι φανερό ότι, παρασυρόμενοι από την ίδια τη δίψα για την πρόγνωση των μελλοντικών γεγονότων, θα περιφρονούσαν τα δικά τους ως στερούμενα κάθε αλήθειας και θεϊκότητας, εξαιτίας της απουσίας προφητών ανάμεσά τους, και θα κατέφευγαν αυτομολώντας στα μαντεία και τα χρηστήρια των εθνών;

Εύλογα, λοιπόν, και ο ίδιος ο Μωυσής, εξαιτίας ακριβώς αυτών των λόγων, είπε ότι επρόκειτο να αναδειχθεί και άλλος προφήτης εκτός από τον ίδιο, και ευαγγελίζεται ότι αυτός θα είναι ο νομοθέτης όλων των εθνών, υπονοώντας τον Χριστό, και προτρέπει τους ομοεθνείς του να τον υπακούουν, προφητεύοντας αυτό κάπως έτσι: «προφήτη θα αναστήσει για εσάς ο Κύριος ο Θεός από τους αδελφούς σας, σαν εμένα· αυτόν να ακούτε σε όλα όσα θα σας πει. Και θα συμβεί το εξής, κάθε ψυχή που δεν θα υπακούσει σε εκείνον τον προφήτη, θα εξολοθρευτεί από το γένος της». Αλλά και ότι αυτός ο προφήτης, δηλαδή ο Χριστός, αφού προέλθει από τους Ιουδαίους, θα κυριαρχήσει σε όλα τα έθνη, το διακηρύσσει πάλι λέγοντας: «Πόσο ωραίοι είναι οι οίκοι σου, Ιακώβ, οι σκηνές σου, Ισραήλ, σαν σκιερές κοιλάδες και σαν παράδεισος δίπλα σε ποταμό, σαν σκηνές που έστησε ο Κύριος. Θα προέλθει άνθρωπος από το σπέρμα του και θα κυριαρχήσει σε πολλά έθνη, και θα υψωθεί η βασιλεία του». Αλλά και από ποια φυλή, από τις δώδεκα συνολικά που υπάρχουν στους Εβραίους, ότι δηλαδή ο προφητευόμενος νομοθέτης των εθνών, ο Χριστός, θα προέλθει από τη φυλή του Ιούδα, καθώς και σε ποιους χρόνους, ότι δηλαδή μετά την έκλειψη εκείνων που άρχουν το ιουδαϊκό έθνος μέσω προγονικής διαδοχής, το φανερώνει λέγοντας: «Δεν θα εκλείψει άρχοντας από τον Ιούδα, και ηγέτης από τους μηρούς του, έως ότου έλθουν όσα προορίζονται γι’ αυτόν, και αυτός θα είναι η προσδοκία των εθνών».

Ο δε Σωτήρας και δάσκαλός μας είναι και κατά άλλον τρόπο εκπληρωτής του νόμου του Μωυσή και των προφητών που τον ακολούθησαν. Διότι, επειδή από όσα είχαν θεσπιστεί έλειπε η τελική έκβαση και η πραγμάτωση των λόγων, έπρεπε βεβαίως να γίνει ο ίδιος εκπληρωτής και αυτών, όπως, για παράδειγμα, λέει η προφητεία στον Μωυσή: «Προφήτη θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός σας, σαν εμένα· αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα θα σας πει εκείνος ο προφήτης». Αυτό ακριβώς που έλειπε το εκπλήρωσε, αναδεικνυόμενος στους ανθρώπους ως δεύτερος, μετά τον Μωυσή, νομοθέτης της αληθινής ευσέβειας προς τον Θεό των όλων. Διότι το να μη λέει απλώς ο Μωυσής ότι θα αναστηθεί προφήτης, αλλά να προσθέτει τη φράση «σαν εμένα» —λέει δηλαδή: «διότι προφήτη θα αναστήσει για εσάς Κύριος ο Θεός σας, σαν εμένα· αυτόν θα ακούτε»— τι άλλο φανέρωνε, παρά ότι αυτός που προφητευόταν επρόκειτο να είναι ίσος με τον ίδιο τον Μωυσή; Ο Μωυσής, εξάλλου, υπήρξε νομοθέτης της ευσέβειας προς τον επί πάντων Θεό. Επομένως, ήταν φυσικό και ο προφητευόμενος, ο οποίος επρόκειτο να γίνει όμοιος με τον Μωυσή, να αναδειχθεί σε νομοθέτη παρόμοιο με εκείνον. Μολονότι δε υπήρξαν αμέτρητοι προφήτες μετέπειτα, ύστερα από τον Μωυσή, κανείς δεν έχει μαρτυρηθεί ως όμοιος με τον Μωυσή· διότι όλοι παρέπεμπαν τους ακροατές τους σε εκείνον.

Επομένως, εμείς, έχοντας απομακρυνθεί από τον ελληνισμό, δεν έχουμε ξεπέσει στον ιουδαϊσμό, ούτε θα σφάλλαμε αποδεχόμενοι τον νόμο του Μωυσή και τους προφήτες των Εβραίων, εφόσον δεν ζούμε ιουδαϊκά αλλά σύμφωνα με την προ του Μωυσή πολιτεία των θεοφιλών ανδρών. Διότι και σε αυτό αποδεικνύουμε ότι ο Μωυσής και οι μετέπειτα προφήτες λένε την αλήθεια, αποδεχόμενοι τον Χριστό που προκηρύχθηκε από αυτούς και υπακούοντας στους δικούς Του νόμους, και θέτοντας ως επιθυμία μας να βαδίζουμε στα ίχνη της δικής Του διδασκαλίας, πράττοντας και σε αυτό ό,τι είναι αρεστό στον ίδιο τον Μωυσή· ο οποίος, αφού προείπε ότι «προφήτη θα αναστήσει Κύριος ο Θεός» όμοιο με αυτόν, προσθέτει: «κάθε δε ψυχή που δεν θα ακούσει τον προφήτη εκείνο θα εξολοθρευτεί από το γένος της». Αμέσως λοιπόν οι Ιουδαίοι, επειδή δεν παραδέχθηκαν τον προφήτη ούτε υπάκουσαν στους αγίους λόγους Του, υπέστησαν έσχατο όλεθρο, παθαίνοντας σύμφωνα με την προφητεία. Διότι ούτε τον νόμο του Χριστού της Καινής Διαθήκης αποδέχθηκαν, ούτε θα μπορούσαν να τηρήσουν τα παραγγέλματα του Μωυσή χωρίς παρανομία· γι' αυτό και έχουν υποπέσει στην κατάρα του Μωυσή, καθώς δεν τους είναι καν δυνατό να εκτελέσουν όσα νομοθετήθηκαν από τον Μωυσή, εφόσον τους έχει αφαιρεθεί η μητρόπολη και έχει αποκλειστεί η τέλεση της μωσαϊκής θρησκείας, η οποία επιτρεπόταν να επιτελείται αποκλειστικά και μόνο εκεί.

Πρώτος από τους προφήτες ο Μωυσής ευαγγελίζεται ότι θα αναδειχθεί άλλος προφήτης, όμοιος με αυτόν. Διότι, επειδή η δική του νομοθεσία αφορούσε μόνο το έθνος των Ιουδαίων, και μάλιστα αυτούς που βρίσκονταν στην ιουδαϊκή γη ή γύρω από αυτήν, και όχι όσους διέμεναν πολύ μακριά στην αλλοδαπή (...όπως έχει γίνει φανερό από όσα εξετάσαμε προηγουμένως), και επειδή έπρεπε βεβαίως Εκείνος που δεν είναι Θεός μόνο των Ιουδαίων αλλά και των εθνών, να παράσχει στους ανθρώπους και όσα είναι ωφέλιμα για όλα τα έθνη προς τη γνώση Του και την ευσέβεια, ευλόγως προαναγγέλλει με χρησμό ότι θα αναδείξει από το ιουδαϊκό έθνος άλλον προφήτη, ο οποίος δεν θα υστερεί σε τίποτα από τη δική του οικονομία, έχοντας μιλήσει ο ίδιος ο Θεός με τον εξής τρόπο: «Προφήτη θα αναδείξω σε αυτούς από τους αδελφούς τους, όπως εσένα, και θα θέσω τον λόγο μου στο στόμα του, και θα τους μιλήσει σύμφωνα με όσα θα του εντείλω. Και ο άνθρωπος εκείνος που δεν θα ακούσει τα λόγια του, όσα θα μιλήσει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα ζητήσω λόγο από αυτόν». Τα ίδια δε λέει και ο ίδιος ο Μωυσής, ερμηνεύοντας τον λόγο του Θεού προς τον λαό: «Προφήτη από τους αδελφούς σας, σαν εμένα, θα αναδείξει ο Κύριος ο Θεός, αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό στο Χωρήβ κατά την ημέρα της εκκλησίας».

Εάν, λοιπόν, μέσα από τόσα γεγονότα κανένας άλλος, παρά μόνον ο Σωτήρας μας, δεν παρουσιάστηκε να έχει κατορθώσει πράγματα παρόμοια με τον Μωυσή, παρατήρησε ότι μόνο σε αυτόν και σε κανέναν άλλον δεν πρέπει να αναφέρεται η προφητεία του Μωυσή, διά της οποίας ο Θεός προανήγγειλε ότι θα παρουσιάσει κάποιον όμοιο με αυτόν, λέγοντας: «Προφήτη από τους αδελφούς τους θα αναδείξω σε αυτούς, όπως εσένα, και θα θέσω τα λόγια μου στο στόμα του, και θα τους μιλά σύμφωνα με όσα θα του προστάξω. Και τον άνθρωπο που δεν θα υπακούσει στα λόγια του, όσα θα μιλήσει ο προφήτης στο όνομά μου, εγώ θα τον τιμωρήσω». Και ο ίδιος ο Μωυσής, ερμηνεύοντας τη φωνή του Θεού προς τον λαό, είπε: «Προφήτη από τους αδελφούς σας θα αναδείξει ο Κύριος ο Θεός σας· αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα ζήτησες από τον Κύριο τον Θεό σου στο Χωρήβ κατά την ημέρα της συνάξεως». Το γεγονός δε ότι κανένας από τους προφήτες μετά τον Μωυσή, πριν από τον Σωτήρα μας, δεν αναδείχθηκε όμοιος με τον Μωυσή, το διδάσκει σαφώς η Παλαιά Γραφή λέγοντας: «Και δεν αναδείχθηκε πλέον προφήτης στον Ισραήλ όπως ο Μωυσής, τον οποίο ο Κύριος γνώρισε πρόσωπο με πρόσωπο, με όλα τα σημεία και τα τέρατα».

Ο δε Χριστός, αν και ως προς τη νομοθεσία έγινε όμοιος με εκείνον, σε όλα τα άλλα υπερέχει ασυγκρίτως ως Δεσπότης. Για το ότι, εξάλλου, ο προφήτης που επρόκειτο να αναδειχθεί δεν ήταν ο γιος του Ναυή, άκουσε τα εξής. Είπε ο Μωυσής στο Δευτερονόμιο προς τον λαό: «Προφήτη θα αναδείξει Κύριος ο Θεός σου από τους αδελφούς μας», και τα εξής. Ο γιος του Ναυή, όμως, είχε από πολύ παλαιότερα χειροτονηθεί από τον Θεό διά των χειρών του Μωυσή, όπως εξιστορεί το Λευιτικό. Επομένως, άλλος είναι αυτός που πρόκειται να αναδειχθεί, σε σχέση με αυτόν που έχει ήδη αναδειχθεί. Αλλά, καθώς φαίνεται, οι Ιουδαίοι αγνοούν τα όσα έχουν γραφτεί στο τέλος του Δευτερονομίου μετά τον θάνατο του Μωυσή, ότι δηλαδή: «Δεν αναδείχθηκε πλέον προφήτης στον Ισραήλ όμοιος με τον Μωυσή, τον οποίο γνώρισε ο Κύριος πρόσωπο με πρόσωπο». Έπρεπε, βέβαια, όταν ο Θεός είπε στον Μωυσή: «Θα αναδείξω σε αυτούς Προφήτη», τότε και ο Μωυσής να το πει αυτό στον λαό. Αλλά εκείνος, αν και το έμαθε αυτό στο Χωρήβ, το είπε αργότερα στον λαό, στο Δευτερονόμιο, αναμένοντας από θεία οικονομία την προχείριση του Ιησού του Ναυή, προκειμένου να μην υποθέσουν ότι αυτός ήταν ο εν λόγω προφήτης. Μετά, όμως, από τη χειροθεσία εκείνου, τότε το κατέστησε γνωστό στον λαό. Αυτά λοιπόν αρκούν έως εδώ.